حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ مُصْعَبٍ الْقُرْقُسَانِيُّ قَالَ الْوَلِيدُ حَدَّثَنِي الْأَوْزَاعِيُّ وَقَالَ مُحَمَّدٌ حَدَّثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ أَنَّ الزُّهْرِيَّ حَدَّثَهُ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍأَنَّهُ تَمَارَى هُوَ وَالْحُرُّ بْنُ قَيْسِ بْنِ حِصْنٍ الْفَزَارِيُّ فِي صَاحِبِ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام الَّذِي سَأَلَ السَّبِيلَ إِلَى لُقِيِّهِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ هُوَ خَضِرٌ إِذْ مَرَّ بِهِمَا أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ فَنَادَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ إِنِّي تَمَارَيْتُ أَنَا وَصَاحِبِي هَذَا فِي صَاحِبِ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام الَّذِي سَأَلَ السَّبِيلَ إِلَى لُقِيِّهِ فَهَلْ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَذْكُرُ شَأْنَهُ قَالَ نَعَمْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ بَيْنَا مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام فِي مَلَإٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ قَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ هَلْ تَعْلَمُ أَحَدًا أَعْلَمَ مِنْكَ قَالَ لَا قَالَ فَأَوْحَى اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى إِلَيْهِ عَبْدُنَا خَضِرٌ فَسَأَلَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام السَّبِيلَ إِلَى لُقِيِّهِ وَجَعَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى لَهُ الْحُوتَ آيَةً فَقِيلَ لَهُ إِذَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَارْجِعْ فَإِنَّكَ سَتَلْقَاهُ قَالَ ابْنُ مُصْعَبٍ فِي حَدِيثِهِ فَنَزَلَ مَنْزِلًا فَقَالَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام لِفَتَاهُ {آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا} فَعِنْدَ ذَلِكَ فَقَدَ الْحُوتَ {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} فَجَعَلَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام يَتْبَعُ أَثَرَ الْحُوتِ فِي الْبَحْرِ قَالَ فَكَانَ مِنْ شَأْنِهِمَا مَا قَصَّ اللَّهُ تَبَارَكَ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Hurr ibn Qays ibn Hisn al-Fazoriy bilan Muso alayhissalomning hamrohi — u zot u bilan uchrashish yoʻlini soʻragan (kishi) — haqida bahslashdi. Ibn Abbos: «U — Xizr», dedi. Shu payt ularning yonidan Ubay ibn Kaʼb oʻtdi. Ibn Abbos uni chaqirib: «Men va mana bu sherigim Muso alayhissalomning — u bilan uchrashish yoʻlini soʻragan — hamrohi haqida bahslashdik. Sen Rasululloh ﷺning uning ishini zikr qilganlarini eshitganmisan?» dedi. U: «Ha, men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Muso alayhissalom Bani Isroildan boʻlgan bir jamoa ichida turganida, bir kishi turib: «Sen oʻzingdan bilimdonroq birortasini bilasanmi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi. Shunda Alloh tabaroka va taolo unga: «Bandamiz Xizr (bor)», deb vahiy yubordi. Muso alayhissalom u bilan uchrashish yoʻlini soʻradi. Alloh tabaroka va taolo baliqni unga belgi qildi va unga: «Baliqni yoʻqotsang, qayt, albatta, sen u bilan uchrashasan», deyildi›», dedi. Ibn Musʼab oʻz hadisida shunday dedi: Soʻng u bir manzilga tushdi va Muso alayhissalom xizmatkoriga: {Nonushtamizni keltir, biz bu safarimizdan chindan ham charchadik}, dedi. Ana oʻshanda u baliqni yoʻqotdi. {Bas, ular oʻz izlaridan qaytib ketdilar}. Muso alayhissalom dengizda baliqning izidan bora boshladi. Ikkalasining ishi Alloh tabaroka (va taolo) hikoya qilganidek boʻldi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Ҳурр ибн Қайс ибн Ҳисн ал-Фазорий билан Мусо алайҳиссаломнинг ҳамроҳи — у зот у билан учрашиш йўлини сўраган (киши) — ҳақида баҳслашди. Ибн Аббос: «У — Хизр», деди. Шу пайт уларнинг ёнидан Убай ибн Каъб ўтди. Ибн Аббос уни чақириб: «Мен ва мана бу шеригим Мусо алайҳиссаломнинг — у билан учрашиш йўлини сўраган — ҳамроҳи ҳақида баҳслашдик. Сен Расулуллоҳ ﷺнинг унинг ишини зикр қилганларини эшитганмисан?» деди. У: «Ҳа, мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Мусо алайҳиссалом Бани Исроилдан бўлган бир жамоа ичида турганида, бир киши туриб: «Сен ўзингдан билимдонроқ бирортасини биласанми?» деди. У: «Йўқ», деди. Шунда Аллоҳ табарока ва таоло унга: «Бандамиз Хизр (бор)», деб ваҳий юборди. Мусо алайҳиссалом у билан учрашиш йўлини сўради. Аллоҳ табарока ва таоло балиқни унга белги қилди ва унга: «Балиқни йўқотсанг, қайт, албатта, сен у билан учрашасан», дейилди›», деди. Ибн Мусъаб ўз ҳадисида шундай деди: Сўнг у