حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ أُنَاسًا، مِنْ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ كَانَ بَيْنَهُمْ شَىْءٌ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي أُنَاسٍ مِنْ أَصْحَابِهِ يُصْلِحُ بَيْنَهُمْ، فَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ، وَلَمْ يَأْتِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، فَجَاءَ بِلاَلٌ، فَأَذَّنَ بِلاَلٌ بِالصَّلاَةِ، وَلَمْ يَأْتِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حُبِسَ، وَقَدْ حَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَهَلْ لَكَ أَنْ تَؤُمَّ النَّاسَ فَقَالَ نَعَمْ إِنْ شِئْتَ‏.‏ فَأَقَامَ الصَّلاَةَ فَتَقَدَّمَ أَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ جَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَمْشِي فِي الصُّفُوفِ، حَتَّى قَامَ فِي الصَّفِّ الأَوَّلِ، فَأَخَذَ النَّاسُ بِالتَّصْفِيحِ حَتَّى أَكْثَرُوا، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ لاَ يَكَادُ يَلْتَفِتُ فِي الصَّلاَةِ، فَالْتَفَتَ فَإِذَا هُوَ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَرَاءَهُ فَأَشَارَ إِلَيْهِ بِيَدِهِ، فَأَمَرَهُ يُصَلِّي كَمَا هُوَ، فَرَفَعَ أَبُو بَكْرٍ يَدَهُ، فَحَمِدَ اللَّهَ، ثُمَّ رَجَعَ الْقَهْقَرَى وَرَاءَهُ حَتَّى دَخَلَ فِي الصَّفِّ، وَتَقَدَّمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِالنَّاسِ، فَلَمَّا فَرَغَ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَا لَكُمْ إِذَا نَابَكُمْ شَىْءٌ فِي صَلاَتِكُمْ أَخَذْتُمْ بِالتَّصْفِيحِ، إِنَّمَا التَّصْفِيحُ لِلنِّسَاءِ، مَنْ نَابَهُ شَىْءٌ فِي صَلاَتِهِ فَلْيَقُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ، فَإِنَّهُ لا يَسْمَعُهُ أَحَدٌ إِلاَّ الْتَفَتَ، يَا أَبَا بَكْرٍ مَا مَنَعَكَ حِينَ أَشَرْتُ إِلَيْكَ لَمْ تُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لاِبْنِ أَبِي قُحَافَةَ أَنْ يُصَلِّيَ بَيْنَ يَدَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bani Amr ibn Avf qabilasi odamlari orasida bir nizo boʻldi. Paygʻambar ﷺ ular orasini yarashtirish uchun baʼzi sahobalari bilan ularning oldiga bordi. Namoz vaqti boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ (hali) qaytmagan edi; Bilol namozga azon aytdi, lekin Paygʻambar ﷺ (hali) qaytmaganligi sababli, Bilol Abu Bakrning oldiga borib: «Namoz vaqti boʻldi va Paygʻambar ﷺ (ushlanib qoldi). Siz odamlarga namoz oʻqib berasizmi?» — dedi. Abu Bakr: «Ha, agar xohlasang», — dedi. Bas, Bilol namozga iqomat aytdi va Abu Bakr (namoz oʻqib berishga) oldinga oʻtdi; lekin Paygʻambar ﷺ — saflar orasidan yurib kelib — birinchi safga qoʻshildi. Odamlar qarsak chala boshladi va koʻp qarsak chaldi. Abu Bakr namozda u yoq-bu yoqqa qaramas edi, lekin u (qarab), Paygʻambar ﷺ ning orqasida turganini koʻrdi. Paygʻambar ﷺ unga — oʻz (joyida) namozni davom ettirishga — qoʻli bilan ishorat qildi. Abu Bakr qoʻlini koʻtarib, Allohga hamd aytdi, soʻng orqaga chekinib, (birinchi) safga keldi va Paygʻambar ﷺ oldinga oʻtib, odamlarga namoz oʻqib berdi. Paygʻambar ﷺ namozni tugatganda, odamlarga yuzlanib: «Ey odamlar! Namoz paytida sizlarga biror narsa yuz bersa, qarsak chala boshlaysiz. Aslida qarsak — faqat ayollar uchun(dir). Agar biringizga namozida biror narsa yuz bersa, u: ‹Subhanalloh (Alloh pok)›, — desin, chunki uni eshitgan (kishi) unga eʼtibor qaratadi. Ey Abu Bakr! Men senga (davom ettirishga) ishorat qilganimda, nima seni odamlarga namoz oʻqib berishdan toʻsdi?» — dedilar. Abu Bakr: «Abu Quhofaning oʻgʻliga — Paygʻambar ﷺ ning oldida namoz oʻqib berish — yarashmas edi», — dedi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бани Амр ибн Авф қабиласи одамлари орасида бир низо бўлди. Пайғамбар ﷺ улар орасини яраштириш учун баъзи саҳобалари билан уларнинг олдига борди. Намоз вақти бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ (ҳали) қайтмаган эди; Билол намозга азон айтди, лекин Пайғамбар ﷺ (ҳали) қайтмаганлиги сабабли, Билол Абу Бакрнинг олдига бориб: «Намоз вақти бўлди ва Пайғамбар ﷺ (ушланиб қолди). Сиз одамларга намоз ўқиб берасизми?» — деди. Абу Бакр: «Ҳа, агар хоҳласанг», — деди. Бас, Билол намозга иқомат айтди ва Абу Бакр (намоз ўқиб беришга) олдинга ўтди; лекин Пайғамбар ﷺ — сафлар орасидан юриб келиб — биринчи сафга қўшилди. Одамлар қарсак чала бошлади ва кўп қарсак чалди. Абу Бакр намозда у ёқ-бу ёққа қарамас эди, лекин у (қараб), Пайғамбар ﷺ нинг орқасида турганини кўрди. Пайғамбар ﷺ унга — ўз (жойида) намозни давом эттиришга — қўли билан ишорат қилди. Абу Бакр қўлини кўтариб, Аллоҳга ҳамд айтди, сўнг орқага чекиниб, (биринчи) сафга келди ва Пайғамбар ﷺ олдинга ўтиб, одамларга намоз ўқиб берди. Пайғамбар ﷺ намозни тугатганда, одамларга юзланиб: «Эй одамлар! Намоз пайтида сизларга бирор нарса юз берса, қарсак чала бошлайсиз. Аслида қарсак — фақат аёллар учун(дир). Агар бирингизга намозида бирор нарса юз берса, у: ‹Субҳаналлоҳ (Аллоҳ пок)›, — десин, чунки уни эшитган (киши) унга эътибор қаратади. Эй Абу Бакр! Мен сенга (давом эттиришга) ишорат қилганимда, нима сени одамларга намоз ўқиб беришдан тўсди?» — дедилар. Абу Бакр: «Абу Қуҳофанинг ўғлига — Пайғамбар ﷺ нинг олдида намоз ўқиб бериш — ярашмас эди», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي أَنَّ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قِيلَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَوْ أَتَيْتَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ‏.