Abu Ishoq Amr ibn Abdulloh as-Sabiiy

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، نَحْوَهُ بِهَذَا‏.‏

Abu Ishoq (yuqoridagidek) rivoyat qiladi.Абу Ишоқ (юқоридагидек) ривоят қилади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَأَلْتُ مَسْرُوقًا وَعَطَاءً وَمُجَاهِدًا‏.‏ فَقَالُوا اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذِي الْقَعْدَةِ قَبْلَ أَنْ يَحُجَّ‏.‏ وَقَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذِي الْقَعْدَةِ، قَبْلَ أَنْ يَحُجَّ مَرَّتَيْنِ‏.‏

Abu Ishoq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Masruq, Ato va Mujohiddan (Allohning Rasuli ﷺ ning umrasi haqida) soʻradim. Ular: «Allohning Rasuli ﷺ haj qilishdan oldin Zulqaʼdada umra qilgan edilar», — dedi. Men Baro ibn Ozibning shunday deganini eshitdim: «Allohning Rasuli ﷺ haj qilishdan oldin Zulqaʼdada ikki marta umra qilgan edilar».Абу Ишоқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Масруқ, Ато ва Мужоҳиддан (Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг умраси ҳақида) сўрадим. Улар: «Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳаж қилишдан олдин Зулқаъдада умра қилган эдилар», — деди. Мен Баро ибн Озибнинг шундай деганини эшитдим: «Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳаж қилишдан олдин Зулқаъдада икки марта умра қилган эдилар».

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِينَا، كَانَتِ الأَنْصَارُ إِذَا حَجُّوا فَجَاءُوا لَمْ يَدْخُلُوا مِنْ قِبَلِ أَبْوَابِ بُيُوتِهِمْ، وَلَكِنْ مِنْ ظُهُورِهَا، فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ، فَدَخَلَ مِنْ قِبَلِ بَابِهِ، فَكَأَنَّهُ عُيِّرَ بِذَلِكَ، فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="2" aya_start="189" aya_end="189"]{‏وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا‏}‏‏.‏

Abu Ishoq (Barodan) rivoyat qiladi: Men Baroning shunday deganini eshitdim: «Yuqoridagi oyat biz haqimizda nozil boʻldi: ansorlar hajdan qaytganda, uylariga eshiklaridan emas, balki orqasidan (orqa tomonidan) kirar edi. Ansorlardan biri kelib, eshikdan kirdi va buning uchun unga taʼna qilindi. Shuning uchun mana bu (oyat) nozil boʻldi: ‹Uylarga orqasidan kirishingiz — yaxshilik (taqvo) emas; balki yaxshilik (taqvoli kishi) — Allohdan qoʻrqib, Uning amriga itoat qilgan va U taqiqlagan narsalardan tiyilgan (kishi)dir. Bas, uylarga eshiklaridan kiringlar› (Baqara, 189)».Абу Ишоқ (Бародан) ривоят қилади: Мен Баронинг шундай деганини эшитдим: «Юқоридаги оят биз ҳақимизда нозил бўлди: ансорлар ҳаждан қайтганда, уйларига эшикларидан эмас, балки орқасидан (орқа томонидан) кирар эди. Ансорлардан бири келиб, эшикдан кирди ва бунинг учун унга таъна қилинди. Шунинг учун мана бу (оят) нозил бўлди: ‹Уйларга орқасидан киришингиз — яхшилик (тақво) эмас; балки яхшилик (тақволи киши) — Аллоҳдан қўрқиб, Унинг амрига итоат қилган ва У тақиқлаган нарсалардан тийилган (киши)дир. Бас, уйларга эшикларидан киринглар› (Бақара, 189)».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ،‏.‏ قَالَ رَجُلٌ لِلْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَفَرَرْتُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ لَكِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَفِرَّ، إِنَّ هَوَازِنَ كَانُوا قَوْمًا رُمَاةً، وَإِنَّا لَمَّا لَقِينَاهُمْ حَمَلْنَا عَلَيْهِمْ فَانْهَزَمُوا، فَأَقْبَلَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى الْغَنَائِمِ وَاسْتَقْبَلُونَا بِالسِّهَامِ، فَأَمَّا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَفِرَّ، فَلَقَدْ رَأَيْتُهُ وَإِنَّهُ لَعَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ وَإِنَّ أَبَا سُفْيَانَ آخِذٌ بِلِجَامِهَا، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ‏"‏‏.‏

Abu Ishoq (Baro ibn Ozibdan) rivoyat qiladi: Kimdir Baro ibn Ozibdan: «Sizlar Hunayn jangida Allohning Rasuli ﷺ ni tashlab qochdingizmi?» — deb soʻradi. Baro: «Lekin Allohning Rasuli ﷺ qochmadi. Havozin qabilasi ahli yaxshi kamonchilar (mergan) edi. Biz ular bilan toʻqnashganimizda, biz ularga hujum qildik va ular qochdi. Musulmonlar oʻljani yigʻa boshlaganda, mushriklar bizga oʻqlar bilan roʻpara keldi (qarshilik koʻrsatdi), lekin Allohning Rasuli ﷺ qochmadi. Shubhasiz, men u zotni oʻzining oq xachirida (koʻrdim) va Abu Sufyon uning jilovini ushlab turardi; Paygʻambar ﷺ esa: ‹Men — haq (paygʻambar) — Paygʻambarman; men — Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, — der edi», — dedi.Абу Ишоқ (Баро ибн Озибдан) ривоят қилади: Кимдир Баро ибн Озибдан: «Сизлар Ҳунайн жангида Аллоҳнинг Расули ﷺ ни ташлаб қочдингизми?» — деб сўради. Баро: «Лекин Аллоҳнинг Расули ﷺ қочмади. Ҳавозин қабиласи аҳли яхши камончилар (мерган) эди. Биз улар билан тўқнашганимизда, биз уларга ҳужум қилдик ва улар қочди. Мусулмонлар ўлжани йиға бошлаганда, мушриклар бизга ўқлар билан рўпара келди (қаршилик кўрсатди), лекин Аллоҳнинг Расули ﷺ қочмади. Шубҳасиз, мен у зотни ўзининг оқ хачирида (кўрдим) ва Абу Суфён унинг жиловини ушлаб турарди; Пайғамбар ﷺ эса: ‹Мен — ҳақ (пайғамбар) — Пайғамбарман; мен — Абдулмутталибнинг ўғлиман›, — дер эди», — деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، وَسَأَلَهُ، رَجُلٌ أَكُنْتُمْ فَرَرْتُمْ يَا أَبَا عُمَارَةَ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ لاَ، وَاللَّهِ مَا وَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَلَكِنَّهُ خَرَجَ شُبَّانُ أَصْحَابِهِ وَأَخِفَّاؤُهُمْ حُسَّرًا لَيْسَ بِسِلاَحٍ، فَأَتَوْا قَوْمًا رُمَاةً، جَمْعَ هَوَازِنَ وَبَنِي نَصْرٍ، مَا يَكَادُ يَسْقُطُ لَهُمْ سَهْمٌ، فَرَشَقُوهُمْ رَشْقًا مَا يَكَادُونَ يُخْطِئُونَ، فَأَقْبَلُوا هُنَالِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ، وَابْنُ عَمِّهِ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَقُودُ بِهِ، فَنَزَلَ وَاسْتَنْصَرَ ثُمَّ قَالَ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ثُمَّ صَفَّ أَصْحَابَهُ‏.‏