бир манзилга тушди ва Мусо алайҳиссалом хизматкорига: {Нонуштамизни келтир, биз бу сафаримиздан чиндан ҳам чарчадик}, деди. Ана ўшанда у балиқни йўқотди. {Бас, улар ўз изларидан қайтиб кетдилар}. Мусо алайҳиссалом денгизда балиқнинг изидан бора бошлади. Иккаласининг иши Аллоҳ табарока (ва таоло) ҳикоя қилганидек бўлди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ الْعَبْدِيُّ حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ عَنْ مُصْعَبِ بْنِ شَيْبَةَ عَنْ أَبِي حَبِيبِ بْنِ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ فَقَالَ أَكَلَتْنَا الضَّبُعُ قَالَ مِسْعَرٌ يَعْنِي السَّنَةَ قَالَ فَسَأَلَهُ عُمَرُ مِمَّنْ أَنْتَ فَمَا زَالَ يَنْسُبُهُ حَتَّى عَرَفَهُ فَإِذَا هُوَ مُوسَى فَقَالَ عُمَرُ لَوْ أَنَّ لِامْرِئٍ وَادِيًا أَوْ وَادِيَيْنِ لَابْتَغَى إِلَيْهِمَا ثَالِثًا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَلَا يَمْلَأُ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ إِلَّا التُّرَابُ ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ فَقَالَ عُمَرُ لِابْنِ عَبَّاسٍ مِمَّنْ سَمِعْتَ هَذَا قَالَ مِنْ أُبَيٍّ قَالَ فَإِذَا كَانَ بِالْغَدَاةِ فَاغْدُ عَلَيَّ قَالَ فَرَجَعَ إِلَى أُمِّ الْفَضْلِ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهَا فَقَالَتْ وَمَا لَكَ وَلِلْكَلَامِ عِنْدَ عُمَرَ وَخَشِيَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنْ يَكُونَ أُبَيٌّ نَسِيَ فَقَالَتْ أُمُّهُ إِنَّ أُبَيًّا عَسَى أَنْ لَا يَكُونَ نَسِيَ فَغَدَا إِلَى عُمَرَ وَمَعَهُ الدِّرَّةُ فَانْطَلَقْنَا إِلَى أُبَيٍّ فَخَرَجَ أُبَيٌّ عَلَيْهِمَا وَقَدْ تَوَضَّأَ فَقَالَ إِنَّهُ أَصَابَنِي مَذْيٌ فَغَسَلْتُ ذَكَرِي أَوْ فَرْجِي مِسْعَرٌ شَكَّ فَقَالَ عُمَرُ أَوَيُجْزِئُ ذَلِكَ قَالَ نَعَمْ قَالَ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ نَعَمْ قَالَ وَسَأَلَهُ عَمَّا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَصَدَّقَهُ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Umarning oldiga kelib: «Bizni zabuʼ yeb qoʻydi», dedi — Misʼar: «yaʼni qahatchilik yili», dedi. Umar undan: «Sen kimlardansan?» deb soʻradi va toki uni tanigunicha nasabini surishtirdi; qarasa, u Muso ekan. Shunda Umar: «Agar kishiga bir vodiy yoki ikki vodiy boʻlsa, u ularga uchinchisini istar edi», dedi. Ibn Abbos: «Odam farzandining ichini tuproqdan boshqa narsa toʻldirmaydi; soʻng Alloh tavba qilgan kishining tavbasini qabul qiladi», dedi. Umar Ibn Abbosga: «Buni kimdan eshitding?» dedi. U: «Ubaydan», dedi. Umar: «Tong otganda huzurimga kel», dedi. Ibn Abbos Ummul-Fazlning oldiga qaytib, bu haqda unga soʻzlab berdi. U: «Umarning oldida gapirish senga nima kerak edi?» dedi. Ibn Abbos Ubay unutgan boʻlishidan qoʻrqdi. Onasi: «Ubay unutmagan boʻlsa kerak», dedi. Ertalab u Umarning oldiga bordi, Umarning qoʻlida durrasi (qamchisi) bor edi. Biz Ubayning oldiga bordik. Ubay ikkalasining oldiga tahorat qilgan holda chiqib: «Menga maziy tegdi, shunda zakarimni — yoki: farjimni — yuvdim», dedi (Misʼar shubha qildi). Umar: «Shuning oʻzi kifoya qiladimi?» dedi. U: «Ha», dedi. (Umar): «Buni Rasululloh ﷺdan eshitganmisan?» dedi. U: «Ha», dedi. Soʻng Umar undan Ibn Abbos aytgan narsa haqida ham soʻradi, u esa uni tasdiqladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Умарнинг олдига келиб: «Бизни забуъ еб қўйди», деди — Мисъар: «яъни қаҳатчилик йили», деди. Умар ундан: «Сен кимлардансан?» деб сўради ва токи уни танигунича насабини суриштирди; қараса, у Мусо экан. Шунда Умар: «Агар кишига бир водий ёки икки водий бўлса, у уларга учинчисини истар эди», деди. Ибн Аббос: «Одам фарзандининг ичини тупроқдан бошқа нарса тўлдирмайди; сўнг Аллоҳ тавба қилган кишининг тавбасини қабул қилади», деди. Умар Ибн Аббосга: «Буни кимдан эшитдинг?» деди. У: «Убайдан», деди. Умар: «Тонг отганда ҳузуримга кел», деди. Ибн Аббос Уммул-Фазлнинг олдига қайтиб, бу ҳақда унга сўзлаб берди. У: «Умарнинг олдида гапириш сенга нима керак эди?» деди. Ибн Аббос Убай унутган бўлишидан қўрқди. Онаси: «Убай унутмаган бўлса керак», деди. Эрталаб у Умарнинг олдига борди, Умарнинг қўлида дурраси (қамчиси) бор эди. Биз Убайнинг олдига бордик. Убай иккаласининг олдига таҳорат қилган ҳолда чиқиб: «Менга мазий тегди, шунда закаримни — ёки: фаржимни — ювдим», деди (Мисъар шубҳа қилди). Умар: «Шунинг ўзи кифоя қиладими?» деди. У: «Ҳа», деди. (Умар): «Буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганмисан?» деди. У: «Ҳа», деди. Сўнг Умар ундан Ибн Аббос айтган нарса ҳақида ҳам сўради, у эса уни тасдиқлади.

حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الشَّيْبَانِيِّ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْأَصَمِّ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ يَسْأَلُهُ فَجَعَلَ يَنْظُرُ إِلَى رَأْسِهِ مَرَّةً وَإِلَى رِجْلَيْهِ أُخْرَى هَلْ يَرَى عَلَيْهِ مِنْ الْبُؤْسِ شَيْئًا ثُمَّ قَالَ لَهُ عُمَرُ كَمْ مَالُكَ قَالَ أَرْبَعُونَ مِنْ الْإِبِلِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ صَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ لَوْ كَانَ لِابْنِ آدَمَ وَادِيَانِ مِنْ ذَهَبً لَابْتَغَى الثَّالِثَ وَلَا يَمْلَأُ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ إِلَّا التُّرَابُ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ فَقَالَ عُمَرُ مَا هَذَا فَقُلْتُ هَكَذَا أَقْرَأَنِيهَا أُبَيٌّ قَالَ فَمَرَّ بِنَا إِلَيْهِ قَالَ فَجَاءَ إِلَى أُبَيٍّ فَقَالَ مَا يَقُولُ هَذَا قَالَ أُبَيٌّ هَكَذَا أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ أَفَأُثْبِتُهَا فَأَثْبَتَهَا

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Umarning oldiga (biror narsa) soʻrab keldi. Umar bir uning boshiga, bir oyoqlariga qarab, unda muhtojlik alomati bor-yoʻqligini koʻrmoqchi boʻldi. Soʻng Umar unga: «Molling qancha?» dedi. U: «Qirqta tuya», dedi. Ibn Abbos aytdi: Men: «Alloh va Uning Rasuli rost aytdi: ‹Agar Odam farzandiga oltindan ikki vodiy boʻlsa, u uchinchisini istar edi. Odam farzandining ichini tuproqdan boshqa narsa toʻldirmaydi. Alloh esa tavba qilgan kishining tavbasini qabul qiladi›», dedim. Umar: «Bu nima?» dedi. Men: «Menga Ubay shunday oʻqitgan», dedim. U: «Bizni uning oldiga olib bor», dedi. U Ubayning oldiga kelib: «Bu nima deyapti?» dedi. Ubay: «Menga Rasululloh ﷺ shunday oʻqitganlar», dedi. (Umar): «Uni (mushafda) sobit qilaymi?» dedi va uni sobit qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Умарнинг олдига (бирор нарса) сўраб келди. Умар бир унинг бошига, бир оёқларига қараб, унда муҳтожлик аломати бор-йўқлигини кўрмоқчи бўлди. Сўнг Умар унга: «Моллинг қанча?» деди. У: «Қирқта туя», деди. Ибн Аббос айтди: Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули рост айтди: ‹Агар Одам фарзандига олтиндан икки водий бўлса, у учинчисини истар эди. Одам фарзандининг ичини тупроқдан бошқа нарса тўлдирмайди. Аллоҳ эса тавба қилган кишининг тавбасини қабул қилади›», дедим. Умар: «Бу нима?» деди. Мен: «Менга Убай шундай ўқитган», дедим. У: «Бизни унинг олдига олиб бор», деди. У Убайнинг олдига келиб: «Бу нима деяпти?» деди. Убай: «Менга Расулуллоҳ ﷺ шундай ўқитганлар», деди. (Умар): «Уни (мушафда) собит қилайми?» деди ва уни собит қилди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ وَعَفَّانُ قَالَا حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ الْأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ قَالَ عَفَّانُ فِي حَدِيثِهِ حَدَّثَنَا الْأَسْوَدُ بْنُ قَيْسٍ عَنْ نُبَيْحٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍأَنَّ أُبَيًّا قَالَ لِعُمَرَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنِّي تَلَقَّيْتُ الْقُرْآنَ مِمَّنْ تَلَقَّاهُ وَقَالَ عَفَّانُ مِمَّنْ يَتَلَقَّاهُ مِنْ جِبْرِيلَ عَلَيْهِ السَّلَام وَهُوَ رَطْبٌ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Ubay Umarga: «Ey amirul-moʻminin, men Qurʼonni uni Jibril alayhissalomdan — u hoʻl (yangi) holida — olgan kishidan oldim», dedi. Affon oʻz hadisida: «uni oladigan kishidan», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Убай Умарга: «Эй амирул-мўминин, мен Қуръонни уни Жибрил алайҳиссаломдан — у ҳўл (янги) ҳолида — олган кишидан олдим», деди. Аффон ўз ҳадисида: «уни оладиган кишидан», деди.

حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ يُوسُفَ الْمَكِّيِّ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبِيٍّ قَالَآخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} الْآيَةَ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Ubaydan rivoyat qiladi: U: «Nozil boʻlgan oxirgi oyat {Batahqiq, sizlarga oʻzlaringizdan boʻlgan bir Paygʻambar keldi} oyatidir», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Убайдан ривоят қилади: У: «Нозил бўлган охирги оят {Батаҳқиқ, сизларга ўзларингиздан бўлган бир Пайғамбар келди} оятидир», деди.

حَدَّثَنِي أَبُو عُثْمَانَ عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُكَيْرٍ النَّاقِدُ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرٍو يَعْنِي ابْنَ دِينَارٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَقُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الشَّامِيَّ يَزْعُمُ أَوْ يَقُولُ لَيْسَ مُوسَى صَاحِبَ خَضِرٍ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ كَذَبَ نَوْفٌ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنِي أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ مُوسَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَامَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ خَطِيبًا فَقَالُوا لَهُ مَنْ أَعْلَمُ النَّاسِ قَالَ أَنَا فَأَوْحَى اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى إِلَيْهِ أَنَّ لِي عَبْدًا أَعْلَمَ مِنْكَ قَالَ رَبِّ فَأَرِنِيهِ قَالَ قِيلَ تَأْخُذُ حُوتًا فَتَجْعَلُهُ فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُمَا فَقَدْتَهُ فَهُوَ ثَمَّ قَالَ فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ وَجَعَلَ هُوَ وَصَاحِبُهُ يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ رَقَدَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ فَوَقَعَ فِي الْبَحْرِ فَحَبَسَ اللَّهُ عَلَيْهِ جِرْيَةَ الْمَاءِ فَاضْطَرَبَ الْمَاءُ فَاسْتَيْقَظَ مُوسَى فَقَالَ لِفَتَاهُ {آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا} وَلَمْ يُصِبْ النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ الَّذِي أَمَرَهُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى بِهِ قَالَ فَقَالَ {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ} {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} فَجَعَلَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا قَالَ أَمْسَكَ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ فَصَارَ عَلَيْهِ مِثْلُ الطَّاقِ فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى

Saʼid ibn Jubayr aytdi: Men Ibn Abbosga: «Navf ash-Shomiy, Xizrning hamrohi Muso Bani Isroilning Musosi emas, deb daʼvo qilyapti», dedim. U: «Allohning dushmani Navf yolgʻon aytdi. Menga Ubay ibn Kaʼb Nabiy ﷺdan soʻzlab berdiki, Muso alayhissalom Bani Isroil ichida xutba qilib turdi. Ular unga: ‹Odamlarning eng bilimdoni kim?› dedilar. U: ‹Men›, dedi. Shunda Alloh tabaroka va taolo unga: ‹Mening sendan bilimdonroq bir bandam bor›, deb vahiy yubordi. U: ‹Ey Robbim, uni menga koʻrsat›, dedi. Unga: ‹Bir baliq olib, uni savatga sol; uni qayerda yoʻqotsang, u oʻsha yerdadir›, deyildi. U bir baliq olib, savatga soldi va u hamrohi bilan sohil boʻylab yura boshladi, toki qoyaga yetdilar. Muso alayhissalom uxlab qoldi, baliq esa savatda qimirlab, dengizga tushdi. Alloh undan suvning oqimini toʻxtatdi, suv esa (bir joyda) qotdi. Muso uygʻonib, xizmatkoriga: {Nonushtamizni keltir, biz bu safarimizdan chindan ham charchadik}, dedi — holbuki Alloh tabaroka va taolo unga buyurgan joydan oʻtmagunicha unga charchoq yetmagan edi. Shunda (xizmatkori): {Koʻrdingmi, biz qoyaga panoh tutganimizda men baliqni unutibman; uni (eslashni) menga shaytondan boshqa hech kim unuttirmadi}, dedi. {Bas, ular oʻz izlaridan qaytib ketdilar}. Ikkalasi oʻz izlaridan qaytib bora boshladi. (Baliq) esa dengizda oʻz yoʻlini yoʻlak (kabi) tutgan edi: Alloh undan suvning oqimini toʻxtatgan va uning ustida toqqa oʻxshab (boʻshliq) hosil boʻlgan edi. Bu baliq uchun yoʻlak, Muso uchun esa...», dedi.Саъид ибн Жубайр айтди: Мен Ибн Аббосга: «Навф аш-Шомий, Хизрнинг ҳамроҳи Мусо Бани Исроилнинг Мусоси эмас, деб даъво қиляпти», дедим. У: «Аллоҳнинг душмани Навф ёлғон айтди. Менга Убай ибн Каъб Набий ﷺдан сўзлаб бердики, Мусо алайҳиссалом Бани Исроил ичида хутба қилиб турди. Улар унга: ‹Одамларнинг энг билимдони ким?› дедилар. У: ‹Мен›, деди. Шунда Аллоҳ табарока ва таоло унга: ‹Менинг сендан билимдонроқ бир бандам бор›, деб ваҳий юборди. У: ‹Эй Роббим, уни менга кўрсат›, деди. Унга: ‹Бир балиқ олиб, уни саватга сол; уни қаерда йўқотсанг, у ўша ердадир›, дейилди. У бир балиқ олиб, саватга солди ва у ҳамроҳи билан соҳил бўйлаб юра бошлади, токи қояга етдилар. Мусо алайҳиссалом ухлаб қолди, балиқ эса саватда қимирлаб, денгизга тушди. Аллоҳ ундан сувнинг оқимини тўхтатди, сув эса (бир жойда) қотди. Мусо уйғониб, хизматкорига: {Нонуштамизни келтир, биз бу сафаримиздан чиндан ҳам чарчадик}, деди — ҳолбуки Аллоҳ табарока ва таоло унга буюрган жойдан ўтмагунича унга чарчоқ етмаган эди. Шунда (хизматкори): {Кўрдингми, биз қояга паноҳ тутганимизда мен балиқни унутибман; уни (эслашни) менга шайтондан бошқа ҳеч ким унуттирмади}, деди. {Бас, улар ўз изларидан қайтиб кетдилар}. Иккаласи ўз изларидан қайтиб бора бошлади. (Балиқ) эса денгизда ўз йўлини йўлак (каби) тутган эди: Аллоҳ ундан сувнинг оқимини тўхтатган ва унинг устида тоққа ўхшаб (бўшлиқ) ҳосил бўлган эди. Бу балиқ учун йўлак, Мусо учун эса...», деди.

حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى عَنْ إِسْرَائِيلَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَكُنَّا عِنْدَهُ فَقَالَ الْقَوْمُ إِنَّ نَوْفًا الشَّامِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ الَّذِي ذَهَبَ يَطْلُبُ الْعِلْمَ لَيْسَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ مُتَّكِئًا فَاسْتَوَى جَالِسًا فَقَالَ كَذَلِكَ يَا سَعِيدُ قُلْتُ نَعَمْ أَنَا سَمِعْتُهُ يَقُولُ ذَاكَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَذَبَ نَوْفٌ حَدَّثَنِي أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى صَالِحٍ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى أَخِي عَادٍ ثُمَّ قَالَ إِنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام بَيْنَا هُوَ يَخْطُبُ قَوْمَهُ ذَاتَ يَوْمٍ إِذْ قَالَ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ أَحَدٌ أَعْلَمُ مِنِّي وَأَوْحَى اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى إِلَيْهِ أَنَّ فِي الْأَرْضِ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ وَآيَةُ ذَلِكَ أَنْ تُزَوَّدَ حُوتًا مَالِحًا فَإِذَا فَقَدْتَهُ فَهُوَ حَيْثُ تَفْقِدُهُ فَتَزَوَّدَ حُوتًا مَالِحًا فَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ حَتَّى إِذَا بَلَغَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرُوا بِهِ فَلَمَّا انْتَهَوْا إِلَى الصَّخْرَةِ انْطَلَقَ مُوسَى يَطْلُبُ وَوَضَعَ فَتَاهُ الْحُوتَ عَلَى الصَّخْرَةِ وَاضْطَرَبَ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا قَالَ فَتَاهُ إِذَا جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدَّثْتُهُ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ فَانْطَلَقَا فَأَصَابَهُمْ مَا يُصِيبُ الْمُسَافِرَ مِنْ