‏ فَانْطَلَقَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَرَكِبَ حِمَارًا، فَانْطَلَقَ الْمُسْلِمُونَ يَمْشُونَ مَعَهُ، وَهْىَ أَرْضٌ سَبِخَةٌ، فَلَمَّا أَتَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِلَيْكَ عَنِّي، وَاللَّهِ لَقَدْ آذَانِي نَتْنُ حِمَارِكَ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ مِنْهُمْ وَاللَّهِ لَحِمَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَطْيَبُ رِيحًا مِنْكَ‏.‏ فَغَضِبَ لِعَبْدِ اللَّهِ رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ فَشَتَمَا، فَغَضِبَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَصْحَابُهُ، فَكَانَ بَيْنَهُمَا ضَرْبٌ بِالْجَرِيدِ وَالأَيْدِي وَالنِّعَالِ، فَبَلَغَنَا أَنَّهَا أُنْزِلَتْ ‏[quran sura="49" aya_start="9" aya_end="9"]{‏وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا‏}‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ga: «Koshki siz Abdulloh ibn Ubayni (borib) koʻrsangiz», — deyildi. Bas, Paygʻambar ﷺ unga — eshakka mingan holda — bordi va musulmonlar — shoʻr-sahro yerda piyoda yurib — u zotga hamrohlik qildi. Paygʻambar ﷺ Abdulloh ibn Ubayning oldiga yetib borganda, u (Abdulloh): «Mendan uzoqlash! Allohga qasamki, sening eshagingning yomon hidi meni bezovta qildi», — dedi. Shunda bir ansoriy kishi (Abdullohga): «Allohga qasamki, Allohning Rasuli ﷺ ning eshagining hidi sening hidingdan yaxshiroq(dir)», — dedi. Shunda Abdullohning qabilasidan bir kishi Abdulloh uchun gʻazablandi va ikki kishi bir-birini soʻkdi; bu — ikki kishining doʻstlarini gʻazablantirdi va ikki guruh tayoqlar, poyabzallar hamda qoʻllar bilan jang qila boshladi. Bizga — (mana bu) oyat (shu haqda) nozil boʻldi, deb — xabar berildi: ‹Agar moʻminlardan ikki guruh urishib ketsa, ularni yarashtirib qoʻyinglar...› (Hujurot, 9).Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ га: «Кошки сиз Абдуллоҳ ибн Убайни (бориб) кўрсангиз», — дейилди. Бас, Пайғамбар ﷺ унга — эшакка минган ҳолда — борди ва мусулмонлар — шўр-саҳро ерда пиёда юриб — у зотга ҳамроҳлик қилди. Пайғамбар ﷺ Абдуллоҳ ибн Убайнинг олдига етиб борганда, у (Абдуллоҳ): «Мендан узоқлаш! Аллоҳга қасамки, сенинг эшагингнинг ёмон ҳиди мени безовта қилди», — деди. Шунда бир ансорий киши (Абдуллоҳга): «Аллоҳга қасамки, Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг эшагининг ҳиди сенинг ҳидингдан яхшироқ(дир)», — деди. Шунда Абдуллоҳнинг қабиласидан бир киши Абдуллоҳ учун ғазабланди ва икки киши бир-бирини сўкди; бу — икки кишининг дўстларини ғазаблантирди ва икки гуруҳ таёқлар, поябзаллар ҳамда қўллар билан жанг қила бошлади. Бизга — (мана бу) оят (шу ҳақда) нозил бўлди, деб — хабар берилди: ‹Агар мўминлардан икки гуруҳ уришиб кеца, уларни яраштириб қўйинглар...› (Ҳужурот, 9).

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ حُمَيْدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أُمَّهُ أُمَّ كُلْثُومٍ بِنْتَ عُقْبَةَ أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لَيْسَ الْكَذَّابُ الَّذِي يُصْلِحُ بَيْنَ النَّاسِ، فَيَنْمِي خَيْرًا، أَوْ يَقُولُ خَيْرًا ‏"‏‏.‏

Ummu Kulsum bint Uqba (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdi: «Odamlar orasini — yaxshi xabar (toʻqish) yoki yaxshi soʻz aytish bilan — yarashtirgan kishi yolgʻonchi emas», — dedilar.Умму Кулсум бинт Уқба (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитди: «Одамлар орасини — яхши хабар (тўқиш) ёки яхши сўз айтиш билан — яраштирган киши ёлғончи эмас», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأُوَيْسِيُّ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَرْوِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ أَهْلَ، قُبَاءٍ اقْتَتَلُوا حَتَّى تَرَامَوْا بِالْحِجَارَةِ، فَأُخْبِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ اذْهَبُوا بِنَا نُصْلِحُ بَيْنَهُمْ ‏"‏‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Quba ahli bir-biri bilan — toki bir-biriga tosh otgunlarigacha — janjallashdi. Allohning Rasuli ﷺ ga bu haqda xabar berilganda, u zot: «Yuringlar, ularning orasini yarashtiramiz», — dedilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта Қуба аҳли бир-бири билан — токи бир-бирига тош отгунларигача — жанжаллашди. Аллоҳнинг Расули ﷺ га бу ҳақда хабар берилганда, у зот: «Юринглар, уларнинг орасини яраштирамиз», — дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها – ‏[quran sura="4" aya_start="128" aya_end="128"]{‏وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا‏}‏ قَالَتْ هُوَ الرَّجُلُ يَرَى مِنِ امْرَأَتِهِ مَا لاَ يُعْجِبُهُ، كِبَرًا أَوْ غَيْرَهُ، فَيُرِيدُ فِرَاقَهَا فَتَقُولُ أَمْسِكْنِي، وَاقْسِمْ لِي مَا شِئْتَ‏.‏ قَالَتْ فَلاَ بَأْسَ إِذَا تَرَاضَيَا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Mana bu oyat: ‹Agar ayol oʻz eridan badxulqlik (joʻrttaga azob berish) yoki yuz oʻgirishidan qoʻrqsa...› (Niso, 128) — (yaʼni er oʻz xotinida — keksalik yoki shunga oʻxshash — yoqimsiz narsani sezib, uni taloq qilishni xohlasa, lekin u (xotin) undan — oʻzini saqlab qolish va xohlaganidek taʼminlashni soʻrasa) — ‹ular shu (asos)da yarashsa, ikkalasiga gunoh yoʻq› (Niso, 128) (haqida nozil boʻldi).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мана бу оят: ‹Агар аёл ўз эридан бадхулқлик (жўрттага азоб бериш) ёки юз ўгиришидан қўрқса...› (Нисо, 128) — (яъни эр ўз хотинида — кексалик ёки шунга ўхшаш — ёқимсиз нарсани сезиб, уни талоқ қилишни хоҳласа, лекин у (хотин) ундан — ўзини сақлаб қолиш ва хоҳлаганидек таъминлашни сўраса) — ‹улар шу (асос)да ярашса, иккаласига гуноҳ йўқ› (Нисо, 128) (ҳақида нозил бўлди).