Abu Ishoq (Baro ibn Ozibdan) rivoyat qiladi: Bir kishi Baro(dan): «Ey Abu Umora! Sizlar Hunayn kuni (hammangiz) qochdingizmi?» — deb soʻradi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki! Allohning Rasuli ﷺ qochmadi; lekin uning yosh, qurolsiz sheriklari — Havozin va Bani Nasr qabilasining kamonchilari yonidan oʻtdi — ularning oʻqlari nishonni deyarli xato qilmas edi va ular (mushriklar) ularga oʻq yogʻdirdi, deyarli (birortasini) xato qilmasdan. Shunday qilib, musulmonlar Paygʻambar ﷺ tomon chekindi — u zot esa oʻzining oq xachiriga mingan, uni amakivachchasi Abu Sufyon ibn Horis ibn Abdulmuttalib yetaklab turardi. Paygʻambar ﷺ (xachirdan) tushib, Allohdan gʻalaba (soʻrab) duo qildi; soʻng u zot: ‹Men — Paygʻambarman, (bunda) yolgʻon yoʻq; men — Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, — dedi va sheriklarini saflarga tartibga soldi», — deb javob berdi.Абу Ишоқ (Баро ибн Озибдан) ривоят қилади: Бир киши Баро(дан): «Эй Абу Умора! Сизлар Ҳунайн куни (ҳаммангиз) қочдингизми?» — деб сўради. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки! Аллоҳнинг Расули ﷺ қочмади; лекин унинг ёш, қуролсиз шериклари — Ҳавозин ва Бани Наср қабиласининг камончилари ёнидан ўтди — уларнинг ўқлари нишонни деярли хато қилмас эди ва улар (мушриклар) уларга ўқ ёғдирди, деярли (бирортасини) хато қилмасдан. Шундай қилиб, мусулмонлар Пайғамбар ﷺ томон чекинди — у зот эса ўзининг оқ хачирига минган, уни амакиваччаси Абу Суфён ибн Ҳорис ибн Абдулмутталиб етаклаб турарди. Пайғамбар ﷺ (хачирдан) тушиб, Аллоҳдан ғалаба (сўраб) дуо қилди; сўнг у зот: ‹Мен — Пайғамбарман, (бунда) ёлғон йўқ; мен — Абдулмутталибнинг ўғлиман›, — деди ва шерикларини сафларга тартибга солди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَأَلَ رَجُلٌ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ يَا أَبَا عُمَارَةَ، أَوَلَّيْتُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ الْبَرَاءُ وَأَنَا أَسْمَعُ أَمَّا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يُوَلِّ يَوْمَئِذٍ، كَانَ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ آخِذًا بِعِنَانِ بَغْلَتِهِ، فَلَمَّا غَشِيَهُ الْمُشْرِكُونَ نَزَلَ، فَجَعَلَ يَقُولُ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ، أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ قَالَ فَمَا رُئِيَ مِنَ النَّاسِ يَوْمَئِذٍ أَشَدُّ مِنْهُ‏.‏

Abu Ishoq (Baro ibn Ozibdan) rivoyat qiladi: Bir kishi Baro(dan): «Ey Abu Umora! Sizlar Hunayn kuni qochdingizmi?» — deb soʻradi. Baro — men eshitib turganimda — shunday javob berdi: «Allohning Rasuli ﷺ ga kelsak, u zot oʻsha kuni qochmadi. Abu Sufyon ibn Horis uning xachirining jilovini ushlab turardi va mushriklar unga hujum qilganda, u zot (xachirdan) tushib: ‹Men — Paygʻambarman, (bunda) yolgʻon yoʻq; men — Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, — der edi. Oʻsha kuni Paygʻambar ﷺ dan koʻra botirroq hech kim koʻrilmadi».Абу Ишоқ (Баро ибн Озибдан) ривоят қилади: Бир киши Баро(дан): «Эй Абу Умора! Сизлар Ҳунайн куни қочдингизми?» — деб сўради. Баро — мен эшитиб турганимда — шундай жавоб берди: «Аллоҳнинг Расули ﷺ га келсак, у зот ўша куни қочмади. Абу Суфён ибн Ҳорис унинг хачирининг жиловини ушлаб турарди ва мушриклар унга ҳужум қилганда, у зот (хачирдан) тушиб: ‹Мен — Пайғамбарман, (бунда) ёлғон йўқ; мен — Абдулмутталибнинг ўғлиман›, — дер эди. Ўша куни Пайғамбар ﷺ дан кўра ботирроқ ҳеч ким кўрилмади».

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سُئِلَ الْبَرَاءُ أَكَانَ وَجْهُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ السَّيْفِ قَالَ لاَ بَلْ مِثْلَ الْقَمَرِ‏.‏

Abu Ishoq (Barodan) rivoyat qiladi: Barodan: «Paygʻambar ﷺ ning yuzi — (yorqinligi jihatidan) qilichdek edimi?» — deb soʻraldi. U: «Yoʻq, balki — (yorqinligi jihatidan) oydek edi», — deb javob berdi.Абу Ишоқ (Бародан) ривоят қилади: Бародан: «Пайғамбар ﷺ нинг юзи — (ёрқинлиги жиҳатидан) қиличдек эдими?» — деб сўралди. У: «Йўқ, балки — (ёрқинлиги жиҳатидан) ойдек эди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَهْبٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، كُنْتُ إِلَى جَنْبِ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، فَقِيلَ لَهُ كَمْ غَزَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَزْوَةٍ قَالَ تِسْعَ عَشْرَةَ‏.‏ قِيلَ كَمْ غَزَوْتَ أَنْتَ مَعَهُ قَالَ سَبْعَ عَشْرَةَ‏.‏ قُلْتُ فَأَيُّهُمْ كَانَتْ أَوَّلَ قَالَ الْعُسَيْرَةُ أَوِ الْعُشَيْرُ‏.‏ فَذَكَرْتُ لِقَتَادَةَ فَقَالَ الْعُشَيْرُ‏.‏

