Abdulloh ibn Abbos al-Hoshimiy

حَدَّثَنَا عَارِمٌ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ‏:‏ الْقَوْسُ‏:‏ أَمَانٌ لأَهْلِ الأَرْضِ مِنَ الْغَرَقِ، وَالْمَجَرَّةُ‏:‏ بَابُ السَّمَاءِ الَّذِي تَنْشَقُّ مِنْهُ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Qavs (kamalak) — yer ahli uchun gʻarq boʻlishdan omonlik (belgisi)dir. Majarra (Somon yoʻli) esa osmonning yorilib ochiladigan eshigidir».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Қавс (камалак) — ер аҳли учун ғарқ бўлишдан омонлик (белгиси)дир. Мажарра (Сомон йўли) эса осмоннинг ёрилиб очиладиган эшигидир».

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَجْلَحِ، عَنْ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ‏:‏ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏:‏ مَا شَاءَ اللَّهُ وَشِئْتَ، قَالَ‏:‏ جَعَلْتَ لِلَّهِ نِدًّا، مَا شَاءَ اللَّهُ وَحْدَهُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺga: «Alloh xohlagan va sen xohlagan (narsa boʻldi)», dedi. U zot: «Sen Allohga teng (sherik) qilding. (Balki) yolgʻiz Alloh xohlagan (deb ayt)», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺга: «Аллоҳ хоҳлаган ва сен хоҳлаган (нарса бўлди)», деди. У зот: «Сен Аллоҳга тенг (шерик) қилдинг. (Балки) ёлғиз Аллоҳ хоҳлаган (деб айт)», дедилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ‏:‏ ‏{‏وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ‏}‏، قَالَ‏:‏ الْغِنَاءُ وَأَشْبَاهُهُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: {Odamlar orasida behuda soʻzni sotib oladiganlar ham bordir} (Luqmon 6) (oyati haqida) u: «Bu qoʻshiq va shunga oʻxshash narsalardir», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: {Одамлар орасида беҳуда сўзни сотиб оладиганлар ҳам бордир} (Луқмон 6) (ояти ҳақида) у: «Бу қўшиқ ва шунга ўхшаш нарсалардир», деди.

حَدَّثَنَا فَرْوَةُ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ قَابُوسَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ‏:‏ الْهَدْيُ الصَّالِحُ، وَالسَّمْتُ الصَّالِحُ، وَالِاقْتِصَادُ، جُزْءٌ مِنْ خَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا مِنَ النُّبُوَّةِ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Nabiysi ﷺ: «Albatta, toʻgʻri yoʻl tutish, viqorli koʻrinish va meʼyorni saqlash (tejamkorlik) — paygʻambarlikning yigirma besh boʻlagidan bir boʻlagidir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Набийси ﷺ: «Албатта, тўғри йўл тутиш, виқорли кўриниш ва меъёрни сақлаш (тежамкорлик) — пайғамбарликнинг йигирма беш бўлагидан бир бўлагидир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي ثَوْرٍ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ‏:‏ سَأَلْتُ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا‏:‏ هَلْ سَمِعْتِ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَتَمَثَّلُ شِعْرًا قَطُّ‏؟‏ فَقَالَتْ‏:‏ أَحْيَانًا، إِذَا دَخَلَ بَيْتَهُ يَقُولُ‏:‏ وَيَأْتِيكَ بِالأَخْبَارِ مَنْ لَمْ تُزَوِّدِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir aʼrobiy Nabiy ﷺning huzuriga kelib: «Men hilolni koʻrdim», dedi. U zot: «Allohdan boshqa iloh yoʻq deb guvohlik berasanmi? Muhammad Allohning Rasuli deb guvohlik berasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Ey Bilol, odamlarga ertaga roʻza tutishlarini eʼlon qil», dedilar. Bizga Abu Kurayb aytdi, bizga Husayn al-Juʼfiy Zoidadan, u Simokdan shu isnod bilan shunga oʻxshashini (rivoyat qildi). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisida ixtilof bor. Sufyon as-Savriy va boshqalar Simokdan, u Ikrimadan, u Nabiy ﷺdan mursal (shaklda) rivoyat qilganlar. Simokning ashoblarining koʻpchiligi Simokdan, u Ikrimadan, u Nabiy ﷺdan mursal (shaklda) rivoyat qilganlar. Ilm ahlining koʻpchiligi nazdida bu hadisga amal qilinadi; ular: ‹Roʻzada bir kishining guvohligi qabul qilinadi›, deganlar. Ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Kufa ahli ham shuni aytadilar. Ishoq: ‹Faqat ikki kishining guvohligi bilangina roʻza tutiladi›, dedi. Ilm ahli iftor (qilish)da faqat ikki kishining guvohligi qabul qilinishida ixtilof qilmaganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аъробий Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: «Мен ҳилолни кўрдим», деди. У зот: «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ деб гувоҳлик берасанми? Муҳаммад Аллоҳнинг Расули деб гувоҳлик берасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Эй Билол, одамларга эртага рўза тутишларини эълон қил», дедилар. Бизга Абу Курайб айтди, бизга Ҳусайн ал-Жуъфий Зоидадан, у Симокдан шу иснод билан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадисида ихтилоф бор. Суфён ас-Саврий ва бошқалар Симокдан, у Икримадан, у Набий ﷺдан мурсал (шаклда) ривоят қилганлар. Симокнинг ашобларининг кўпчилиги Симокдан, у Икримадан, у Набий ﷺдан мурсал (шаклда) ривоят қилганлар. Илм аҳлининг кўпчилиги наздида бу ҳадисга амал қилинади; улар: ‹Рўзада бир кишининг гувоҳлиги қабул қилинади›, деганлар. Ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Куфа аҳли ҳам шуни айтадилар. Ишоқ: ‹Фақат икки кишининг гувоҳлиги билангина рўза тутилади›, деди. Илм аҳли ифтор (қилиш)да фақат икки кишининг гувоҳлиги қабул қилинишида ихтилоф қилмаганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ إِنَّهَا كَلِمَةُ نَبِيٍّ‏:‏ وَيَأْتِيكَ بِالأَخْبَارِ مَنْ لَمْ تُزَوِّدِ***

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Bu bir Paygʻambarning soʻzidir: ‹Sen ozuqa bermagan kishi senga xabarlar keltiradi›», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Бу бир Пайғамбарнинг сўзидир: ‹Сен озуқа бермаган киши сенга хабарлар келтиради›», деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنْ قَابُوسَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ أَقْبَلَ نَبِيُّ اللهِ صلى الله عليه وسلم مُسْرِعًا وَنَحْنُ قُعُودٌ، حَتَّى أَفْزَعَنَا سُرْعَتُهُ إِلَيْنَا، فَلَمَّا انْتَهَى إِلَيْنَا سَلَّمَ، ثُمَّ قَالَ‏:‏ قَدْ أَقْبَلْتُ إِلَيْكُمْ مُسْرِعًا، لِأُخْبِرَكُمْ بِلَيْلَةِ الْقَدْرِ، فَنَسِيتُهَا فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ، فَالْتَمِسُوهَا فِي الْعَشْرِ الأوَاخِرِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Nabiysi ﷺ shoshilgan holda kelib qoldilar, biz esa oʻtirgan edik. Hatto bizga tomon shoshilishlari bizni choʻchitib yubordi. U zot oldimizga yetib kelgach, salom berdilar, soʻng: «Men sizlarga Laylatul-qadr haqida xabar berish uchun shoshib keldim. Ammo men bilan sizlarning oraliqda uni unutib qoʻydim. Bas, uni oxirgi oʻn kunlikda izlanglar», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Набийси ﷺ шошилган ҳолда келиб қолдилар, биз эса ўтирган эдик. Ҳатто бизга томон шошилишлари бизни чўчитиб юборди. У зот олдимизга етиб келгач, салом бердилар, сўнг: «Мен сизларга Лайлатул-қадр ҳақида хабар бериш учун шошиб келдим. Аммо мен билан сизларнинг оралиқда уни унутиб қўйдим. Бас, уни охирги ўн кунликда изланглар», дедилар.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَوْلَى آلِ طَلْحَةَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ اسْمَ جُوَيْرِيَةَ كَانَ بَرَّةَ، فَسَمَّاهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جُوَيْرِيَةَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Juvayriyaning ismi Barra edi. Bas, Rasululloh ﷺ uning ismini Juvayriyaga aylantirdilar. U zot: ‹Barraning oldidan chiqdi› deyilishini yoqtirmas edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Жувайриянинг исми Барра эди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ унинг исмини Жувайрияга айлантирдилар. У зот: ‹Барранинг олдидан чиқди› дейилишини ёқтирмас эдилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ‏:‏ ‏{‏وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ‏:‏ ‏{‏وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لاَ يَفْعَلُونَ‏}‏، فَنَسَخَ مِنْ ذَلِكَ وَاسْتَثْنَى فَقَالَ‏:‏ ‏{‏إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ‏:‏ ‏{‏يَنْقَلِبُونَ‏}‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U {Shoirlarga esa gumrohlar ergashurlar} oyatidan to {va ular oʻzlari qilmaydigan narsalarni gapirurlar} degungacha boʻlgan (oyatlar) haqida: «Bu (hukm) mansux qilindi va (Alloh) {magar iymon keltirganlar} degan soʻzidan to {...qaytadilar} degan soʻzigacha (boʻlganlarni) istisno qildi», dedi (Shuaro surasi, 224-227).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У {Шоирларга эса гумроҳлар эргашурлар} оятидан то {ва улар ўзлари қилмайдиган нарсаларни гапирурлар} дегунгача бўлган (оятлар) ҳақида: «Бу (ҳукм) мансух қилинди ва (Аллоҳ) {магар иймон келтирганлар} деган сўзидан то {...қайтадилар} деган сўзигача (бўлганларни) истисно қилди», деди (Шуаро сураси, 224-227).