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، رضى الله عنهما قَالاَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ‏.‏ فَقَامَ خَصْمُهُ فَقَالَ صَدَقَ، اقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ الأَعْرَابِيُّ إِنَّ ابْنِي كَانَ عَسِيفًا عَلَى هَذَا، فَزَنَى بِامْرَأَتِهِ، فَقَالُوا لِي عَلَى ابْنِكَ الرَّجْمُ‏.‏ فَفَدَيْتُ ابْنِي مِنْهُ بِمِائَةٍ مِنَ الْغَنَمِ وَوَلِيدَةٍ، ثُمَّ سَأَلْتُ أَهْلَ الْعِلْمِ، فَقَالُوا إِنَّمَا عَلَى ابْنِكَ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لأَقْضِيَنَّ بَيْنَكُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ، أَمَّا الْوَلِيدَةُ وَالْغَنَمُ فَرَدٌّ عَلَيْكَ، وَعَلَى ابْنِكَ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ، وَأَمَّا أَنْتَ يَا أُنَيْسُ ـ لِرَجُلٍ ـ فَاغْدُ عَلَى امْرَأَةِ هَذَا فَارْجُمْهَا ‏"‏‏.‏ فَغَدَا عَلَيْهَا أُنَيْسٌ فَرَجَمَهَا‏.‏

Abu Hurayra va Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhum)dan rivoyat qilinadi: Bir badaviy kelib: «Yo Rasululloh, biz orasida Allohning qonunlari (hukmi) bilan hukm qiling», — dedi. Uning raqibi (oʻrnidan) turib: «U toʻgʻri aytdi. Biz orasida Allohning qonunlari bilan hukm qiling», — dedi. Badaviy: «Mening oʻgʻlim mana shu kishining oldida yollanma ishchi edi va u uning xotini bilan zino qildi. Odamlar menga — oʻgʻlim toshboʻron qilinishi (kerak), deb — aytdi; bas, men buning evaziga oʻgʻlimni qutqarish uchun bir yuz qoʻy va bir choriya (kaniz) fidya (toʻlov) berdim. Soʻng men olimlardan soʻradim va ular: ‹Sening oʻgʻling bir yuz darra (qamchi) uriladi va bir yil surgun qilinadi›, — dedi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Shubhasiz, men sizlar orasida Allohning qonunlari bilan hukm qilaman. Choriya va qoʻylar senga qaytarilsin va sening oʻgʻling bir yuz darra (qamchi) hamda bir yil surgun (oladi)», — dedilar. Soʻng u zot kimgadir: «Ey Unays! Mana shu (kishi)ning xotinining oldiga borib, uni toshboʻron qil», — deb murojaat qildi. Bas, Unays borib, uni toshboʻron qildi.Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳум)дан ривоят қилинади: Бир бадавий келиб: «Ё Расулуллоҳ, биз орасида Аллоҳнинг қонунлари (ҳукми) билан ҳукм қилинг», — деди. Унинг рақиби (ўрнидан) туриб: «У тўғри айтди. Биз орасида Аллоҳнинг қонунлари билан ҳукм қилинг», — деди. Бадавий: «Менинг ўғлим мана шу кишининг олдида ёлланма ишчи эди ва у унинг хотини билан зино қилди. Одамлар менга — ўғлим тошбўрон қилиниши (керак), деб — айтди; бас, мен бунинг эвазига ўғлимни қутқариш учун бир юз қўй ва бир чория (каниз) фидя (тўлов) бердим. Сўнг мен олимлардан сўрадим ва улар: ‹Сенинг ўғлинг бир юз дарра (қамчи) урилади ва бир йил сургун қилинади›, — деди», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Шубҳасиз, мен сизлар орасида Аллоҳнинг қонунлари билан ҳукм қиламан. Чория ва қўйлар сенга қайтарилсин ва сенинг ўғлинг бир юз дарра (қамчи) ҳамда бир йил сургун (олади)», — дедилар. Сўнг у зот кимгадир: «Эй Унайс! Мана шу (киши)нинг хотинининг олдига бориб, уни тошбўрон қил», — деб мурожаат қилди. Бас, Унайс бориб, уни тошбўрон қилди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ فِيهِ فَهُوَ رَدٌّ ‏"‏‏.‏ رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَخْرَمِيُّ وَعَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَبِي عَوْنٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kim bizning (mana bu) dinimizda boʻlmagan biror narsani (bidʼat) toʻqib chiqarsa, u (narsa) rad etiladi (qabul qilinmaydi)», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ким бизнинг (мана бу) динимизда бўлмаган бирор нарсани (бидъат) тўқиб чиқарса, у (нарса) рад этилади (қабул қилинмайди)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا صَالَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَهْلَ الْحُدَيْبِيَةِ كَتَبَ عَلِيٌّ بَيْنَهُمْ كِتَابًا فَكَتَبَ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ لاَ تَكْتُبْ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، لَوْ كُنْتَ رَسُولاً لَمْ نُقَاتِلْكَ‏.‏ فَقَالَ لِعَلِيٍّ ‏"‏ امْحُهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عَلِيٌّ مَا أَنَا بِالَّذِي أَمْحَاهُ‏.‏ فَمَحَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ، وَصَالَحَهُمْ عَلَى أَنْ يَدْخُلَ هُوَ وَأَصْحَابُهُ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ، وَلاَ يَدْخُلُوهَا إِلاَّ بِجُلُبَّانِ السِّلاَحِ، فَسَأَلُوهُ مَا جُلُبَّانُ السِّلاَحِ فَقَالَ الْقِرَابُ بِمَا فِيهِ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Hudaybiya ahli bilan sulh tuzganda, Ali ibn Abu Tolib hujjatni (sulhnomani) yozdi va unda: «Muhammad, Allohning Rasuli», — deb zikr qildi. Mushriklar: «‹Muhammad, Allohning Rasuli› deb yozma — chunki agar sen (haqiqatan) paygʻambar boʻlganingda, biz sen bilan jang qilmas edik», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ Alidan — uni (oʻchirib) tashlashni — soʻradi, lekin Ali: «Men uni oʻchiradigan kishi (boʻlmas)man», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ uni oʻzi oʻchirdi va ular bilan — Paygʻambar ﷺ va sahobalari Makkaga kirib, u yerda uch kun qolishi hamda qurollarini gʻilofda (olib) kirishi sharti bilan — sulh tuzdi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳудайбия аҳли билан сулҳ тузганда, Али ибн Абу Толиб ҳужжатни (сулҳномани) ёзди ва унда: «Муҳаммад, Аллоҳнинг Расули», — деб зикр қилди. Мушриклар: «‹Муҳаммад, Аллоҳнинг Расули› деб ёзма — чунки агар сен (ҳақиқатан) пайғамбар бўлганингда, биз сен билан жанг қилмас эдик», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Алидан — уни (ўчириб) ташлашни — сўради, лекин Али: «Мен уни ўчирадиган киши (бўлмас)ман», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ уни ўзи ўчирди ва улар билан — Пайғамбар ﷺ ва саҳобалари Маккага кириб, у ерда уч кун қолиши ҳамда қуролларини ғилофда (олиб) кириши шарти билан — сулҳ тузди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ اعْتَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي ذِي الْقَعْدَةِ، فَأَبَى أَهْلُ مَكَّةَ أَنْ يَدَعُوهُ يَدْخُلُ مَكَّةَ، حَتَّى قَاضَاهُمْ عَلَى أَنْ يُقِيمَ بِهَا ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ، فَلَمَّا كَتَبُوا الْكِتَابَ كَتَبُوا هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالُوا لاَ نُقِرُّ بِهَا، فَلَوْ نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ مَا مَنَعْنَاكَ، لَكِنْ أَنْتَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنَا رَسُولُ اللَّهِ وَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ ‏"‏ امْحُ رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ، وَاللَّهِ لاَ أَمْحُوكَ أَبَدًا، فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْكِتَابَ، فَكَتَبَ هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، لاَ يَدْخُلُ مَكَّةَ سِلاَحٌ إِلاَّ فِي الْقِرَابِ، وَأَنْ لاَ يَخْرُجَ مِنْ أَهْلِهَا بِأَحَدٍ، إِنْ أَرَادَ أَنْ يَتَّبِعَهُ، وَأَنْ لاَ يَمْنَعَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِهِ أَرَادَ أَنْ يُقِيمَ بِهَا‏.