Men Zayd ibn Arqamning yonida edim. Unga: «Paygʻambar ﷺ qancha gʻazot qildilar?» deyildi. U: «Oʻn toʻqqiz», dedi. «Sen u zot bilan qancha gʻazotda qatnashding?» deyildi. U: «Oʻn yetti», dedi. Men: «Ularning qaysi biri birinchi edi?» dedim. U: «Al-Usayra — yoki al-Ushayr», dedi. Men buni Qatodaga eslatdim. U: «Al-Ushayr», dedi.Мен Зайд ибн Арқамнинг ёнида эдим. Унга: «Пайғамбар ﷺ қанча ғазот қилдилар?» дейилди. У: «Ўн тўққиз», деди. «Сен у зот билан қанча ғазотда қатнашдинг?» дейилди. У: «Ўн етти», деди. Мен: «Уларнинг қайси бири биринчи эди?» дедим. У: «Ал-Усайра — ёки ал-Ушайр», деди. Мен буни Қатодага эслатдим. У: «Ал-Ушайр», деди.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، سَأَلَ رَجُلٌ الْبَرَاءَ وَأَنَا أَسْمَعُ، قَالَ أَشَهِدَ عَلِيٌّ بَدْرًا قَالَ بَارَزَ وَظَاهَرَ‏.‏

Bir kishi Baroʼdan — men eshitib turganimda — soʻradi: «Ali Badrda qatnashganmidi?» U: «U (yakkama-yakka) jang qildi va (Paygʻambar ﷺga) yordam berdi (himoyada turdi)», dedi.Бир киши Барўдан — мен эшитиб турганимда — сўради: «Али Бадрда қатнашганмиди?» У: «У (яккама-якка) жанг қилди ва (Пайғамбар ﷺга) ёрдам берди (ҳимояда турди)», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، رضى الله عنه وَجَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَبَا عُمَارَةَ أَتَوَلَّيْتَ يَوْمَ حُنَيْنٍ فَقَالَ أَمَّا أَنَا فَأَشْهَدُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ لَمْ يُوَلِّ، وَلَكِنْ عَجِلَ سَرَعَانُ الْقَوْمِ، فَرَشَقَتْهُمْ هَوَازِنُ، وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ آخِذٌ بِرَأْسِ بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ يَقُولُ ‏{‏أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ، أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ‏}‏‏.‏

(Abu Ishoq aytdi:) Men Baro (roziyallohu anhu)ni eshitdim — uning oldiga bir kishi kelib: «Ey Abu Umora, Hunayn kuni (jangdan) yuz oʻgirib (qochib) ketdingmi?» dedi. U: «Men esa Paygʻambar ﷺning yuz oʻgirmaganlariga guvohlik beraman; lekin qavmning yengiltaklari (shoshqaloqlari) shoshildi, Havozin esa ularga oʻq yogʻdirdi. Abu Sufyon ibn al-Horis u zotning oq xachirining boshini (jilovini) ushlab turardi; u zot: ‹Men paygʻambarman, yolgʻon yoʻq; men Abdulmuttalibning oʻgʻ liman› derdilar», dedi.(Абу Ишоқ айтди:) Мен Баро (розияллоҳу анҳу)ни эшитдим — унинг олдига бир киши келиб: «Эй Абу Умора, Ҳунайн куни (жангдан) юз ўгириб (қочиб) кетдингми?» деди. У: «Мен эса Пайғамбар ﷺнинг юз ўгирмаганларига гувоҳлик бераман; лекин қавмнинг енгилтаклари (шошқалоқлари) шошилди, Ҳавозин эса уларга ўқ ёғдирди. Абу Суфён ибн ал-Ҳорис у зотнинг оқ хачирининг бошини (жиловини) ушлаб турарди; у зот: ‹Мен пайғамбарман, ёлғон йўқ; мен Абдулмутталибнинг ўғ лиман› дердилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قِيلَ لِلْبَرَاءِ وَأَنَا أَسْمَعُ، أَوَلَّيْتُمْ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ فَقَالَ أَمَّا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلاَ، كَانُوا رُمَاةً فَقَالَ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ‏"‏‏.‏

(Abu Ishoq aytdi:) Baroga — men eshitib turgan holda — aytildi: «Hunayn kuni Paygʻambar ﷺ bilan (birga jangdan) yuz oʻgirdingizlarmi?» U: «Paygʻambar ﷺ esa — yoʻq (yuz oʻgirmadilar). Ular (Havozin) mergan (oʻqchi) edilar», dedi. U zot: «Men paygʻambarman, yolgʻon yoʻq; men Abdulmuttalibning oʻgʻ liman», dedilar.(Абу Ишоқ айтди:) Барога — мен эшитиб турган ҳолда — айтилди: «Ҳунайн куни Пайғамбар ﷺ билан (бирга жангдан) юз ўгирдингизларми?» У: «Пайғамбар ﷺ эса — йўқ (юз ўгирмадилар). Улар (Ҳавозин) мерган (ўқчи) эдилар», деди. У зот: «Мен пайғамбарман, ёлғон йўқ; мен Абдулмутталибнинг ўғ лиман», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، سَمِعَ الْبَرَاءَ ـ وَسَأَلَهُ رَجُلٌ مِنْ قَيْسٍ ـ أَفَرَرْتُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ فَقَالَ لَكِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَفِرَّ، كَانَتْ هَوَازِنُ رُمَاةً، وَإِنَّا لَمَّا حَمَلْنَا عَلَيْهِمِ انْكَشَفُوا، فَأَكْبَبْنَا عَلَى الْغَنَائِمِ، فَاسْتُقْبِلْنَا بِالسِّهَامِ، وَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ، وَإِنَّ أَبَا سُفْيَانَ آخِذٌ بِزِمَامِهَا وَهْوَ يَقُولُ ‏{‏أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ‏}‏‏.‏ قَالَ إِسْرَائِيلُ وَزُهَيْرٌ نَزَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَغْلَتِهِ‏.‏