حَدَّثَنَا عَارِمٌ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَوْ أَعْرَابِيًّا، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَتَكَلَّمَ بِكَلاَمٍ بَيِّنٍ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏:‏ إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ سِحْرًا، وَإِنَّ مِنَ الشِّعْرِ حِكْمَةً‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir baduviy (sahroyi arab) Nabiy ﷺ huzurlariga kelib gapira boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Albatta, baʼzi soʻzlarda (chiroyli bayonda) sehr bor va albatta, baʼzi sheʼrlarda hikmat bor», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир бадувий (саҳройи араб) Набий ﷺ ҳузурларига келиб гапира бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, баъзи сўзларда (чиройли баёнда) сеҳр бор ва албатта, баъзи шеърларда ҳикмат бор», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ‏:‏ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ كَمَّهَ أَعْمَى عَنِ السَّبِيلِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimni Lut qavmining amalini qilayotganini topsangiz, qiluvchini ham, unga qilinayotganni ham oʻldiringlar», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимни Лут қавмининг амалини қилаётганини топсангиз, қилувчини ҳам, унга қилинаётганни ҳам ўлдиринглар», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبَانَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ بَهْرَامَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا شَهْرٌ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ بَيْنَمَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِفِنَاءِ بَيْتِهِ بِمَكَّةَ جَالِسٌ، إِذْ مَرَّ بِهِ عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ، فَكَشَرَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏:‏ أَلاَ تَجْلِسُ‏؟‏ قَالَ‏:‏ بَلَى، فَجَلَسَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُسْتَقْبِلَهُ، فَبَيْنَمَا هُوَ يُحَدِّثُهُ إِذْ شَخَصَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَصَرَهُ إِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ‏:‏ أَتَانِي رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم آنِفًا، وَأَنْتَ جَالِسٌ، قَالَ‏:‏ فَمَا قَالَ لَكَ‏؟‏ قَالَ‏:‏ ‏{‏إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ‏}‏ قَالَ عُثْمَانُ‏:‏ وَذَلِكَ حِينَ اسْتَقَرَّ الإِيمَانُ فِي قَلْبِي وَأَحْبَبْتُ مُحَمَّدًا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonlarida bir kishi oʻn dinor qarzi bor qarzdorining yoqasidan tutdi. U: «Menda senga beradigan narsa yoʻq», dedi. Haligi kishi: «Yoʻq, Allohga qasamki, qarzimni toʻlamaguningcha yoki menga kafil keltirmaguningcha sendan ajralmayman», dedi va uni Paygʻambar ﷺning oldilariga sudrab keldi. Paygʻambar ﷺ unga: «Unga qancha muhlat berasan?» dedilar. U: «Bir oy», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Men unga kafil boʻlaman», dedilar. Soʻng u kishi Paygʻambar ﷺ aytgan vaqtda keldi. Paygʻambar ﷺ unga: «Buni qayerdan topding?» dedilar. U: «Bir kondan», dedi. U zot: «Bunda yaxshilik yoʻq», dedilar va qarzni oʻzlari uning oʻrniga toʻlab berdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонларида бир киши ўн динор қарзи бор қарздорининг ёқасидан тутди. У: «Менда сенга берадиган нарса йўқ», деди. Ҳалиги киши: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, қарзимни тўламагунингча ёки менга кафил келтирмагунингча сендан ажралмайман», деди ва уни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига судраб келди. Пайғамбар ﷺ унга: «Унга қанча муҳлат берасан?» дедилар. У: «Бир ой», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Мен унга кафил бўламан», дедилар. Сўнг у киши Пайғамбар ﷺ айтган вақтда келди. Пайғамбар ﷺ унга: «Буни қаердан топдинг?» дедилар. У: «Бир кондан», деди. У зот: «Бунда яхшилик йўқ», дедилар ва қарзни ўзлари унинг ўрнига тўлаб бердилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْمُبَارَكِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَطَاءٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ لاَ أَرَى أَحَدًا يَعْمَلُ بِهَذِهِ الْآيَةِ‏:‏ ‏{‏يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى‏}‏ حَتَّى بَلَغَ‏:‏ ‏{‏إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاكُمْ‏}‏، فَيَقُولُ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ‏:‏ أَنَا أَكْرَمُ مِنْكَ، فَلَيْسَ أَحَدٌ أَكْرَمَ مِنْ أَحَدٍ إِلا بِتَقْوَى اللهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men bu oyatga amal qiladigan biror kishini koʻrmayapman», dedi: {Ey odamlar! Darhaqiqat, Biz sizlarni bir erkak va bir ayoldan yaratdik} — toki {Albatta, sizlarning Alloh huzuringizdagi eng karamlingiz — eng taqvodoringizdir} (oyatigacha) (Hujurot, 13). «Kishi boshqa kishiga: ‹Men sendan karamliroqman›, deydi. Holbuki, hech kim boshqasidan Allohga taqvosidan boshqa narsa bilan karamliroq emas», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен бу оятга амал қиладиган бирор кишини кўрмаяпман», деди: {Эй одамлар! Дарҳақиқат, Биз сизларни бир эркак ва бир аёлдан яратдик} — токи {Албатта, сизларнинг Аллоҳ ҳузурингиздаги энг карамлингиз — энг тақводорингиздир} (оятигача) (Ҳужурот, 13). «Киши бошқа кишига: ‹Мен сендан карамлироқман›, дейди. Ҳолбуки, ҳеч ким бошқасидан Аллоҳга тақвосидан бошқа нарса билан карамлироқ эмас», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ بُرْقَانَ، عَنْ يَزِيدَ قَالَ‏:‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ‏:‏ مَا تَعُدُّونَ الْكَرَمَ‏؟‏ وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ الْكَرَمَ، فَأَكْرَمُكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاكُمْ، مَا تَعُدُّونَ الْحَسَبَ‏؟‏ أَفْضَلُكُمْ حَسَبًا أَحْسَنُكُمْ خُلُقًا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Siz nimani karam (sharaf) deb bilasiz? Alloh karamni bayon qilib qoʻygan: {Albatta, Allohning huzurida eng karamli (hurmatli)ngiz eng taqvodoringizdir}. Siz nimani hasab (nasl-nasab) deb bilasiz? Hasab jihatidan eng afzalingiz axloqi eng goʻzalingizdir», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Сиз нимани карам (шараф) деб биласиз? Аллоҳ карамни баён қилиб қўйган: {Албатта, Аллоҳнинг ҳузурида энг карамли (ҳурматли)нгиз энг тақводорингиздир}. Сиз нимани ҳасаб (насл-насаб) деб биласиз? Ҳасаб жиҳатидан энг афзалингиз ахлоқи энг гўзалингиздир», деди.

حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، وَآدَمُ، قَالاَ‏:‏ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ‏:‏ عُرِضَتْ عَلَيَّ الأُمَمُ بِالْمَوْسِمِ أَيَّامَ الْحَجِّ، فَأَعْجَبَنِي كَثْرَةُ أُمَّتِي، قَدْ مَلَأُوا السَّهْلَ وَالْجَبَلَ، قَالُوا‏:‏ يَا مُحَمَّدُ، أَرَضِيتَ‏؟‏ قَالَ‏:‏ نَعَمْ، أَيْ رَبِّ، قَالَ‏:‏ فَإِنَّ مَعَ هَؤُلاَءِ سَبْعِينَ أَلْفًا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَهُمُ الَّذِينَ لاَ يَسْتَرْقُونَ وَلاَ يَكْتَوُونَ، وَلاَ يَتَطَيَّرُونَ، وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ، قَالَ عُكَّاشَةُ‏:‏ فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ، قَالَ‏:‏ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ مِنْهُمْ، فَقَالَ رَجُلٌ آخَرُ‏:‏ ادْعُ اللَّهَ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ، قَالَ‏:‏ سَبَقَكَ بِهَا عُكَّاشَةُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Menga ummatlar koʻrsatildi. Shunda men bir paygʻambarni koʻrdim — u bilan birga kichkina jamoa (boʻlib); va bir paygʻambar — u bilan birga bir kishi va ikki kishi (boʻlib); va bir paygʻambar — u bilan birga hech kim yoʻq edi. Shu payt menga bir buyuk savod (qora koʻplik, olomon) koʻtarildi; men ularni oʻz ummatim deb gumon qildim. Shunda menga: ‹Bu — Muso va uning qavmidir; lekin ufqqa qaragin› deyildi. Bas, men qaradim — bir buyuk savod (olomon) (koʻrindi). Soʻng menga: ‹Boshqa ufqqa qaragin› deyildi — bir buyuk savod (olomon bor edi) —. Soʻng menga: ‹Bu — sening ummating; ular bilan birga yetmish ming (kishi) — hisob-kitobsiz va azobsiz jannatga kiradilar› deyildi», dedilar. Soʻng odamlar oʻsha — hisob-kitobsiz va azobsiz jannatga kiradiganlar haqida (bahsga) kirishdilar. Baʼzisi: «Ehtimol ular Rasululloh ﷺ ga sahoba boʻlganlardir» dedi. Baʼzisi: «Ehtimol ular Islomda tugʻilgan va Allohga hech narsani sherik qilmaganlardir» dedi. Va ular (yana) baʼzi narsalar zikr qildilar. Shunda Rasululloh ﷺ ularning oldiga chiqib: «Sizlar nima haqida (bahs) qilyapsizlar?» dedilar. Bas, ular Unga xabar berdilar. (Paygʻambar): «Ular — ruqya (afsun) qilmaydigan, ruqya soʻramaydigan, (qush uchirib) shum(gumon) qilmaydigan va Rabbisiga tavakkul qiladigan (kishilar)dir», dedilar. Shunda Ukkosha ibn Mihsan turib: «Meni ulardan (biri) qilishini Allohdan soʻrang» dedi. (Paygʻambar): «Sen ulardansan», dedilar. Soʻng boshqa bir kishi turib: «Meni ulardan (biri) qilishini Allohdan soʻrang» dedi. (Paygʻambar): «Bunga sendan Ukkosha (oldinda) oʻtib ketdi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга умматлар кўрсатилди. Шунда мен бир пайғамбарни кўрдим — у билан бирга кичкина жамоа (бўлиб); ва бир пайғамбар — у билан бирга бир киши ва икки киши (бўлиб); ва бир пайғамбар — у билан бирга ҳеч ким йўқ эди. Шу пайт менга бир буюк савод (қора кўплик, оломон) кўтарилди; мен уларни ўз умматим деб гумон қилдим. Шунда менга: ‹Бу — Мусо ва унинг қавмидир; лекин уфққа қарагин› дейилди. Бас, мен қарадим — бир буюк савод (оломон) (кўринди). Сўнг менга: ‹Бошқа уфққа қарагин› дейилди — бир буюк савод (оломон бор эди) —. Сўнг менга: ‹Бу — сенинг умматинг; улар билан бирга