‏ فَلَمَّا دَخَلَهَا، وَمَضَى الأَجَلُ أَتَوْا عَلِيًّا، فَقَالُوا قُلْ لِصَاحِبِكَ اخْرُجْ عَنَّا فَقَدْ مَضَى الأَجَلُ‏.‏ فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَتَبِعَتْهُمُ ابْنَةُ حَمْزَةَ يَا عَمِّ يَا عَمِّ‏.‏ فَتَنَاوَلَهَا عَلِيٌّ فَأَخَذَ بِيَدِهَا، وَقَالَ لِفَاطِمَةَ عَلَيْهَا السَّلاَمُ دُونَكِ ابْنَةَ عَمِّكِ، احْمِلِيهَا‏.‏ فَاخْتَصَمَ فِيهَا عَلِيٌّ وَزَيْدٌ وَجَعْفَرٌ، فَقَالَ عَلِيٌّ أَنَا أَحَقُّ بِهَا وَهْىَ ابْنَةُ عَمِّي‏.‏ وَقَالَ جَعْفَرٌ ابْنَةُ عَمِّي وَخَالَتُهَا تَحْتِي‏.‏ وَقَالَ زَيْدٌ ابْنَةُ أَخِي‏.‏ فَقَضَى بِهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِخَالَتِهَا‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ الْخَالَةُ بِمَنْزِلَةِ الأُمِّ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِعَلِيٍّ ‏"‏ أَنْتَ مِنِّي وَأَنَا مِنْكَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِجَعْفَرٍ ‏"‏ أَشْبَهْتَ خَلْقِي وَخُلُقِي ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِزَيْدٍ ‏"‏ أَنْتَ أَخُونَا وَمَوْلاَنَا ‏"‏‏.‏

Baro (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Zulqaʼda oyida umra qilishni niyat qilganda, Makka ahli — to u (Paygʻambar ﷺ) u yerda faqat uch kun qolishni vaʼda qilib, ular bilan masalani hal qilmaguncha — uni Makkaga kirishga qoʻymadi. Sulh hujjati yozilganda, (unda) quyidagi (soʻzlar) zikr qilindi: ‹Bular — Muhammad, Allohning Rasuli (sulh tuzishga) rozi boʻlgan shartlar(dir)›. Ular: «Biz bunga rozi boʻlmaymiz — chunki agar biz — sen Allohning Rasuli (deb) ishonganimizda, biz seni (Makkaga kirishdan) toʻsmas edik; lekin sen — Muhammad ibn Abdulloh(san)», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Men — Allohning Rasuli(man) va Muhammad ibn Abdulloh (ham)man», — dedilar. Soʻng u zot Aliga: «‹Allohning Rasuli› (degan soʻzlarni) oʻchir», — dedi, lekin Ali: «Yoʻq, Allohga qasamki, men sening ismingni hech qachon oʻchirmayman», — dedi. Bas, Allohning Rasuli ﷺ hujjatni olib, (oʻzi): ‹Mana bu — Muhammad ibn Abdulloh rozi boʻlgan (narsa)dir: Makkaga qurollar — faqat gʻilofda boʻlishidan boshqa (holda) — kiritilmaydi; Makka ahlidan hech kim u (Paygʻambar ﷺ) bilan (chiqib ketishga) — u (yaʼni oʻsha makkalik) unga ergashishni xohlasa ham — qoʻyilmaydi; va u (Paygʻambar ﷺ) oʻz sahobalaridan birortasini — agar u Makkada qolishni xohlasa — (qolishdan) toʻsmaydi›, — deb yozdi. Paygʻambar ﷺ Makkaga kirib, (kelishilgan) muddat oʻtganda, makkaliklar Alining oldiga kelib: «Doʻstingga (yaʼni Paygʻambar ﷺ ga) ayt — chiqib ketsin, chunki (kelishilgan) muddat oʻtdi», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ Makkadan chiqdi. Hamzaning qizi ularning (Paygʻambar ﷺ va sahobalarining) orqasidan: «Ey amaki! Ey amaki!» — deb yugurdi. Ali uni qabul qilib (qoʻlidan ushlab), Fotimaga: «Amakingning qizini ol», — dedi. Zayd va Jaʼfar uning haqida bahslashdi. Ali: «Men unga koʻproq haqdor(man) — chunki u mening amakimning qizi(dir)», — dedi. Jaʼfar: «U — mening amakimning qizi(dir) va uning xolasi mening xotinim(dir)», — dedi. Zayd: «U — mening (din) akamning qizi(dir)», — dedi. Paygʻambar ﷺ — u (qiz) xolasiga berilishi (kerak), deb — hukm qildi va: «Xola — ona kabi(dir)», — dedi. Soʻng u zot Aliga: «Sen — mendan(san) va men — sendan(man)», — dedi; Jaʼfarga: «Sen — xulq va qiyofada menga oʻxshaysan», — dedi; va Zaydga: «Sen — bizning (din) birodarimiz va bizning ozod qilganimiz(san)», — dedi.Баро (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Зулқаъда ойида умра қилишни ният қилганда, Макка аҳли — то у (Пайғамбар ﷺ) у ерда фақат уч кун қолишни ваъда қилиб, улар билан масалани ҳал қилмагунча — уни Маккага киришга қўймади. Сулҳ ҳужжати ёзилганда, (унда) қуйидаги (сўзлар) зикр қилинди: ‹Булар — Муҳаммад, Аллоҳнинг Расули (сулҳ тузишга) рози бўлган шартлар(дир)›. Улар: «Биз бунга рози бўлмаймиз — чунки агар биз — сен Аллоҳнинг Расули (деб) ишонганимизда, биз сени (Маккага киришдан) тўсмас эдик; лекин сен — Муҳаммад ибн Абдуллоҳ(сан)», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Мен — Аллоҳнинг Расули(ман) ва Муҳаммад ибн Абдуллоҳ (ҳам)ман», — дедилар. Сўнг у зот Алига: «‹Аллоҳнинг Расули› (деган сўзларни) ўчир», — деди, лекин Али: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен сенинг исмингни ҳеч қачон ўчирмайман», — деди. Бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳужжатни олиб, (ўзи): ‹Мана бу — Муҳаммад ибн Абдуллоҳ рози бўлган (нарса)дир: Маккага қуроллар — фақат ғилофда бўлишидан бошқа (ҳолда) — киритилмайди; Макка аҳлидан ҳеч ким у (Пайғамбар ﷺ) билан (чиқиб кетишга) — у (яъни ўша маккалик) унга эргашишни хоҳласа ҳам — қўйилмайди; ва у (Пайғамбар ﷺ) ўз саҳобаларидан бирортасини — агар у Маккада қолишни хоҳласа — (қолишдан) тўсмайди›, — деб ёзди. Пайғамбар ﷺ Маккага кириб, (келишилган) муддат ўтганда, маккаликлар Алининг олдига келиб: «Дўстингга (яъни Пайғамбар ﷺ га) айт — чиқиб кецин, чунки (келишилган) муддат ўтди», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ Маккадан чиқди. Ҳамзанинг қизи уларнинг (Пайғамбар ﷺ ва саҳобаларининг) орқасидан: «Эй амаки! Эй амаки!» — деб югурди. Али уни қабул қилиб (қўлидан ушлаб), Фотимага: «Амакингнинг қизини ол», — деди. Зайд ва Жаъфар унинг ҳақида баҳслашди. Али: «Мен унга кўпроқ ҳақдор(ман) — чунки у менинг амакимнинг қизи(дир)», — деди. Жаъфар: «У — менинг амакимнинг қизи(дир) ва унинг холаси менинг хотиним(дир)», — деди. Зайд: «У — менинг (дин) акамнинг қизи(дир)», — деди. Пайғамбар ﷺ — у (қиз) холасига берилиши (керак), деб — ҳукм қилди ва: «Хола — она каби(дир)», — деди. Сўнг у зот Алига: «Сен — мендан(сан) ва мен — сендан(ман)», — деди; Жаъфарга: «Сен — хулқ ва қиёфада менга ўхшайсан», — деди; ва Зайдга: «Сен — бизнинг (дин) биродаримиз ва бизнинг озод қилганимиз(сан)», — деди.