(Abu Ishoq, Barodan eshitdi — undan Qaysdan bir kishi soʻradi:) «Hunayn kuni Rasululloh ﷺni (tashlab) qochdingizlarmi?» U: «Lekin Rasululloh ﷺ qochmadilar. Havozin mergan (oʻqchi) edi. Biz ularga hujum qilganimizda, ular (orqaga) chekindi; biz oʻljaga yopirildik, soʻng (Havozin) bizni oʻqlar bilan qarshi oldi. Men Rasululloh ﷺni oq xachirlari ustida koʻrdim — Abu Sufyon uning jilovini ushlab turardi; u zot: ‹Men paygʻambarman, yolgʻon yoʻq› derdilar», dedi. Isroil va Zuhayr (rivoyatida): Paygʻambar ﷺ oq xachirlaridan tushdilar (deb keltirdilar).(Абу Ишоқ, Бародан эшитди — ундан Қайсдан бир киши сўради:) «Ҳунайн куни Расулуллоҳ ﷺни (ташлаб) қочдингизларми?» У: «Лекин Расулуллоҳ ﷺ қочмадилар. Ҳавозин мерган (ўқчи) эди. Биз уларга ҳужум қилганимизда, улар (орқага) чекинди; биз ўлжага ёпирилдик, сўнг (Ҳавозин) бизни ўқлар билан қарши олди. Мен Расулуллоҳ ﷺни оқ хачирлари устида кўрдим — Абу Суфён унинг жиловини ушлаб турарди; у зот: ‹Мен пайғамбарман, ёлғон йўқ› дердилар», деди. Исроил ва Зуҳайр (ривоятида): Пайғамбар ﷺ оқ хачирларидан тушдилар (деб келтирдилар).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَأَلْتُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ ـ رضى الله عنه ـ كَمْ غَزَوْتَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَبْعَ عَشْرَةَ‏.‏ قُلْتُ كَمْ غَزَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ تِسْعَ عَشْرَةَ‏.‏

(Abu Ishoq aytdi:) Men Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan: «Sen Rasululloh ﷺ bilan necha (marta) gʻazot qilding?» deb soʻradim. U: «Oʻn yetti», dedi. Men: «Paygʻambar ﷺ necha (marta) gʻazot qildilar?» dedim. U: «Oʻn toʻqqiz», dedi.(Абу Ишоқ айтди:) Мен Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан: «Сен Расулуллоҳ ﷺ билан неча (марта) ғазот қилдинг?» деб сўрадим. У: «Ўн етти», деди. Мен: «Пайғамбар ﷺ неча (марта) ғазот қилдилар?» дедим. У: «Ўн тўққиз», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، أَنَّهُ سَمِعَ رَجُلاً، سَأَلَ الأَسْوَدَ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ أَوْ مُذَّكِرٍ فَقَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ يَقْرَؤُهَا ‏[quran sura="54" aya_start="15" aya_end="15"]{‏فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ‏}‏ قَالَ وَسَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا ‏[quran sura="54" aya_start="15" aya_end="15"]{‏فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ‏}‏ دَالاً‏.‏

(Abu Isʼhoq aytdi:) U bir kishini eshitdiki, u al-Aswaddan: «‹Fahal min muddakirin› (‹dal› bilan)mi yoki ‹muzzakirin› (‹zol› bilan)mi?» deb soʻradi. U: «Men Abdulloh (ibn Masʼud)ni ‹...Bas, eslovchi bormi?› (Qamar surasi, 15) (deb ‹dal› bilan) oʻqiyotganini eshitdim; (yana) men Paygʻambar ﷺni (ham) uni ‹dal› bilan ‹...Bas, eslovchi bormi?› (deb) oʻqiyotganlarini eshitdim», dedi.(Абу Исъҳоқ айтди:) У бир кишини эшитдики, у ал-Асваддан: «‹Фаҳал мин муддакирин› (‹дал› билан)ми ёки ‹муззакирин› (‹зол› билан)ми?» деб сўради. У: «Мен Абдуллоҳ (ибн Масъуд)ни ‹...Бас, эсловчи борми?› (Қамар сураси, 15) (деб ‹дал› билан) ўқиётганини эшитдим; (яна) мен Пайғамбар ﷺни (ҳам) уни ‹дал› билан ‹...Бас, эсловчи борми?› (деб) ўқиётганларини эшитдим», деди.

وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبَانَ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا سَلاَّمٌ أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ فَذَكَرُوا سِنِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ كَانَ أَبُو بَكْرٍ أَكْبَرَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ وَمَاتَ أَبُو بَكْرٍ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ وَقُتِلَ عُمَرُ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ يُقَالُ لَهُ عَامِرُ بْنُ سَعْدٍ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ قَالَ كُنَّا قُعُودًا عِنْدَ مُعَاوِيَةَ فَذَكَرُوا سِنِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ مُعَاوِيَةُ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ سَنَةً وَمَاتَ أَبُو بَكْرٍ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ وَقُتِلَ عُمَرُ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ ‏.‏

Abu Isʼhoq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Abdulloh ibn Utba bilan oʻtirgan edim, ular Rasululloh ﷺ ning yoshlarini zikr qilishdi. Shunda jamoadan baʼzilari: «Abu Bakr Rasululloh ﷺ dan kattaroq edi», dedi. Abdulloh dedi: «Rasululloh ﷺ oltmish uch yoshlarida vafot etdilar, Abu Bakr oltmish uch yoshda olamdan oʻtdi va Umar oltmish uch yoshda (shahid) qatl etildi». (Abu Isʼhoq) dedi: Shunda jamoadan Omir ibn Saʼd deb atalgan bir kishi dedi: bizga Jarir hadis aytdi: «Biz Muoviyaning huzurida oʻtirgan edik, ular Rasululloh ﷺ ning yoshlarini zikr qilishdi. Shunda Muoviya: ‹Rasululloh ﷺ oltmish uch yoshlarida vafot etdilar, Abu Bakr oltmish uch yoshda olamdan oʻtdi va Umar oltmish uch yoshda (shahid) qatl etildi›, dedi».Абу Исъҳоқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Абдуллоҳ ибн Утба билан ўтирган эдим, улар Расулуллоҳ ﷺ нинг ёшларини зикр қилишди. Шунда жамоадан баъзилари: «Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺ дан каттароқ эди», деди. Абдуллоҳ деди: «Расулуллоҳ ﷺ олтмиш уч ёшларида вафот этдилар, Абу Бакр олтмиш уч ёшда оламдан ўтди ва Умар олтмиш уч ёшда (шаҳид) қатл этилди». (Абу Исъҳоқ) деди: Шунда жамоадан Омир ибн Саъд деб аталган бир киши деди: бизга Жарир ҳадис айтди: «Биз Муовиянинг ҳузурида ўтирган эдик, улар Расулуллоҳ ﷺ нинг ёшларини зикр қилишди. Шунда Муовия: ‹Расулуллоҳ ﷺ олтмиш уч ёшларида вафот этдилар, Абу Бакр олтмиш уч ёшда оламдан ўтди ва Умар олтмиш уч ёшда (шаҳид) қатл этилди›, деди».