Saʼid ibn Jubayrdan rivoyat qilinadi: Biz Ibn Abbosning huzurida edik. Shunda qavm: «Navf ash-Shomiy, ilm talab qilib borgan (kishi) Bani Isroilning Musosi emas, deb daʼvo qilyapti», dedilar. Ibn Abbos yonboshlab yotgan edi, tik oʻtirib: «Shundaymi, ey Saʼid?» dedi. Men: «Ha, men uning shunday deyayotganini oʻzim eshitdim», dedim. Ibn Abbos: «Navf yolgʻon aytdi. Menga Ubay ibn Kaʼb soʻzlab berdiki, u Nabiy ﷺning: ‹Allohning rahmati bizga va Solihga boʻlsin; Allohning rahmati bizga va Odning birodariga boʻlsin›, deganlarini eshitgan. Soʻng u zot: ‹Muso alayhissalom bir kuni oʻz qavmiga xutba qilib turib, ularga: «Yer yuzida mendan bilimdonroq birortasi yoʻq», dedi. Shunda Alloh tabaroka va taolo unga: «Yer yuzida sendan bilimdonroq (kishi) bor; buning alomati shuki, oʻzing bilan shoʻr baliq olib yoʻlga chiq; uni qayerda yoʻqotsang, u oʻsha yerdadir», deb vahiy yubordi. U shoʻr baliqni ozuqa qilib olib, xizmatkori bilan yoʻlga chiqdi, toki buyurilgan joyga yetdilar. Qoyaga yetganlarida, Muso (uni) izlab ketdi, xizmatkori esa baliqni qoya ustiga qoʻygan edi; u qimirlab, dengizda oʻz yoʻlini yoʻlak (kabi) tutdi. Xizmatkori: «Allohning nabiysi kelganida, unga soʻzlab beraman», dedi, ammo shayton unga (buni) unuttirdi. Ular yoʻlga chiqdilar va ularga musofirga yetadigan narsa yetdi...›, dedilar», dedi.Саъид ибн Жубайрдан ривоят қилинади: Биз Ибн Аббоснинг ҳузурида эдик. Шунда қавм: «Навф аш-Шомий, илм талаб қилиб борган (киши) Бани Исроилнинг Мусоси эмас, деб даъво қиляпти», дедилар. Ибн Аббос ёнбошлаб ётган эди, тик ўтириб: «Шундайми, эй Саъид?» деди. Мен: «Ҳа, мен унинг шундай деяётганини ўзим эшитдим», дедим. Ибн Аббос: «Навф ёлғон айтди. Менга Убай ибн Каъб сўзлаб бердики, у Набий ﷺнинг: ‹Аллоҳнинг раҳмати бизга ва Солиҳга бўлсин; Аллоҳнинг раҳмати бизга ва Однинг биродарига бўлсин›, деганларини эшитган. Сўнг у зот: ‹Мусо алайҳиссалом бир куни ўз қавмига хутба қилиб туриб, уларга: «Ер юзида мендан билимдонроқ бирортаси йўқ», деди. Шунда Аллоҳ табарока ва таоло унга: «Ер юзида сендан билимдонроқ (киши) бор; бунинг аломати шуки, ўзинг билан шўр балиқ олиб йўлга чиқ; уни қаерда йўқотсанг, у ўша ердадир», деб ваҳий юборди. У шўр балиқни озуқа қилиб олиб, хизматкори билан йўлга чиқди, токи буюрилган жойга етдилар. Қояга етганларида, Мусо (уни) излаб кетди, хизматкори эса балиқни қоя устига қўйган эди; у қимирлаб, денгизда ўз йўлини йўлак (каби) тутди. Хизматкори: «Аллоҳнинг набийси келганида, унга сўзлаб бераман», деди, аммо шайтон унга (буни) унуттирди. Улар йўлга чиқдилар ва уларга мусофирга етадиган нарса етди...›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْمَرْوَزِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ فِي تَفْسِيرِ ابْنِ جُرَيْجٍ الَّذِي أَمْلَاهُ عَلَيْهِمْ أَخْبَرَنِي يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخِرِ وَغَيْرُهُمَا قَالَ قَدْ سَمِعْتُ يُحَدِّثُهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَإِنَّا لَعِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فِي بَيْتِهِ إِذْ قَالَ سَلُونِي فَقُلْتُ أَبَا عَبَّاسٍ جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاءَكَ بِالْكُوفَةِ رَجُلٌ قَاصٌّ يُقَالُ لَهُ نَوْفٌ يَزْعُمُ أَنَّهُ لَيْسَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَمَّا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ وَأَمَّا يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ فَقَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَدَّثَنِي أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّ مُوسَى رَسُولَ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَام ذَكَّرَ النَّاسَ يَوْمًا حَتَّى إِذَا فَاضَتْ الْعُيُونُ وَرَقَّتْ الْقُلُوبُ وَلَّى فَأَدْرَكَهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الْأَرْضِ أَحَدٌ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ لَا قَالَ فَعُتِبَ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَى اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ إِنَّ لِي عَبْدًا أَعْلَمَ مِنْكَ قَالَ أَيْ رَبِّ وَأَنَّى قَالَ مَجْمَعُ الْبَحْرَيْنِ قَالَ أَيْ رَبِّ اجْعَلْ لِي عَلَمًا أَعْلَمُ ذَلِكَ بِهِ قَالَ لِي عَمْرٌو قَالَ حَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ وَقَالَ يَعْلَى خُذْ حُوتًا مَيْتًا حَيْثُ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ قَالَ لِفَتَاهُ لَا أُكَلِّفُكَ إِلَّا أَنْ تُخْبِرَنِي حَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ قَالَ مَا كَلَّفْتَنِي كَثِيرًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَبَارَكَ

Saʼid ibn Jubayr aytdi: Biz Abdulloh ibn Abbosning uyida uning huzurida edik. Shunda u: «Mendan soʻranglar», dedi. Men: «Ey Abu Abbos, Alloh meni senga fido qilsin, Kufada Navf deb ataladigan qissaxon bir kishi bor; u (Xizrning hamrohi) Bani Isroilning Musosi emas, deb daʼvo qilyapti», dedim. Amr ibn Dinor: «(Ibn Abbos): ‹Allohning dushmani yolgʻon aytdi›, dedi», dedi. Yaʼlo ibn Muslim esa: «Ibn Abbos: ‹Menga Ubay ibn Kaʼb soʻzlab berdi›, dedi», dedi. (Ubay) aytdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Allohning rasuli Muso alayhissalom bir kuni odamlarga vaʼz qildi, toki koʻzlar yoshlanib, qalblar yumshadi. Soʻng u (ketishga) yuzlandi. Bir kishi unga yetib olib: ‹Ey Allohning rasuli, yer yuzida sendan bilimdonroq birortasi bormi?› dedi. U: ‹Yoʻq›, dedi. Shunda unga — ilmni Alloh tabaroka va taologa qaytarmagani uchun — eʼtiroz qilindi. Alloh unga: ‹Mening sendan bilimdonroq bir bandam bor›, deb vahiy yubordi. U: ‹Ey Robbim, qayerda?› dedi. (Alloh): ‹Ikki dengiz qoʻshilgan joyda›, dedi. U: ‹Ey Robbim, men buni biladigan bir alomat qilib ber›, dedi». Amr menga: «(Alloh): ‹Baliq sendan ayrilgan joyda›, dedi», dedi. Yaʼlo esa: «(Alloh): ‹Oʻlik baliq olgin — unga ruh puflanadigan joyda (u boʻladi)›, dedi», dedi. «U bir baliq olib, uni savatga soldi va xizmatkoriga: ‹Men senga baliq sendan ayrilgan joyni menga xabar berishingdan boshqa (narsani) yuklamayman›, dedi. (Xizmatkor): ‹Menga koʻp (narsa) yuklamading›, dedi». Mana shu — Alloh tabaroka (va taolo)ning soʻzidir.Саъид ибн Жубайр айтди: Биз Абдуллоҳ ибн Аббоснинг уйида унинг ҳузурида эдик. Шунда у: «Мендан сўранглар», деди. Мен: «Эй Абу Аббос, Аллоҳ мени сенга фидо қилсин, Куфада Навф деб аталадиган қиссахон бир киши бор; у (Хизрнинг ҳамроҳи) Бани Исроилнинг Мусоси эмас, деб даъво қиляпти», дедим. Амр ибн Динор: «(Ибн Аббос): ‹Аллоҳнинг душмани ёлғон айтди›, деди», деди. Яъло ибн Муслим эса: «Ибн Аббос: ‹Менга Убай ибн Каъб сўзлаб берди›, деди», деди. (Убай) айтди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аллоҳнинг расули Мусо алайҳиссалом бир куни одамларга ваъз қилди, токи кўзлар ёшланиб, қалблар юмшади. Сўнг у (кетишга) юзланди. Бир киши унга етиб олиб: ‹Эй Аллоҳнинг расули, ер юзида сендан билимдонроқ бирортаси борми?› деди. У: ‹Йўқ›, деди. Шунда унга — илмни Аллоҳ табарока ва таолога қайтармагани учун — эътироз қилинди. Аллоҳ унга: ‹Менинг сендан билимдонроқ бир бандам бор›, деб ваҳий юборди. У: ‹Эй Роббим, қаерда?› деди. (Аллоҳ): ‹Икки денгиз қўшилган жойда›, деди. У: ‹Эй Роббим, мен буни биладиган бир аломат қилиб бер›, деди». Амр менга: «(Аллоҳ): ‹Балиқ сендан айрилган жойда›, деди», деди. Яъло эса: «(Аллоҳ): ‹Ўлик балиқ олгин — унга руҳ пуфланадиган жойда (у бўлади)›, деди», деди. «У бир балиқ олиб, уни саватга солди ва хизматкорига: ‹Мен сенга балиқ сендан айрилган жойни менга хабар беришингдан бошқа (нарсани) юкламайман›, деди. (Хизматкор): ‹Менга кўп (нарса) юкламадинг›, деди». Мана шу — Аллоҳ табарока (ва таоло)нинг сўзидир.

قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ أَبُو الْهَيْثَمِ الزُّبَالِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبِي حَدَّثَنَا رَقَبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدَّثَنَا أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ قَالَسَمِعْتُ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ بَيْنَمَا مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام فِي قَوْمِهِ يُذَكِّرُهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ وَأَيَّامُ اللَّهِ نِعَمُهُ وَبَلَاؤُهُ إِذْ قَالَ مَا أَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ رَجُلًا خَيْرًا مِنِّي أَوْ أَعْلَمَ مِنِّي قَالَ فَأَوْحَى اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى إِلَيْهِ إِنِّي أَعْلَمُ بِالْخَيْرِ مَنْ هُوَ أَوْ عِنْدَ مَنْ هُوَ إِنَّ فِي الْأَرْضِ رَجُلًا هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ يَا رَبِّ فَدُلَّنِي عَلَيْهِ فَقِيلَ لَهُ تَزَوَّدْ حُوتًا مَالِحًا فَفَعَلَ ثُمَّ خَرَجَ فَلَقِيَ الْخَضِرَ فَكَانَ مِنْ أَمْرِهِمَا مَا كَانَ حَتَّى كَانَ آخِرُ ذَلِكَ مَرُّوا بِالْقَرْيَةِ اللِّئَامِ أَهْلُهَا فَطَافَا فِي الْمَجَالِسِ فَاسْتَطْعَمَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا ثُمَّ قَصَّ عَلَيْهِ النَّبَأَ نَبَأَ السَّفِينَةِ وَإِنَّهُ إِنَّمَا خَرَقَهَا لِيَتَجَوَّزَهَا الْمَلِكُ فَلَا يُرِيدُهَا وَأَمَّا الْغُلَامُ فَطُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا كَانَ أَبَوَاهُ عَطَفَا عَلَيْهِ فَلَوْ أَنَّهُ أَدْرَكَ لَأَرْهَقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) aytdi: Men Allohning Nabiysi ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Muso alayhissalom oʻz qavmi ichida ularga Allohning kunlarini eslatib turar edi — Allohning kunlari Uning neʼmatlari va sinovlaridir — shunda u: ‹Yer yuzida mendan yaxshiroq — yoki: mendan bilimdonroq — bir kishini bilmayman›, dedi. Shunda Alloh tabaroka va taolo unga: ‹Yaxshilik kimda ekanini Men bilimdonroqman; albatta, yer yuzida sendan bilimdonroq bir kishi bor›, deb vahiy yubordi. U: ‹Ey Robbim, meni unga yoʻllagin›, dedi. Unga: ‹Shoʻr baliqni ozuqa qilib ol›, deyildi. U shunday qildi, soʻng yoʻlga chiqdi va Xizr bilan uchrashdi. Ikkalasining ishi boʻlgani boʻldi, toki oxirida ular ahli baxil boʻlgan bir qishloqdan oʻtdilar; majlislarni aylanib, taom soʻradilar, ammo ular ikkalasini mehmon qilishdan bosh tortdilar. Soʻng (Xizr) unga xabarni — kema xabarini — soʻzlab berdi: u kemani, podshoh uni oʻtkazib yuborsin va uni istamasin, deb teshgan edi. Bolaga kelsak, u yaratilgan kuni kofir qilib yaratilgan edi; ota-onasi unga mehr qoʻygan edilar; agar u (voyaga) yetganida, ularni tugʻyon va kufrga koʻmib qoʻyar edi. Devorga kelsak, u shaharda ikki yetim bolaniki edi», dedilar.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Аллоҳнинг Набийси ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Мусо алайҳиссалом ўз қавми ичида уларга Аллоҳнинг кунларини эслатиб турар эди — Аллоҳнинг кунлари Унинг неъматлари ва синовларидир — шунда у: ‹Ер юзида мендан яхшироқ — ёки: мендан билимдонроқ — бир кишини билмайман›, деди. Шунда Аллоҳ табарока ва таоло унга: ‹Яхшилик кимда эканини Мен билимдонроқман; албатта, ер юзида сендан билимдонроқ бир киши бор›, деб ваҳий юборди. У: ‹Эй Роббим, мени унга йўллагин›, деди. Унга: ‹Шўр балиқни озуқа қилиб ол›, дейилди. У шундай қилди, сўнг йўлга чиқди ва Хизр билан учрашди. Иккаласининг иши бўлгани бўлди, токи охирида улар аҳли бахил бўлган бир қишлоқдан ўтдилар; мажлисларни айланиб, таом сўрадилар, аммо улар иккаласини меҳмон қилишдан бош тортдилар. Сўнг (Хизр) унга хабарни — кема хабарини — сўзлаб берди: у кемани, подшоҳ уни ўтказиб юборсин ва уни истамасин, деб тешган эди. Болага келсак, у яратилган куни кофир қилиб яратилган эди; ота-онаси унга меҳр қўйган эдилар; агар у (вояга) етганида, уларни туғён ва куфрга кўмиб қўяр эди. Деворга келсак, у шаҳарда икки етим боланики эди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الرَّبِيعِ الْعَتَكِيُّ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الزَّهْرَانِيُّ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَذْكُرُ عَنْ رَقَبَةَ ح و حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ قَالَ و حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَقَبَةَ ح و حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ قَالَ و حَدَّثَنِي سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ ح و حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ قَالَ و حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ خَالِدٍ الْوَاسِطِيُّ قَالَا حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَقَبَةَ وَقَالُوا جَمِيعًا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْغُلَامُ الَّذِي قَتَلَهُ الْخَضِرُ طُبِعَ كَافِرًا زَادَ أَبُو الرَّبِيعِ فِي حَدِيثِهِ وَلَوْ أَدْرَكَ لَأَرْهَقَ أَبَوَيْهِ طُغْيَانًا وَكُفْرًا