وَقَالَ مُوسَى بْنُ مَسْعُودٍ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ صَالَحَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ عَلَى ثَلاَثَةِ أَشْيَاءَ عَلَى أَنَّ مَنْ أَتَاهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ رَدَّهُ إِلَيْهِمْ، وَمَنْ أَتَاهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَرُدُّوهُ، وَعَلَى أَنْ يَدْخُلَهَا مِنْ قَابِلٍ وَيُقِيمَ بِهَا ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ، وَلاَ يَدْخُلَهَا إِلاَّ بِجُلُبَّانِ السِّلاَحِ السَّيْفِ وَالْقَوْسِ وَنَحْوِهِ‏.‏ فَجَاءَ أَبُو جَنْدَلٍ يَحْجُلُ فِي قُيُودِهِ فَرَدَّهُ إِلَيْهِمْ‏.‏ قَالَ لَمْ يَذْكُرْ مُؤَمَّلٌ عَنْ سُفْيَانَ أَبَا جَنْدَلٍ وَقَالَ إِلاَّ بِجُلُبِّ السِّلاَحِ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Hudaybiya kuni Paygʻambar ﷺ mushriklar bilan uch shart asosida sulh tuzdi: (1) Paygʻambar ﷺ mushriklardan (kelgan) har qanday kishini ularga qaytaradi; (2) mushriklar esa — oʻzlariga (qochib) borgan musulmonlardan hech birini qaytarmaydi; (3) va Paygʻambar ﷺ hamda sahobalari keyingi yili Makkaga kelib, u yerda uch kun qoladi va qurollarini (qilich, oʻq, yoy va boshqa) gʻilofda (olib) kiradi. Abu Jandal — oyoqlari kishanlangan holda — oqsoqlanib keldi, lekin Paygʻambar ﷺ uni mushriklarga qaytardi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ҳудайбия куни Пайғамбар ﷺ мушриклар билан уч шарт асосида сулҳ тузди: (1) Пайғамбар ﷺ мушриклардан (келган) ҳар қандай кишини уларга қайтаради; (2) мушриклар эса — ўзларига (қочиб) борган мусулмонлардан ҳеч бирини қайтармайди; (3) ва Пайғамбар ﷺ ҳамда саҳобалари кейинги йили Маккага келиб, у ерда уч кун қолади ва қуролларини (қилич, ўқ, ёй ва бошқа) ғилофда (олиб) киради. Абу Жандал — оёқлари кишанланган ҳолда — оқсоқланиб келди, лекин Пайғамбар ﷺ уни мушрикларга қайтарди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا سُرَيْجُ بْنُ النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، رضى الله عنهما أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ مُعْتَمِرًا، فَحَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ، فَنَحَرَ هَدْيَهُ، وَحَلَقَ رَأْسَهُ بِالْحُدَيْبِيَةِ، وَقَاضَاهُمْ عَلَى أَنْ يَعْتَمِرَ الْعَامَ الْمُقْبِلَ، وَلاَ يَحْمِلَ سِلاَحًا عَلَيْهِمْ إِلاَّ سُيُوفًا، وَلاَ يُقِيمَ بِهَا إِلاَّ مَا أَحَبُّوا، فَاعْتَمَرَ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ فَدَخَلَهَا كَمَا كَانَ صَالَحَهُمْ، فَلَمَّا أَقَامَ بِهَا ثَلاَثًا أَمَرُوهُ أَنْ يَخْرُجَ فَخَرَجَ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ umra (qilish) uchun yoʻlga chiqdi, lekin Quraysh mushriklari uni Kaʼbaga yetib borishdan toʻsdi. Bas, u zot Hudaybiyada oʻz qurbonligini soʻydi va boshini oldirdi hamda ular bilan — keyingi yili umra qilishi, qurol (olib yurmaslik), faqat qilichlardan boshqa (qurol olib kirmaslik) va Makkada — ular ruxsat bergan muddatdan boshqa — qolmasligi (sharti) bilan — kelishdi. Bas, Paygʻambar ﷺ keyingi yili umrani bajardi va shartnomaga koʻra Makkaga kirdi; u uch kun qolganda, mushriklar unga — chiqib ketishni — buyurdi va u chiqib ketdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ умра (қилиш) учун йўлга чиқди, лекин Қурайш мушриклари уни Каъбага етиб боришдан тўсди. Бас, у зот Ҳудайбияда ўз қурбонлигини сўйди ва бошини олдирди ҳамда улар билан — кейинги йили умра қилиши, қурол (олиб юрмаслик), фақат қиличлардан бошқа (қурол олиб кирмаслик) ва Маккада — улар рухсат берган муддатдан бошқа — қолмаслиги (шарти) билан — келишди. Бас, Пайғамбар ﷺ кейинги йили умрани бажарди ва шартномага кўра Маккага кирди; у уч кун қолганда, мушриклар унга — чиқиб кетишни — буюрди ва у чиқиб кетди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، قَالَ انْطَلَقَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلٍ وَمُحَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودِ بْنِ زَيْدٍ إِلَى خَيْبَرَ، وَهْىَ يَوْمَئِذٍ صُلْحٌ‏.‏

Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Sahl va Muhayyisa ibn Masʼud ibn Zayd — (musulmonlar bilan) sulh (shartnomasi) boʻlgan paytda — Xaybarga bordi.Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Саҳл ва Муҳаййиса ибн Масъуд ибн Зайд — (мусулмонлар билан) сулҳ (шартномаси) бўлган пайтда — Хайбарга борди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي حُمَيْدٌ، أَنَّ أَنَسًا، حَدَّثَهُمْ أَنَّ الرُّبَيِّعَ ـ وَهْىَ ابْنَةُ النَّضْرِ ـ كَسَرَتْ ثَنِيَّةَ جَارِيَةٍ، فَطَلَبُوا الأَرْشَ وَطَلَبُوا الْعَفْوَ، فَأَبَوْا فَأَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهُمْ بِالْقِصَاصِ‏.‏ فَقَالَ أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ أَتُكْسَرُ ثَنِيَّةُ الرُّبَيِّعِ يَا رَسُولَ اللَّهِ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ تُكْسَرُ ثَنِيَّتُهَا فَقَالَ ‏"‏ يَا أَنَسُ كِتَابُ اللَّهِ الْقِصَاصُ ‏"‏‏.‏ فَرَضِيَ الْقَوْمُ وَعَفَوْا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ ‏"‏‏.‏ زَادَ الْفَزَارِيُّ عَنْ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ فَرَضِيَ الْقَوْمُ وَقَبِلُوا الأَرْشَ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Robiʼ — Nazrning qizi — bir qizning tishini sindirdi va Robiʼning qarindoshlari qizning qarindoshlaridan — irsh (jarohat tovoni)ni qabul qilib, (jinoyatchini) kechishni — soʻradi, lekin ular rad etdi. Bas, ular Paygʻambar ﷺ ning oldiga bordi va u zot ulardan qasos (olish)ni buyurdi. Anas ibn Nazr: «Yo Rasululloh! Robiʼning tishi sindiriladimi? Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, uning tishi sindirilmaydi!» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ey Anas! Allohning qonuni qasosni belgilaydi», — dedilar. Keyinchalik qizning qarindoshlari rozi boʻlib, (jinoyatchini) kechdi. Paygʻambar ﷺ: «Allohning baʼzi bandalari (bor)ki, agar ular Allohga qasam ichsa, Alloh ularning (qasamini) bajaradi (yaʼni ularning qasami amalga oshadi)», — dedilar. Anas qoʻshdi: «Odamlar rozi boʻlib, irsh (tovon)ni qabul qildi».Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Робиъ — Назрнинг қизи — бир қизнинг тишини синдирди ва Робиънинг қариндошлари қизнинг қариндошларидан — ирш (жароҳат товони)ни қабул қилиб, (жиноятчини) кечишни — сўради, лекин улар рад этди. Бас, улар Пайғамбар ﷺ нинг олдига борди ва у зот улардан қасос (олиш)ни буюрди. Анас ибн Назр: «Ё Расулуллоҳ! Робиънинг тиши синдириладими? Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, унинг тиши синдирилмайди!» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Эй Анас! Аллоҳнинг қонуни қасосни белгилайди», — дедилар. Кейинчалик қизнинг қариндошлари рози бўлиб, (жиноятчини) кечди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳнинг баъзи бандалари (бор)ки, агар улар Аллоҳга қасам ичса, Аллоҳ уларнинг (қасамини) бажаради (яъни уларнинг қасами амалга ошади)», — дедилар. Анас қўшди: «Одамлар рози бўлиб, ирш (товон)ни қабул қилди».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ سَمِعْتُ الْحَسَنَ، يَقُولُ اسْتَقْبَلَ وَاللَّهِ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ مُعَاوِيَةَ بِكَتَائِبَ أَمْثَالِ الْجِبَالِ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ إِنِّي لأَرَى كَتَائِبَ لاَ تُوَلِّي حَتَّى تَقْتُلَ أَقْرَانَهَا‏.‏ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ ـ وَكَانَ وَاللَّهِ خَيْرَ الرَّجُلَيْنِ ـ أَىْ عَمْرُو إِنْ قَتَلَ هَؤُلاَءِ هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ هَؤُلاَءِ مَنْ لِي بِأُمُورِ النَّاسِ مَنْ لِي بِنِسَائِهِمْ، مَنْ لِي بِضَيْعَتِهِمْ فَبَعَثَ إِلَيْهِ رَجُلَيْنِ مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ سَمُرَةَ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَامِرِ بْنِ كُرَيْزٍ، فَقَالَ اذْهَبَا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ فَاعْرِضَا عَلَيْهِ، وَقُولاَ لَهُ، وَاطْلُبَا إِلَيْهِ‏.‏ فَأَتَيَاهُ، فَدَخَلاَ عَلَيْهِ فَتَكَلَّمَا، وَقَالاَ لَهُ، فَطَلَبَا إِلَيْهِ، فَقَالَ لَهُمَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ إِنَّا بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، قَدْ أَصَبْنَا مِنْ هَذَا الْمَالِ، وَإِنَّ هَذِهِ الأُمَّةَ قَدْ عَاثَتْ فِي دِمَائِهَا‏.‏ قَالاَ فَإِنَّهُ يَعْرِضُ عَلَيْكَ كَذَا وَكَذَا وَيَطْلُبُ إِلَيْكَ وَيَسْأَلُكَ‏.‏ قَالَ فَمَنْ لِي بِهَذَا قَالاَ نَحْنُ لَكَ بِهِ‏.‏ فَمَا سَأَلَهُمَا شَيْئًا إِلاَّ قَالاَ نَحْنُ لَكَ بِهِ‏.‏ فَصَالَحَهُ، فَقَالَ الْحَسَنُ وَلَقَدْ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرَةَ يَقُولُ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ إِلَى جَنْبِهِ، وَهْوَ يُقْبِلُ عَلَى النَّاسِ مَرَّةً وَعَلَيْهِ أُخْرَى وَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ، وَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏"‏‏.‏ قَالَ لِي عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِنَّمَا ثَبَتَ لَنَا سَمَاعُ الْحَسَنِ مِنْ أَبِي بَكْرَةَ بِهَذَا الْحَدِيثِ‏.‏

Hasan al-Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Allohga qasamki, Hasan ibn Ali Muoviyaga qarshi — togʻlardek (ulkan) katta qoʻshinlarni boshlab chiqdi. Amr ibn Os (Muoviyaga): «Men, albatta, shunday qoʻshinlarni koʻryapmanki, ular oʻz raqiblarini oʻldirmay orqaga qaytmaydi», — dedi. Muoviya — u ikkovidan (haqiqatan) yaxshiroq edi — unga: «Ey Amr! Agar bular ularni oʻldirsa va ular bularni oʻldirsa, jamoat ishlari (boshqaruvi) uchun men bilan kim qoladi, ularning ayollari uchun men bilan kim qoladi, ularning bolalari uchun men bilan kim qoladi?» — dedi. Soʻng Muoviya — Abdi Shams (qabilasi)dan boʻlgan Abdurrahmon ibn Sumura va Abdulloh ibn Omir ibn Kurayz (degan) ikki qurayshlik kishini — Hasanning oldiga: «Mana shu kishining (Hasanning) oldiga boringlar, u bilan sulh muzokarasini olib boringlar, gaplashinglar va unga murojaat qilinglar», — deb yubordi. Bas, ular Hasanning oldiga borib, u bilan gaplashdi va undan — sulhni qabul qilishni — soʻradi. Hasan: «Biz — Abdulmuttalib avlodi — molu boylikka ega boʻldik va odamlar oʻldirish hamda buzgʻunchilikka berildi (faqat pul ularni tinchlantiradi)», — dedi. Ular Hasanga: «Muoviya senga shunday-shunday (narsa) taklif qiladi va senga murojaat qilib, sulhni qabul qilishni iltimos qiladi», — dedi. Hasan ularga: «Lekin sizlar aytgan (narsaga) kim javobgar (kafil) boʻladi?» — dedi. Ular: «Biz unga javobgar boʻlamiz», — dedi. Bas, Hasan nima soʻrasa, ular: «Biz buni sen uchun (kafil boʻlib) bajaramiz», — dedi. Shunday qilib, Hasan Muoviya bilan sulh tuzdi. Hasan (al-Basriy): «Men Abu Bakra (Nufayʼ)ning shunday deganini eshitdim: ‹Men Allohning Rasuli ﷺ ni minbarda koʻrdim va Hasan ibn Ali uning yonida edi. Paygʻambar ﷺ goh odamlarga, goh Hasan ibn Aliga qarab: «Mening mana shu oʻgʻlim — sayyid (ulugʻ)(dir) va Alloh u orqali musulmonlarning ikki katta guruhini yarashtirishi mumkin», — der edi›», — dedi.Ҳасан ал-Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Аллоҳга қасамки, Ҳасан ибн Али Муовияга қарши — тоғлардек (улкан) катта қўшинларни бошлаб чиқди. Амр ибн Ос (Муовияга): «Мен, албатта, шундай қўшинларни кўряпманки, улар ўз рақибларини ўлдирмай орқага қайтмайди», — деди. Муовия — у икковидан (ҳақиқатан) яхшироқ эди — унга: «Эй Амр! Агар булар уларни ўлдирса ва улар буларни ўлдирса, жамоат ишлари (бошқаруви) учун мен билан ким қолади, уларнинг аёллари учун мен билан ким қолади, уларнинг болалари учун мен билан ким қолади?» — деди. Сўнг Муовия — Абди Шамс (қабиласи)дан бўлган Абдурраҳмон ибн Сумура ва Абдуллоҳ ибн Омир ибн Курайз (деган) икки қурайшлик кишини — Ҳасаннинг олдига: «Мана шу кишининг (Ҳасаннинг) олдига боринглар, у билан сулҳ музокарасини олиб боринглар, гаплашинглар ва унга мурожаат қилинглар», — деб юборди. Бас, улар Ҳасаннинг олдига бориб, у билан гаплашди ва ундан — сулҳни қабул қилишни — сўради. Ҳасан: «Биз — Абдулмутталиб авлоди — молу бойликка эга бўлдик ва одамлар ўлдириш ҳамда бузғунчиликка берилди (фақат пул уларни тинчлантиради)», — деди. Улар Ҳасанга: «Муовия сенга шундай-шундай (нарса) таклиф қилади ва сенга мурожаат қилиб, сулҳни қабул қилишни илтимос қилади», — деди. Ҳасан уларга: «Лекин сизлар айтган (нарсага) ким жавобгар (кафил) бўлади?» — деди. Улар: «Биз унга жавобгар бўламиз», — деди. Бас, Ҳасан нима сўраса, улар: «Биз буни сен учун (кафил бўлиб) бажарамиз», — деди. Шундай қилиб, Ҳасан Муовия билан сулҳ тузди. Ҳасан (ал-Басрий): «Мен Абу Бакра (Нуфайъ)нинг шундай деганини эшитдим: ‹Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ ни минбарда кўрдим ва Ҳасан ибн Али унинг ёнида эди. Пайғамбар ﷺ гоҳ одамларга, гоҳ Ҳасан ибн Алига қараб: «Менинг мана шу ўғлим — саййид (улуғ)(дир) ва Аллоҳ у орқали мусулмонларнинг икки катта гуруҳини яраштириши мумкин», — дер эди›», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَخِي، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي الرِّجَالِ، مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ أُمَّهُ، عَمْرَةَ بِنْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَتْ سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ تَقُولُ سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَوْتَ خُصُومٍ بِالْبَابِ عَالِيَةٍ أَصْوَاتُهُمَا، وَإِذَا أَحَدُهُمَا يَسْتَوْضِعُ الآخَرَ، وَيَسْتَرْفِقُهُ فِي شَىْءٍ وَهْوَ يَقُولُ وَاللَّهِ لاَ أَفْعَلُ‏.