حَدَّثَنَا حَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ لَمَّا أَحْدَثُوا تِلْكَ الأَشْيَاءَ بَعْدَ عَلِيٍّ - رضى الله عنه - قَالَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ عَلِيٍّ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَىَّ عِلْمٍ أَفْسَدُوا ‏.‏

Abu Isʼhoq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Ali (roziyallohu anhu)dan keyin ular oʻsha narsalarni (toʻqib) chiqarganlarida, Alining ashoblaridan bir kishi: ‹Alloh ularni halok qilsin! Qanday ilmni buzdilar-a!› dedi».Абу Исъҳоқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Али (розияллоҳу анҳу)дан кейин улар ўша нарсаларни (тўқиб) чиқарганларида, Алининг ашобларидан бир киши: ‹Аллоҳ уларни ҳалок қилсин! Қандай илмни буздилар-а!› деди».

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، عَنْ زُهَيْرٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ لَيْسَ أَبُو عُبَيْدَةَ ذَكَرَهُ وَلَكِنْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَسْوَدِ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ، يَقُولُ أَتَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْغَائِطَ وَأَمَرَنِي أَنْ آتِيَهُ بِثَلاَثَةِ أَحْجَارٍ فَوَجَدْتُ حَجَرَيْنِ وَالْتَمَسْتُ الثَّالِثَ فَلَمْ أَجِدْهُ فَأَخَذْتُ رَوْثَةً فَأَتَيْتُ بِهِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَ الْحَجَرَيْنِ وَأَلْقَى الرَّوْثَةَ وَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ رِكْسٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الرِّكْسُ طَعَامُ الْجِنِّ ‏.‏

Abu Ishoq aytadi: Buni Abu Ubayda emas, balki Abdurrahmon ibn al-Asvad otasidan (rivoyat qildi). U Abdulloh (ibn Masʼud)ning shunday deganini eshitgan: «Paygʻambar ﷺ katta hojatga bordilar va menga uchta tosh keltirishni buyurdilar. Men ikkita tosh topdim, uchinchisini qidirdim, ammo topolmadim, shuning uchun bir parcha tezak oldim va ularni Paygʻambar ﷺga keltirdim. U zot ikkita toshni oldilar, tezakni tashlab yubordilar va: ‹Bu — riks (nopok)dir›, — dedilar». Abu Abdurrahmon (Nasoiy): «Riks — jinlarning taomidir», — dedi.Абу Ишоқ айтади: Буни Абу Убайда эмас, балки Абдурраҳмон ибн ал-Асвад отасидан (ривоят қилди). У Абдуллоҳ (ибн Масъуд)нинг шундай деганини эшитган: «Пайғамбар ﷺ катта ҳожатга бордилар ва менга учта тош келтиришни буюрдилар. Мен иккита тош топдим, учинчисини қидирдим, аммо тополмадим, шунинг учун бир парча тезак олдим ва уларни Пайғамбар ﷺга келтирдим. У зот иккита тошни олдилар, тезакни ташлаб юбордилар ва: ‹Бу — рикс (нопок)дир›, — дедилар». Абу Абдурраҳмон (Насоий): «Рикс — жинларнинг таомидир», — деди.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ الْخَطْمِيَّ، يَخْطُبُ النَّاسَ قَالَ حَدَّثَنَا الْبَرَاءُ، - وَهُوَ غَيْرُ كَذُوبٍ - أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا رَفَعُوا رُءُوسَهُمْ مِنَ الرُّكُوعِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَامُوا قِيَامًا فَإِذَا رَأَوْهُ قَدْ سَجَدَ سَجَدُوا ‏.‏

Abu Isʼhoqdan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Yazid al-Xatmiy odamlarga xutba qilayotganini eshitdim. U: «Bizga Baro — u yolgʻonchi emas — soʻzlab berdiki, ular Rasululloh ﷺ bilan birga rukudan boshlarini koʻtarganlarida tik turishar, u zot sajdaga borganlarini koʻrgach, sajda qilishar edi», dedi.Абу Исъҳоқдан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Язид ал-Хатмий одамларга хутба қилаётганини эшитдим. У: «Бизга Баро — у ёлғончи эмас — сўзлаб бердики, улар Расулуллоҳ ﷺ билан бирга рукудан бошларини кўтарганларида тик туришар, у зот саждага борганларини кўргач, сажда қилишар эди», деди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، أَخْبَرَنِي أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ رُزَيْقٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ كُنْتُ فِي الْمَسْجِدِ الْجَامِعِ مَعَ الأَسْوَدِ فَقَالَ أَتَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ - رضى الله عنه - فَقَالَ مَا كُنَّا لِنَدَعَ كِتَابَ رَبِّنَا وَسُنَّةَ نَبِيِّنَا صلى الله عليه وسلم لِقَوْلِ امْرَأَةٍ لاَ نَدْرِي أَحَفِظَتْ ذَلِكَ أَمْ لاَ ‏.‏

Abu Ishoq (rahimahulloh) aytdi: Men jome masjidda Asvad bilan birga edim. U aytdi: Fotima binti Qays Umar ibnul Xattob (roziyallohu anhu) huzuriga keldi. Shunda u (Umar): «Biz bir ayolning soʻzi uchun — uni eslab qolgan-qolmaganini ham bilmasak — Robbimizning Kitobi va Nabiyimiz ﷺ ning Sunnatini tark etmaymiz», dedi.Абу Ишоқ (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен жоме масжидда Асвад билан бирга эдим. У айтди: Фотима бинти Қайс Умар ибнул Хаттоб (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келди. Шунда у (Умар): «Биз бир аёлнинг сўзи учун — уни эслаб қолган-қолмаганини ҳам билмасак — Роббимизнинг Китоби ва Набийимиз ﷺ нинг Суннатини тарк этмаймиз», деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ أَوْصَى الْحَارِثُ أَنْ يُصَلِّيَ، عَلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ فَصَلَّى عَلَيْهِ ثُمَّ أَدْخَلَهُ الْقَبْرَ مِنْ قِبَلِ رِجْلَىِ الْقَبْرِ وَقَالَ هَذَا مِنَ السُّنَّةِ ‏.‏