етмиш минг (киши) — ҳисоб-китобсиз ва азобсиз жаннатга кирадилар› дейилди», дедилар. Сўнг одамлар ўша — ҳисоб-китобсиз ва азобсиз жаннатга кирадиганлар ҳақида (баҳсга) киришдилар. Баъзиси: «Эҳтимол улар Расулуллоҳ ﷺ га саҳоба бўлганлардир» деди. Баъзиси: «Эҳтимол улар Исломда туғилган ва Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаганлардир» деди. Ва улар (яна) баъзи нарсалар зикр қилдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларнинг олдига чиқиб: «Сизлар нима ҳақида (баҳс) қиляпсизлар?» дедилар. Бас, улар Унга хабар бердилар. (Пайғамбар): «Улар — руқя (афсун) қилмайдиган, руқя сўрамайдиган, (қуш учириб) шум(гумон) қилмайдиган ва Раббисига таваккул қиладиган (кишилар)дир», дедилар. Шунда Уккоша ибн Миҳсан туриб: «Мени улардан (бири) қилишини Аллоҳдан сўранг» деди. (Пайғамбар): «Сен улардансан», дедилар. Сўнг бошқа бир киши туриб: «Мени улардан (бири) қилишини Аллоҳдан сўранг» деди. (Пайғамбар): «Бунга сендан Уккоша (олдинда) ўтиб кетди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى، عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ إِذَا عَطَسَ أَحَدُكُمْ فَقَالَ‏:‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ، قَالَ الْمَلَكُ‏:‏ رَبَّ الْعَالَمِينَ، فَإِذَا قَالَ‏:‏ رَبَّ الْعَالَمِينَ، قَالَ الْمَلَكُ‏:‏ يَرْحَمُكَ اللَّهُ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadilar: Alloh azza va jalla {Yetimning moliga, faqat eng yaxshi yoʻl bilan (boyitish uchun) boʻlmasa, yaqinlashmanglar} hamda {Albatta, yetimlarning mollarini zulm bilan yeydiganlar...} oyatini nozil qilganida, kimning yonida yetim boʻlsa, uning taomini oʻz taomidan, ichimligini oʻz ichimligidan ajratib qoʻyadigan boʻldi. Soʻng (yetimning) taomidan ortsa, uni saqlab qoʻyar, toki u (yetim) uni yeguniga yoki buzilib ketguniga qadar (turardi). Bu ularga ogʻir botdi va buni Rasululloh ﷺga aytishdi. Shunda Alloh azza va jalla {Sendan yetimlar haqida soʻraydilar. Aytgin: Ularning (ishini) tuzatish yaxshidir. Agar ular bilan (mol-mulkni) aralashtirib yashasangiz, (ular) sizning birodarlaringizdir} (oyatini) nozil qildi. Shundan keyin ular oʻz taomlarini uning (yetimning) taomi bilan, ichimliklarini uning ichimligi bilan aralashtiradigan boʻlishdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: Аллоҳ азза ва жалла {Етимнинг молига, фақат энг яхши йўл билан (бойитиш учун) бўлмаса, яқинлашманглар} ҳамда {Албатта, етимларнинг молларини зулм билан ейдиганлар...} оятини нозил қилганида, кимнинг ёнида етим бўлса, унинг таомини ўз таомидан, ичимлигини ўз ичимлигидан ажратиб қўядиган бўлди. Сўнг (етимнинг) таомидан ортса, уни сақлаб қўяр, токи у (етим) уни егунига ёки бузилиб кетгунига қадар (турарди). Бу уларга оғир ботди ва буни Расулуллоҳ ﷺга айтишди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла {Сендан етимлар ҳақида сўрайдилар. Айтгин: Уларнинг (ишини) тузатиш яхшидир. Агар улар билан (мол-мулкни) аралаштириб яшасангиз, (улар) сизнинг биродарларингиздир} (оятини) нозил қилди. Шундан кейин улар ўз таомларини унинг (етимнинг) таоми билан, ичимликларини унинг ичимлиги билан аралаштирадиган бўлишди.