‏ فَخَرَجَ عَلَيْهِمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَيْنَ الْمُتَأَلِّي عَلَى اللَّهِ لاَ يَفْعَلُ الْمَعْرُوفَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَلَهُ أَىُّ ذَلِكَ أَحَبَّ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Allohning Rasuli ﷺ eshik oldida janjallashayotgan baʼzi raqiblarining baland ovozlarini eshitdi. Ulardan biri boshqasidan — oʻz qarzidan (biror qismini) chegirib (kamaytirib) berishni va unga muloyim boʻlishni — iltimos qilar edi, lekin boshqasi: «Allohga qasamki, men (shunday) qilmayman», — der edi. Allohning Rasuli ﷺ ularning oldiga (tashqariga) chiqdi va: «Allohga qasam ichib, yaxshilik qilmasman, degan kishi qaysi biringiz?» — dedi. Oʻsha kishi: «Men — oʻsha kishi(man), yo Rasululloh! Men raqibimga u xohlagan (narsa)ni beraman», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир марта Аллоҳнинг Расули ﷺ эшик олдида жанжаллашаётган баъзи рақибларининг баланд овозларини эшитди. Улардан бири бошқасидан — ўз қарзидан (бирор қисмини) чегириб (камайтириб) беришни ва унга мулойим бўлишни — илтимос қилар эди, лекин бошқаси: «Аллоҳга қасамки, мен (шундай) қилмайман», — дер эди. Аллоҳнинг Расули ﷺ уларнинг олдига (ташқарига) чиқди ва: «Аллоҳга қасам ичиб, яхшилик қилмасман, деган киши қайси бирингиз?» — деди. Ўша киши: «Мен — ўша киши(ман), ё Расулуллоҳ! Мен рақибимга у хоҳлаган (нарса)ни бераман», — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنِ الأَعْرَجِ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ كَانَ لَهُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي حَدْرَدٍ الأَسْلَمِيِّ مَالٌ، فَلَقِيَهُ فَلَزِمَهُ حَتَّى ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا، فَمَرَّ بِهِمَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ يَا كَعْبُ ‏"‏‏.‏ فَأَشَارَ بِيَدِهِ كَأَنَّهُ يَقُولُ النِّصْفَ‏.‏ فَأَخَذَ نِصْفَ مَا عَلَيْهِ وَتَرَكَ نِصْفًا‏.‏

Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik (Kaʼb ibn Molikdan) rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Abu Hadrad al-Aslamiy Kaʼb ibn Molikka biroz qarzdor edi. Bir kuni u (Kaʼb) uni (Abdullohni) uchratdi va oʻz haqini talab qildi; ularning ovozlari juda balandlashdi. Paygʻambar ﷺ ularning yonidan oʻtdi va — qoʻli bilan: ‹Qarzning yarmini chegir (kamaytir)›, — degandek ishorat qilib: «Ey Kaʼb!» — dedi. Bas, Kaʼb — boshqasi unga qarzdor boʻlgan (miqdor)ning yarmini oldi va boshqa yarmini kechdi.Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик (Каъб ибн Моликдан) ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Абу Ҳадрад ал-Асламий Каъб ибн Моликка бироз қарздор эди. Бир куни у (Каъб) уни (Абдуллоҳни) учратди ва ўз ҳақини талаб қилди; уларнинг овозлари жуда баландлашди. Пайғамбар ﷺ уларнинг ёнидан ўтди ва — қўли билан: ‹Қарзнинг ярмини чегир (камайтир)›, — дегандек ишорат қилиб: «Эй Каъб!» — деди. Бас, Каъб — бошқаси унга қарздор бўлган (миқдор)нинг ярмини олди ва бошқа ярмини кечди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُّ سُلاَمَى مِنَ النَّاسِ عَلَيْهِ صَدَقَةٌ، كُلَّ يَوْمٍ تَطْلُعُ فِيهِ الشَّمْسُ يَعْدِلُ بَيْنَ النَّاسِ صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Inson tanasining har bir boʻgʻimi uchun (kunda) bir sadaqa (berilishi lozim); va quyosh chiqadigan har bir kunda — odamlar orasida adolat oʻrnatgan kishi uchun — bir sadaqaning savobi (bor)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Инсон танасининг ҳар бир бўғими учун (кунда) бир садақа (берилиши лозим); ва қуёш чиқадиган ҳар бир кунда — одамлар орасида адолат ўрнатган киши учун — бир садақанинг савоби (бор)», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ الزُّبَيْرَ، كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّهُ خَاصَمَ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي شِرَاجٍ مِنَ الْحَرَّةِ كَانَا يَسْقِيَانِ بِهِ كِلاَهُمَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلْ إِلَى جَارِكَ ‏"‏‏.‏ فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ آنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اسْقِ ثُمَّ احْبِسْ حَتَّى يَبْلُغَ الْجَدْرَ ‏"‏‏.‏ فَاسْتَوْعَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَئِذٍ حَقَّهُ لِلزُّبَيْرِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ ذَلِكَ أَشَارَ عَلَى الزُّبَيْرِ بِرَأْىٍ سَعَةٍ لَهُ وَلِلأَنْصَارِيِّ، فَلَمَّا أَحْفَظَ الأَنْصَارِيُّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَوْعَى لِلزُّبَيْرِ حَقَّهُ فِي صَرِيحِ الْحُكْمِ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ قَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ مَا أَحْسِبُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ إِلاَّ فِي ذَلِكَ ‏[quran sura="4" aya_start="65" aya_end="65"]{‏فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ‏}‏ الآيَةَ‏.‏

Urva ibn Zubayr (Zubayrdan) rivoyat qiladi: Zubayr menga aytdiki, u — Badr (jangi)da qatnashgan bir ansoriy kishi bilan, Allohning Rasuli ﷺ ning oldida, ikkalasi (bogʻini) sugʻorishda foydalanadigan bir suv arigʻi haqida nizolashdi. Allohning Rasuli ﷺ Zubayrga: «Ey Zubayr! Avval (oʻz bogʻingni) sugʻor, soʻng suvni qoʻshningga oqiz», — dedi. Ansoriy gʻazablanib: «Yo Rasululloh, (bu) — u sizning amakingizning oʻgʻli boʻlganligi sabablimi?» — dedi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ ning chehrasi (gʻazabdan) oʻzgardi va (Zubayrga): «(Avval oʻz bogʻingni) sugʻor, soʻng — suvni, u devorlarga (xurmolar atrofidagi) yetib borgunicha — ushlab tur», — dedi. Bas, Allohning Rasuli ﷺ Zubayrga uning toʻliq haqini berdi. Bundan oldin Allohning Rasuli ﷺ — Zubayr va ansoriy uchun (ham) foydali — bir saxovatli (yarashtiruvchi) hukm bergan edi; lekin ansoriy Allohning Rasuli ﷺ ni gʻazablantirganda, u zot — ochiq qonunga koʻra — Zubayrga uning toʻliq haqini berdi. Zubayr: «Allohga qasamki, menimcha, (mana bu) oyat shu (voqea) haqida nozil boʻldi: ‹Yoʻq, Robbingga qasamki, ular — oʻz orasidagi nizolarda seni hakam qilmaguncha... iymon keltirgan boʻlmaydi› (Niso, 65)», — dedi.