Abu Ishoq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Horis oʻziga Abdulloh ibn Yazid janoza namozini oʻqishni vasiyat qildi. Bas, (Abdulloh) unga (janoza) namozini oʻqidi, soʻng uni qabrning oyoq tarafidan (qabrga) kiritdi va: «Bu Sunnatdandir», dedi.Абу Ишоқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У деди: Ҳорис ўзига Абдуллоҳ ибн Язид жаноза намозини ўқишни васият қилди. Бас, (Абдуллоҳ) унга (жаноза) намозини ўқиди, сўнг уни қабрнинг оёқ тарафидан (қабрга) киритди ва: «Бу Суннатдандир», деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ كُنْتُ إِلَى جَنْبِ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ فَقِيلَ لَهُ كَمْ غَزَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَزْوَةٍ قَالَ تِسْعَ عَشْرَةَ ‏.‏ فَقُلْتُ كَمْ غَزَوْتَ أَنْتَ مَعَهُ قَالَ سَبْعَ عَشْرَةَ ‏.‏ قُلْتُ أَيَّتُهُنَّ كَانَ أَوَّلَ قَالَ ذَاتُ الْعُشَيْرَاءِ أَوِ الْعُسَيْرَاءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Ishoq aytdi: Men Zayd ibn Arqamning yonida edim. Undan: «Nabiy ﷺ qancha gʻazot qilganlar?» deb soʻralganda, u: «Oʻn toʻqqizta», dedi. Men: «Sen u zot bilan qancha gʻazotda ishtirok etgansan?» dedim. U: «Oʻn yettita», dedi. Men: «Ularning birinchisi qaysisi edi?» dedim. U: «Zotul Ushayroʻ — yoki Usayroʻ», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Ишоқ айтди: Мен Зайд ибн Арқамнинг ёнида эдим. Ундан: «Набий ﷺ қанча ғазот қилганлар?» деб сўралганда, у: «Ўн тўққизта», деди. Мен: «Сен у зот билан қанча ғазотда иштирок этгансан?» дедим. У: «Ўн еттита», деди. Мен: «Уларнинг биринчиси қайсиси эди?» дедим. У: «Зотул Ушайрў — ёки Усайрў», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ قَالَ لَنَا رَجُلٌ أَفَرَرْتُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا أَبَا عُمَارَةَ قَالَ لاَ وَاللَّهِ مَا وَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَكِنْ وَلَّى سَرَعَانُ النَّاسِ تَلَقَّتْهُمْ هَوَازِنُ بِالنَّبْلِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَتِهِ وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ آخِذٌ بِلِجَامِهَا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi bizga: «Ey Abu Umora, sizlar Rasululloh ﷺni (tashlab) qochdingizmi?» dedi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ orqaga qaytmadilar. Lekin shoshqaloq odamlar qochdi, ularni Havozin (qabilasi) oʻqlar bilan qarshi oldi. Rasululloh ﷺ esa xachirlarida (turar) edilar, Abu Sufyon ibn al-Horis ibn Abdulmuttalib uning jilovini ushlab turardi. Rasululloh ﷺ esa: ‹Men Nabiyman, bunda yolgʻon yoʻq, men Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, der edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши бизга: «Эй Абу Умора, сизлар Расулуллоҳ ﷺни (ташлаб) қочдингизми?» деди. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ орқага қайтмадилар. Лекин шошқалоқ одамлар қочди, уларни Ҳавозин (қабиласи) ўқлар билан қарши олди. Расулуллоҳ ﷺ эса хачирларида (турар) эдилар, Абу Суфён ибн ал-Ҳорис ибн Абдулмутталиб унинг жиловини ушлаб турарди. Расулуллоҳ ﷺ эса: ‹Мен Набийман, бунда ёлғон йўқ, мен Абдулмутталибнинг ўғлиман›, дер эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Али ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ يَقُولُ بَيْنَمَا رَجُلٌ يَقْرَأُ سُورَةَ الْكَهْفِ إِذْ رَأَى دَابَّتَهُ تَرْكُضُ فَنَظَرَ فَإِذَا مِثْلُ الْغَمَامَةِ أَوِ السَّحَابَةِ فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تِلْكَ السَّكِينَةُ نَزَلَتْ مَعَ الْقُرْآنِ أَوْ نَزَلَتْ عَلَى الْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُسَيْدِ بْنِ حُضَيْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Kahf surasini oʻqiyotgan edi, birdan otining (hurkib) tipirchilayotganini koʻrdi. Qaradi-yu, goʻyo bir bulut yoki soyaga oʻxshash narsa (turardi). U Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, buni u zotga aytdi. Nabiy ﷺ: «U — Qurʼon bilan nozil boʻlgan, yoki Qurʼon sababli nozil boʻlgan sakinat (xotirjamlik)dir», dedilar. Bu bobda Usayd ibn Huzayrdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Каҳф сурасини ўқиётган эди, бирдан отининг (ҳуркиб) типирчилаётганини кўрди. Қаради-ю, гўё бир булут ёки сояга ўхшаш нарса (турарди). У Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, буни у зотга айтди. Набий ﷺ: «У — Қуръон билан нозил бўлган, ёки Қуръон сабабли нозил бўлган сакинат (хотиржамлик)дир», дедилар. Бу бобда Усайд ибн Ҳузайрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَأَلَ رَجُلٌ الْبَرَاءَ أَكَانَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ السَّيْفِ قَالَ لاَ مِثْلَ الْقَمَرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi undan: «Rasululloh ﷺning yuzlari qilichga oʻxshaganmidi?» deb soʻradi. U: «Yoʻq, oyga oʻxshar edi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши ундан: «Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари қиличга ўхшаганмиди?» деб сўради. У: «Йўқ, ойга ўхшар эди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

وَعَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي ذِي الْقَعْدَةِ قَبْلَ أَنْ يَحُجَّ مَرَّتَيْنِ ". رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ

Abu Ishoq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Masruq, Ato va Mujohiddan (Allohning Rasuli ﷺ ning umrasi haqida) soʻradim. Ular: «Allohning Rasuli ﷺ haj qilishdan oldin Zulqaʼdada umra qilgan edilar», — dedi. Men Baro ibn Ozibning shunday deganini eshitdim: «Allohning Rasuli ﷺ haj qilishdan oldin Zulqaʼdada ikki marta umra qilgan edilar».Абу Ишоқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Масруқ, Ато ва Мужоҳиддан (Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг умраси ҳақида) сўрадим. Улар: «Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳаж қилишдан олдин Зулқаъдада умра қилган эдилар», — деди. Мен Баро ибн Озибнинг шундай деганини эшитдим: «Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳаж қилишдан олдин Зулқаъдада икки марта умра қилган эдилар».