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: «Xizr oʻldirgan bola kofir qilib yaratilgan edi». Abu Rabiʼ oʻz hadisida: «Agar u (voyaga) yetganida, ota-onasini tugʻyon va kufrga koʻmib qoʻygan boʻlar edi», deb ziyoda qildi.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: «Хизр ўлдирган бола кофир қилиб яратилган эди». Абу Рабиъ ўз ҳадисида: «Агар у (вояга) етганида, ота-онасини туғён ва куфрга кўмиб қўйган бўлар эди», деб зиёда қилди.

حَدَّثَنَا سُرَيْجُ بْنُ يُونُسَ وَأَبُو الرَّبِيعِ الزَّهْرَانِيُّ قَالَا حَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ عَبَّاسٍ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْغُلَامُ الَّذِي قَتَلَهُ صَاحِبُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام طُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: «Muso alayhissalomning hamrohi oʻldirgan bola yaratilgan kuni kofir qilib yaratilgan edi».Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: «Мусо алайҳиссаломнинг ҳамроҳи ўлдирган бола яратилган куни кофир қилиб яратилган эди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ عَنْ حَمْزَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيٍّأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَرَأَ {إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا}

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: {Agar bundan keyin sendan biror narsa haqida soʻrasam, menga hamroh boʻlma; mendan (uzr soʻrash) chegarasiga yetding} deb qiroat qildilar.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: {Агар бундан кейин сендан бирор нарса ҳақида сўрасам, менга ҳамроҳ бўлма; мендан (узр сўраш) чегарасига етдинг} деб қироат қилдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْعَنْبَرِيُّ حَدَّثَنَا أُمَيَّةُ بْنُ خَالِدٍ حَدَّثَنَا أَبُو الْجَارِيَةِ الْعَبْدِيُّ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَرَأَ {قَدْ بَلَّغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا} يُثَقِّلُهَا

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadiki, u zot buni {Mendan (uzr soʻrash) chegarasiga yetding} deb, (tashdid bilan) ogʻir qilib qiroat qildilar.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинадики, у зот буни {Мендан (узр сўраш) чегарасига етдинг} деб, (ташдид билан) оғир қилиб қироат қилдилар.

حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ يُوسُفَ الشَّاعِرُ قَالَ حَدَّثَنِي وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ أَنَا سَأَلْتُهُ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ سَمِعْتُ أَيُّوبَ يُحَدِّثُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍأَنَّ جِبْرِيلَ لَمَّا رَكَضَ زَمْزَمَ بِعَقِبِهِ جَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تَجْمَعُ الْبَطْحَاءَ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَحِمَ اللَّهُ هَاجَرَ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ لَوْ تَرَكَتْهَا لَكَانَتْ مَاءً مَعِينًا

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Jibril tovoni bilan Zamzamni urganida, Ismoilning onasi (suvni toʻsib) qumni toʻplay boshladi. Shunda Nabiy ﷺ: «Alloh Ismoilning onasi Hojarga rahm qilsin! Agar uni (oʻz holiga) qoʻyganida edi, u oqib turadigan buloq boʻlar edi», dedilar.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Жибрил товони билан Замзамни урганида, Исмоилнинг онаси (сувни тўсиб) қумни тўплай бошлади. Шунда Набий ﷺ: «Аллоҳ Исмоилнинг онаси Ҳожарга раҳм қилсин! Агар уни (ўз ҳолига) қўйганида эди, у оқиб турадиган булоқ бўлар эди», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ حَدَّثَنَا حَمْزَةُ بْنُ حَبِيبٍ الزَّيَّاتُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا دَعَا لِأَحَدٍ بَدَأَ بِنَفْسِهِ فَذَكَرَ ذَاتَ يَوْمٍ مُوسَى فَقَالَ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى مُوسَى لَوْ كَانَ صَبَرَ لَقَصَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْنَا مِنْ خَبَرِهِ وَلَكِنْ قَالَ {إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا} حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ وَأَبُو قَطَنٍ عَمْرُو بْنُ الْهَيْثَمِ قَالَا حَدَّثَنَا حَمْزَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَعْنَاهُ

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ birov uchun duo qilganlarida avval oʻzlaridan boshlar edilar. Bir kuni u zot Musoni zikr qilib: «Allohning rahmati bizga hamda Musoga boʻlsin. Agar u sabr qilganida edi, Alloh taolo bizga uning xabaridan (koʻproq) hikoya qilgan boʻlar edi. Lekin u: {Agar bundan keyin sendan biror narsa haqida soʻrasam, menga hamroh boʻlma; mendan (uzr soʻrash) chegarasiga yetding}, dedi», dedilar. Hajjoj va Abu Qatan Amr ibn Haysam, Hamzadan, u Abu Ishoqdan, u Saʼid ibn Jubayrdan, u Ibn Abbosdan, u Ubay ibn Kaʼbdan, u Nabiy ﷺdan shu maʼnoda rivoyat qildilar.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ биров учун дуо қилганларида аввал ўзларидан бошлар эдилар. Бир куни у зот Мусони зикр қилиб: «Аллоҳнинг раҳмати бизга ҳамда Мусога бўлсин. Агар у сабр қилганида эди, Аллоҳ таоло бизга унинг хабаридан (кўпроқ) ҳикоя қилган бўлар эди. Лекин у: {Агар бундан кейин сендан бирор нарса ҳақида сўрасам, менга ҳамроҳ бўлма; мендан (узр сўраш) чегарасига етдинг}, деди», дедилар. Ҳажжож ва Абу Қатан Амр ибн Ҳайсам, Ҳамзадан, у Абу Ишоқдан, у Саъид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан, у Убай ибн Каъбдан, у Набий ﷺдан шу маънода ривоят қилдилар.

حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ الْجَعْفِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي قَوْلِهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى {وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ} قَالَ بِنِعَمِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَىحَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْعَنْبَرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيٍّ نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan Alloh tabaroka va taoloning {Ularga Allohning kunlarini eslat} degan soʻzi haqida rivoyat qilinadi: U zot: «Alloh tabaroka va taoloning neʼmatlarini (eslat)», dedilar. Abu Abdulloh al-Anbariy, Abu Valid at-Toyolisiydan, u Muhammad ibn Abondan, u Abu Ishoqdan, u Saʼid ibn Jubayrdan, u Ibn Abbosdan, u Ubaydan shunga oʻxshash rivoyat qildi va uni marfuʼ qilmadi.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан Аллоҳ табарока ва таолонинг {Уларга Аллоҳнинг кунларини эслат} деган сўзи ҳақида ривоят қилинади: У зот: «Аллоҳ табарока ва таолонинг неъматларини (эслат)», дедилар. Абу Абдуллоҳ ал-Анбарий, Абу Валид ат-Тоёлисийдан, у Муҳаммад ибн Абондан, у Абу Ишоқдан, у Саъид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан, у Убайдан шунга ўхшаш ривоят қилди ва уни марфуъ қилмади.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ أَبُو يَحْيَى الْبَزَّازُ حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ قَالَ قَيْسٌ حَدَّثَنَا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيٍّأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا ذَكَرَ الْأَنْبِيَاءَ بَدَأَ بِنَفْسِهِ فَقَالَ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى هُودٍ وَعَلَى صَالِحٍ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Ubaydan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ paygʻambarlarni zikr qilganlarida avval oʻzlaridan boshlar va: «Allohning rahmati bizga hamda Hudga va Solihga boʻlsin», der edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Убайдан ривоят қиладики, Набий ﷺ пайғамбарларни зикр қилганларида аввал ўзларидан бошлар ва: «Аллоҳнинг раҳмати бизга ҳамда Ҳудга ва Солиҳга бўлсин», дер эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبَّادٍ الْمَكِّيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَيْمُونٍ الْقَدَّاحُ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَمَارَانِي رَجُلٌ مِنْ بَنِي فَزَارَةَ فِي الرَّجُلِ الَّذِي اتَّبَعَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام فَقُلْتُ هُوَ الْخَضِرُ عَلَيْهِ السَّلَام وَقَالَ الْفَزَارِيُّ هُوَ رَجُلٌ آخَرُ فَمَرَّ بِنَا أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَدَعَوْتُهُ فَسَأَلْتُهُ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَذْكُرُ الَّذِي تَبِعَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام قَالَ نَعَمْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ بَيْنَمَا مُوسَى جَالِسٌ فِي مَلَإٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ هَلْ أَحَدٌ أَعْلَمُ بِاللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى مِنْكَ قَالَ مَا أَرَى فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ بَلَى عَبْدِي الْخَضِرُ فَسَأَلَ السَّبِيلَ إِلَيْهِ فَجَعَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى لَهُ الْحُوتَ آيَةً إِنْ افْتَقَدَهُ وَكَانَ مِنْ شَأْنِهِ مَا قَصَّ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Fazora (qabilasi)dan boʻlgan bir kishi men bilan Muso alayhissalom ergashgan kishi haqida bahslashdi. Men: «U — Xizr alayhissalom», dedim. Fazoralik esa: «U — boshqa bir kishi», dedi. Shu payt yonimizdan Ubay ibn Kaʼb oʻtdi. Ibn Abbos aytdi: Men uni chaqirib, undan: «Rasululloh ﷺning Muso alayhissalom ergashgan kishini zikr qilganlarini eshitganmisan?» deb soʻradim. U: «Ha, men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Muso Bani Isroildan boʻlgan bir jamoa ichida oʻtirganida, unga bir kishi: «Alloh tabaroka va taoloni sendan koʻra bilimdonroq birortasi bormi?» dedi. U: «Bilmayman», dedi. Shunda Alloh unga: «Yoʻq, (bor) — bandam Xizr», deb vahiy yubordi. U unga yetadigan yoʻlni soʻradi. Alloh tabaroka va taolo, agar uni yoʻqotsa (bilsin deb), baliqni unga belgi qildi. Ikkalasining ishi Alloh tabaroka va taolo hikoya qilganidek boʻldi›», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Фазора (қабиласи)дан бўлган бир киши мен билан Мусо алайҳиссалом эргашган киши ҳақида баҳслашди. Мен: «У — Хизр алайҳиссалом», дедим. Фазоралик эса: «У — бошқа бир киши», деди. Шу пайт ёнимиздан Убай ибн Каъб ўтди. Ибн Аббос айтди: Мен уни чақириб, ундан: «Расулуллоҳ ﷺнинг Мусо алайҳиссалом эргашган кишини зикр қилганларини эшитганмисан?» деб сўрадим. У: «Ҳа, мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Мусо Бани Исроилдан бўлган бир жамоа ичида ўтирганида, унга бир киши: «Аллоҳ табарока ва таолони сендан кўра билимдонроқ бирортаси борми?» деди. У: «Билмайман», деди. Шунда Аллоҳ унга: «Йўқ, (бор) — бандам Хизр», деб ваҳий юборди. У унга етадиган йўлни сўради. Аллоҳ табарока ва таоло, агар уни йўқотса (билсин деб), балиқни унга белги қилди. Иккаласининг иши Аллоҳ табарока ва таоло ҳикоя қилганидек бўлди›», деди.