حَدَّثَنَا حَامِدُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ إِذَا شُمِّتَ‏:‏ عَافَانَا اللَّهُ وَإِيَّاكُمْ مِنَ النَّارِ، يَرْحَمُكُمُ اللَّهُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aksa urgan kishiga duo qilinganda: «Aafaanalloh va iyyakum minan-nor, yarhamukumulloh (Alloh bizni va sizni doʻzaxdan saqlasin, Alloh sizga rahm qilsin)», der edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У акса урган кишига дуо қилинганда: «Аафааналлоҳ ва ийякум минан-нор, ярҳамукумуллоҳ (Аллоҳ бизни ва сизни дўзахдан сақласин, Аллоҳ сизга раҳм қилсин)», дер эди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يَسَافٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ إِذَا تَثَاءَبَ فَلْيَضَعْ يَدَهُ عَلَى فِيهِ، فَإِنَّمَا هُوَ مِنَ الشَّيْطَانِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Kim esnasa, qoʻlini ogʻziga qoʻysin. Chunki u (esnash) shaytondandir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Ким эснаса, қўлини оғзига қўйсин. Чунки у (эснаш) шайтондандир», дедилар.

حَدَّثَنَا حَامِدُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ إِذَا سُلِّمَ عَلَيْهِ يَقُولُ‏:‏ وَعَلَيْكَ، وَرَحْمَةُ اللهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U kishiga salom berilganda: «Va alayka, va rohmatulloh», der edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У кишига салом берилганда: «Ва алайка, ва роҳматуллоҳ», дер эдилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ ‏{‏لاَ تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا‏}‏، وَاسْتَثْنَى مِنْ ذَلِكَ، فَقَالَ‏:‏ ‏{‏لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيهَا مَتَاعٌ لَكُمْ وَاللهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ‏}‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U {Oʻz uylaringizdan boshqa uylarga, ruxsat soʻrab, ahliga salom bermaguningizcha kirmanglar} (Nur, 27) oyati haqida (gapirib), undan istisno qilib: {Ichida sizlar (foydalanadigan) narsangiz boʻlgan, kishi yashamaydigan uylarga kirishingizda sizlarga gunoh yoʻqdir. Alloh sizlar oshkor qiladigan va yashiradigan narsalarni biladi} (Nur, 29) dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У {Ўз уйларингиздан бошқа уйларга, рухсат сўраб, аҳлига салом бермагунингизча кирманглар} (Нур, 27) ояти ҳақида (гапириб), ундан истисно қилиб: {Ичида сизлар (фойдаланадиган) нарсангиз бўлган, киши яшамайдиган уйларга киришингизда сизларга гуноҳ йўқдир. Аллоҳ сизлар ошкор қиладиган ва яширадиган нарсаларни билади} (Нур, 29) деди.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَمْرٌو، وَابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ قَالَ‏:‏ سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ‏:‏ أَسْتَأْذِنُ عَلَى أُخْتِي‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ نَعَمْ، فَأَعَدْتُ فَقُلْتُ‏:‏ أُخْتَانِ فِي حِجْرِي، وَأَنَا أُمَوِّنُهُمَا وَأُنْفِقُ عَلَيْهِمَا، أَسْتَأْذِنُ عَلَيْهِمَا‏؟‏ قَالَ‏:‏ نَعَمْ، أَتُحِبُّ أَنْ تَرَاهُمَا عُرْيَانَتَيْنِ‏؟‏ ثُمَّ قَرَأَ‏:‏ ‏{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ‏}‏ إِلَى ‏{‏ثَلاَثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ‏}‏، قَالَ‏:‏ فَلَمْ يُؤْمَرْ هَؤُلاَءِ بِالإِذْنِ إِلاَّ فِي هَذِهِ الْعَوْرَاتِ الثَّلاَثِ، قَالَ‏:‏ ‏{‏وَإِذَا بَلَغَ الأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ‏}‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi undan: «Opam (yoki singlim)ning oldiga kirishda izn soʻraymanmi?» deb soʻradi. U: «Ha», dedi. Haligi kishi (savolni) takrorlab: «Qaramogʻimda ikkita singlim bor, men ularni boqaman va ularga sarf-xarajat qilaman, ulardan izn soʻraymanmi?» dedi. U: «Ha! Ularni yalangʻoch holda koʻrishni istaysanmi?» dedi. Soʻng u {Ey iymon keltirganlar! Qoʻl ostingizdagi qullaringiz va sizlardan hali balogʻatga yetmaganlar ... sizlardan izn soʻrasinlar} degan oyatdan {sizlar uchun uchta avrat vaqtidir} (Nur, 58) (degan joyigacha) oʻqib: «Bularga faqat mana shu uchta avrat vaqtida izn soʻrash buyurildi», dedi. Soʻng: {Sizlardan boʻlgan bolalar balogʻatga yetsalar, oʻzlaridan oldingilar izn soʻraganidek izn soʻrasinlar} (Nur, 59) (deganini oʻqidi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши ундан: «Опам (ёки синглим)нинг олдига киришда изн сўрайманми?» деб сўради. У: «Ҳа», деди. Ҳалиги киши (саволни) такрорлаб: «Қарамоғимда иккита синглим бор, мен уларни боқаман ва уларга сарф-харажат қиламан, улардан изн сўрайманми?» деди. У: «Ҳа! Уларни яланғоч ҳолда кўришни истайсанми?» деди. Сўнг у {Эй иймон келтирганлар! Қўл остингиздаги қулларингиз ва сизлардан ҳали балоғатга етмаганлар ... сизлардан изн сўрасинлар} деган оятдан {сизлар учун учта аврат вақтидир} (Нур, 58) (деган жойигача) ўқиб: «Буларга фақат мана шу учта аврат вақтида изн сўраш буюрилди», деди. Сўнг: {Сизлардан бўлган болалар балоғатга етсалар, ўзларидан олдингилар изн сўраганидек изн сўрасинлар} (Нур, 59) (деганини ўқиди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ اسْتَأْذَنَ عُمَرُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ‏:‏ السَّلاَمُ عَلَى رَسُولِ اللهِ، السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ، أَيَدْخُلُ عُمَرُ‏؟‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan kirishga izn soʻrab: «Assalomu ala Rasulillah, assalomu alaykum, Umar kirsinmi?» dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан киришга изн сўраб: «Ассалому ала Расулиллаҳ, ассалому алайкум, Умар кирсинми?» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي ثَوْرٍ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ رُدُّوا السَّلاَمَ عَلَى مَنْ كَانَ يَهُودِيًّا، أَوْ نَصْرَانِيًّا، أَوْ مَجُوسِيًّا، ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ‏:‏ ‏{‏وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا‏}‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir aʼrobiy Nabiy ﷺning huzuriga kelib: «Men hilolni koʻrdim», dedi. U zot: «Allohdan boshqa iloh yoʻq deb guvohlik berasanmi? Muhammad Allohning Rasuli deb guvohlik berasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Ey Bilol, odamlarga ertaga roʻza tutishlarini eʼlon qil», dedilar. Bizga Abu Kurayb aytdi, bizga Husayn al-Juʼfiy Zoidadan, u Simokdan shu isnod bilan shunga oʻxshashini (rivoyat qildi). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisida ixtilof bor. Sufyon as-Savriy va boshqalar Simokdan, u Ikrimadan, u Nabiy ﷺdan mursal (shaklda) rivoyat qilganlar. Simokning ashoblarining koʻpchiligi Simokdan, u Ikrimadan, u Nabiy ﷺdan mursal (shaklda) rivoyat qilganlar. Ilm ahlining koʻpchiligi nazdida bu hadisga amal qilinadi; ular: ‹Roʻzada bir kishining guvohligi qabul qilinadi›, deganlar. Ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Kufa ahli ham shuni aytadilar. Ishoq: ‹Faqat ikki kishining guvohligi bilangina roʻza tutiladi›, dedi. Ilm ahli iftor (qilish)da faqat ikki kishining guvohligi qabul qilinishida ixtilof qilmaganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аъробий Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: «Мен ҳилолни кўрдим», деди. У зот: «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ деб гувоҳлик берасанми? Муҳаммад Аллоҳнинг Расули деб гувоҳлик берасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Эй Билол, одамларга эртага рўза тутишларини эълон қил», дедилар. Бизга Абу Курайб айтди, бизга Ҳусайн ал-Жуъфий Зоидадан, у Симокдан шу иснод билан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадисида ихтилоф бор. Суфён ас-Саврий ва бошқалар Симокдан, у Икримадан, у Набий ﷺдан мурсал (шаклда) ривоят қилганлар. Симокнинг ашобларининг кўпчилиги Симокдан, у Икримадан, у Набий ﷺдан мурсал (шаклда) ривоят қилганлар. Илм аҳлининг кўпчилиги наздида бу ҳадисга амал қилинади; улар: ‹Рўзада бир кишининг гувоҳлиги қабул қилинади›, деганлар. Ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Куфа аҳли ҳам шуни айтадилар. Ишоқ: ‹Фақат икки кишининг гувоҳлиги билангина рўза тутилади›, деди. Илм аҳли ифтор (қилиш)да фақат икки кишининг гувоҳлиги қабул қилинишида ихтилоф қилмаганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللهِ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ، أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ‏:‏ أَرْسَلَ إِلَيْهِ هِرَقْلُ مَلِكُ الرُّومِ، ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم الَّذِي أُرْسِلَ بِهِ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى، فَدَفَعَهُ إِلَيَّ هِرَقْلُ فَقَرَأَهُ، فَإِذَا فِيهِ‏:‏ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَّمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الأَرِيسِيِّينَ وَ ‏{‏يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ‏:‏ ‏{‏اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ‏}‏‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Abu Sufyon ibn Harb unga shunday xabar berdi: Hiraql (Rum imperatori) unga — u Qurayshdan boʻlgan bir karvon ichida boʻlganida — odam yuborgan edi. Ular Shomda savdo qilayotgan tujjorlar boʻlib, bu Rasululloh ﷺ Abu Sufyon va Quraysh kofirlari bilan (sulh) muddatida turgan