وَعَنْ يَحْيَى بْنِ هَاشِمٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «كَمَا تَكُونُونَ كَذَلِك يُؤمر عَلَيْكُم»

Abu Ishoq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qanday boʻlsangiz, sizga shunday (kishilar) amir qilinadi», dedilar. Bayhaqiy Shuʼabul-iymonda rivoyat qilgan.Абу Ишоқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қандай бўлсангиз, сизга шундай (кишилар) амир қилинади», дедилар. Байҳақий Шуъабул-иймонда ривоят қилган.

قَالَ أَبُو إِسْحَاق : فَحَدَّثْتُ أَبَا بُرْدَةَ ، وَأَبَا بَكْرٍ ابْنَيْ أَبِي مُوسَى، قَالَا : قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ كُلَّ يَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَأَتُوبُ إِلَيْهِ "

Abu Ishoq aytdi: Men buni Abu Musoning ikki oʻgʻli — Abu Burda va Abu Bakrga aytib berdim. Ular: Nabiy ﷺ: «Men har kuni yuz marta Allohdan magʻfirat soʻrayman: ‹Astagʻfirullohu va atubu ilayh (Allohdan magʻfirat soʻrayman va Unga tavba qilaman)›», dedilar, deyishdi.Абу Ишоқ айтди: Мен буни Абу Мусонинг икки ўғли — Абу Бурда ва Абу Бакрга айтиб бердим. Улар: Набий ﷺ: «Мен ҳар куни юз марта Аллоҳдан мағфират сўрайман: ‹Астағфируллоҳу ва атубу илайҳ (Аллоҳдан мағфират сўрайман ва Унга тавба қиламан)›», дедилар, дейишди.

أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق قَالَ : دَخَلْتُ عَلَى شُرَيْحٍ وَعِنْدَهُ عَامِرٌ، وَإِبْرَاهِيمُ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فِي فَرِيضَةِ امْرَأَةٍ مِنَّا : الْعَالِيَةِ ، تَرَكَتْ زَوْجَهَا، وَأُمَّهَا، وَأَخَاهَا لِأَبِيهَا، وَجَدَّهَا، فَقَالَ لِي : هَلْ مِنْ أُخْتٍ؟ قُلْتُ : لَا، قَالَ : لِلْبَعْلِ الشَّطْرُ وَلِلْأُمِّ الثُّلُثُ، قَالَ : فَجَهِدْتُ عَلَى أَنْ يُجِيبَنِي، فَلَمْ يُجِبْنِي إِلَّا بِذَلِكَ، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ، وَعَامِرٌ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ : مَا جَاءَ أَحَدٌ بِفَرِيضَةٍ أَعْضَلَ مِنْ فَرِيضَةٍ جِئْتَ بِهَا، قَالَ : فَأَتَيْتُ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيَّ وَكَانَ يُقَال : لَيْسَ بِالْكُوفَةِ أَحَدٌ أَعْلَمَ بِفَرِيضَةٍ مِنْ عَبِيدَةَ، وَالْحَارِثِ الْأَعْوَرَ، وَكَانَ عَبِيدَةُ يَجْلِسُ فِي الْمَسْجِدِ، فَإِذَا وَرَدَتْ عَلَى شُرَيْحٍ فَرِيضَةٌ فِيهَا جَدٌّ، رَفَعَهُمْ إِلَى عَبِيدَةَ، فَفَرَضَ فَسَأَلْتُهُ، فَقَالَ : إِنْ شِئْتُمْ نَبَّأْتُكُمْ بِفَرِيضَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ فِي هَذَا : " جَعَلَ لِلزَّوْجِ ثَلَاثَةَ أَسْهُمٍ النِّصْفَ، وَلِلْأُمِّ ثُلُثُ مَا بَقِيَ، وَهُوَ السُّدُسُ مِنْ رَأْسِ الْمَالِ، وَلِلْأَخِ سَهْمٌ، وَلِلْجَدِّ سَهْمٌ ، قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ : الْجَدُّ أَبُو الْأَبِ

Abu Ishoq aytadi: Shurayhning oldiga kirdim, uning huzurida Omir, Ibrohim va Abdurahmon ibn Abdulloh bor edi — bizdan boʻlgan Oliya ismli ayolning meros masalasi haqida (kelgan edim). U eri, onasi, ota tomonidan akasi va bobosini qoldirgan edi. U menga: «Singil bormi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «Erga yarmi, onaga uchdan biri», — dedi. Men undan (boshqa) javob olishga urindim, lekin u menga shundan boshqa javob bermadi. Ibrohim, Omir va Abdurahmon ibn Abdulloh: «Hech kim sen keltirgan meros masalasidan koʻra chigalroq masala keltirgan emas», — deyishdi. Soʻng men Abiyda as-Salmoniyning oldiga bordim — «Kufada meros masalasini Abiyda va Horis al-Aʼvardan koʻra yaxshiroq biladigan kishi yoʻq», deyilardi. Abiyda masjidda oʻtirar, Shurayhning oldiga tarkibida bobo boʻlgan meros masalasi kelsa, ularni Abiydaga yuborar, u esa taqsim qilib berar edi. Men undan soʻradim. U: «Agar xohlasangiz, bu haqda Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)ning taqsimini sizlarga xabar beraman: u erga yarmi — uch ulushni, onaga qolganning uchdan birini — bu bosh moldan oltidan biri boʻladi, akaga bir ulushni va boboga bir ulushni belgilagan», — dedi. Abu Ishoq aytdi: Bobo — otaning otasidir.Абу Ишоқ айтади: Шурайҳнинг олдига кирдим, унинг ҳузурида Омир, Иброҳим ва Абдураҳмон ибн Абдуллоҳ бор эди — биздан бўлган Олия исмли аёлнинг мерос масаласи ҳақида (келган эдим). У эри, онаси, ота томонидан акаси ва бобосини қолдирган эди. У менга: «Сингил борми?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «Эрга ярми, онага учдан бири», — деди. Мен ундан (бошқа) жавоб олишга уриндим, лекин у менга шундан бошқа жавоб бермади. Иброҳим, Омир ва Абдураҳмон ибн Абдуллоҳ: «Ҳеч ким сен келтирган мерос масаласидан кўра чигалроқ масала келтирган эмас», — дейишди. Сўнг мен Абийда ас-Салмонийнинг олдига бордим — «Куфада мерос масаласини Абийда ва Ҳорис ал-Аъвардан кўра яхшироқ биладиган киши йўқ», дейиларди. Абийда масжидда ўтирар, Шурайҳнинг олдига таркибида бобо бўлган мерос масаласи келса, уларни Абийдага юборар, у эса тақсим қилиб берар эди. Мен ундан сўрадим. У: «Агар хоҳласангиз, бу ҳақда Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)нинг тақсимини сизларга хабар бераман: у эрга ярми — уч улушни, онага қолганнинг учдан бирини — бу бош молдан олтидан бири бўлади, акага бир улушни ва бобога бир улушни белгилаган», — деди. Абу Ишоқ айтди: Бобо — отанинг отасидир.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق : " أَنَّ غُلَامًا مِنْهُمْ حِينَ ثُغِرَ يُقَالُ لَهُ مَرْثَدٌ : أَوْصَى لِظِئْرٍ لَهُ مِنْ أَهْلِ الْحِيرَةِ بِأَرْبَعِينَ دِرْهَمًا ، فأجازه شريح ، وَقَالَ : مَنْ أَصَابَ الْحَقَّ، أَجَزْنَاهُ "