Урва ибн Зубайр (Зубайрдан) ривоят қилади: Зубайр менга айтдики, у — Бадр (жанги)да қатнашган бир ансорий киши билан, Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдида, иккаласи (боғини) суғоришда фойдаланадиган бир сув ариғи ҳақида низолашди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Зубайрга: «Эй Зубайр! Аввал (ўз боғингни) суғор, сўнг сувни қўшнингга оқиз», — деди. Ансорий ғазабланиб: «Ё Расулуллоҳ, (бу) — у сизнинг амакингизнинг ўғли бўлганлиги сабаблими?» — деди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг чеҳраси (ғазабдан) ўзгарди ва (Зубайрга): «(Аввал ўз боғингни) суғор, сўнг — сувни, у деворларга (хурмолар атрофидаги) етиб боргунича — ушлаб тур», — деди. Бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ Зубайрга унинг тўлиқ ҳақини берди. Бундан олдин Аллоҳнинг Расули ﷺ — Зубайр ва ансорий учун (ҳам) фойдали — бир саховатли (яраштирувчи) ҳукм берган эди; лекин ансорий Аллоҳнинг Расули ﷺ ни ғазаблантирганда, у зот — очиқ қонунга кўра — Зубайрга унинг тўлиқ ҳақини берди. Зубайр: «Аллоҳга қасамки, менимча, (мана бу) оят шу (воқеа) ҳақида нозил бўлди: ‹Йўқ, Роббингга қасамки, улар — ўз орасидаги низоларда сени ҳакам қилмагунча... иймон келтирган бўлмайди› (Нисо, 65)», — деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ تُوُفِّيَ أَبِي وَعَلَيْهِ دَيْنٌ، فَعَرَضْتُ عَلَى غُرَمَائِهِ أَنْ يَأْخُذُوا التَّمْرَ بِمَا عَلَيْهِ، فَأَبَوْا وَلَمْ يَرَوْا أَنَّ فِيهِ وَفَاءً، فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ ‏"‏ إِذَا جَدَدْتَهُ فَوَضَعْتَهُ فِي الْمِرْبَدِ آذَنْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏‏.‏ فَجَاءَ وَمَعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فَجَلَسَ عَلَيْهِ، وَدَعَا بِالْبَرَكَةِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ادْعُ غُرَمَاءَكَ، فَأَوْفِهِمْ ‏"‏‏.‏ فَمَا تَرَكْتُ أَحَدًا لَهُ عَلَى أَبِي دَيْنٌ إِلاَّ قَضَيْتُهُ، وَفَضَلَ ثَلاَثَةَ عَشَرَ وَسْقًا سَبْعَةٌ عَجْوَةٌ، وَسِتَّةٌ لَوْنٌ أَوْ سِتَّةٌ عَجْوَةٌ وَسَبْعَةٌ لَوْنٌ، فَوَافَيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَغْرِبَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَضَحِكَ فَقَالَ ‏"‏ ائْتِ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ فَأَخْبِرْهُمَا ‏"‏‏.‏ فَقَالاَ لَقَدْ عَلِمْنَا إِذْ صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا صَنَعَ أَنْ سَيَكُونُ ذَلِكَ‏.‏ وَقَالَ هِشَامٌ عَنْ وَهْبٍ عَنْ جَابِرٍ صَلاَةَ الْعَصْرِ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ أَبَا بَكْرٍ وَلاَ ضَحِكَ، وَقَالَ وَتَرَكَ أَبِي عَلَيْهِ ثَلاَثِينَ وَسْقًا دَيْنًا‏.‏ وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنْ وَهْبٍ عَنْ جَابِرٍ صَلاَةَ الظُّهْرِ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Otam vafot etdi va u qarzdor edi. Men uning qarz beruvchilariga — otamning qarzi evaziga — bogʻimning mevalarini (xurmolarini) olishni taklif qildim, lekin ular — bu (qarzni) toʻliq qoplamaydi, deb oʻylab — taklifni rad etdi. Bas, men Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, unga bu haqda aytdim. U zot (menga): «Sen xurmoni uzib, uni mirbad (xurmo quritiladigan joy)ga yigʻganingda, meni (chaqir)», — dedilar. Nihoyat, u zot Abu Bakr va Umar bilan birga kelib, xurmoning ustiga oʻtirdi va Allohdan — uni barakali qilishni — soʻrab duo qildi. Soʻng u zot: «Qarz beruvchilaringni chaqir va ularga haqlarini toʻliq ber», — dedilar. Bas, men otamning barcha qarz beruvchilarining toʻliq (haqini) toʻladim va (shundan keyin ham) oʻn uch vasq xurmo ortdi — ulardan yettitasi ajva, oltitasi esa lavn edi (yoki oltitasi ajva, yettitasi lavn edi). Men quyosh botishda Allohning Rasuli ﷺ ni uchratdim va unga bu haqda xabar berdim. Shunda u zot tabassum qilib: «Abu Bakr va Umarning oldiga borib, ularga bu haqda ayt», — dedi. Ular: «Allohning Rasuli ﷺ qilgan (ish)ni qilganda, biz — shunday (barakat) boʻlishini sezgan edik», — dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Отам вафот этди ва у қарздор эди. Мен унинг қарз берувчиларига — отамнинг қарзи эвазига — боғимнинг меваларини (хурмоларини) олишни таклиф қилдим, лекин улар — бу (қарзни) тўлиқ қопламайди, деб ўйлаб — таклифни рад этди. Бас, мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, унга бу ҳақда айтдим. У зот (менга): «Сен хурмони узиб, уни мирбад (хурмо қуритиладиган жой)га йиғганингда, мени (чақир)», — дедилар. Ниҳоят, у зот Абу Бакр ва Умар билан бирга келиб, хурмонинг устига ўтирди ва Аллоҳдан — уни баракали қилишни — сўраб дуо қилди. Сўнг у зот: «Қарз берувчиларингни чақир ва уларга ҳақларини тўлиқ бер», — дедилар. Бас, мен отамнинг барча қарз берувчиларининг тўлиқ (ҳақини) тўладим ва (шундан кейин ҳам) ўн уч васқ хурмо ортди — улардан еттитаси ажва, олтитаси эса лавн эди (ёки олтитаси ажва, еттитаси лавн эди). Мен қуёш ботишда Аллоҳнинг Расули ﷺ ни учратдим ва унга бу ҳақда хабар бердим. Шунда у зот табассум қилиб: «Абу Бакр ва Умарнинг олдига бориб, уларга бу ҳақда айт», — деди. Улар: «Аллоҳнинг Расули ﷺ қилган (иш)ни қилганда, биз — шундай (баракат) бўлишини сезган эдик», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ،‏.‏ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبٍ، أَنَّ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، تَقَاضَى ابْنَ أَبِي حَدْرَدٍ دَيْنًا كَانَ لَهُ عَلَيْهِ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ، فَارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا حَتَّى سَمِعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ فِي بَيْتٍ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِمَا حَتَّى كَشَفَ سِجْفَ حُجْرَتِهِ، فَنَادَى كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ فَقَالَ ‏"‏ يَا كَعْبُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَأَشَارَ بِيَدِهِ أَنْ ضَعِ الشَّطْرَ‏.‏ فَقَالَ كَعْبٌ قَدْ فَعَلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قُمْ فَاقْضِهِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Kaʼb (Kaʼb ibn Molikdan) rivoyat qiladi: Kaʼb ibn Molik unga aytdiki, Allohning Rasuli ﷺ hayot paytida u Ibn Abu Hadraddan masjidda oʻz qarzini talab qildi. Ularning ovozlari — to Allohning Rasuli ﷺ oʻz uyida (turgan holda) ularni eshitgunicha — balandlashdi. Bas, u zot oʻz xonasining pardasini koʻtarib, Kaʼb ibn Molikni: «Ey Kaʼb!» — deb chaqirdi. U: «Labbay, yo Rasululloh!» — deb javob berdi. U zot unga — qarzning yarmini chegir (kamaytir), degandek — qoʻli bilan ishorat qildi. Kaʼb: «Rozi boʻldim, yo Rasululloh!» — dedi. Soʻng Allohning Rasuli ﷺ (Ibn Abu Hadradga): «(Oʻrningdan) tur va unga qolganini toʻla», — dedi.Абдуллоҳ ибн Каъб (Каъб ибн Моликдан) ривоят қилади: Каъб ибн Молик унга айтдики, Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳаёт пайтида у Ибн Абу Ҳадраддан масжидда ўз қарзини талаб қилди. Уларнинг овозлари — то Аллоҳнинг Расули ﷺ ўз уйида (турган ҳолда) уларни эшитгунича — баландлашди. Бас, у зот ўз хонасининг пардасини кўтариб, Каъб ибн Моликни: «Эй Каъб!» — деб чақирди. У: «Лаббай, ё Расулуллоҳ!» — деб жавоб берди. У зот унга — қарзнинг ярмини чегир (камайтир), дегандек — қўли билан ишорат қилди. Каъб: «Рози бўлдим, ё Расулуллоҳ!» — деди. Сўнг Аллоҳнинг Расули ﷺ (Ибн Абу Ҳадрадга): «(Ўрнингдан) тур ва унга қолганини тўла», — деди.