Abu Ishoqdan rivoyat qilinadi: Ularning Marsad deb ataladigan bir bolasi sut tishlari tushib, yangisi chiqqan chogʻida Hiyra ahlidan boʻlgan enagasiga qirq dirham vasiyat qildi. Shurayh buni joiz qildi va: «Kim haqni topsa, biz uni joiz qilamiz», dedi.Абу Ишоқдан ривоят қилинади: Уларнинг Марсад деб аталадиган бир боласи сут тишлари тушиб, янгиси чиққан чоғида Ҳийра аҳлидан бўлган энагасига қирқ дирҳам васият қилди. Шурайҳ буни жоиз қилди ва: «Ким ҳақни топса, биз уни жоиз қиламиз», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق ، قَالَ : " أَوْصَى غُلَامٌ مِنَ الْحَيِّ، يُقَالُ لَهُ : عَبَّاسُ بْنُ مَرْثَدٍ ابْنُ سَبْعِ سِنِينَ لِظِئْرٍ لَهُ يَهُودِيَّةٍ مِنْ أَهْلِ الْحِيرَةِ بِأَرْبَعِينَ دِرْهَمًا، فَقَالَ شُرَيْحٌ : إِذَا أَصَابَ الْغُلَامُ فِي وَصِيَّتِهِ، جَازَتْ وَإِنَّمَا أَوْصَى لِذِي حَقٍّ " ، قَالَ أَبُو مُحَمَّد : أَنَا أَقُولُ بِهِ

Abu Ishoq aytdi: Qabiladan Abbos ibn Marsad deb ataladigan yetti yashar bola Hiyra ahlidan boʻlgan yahudiy enagasiga qirq dirham vasiyat qildi. Shunda Shurayh: «Bola vasiyatida toʻgʻri (ish) qilgan boʻlsa, u joizdir; u haqi bor kishiga vasiyat qilibdi», dedi. Abu Muhammad aytdi: Men ham shu (soʻz) bilan aytaman.Абу Ишоқ айтди: Қабиладан Аббос ибн Марсад деб аталадиган етти яшар бола Ҳийра аҳлидан бўлган яҳудий энагасига қирқ дирҳам васият қилди. Шунда Шурайҳ: «Бола васиятида тўғри (иш) қилган бўлса, у жоиздир; у ҳақи бор кишига васият қилибди», деди. Абу Муҳаммад айтди: Мен ҳам шу (сўз) билан айтаман.

نَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ بْنِ مَسْعَدَةَ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ عِصَامِ بْنِ عَبْدِ الْمَجِيدِ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَسَدِيُّ وَهُوَ أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ , نَا عَمَّارُ بْنُ رُزَيْقٍ , عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ , قَالَ : كُنْتُ مَعَ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ الأَعْظَمِ وَمَعَنَا الشَّعْبِيُّ , فَحَدَّثَ الشَّعْبِيُّ بِحَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " لَمْ يَجْعَلْ لَهَا سُكْنَى ، وَلا نَفَقَةً ، فَأَخَذَ الأَسْوَدُ كَفًّا مِنْ حَصَى فَحَصَبَهُ , ثُمَّ قَالَ : وَيْلَكَ تُحَدِّثُ بِمِثْلِ هَذَا , قَالَ عُمَرُ : لا نَتْرُكُ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّنَا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِقَوْلِ امْرَأَةٍ لا نَدْرِي حَفِظَتْ أَوْ نَسِيَتْ ، لَهَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةُ , قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏ لا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ الآيَةَ

Abu Ishoq (rahimahulloh) aytdi: men Asvad ibn Yazid bilan masjidi aʼzamda oʻtirgan edim, biz bilan birga Shaʼbiy ham bor edi. Shaʼbiy Fotima binti Qaysning hadisini — Rasululloh ﷺ unga turar joy ham, nafaqa ham (bor deb) hukm qilmaganlarini soʻzlab berdi. Shunda Asvad bir hovuch shagʻal olib, unga otdi va: «Sening holingga voy! Shu kabi (gap)ni soʻzlaysanmi? Umar: ‹Biz Allohning Kitobini va Nabiyimiz ﷺning sunnatini bir ayolning soʻzi uchun tark etmaymiz — bilmaymiz, u yodda saqlaganmi yoki unutganmi. Unga turar joy ham, nafaqa ham bor›, degan edi», dedi. Alloh taolo: {Ularni uylaridan chiqarmangiz} oyatini (aytgan).Абу Ишоқ (раҳимаҳуллоҳ) айтди: мен Асвад ибн Язид билан масжиди аъзамда ўтирган эдим, биз билан бирга Шаъбий ҳам бор эди. Шаъбий Фотима бинти Қайснинг ҳадисини — Расулуллоҳ ﷺ унга турар жой ҳам, нафақа ҳам (бор деб) ҳукм қилмаганларини сўзлаб берди. Шунда Асвад бир ҳовуч шағал олиб, унга отди ва: «Сенинг ҳолингга вой! Шу каби (гап)ни сўзлайсанми? Умар: ‹Биз Аллоҳнинг Китобини ва Набийимиз ﷺнинг суннатини бир аёлнинг сўзи учун тарк этмаймиз — билмаймиз, у ёдда сақлаганми ёки унутганми. Унга турар жой ҳам, нафақа ҳам бор›, деган эди», деди. Аллоҳ таоло: {Уларни уйларидан чиқармангиз} оятини (айтган).