paytda edi. Ular (Hiraql huzuriga) Iliyo (Quddus)da kelishdi. Hiraql ularni majlisiga chaqirdi, atrofida Rim ulugʻlari bor edi. Soʻng ularni va tarjimonini chaqirib: «Paygʻambarman deb daʼvo qilayotgan oʻsha kishiga nasab jihatdan qaysi biringiz yaqinroqsiz?» — dedi. Abu Sufyon: «Men ularning ichida unga nasab jihatdan eng yaqiniman», — dedim. (Hiraql:) «Uni menga yaqinlashtiringlar, hamrohlarini esa orqasida turgʻizinglar», — dedi. Soʻng tarjimoniga: «Ularga ayt, men bundan bu kishi (Paygʻambar) haqida soʻrayman; agar u menga yolgʻon gapirsa, uni yolgʻonchiga chiqaringlar», — dedi. Abu Sufyon: «Allohga qasamki, agar hamrohlarimning meni yolgʻonchi deb gapirib yurishlaridan uyalmaganimda, u haqida yolgʻon aytgan boʻlardim», — dedi. (Hiraql) mendan birinchi soʻragan narsasi: «Uning oranglardagi nasabi qanday?» — boʻldi. Men: «U bizning ichimizda nasabli (kishi)dir», — dedim. U: «Bu soʻzni (paygʻambarlik daʼvosini) undan oldin oranglardan biror kishi aytganmidi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «Otabobolaridan biror podshoh oʻtganmi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «Unga odamlarning ashroflari (zodagonlari) ergashayaptimi yoki ojizlarimi?» — dedi. Men: «Balki ojizlari», — dedim. U: «Ular koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi?» — dedi. Men: «Balki koʻpayyapti», — dedim. U: «Ulardan birortasi (dinga) kirganidan keyin undan norozi boʻlib, (dinni) tark etayaptimi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «U (daʼvo qilgan narsani) aytishidan oldin uni yolgʻon (gapirish)da ayblagan edingizmi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «U ahdiga xiyonat qiladimi?» — dedi. Men: «Yoʻq, biz hozir u bilan (sulh) muddatidamiz, unda nima qilishini bilmaymiz», — dedim. (Abu Sufyon:) Men bu soʻzdan boshqa unga (qarshi) biror narsa qoʻshib aytishga imkon topolmadim. U: «U bilan urush qildingizmi?» — dedi. Men: «Ha», — dedim. U: «Urushingiz qanday boʻldi?» — dedi. Men: «Urush biz bilan uning oʻrtasida galma-gal: u bizdan (gʻalaba) oladi, biz undan olamiz», — dedim. U: «U sizlarni nimaga buyuradi?» — dedi. Men: «U: ‹Yolgʻiz Allohga ibodat qilinglar, Unga hech narsani sherik qilmanglar, otabobolaringiz aytgan narsalarni tark etinglar› — deydi va bizni namoz, rostgoʻylik, iffat va qarindoshlik aloqasini ulashga buyuradi», — dedim. Soʻng (Hiraql) tarjimonga: «Unga ayt: men sendan uning nasabini soʻradim, sen uni oranglarda nasabli kishi ekanini aytding — paygʻambarlar ham shunday, qavmining nasabi (ulugʻlari) ichida yuboriladi. Men sendan oranglardan biror kishi bu soʻzni (oldin) aytganmi deb soʻradim, sen yoʻq deding — agar undan oldin biror kishi bu soʻzni aytgan boʻlganida, men ‹oldin aytilgan soʻzga ergashayotgan kishi ekan› der edim. Men sendan otabobolaridan biror podshoh oʻtganmi deb soʻradim, sen yoʻq deding — agar otabobolaridan podshoh boʻlganida, men ‹otasining mulkini talab qilayotgan kishi ekan› der edim. Men sendan u (daʼvo) aytishidan oldin uni yolgʻonda ayblaganmisiz deb soʻradim, sen yoʻq deding — men bilamanki, odamlarga (qarata) yolgʻon gapirishni tark etgan kishi Allohga (qarata) yolgʻon gapirmaydi. Men sendan unga odamlarning ashroflari ergashdimi yoki ojizlarimi deb soʻradim, sen ojizlari ergashganini aytding — ular paygʻambarlarning izdoshlaridir. Men sendan ular koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi deb soʻradim, sen koʻpayyaptini aytding — iymon ishi ham toʻliq boʻlgunicha shunday (boʻladi). Men sendan birortasi (dinga) kirganidan keyin norozi boʻlib (dinni) tark etayaptimi deb soʻradim, sen yoʻq deding — iymon ham qalblarga oʻzining xushligi aralashganida shunday (boʻladi). Men sendan u xiyonat qiladimi deb soʻradim, sen yoʻq deding — paygʻambarlar ham xiyonat qilmaydilar. Men sendan u sizlarni nimaga buyuradi deb soʻradim, sen uni Allohga ibodat qilishga, Unga hech narsani sherik qilmaslikka buyurishini, butlarga ibodat qilishdan qaytarishini, namoz, rostgoʻylik va iffatga buyurishini aytding. Agar aytganlaring rost boʻlsa, u tez orada mana shu ikki oyogʻim turgan joyga (Quddusga) egalik qiladi. Men uning chiqishini (avvaldan) bilardim, lekin u sizlardan boʻlishini gumon qilmagandim. Agar unga yetib borishimni bilsaydim, uni koʻrishga albatta mashaqqat tortar edim; agar uning huzurida boʻlsam, oyogʻini yuvardim», — dedi. Soʻng Hiraql Rasululloh ﷺ Dihya orqali Busro hokimiga yuborgan va u (hokim) Hiraqlga yetkazgan maktubni keltirishni soʻradi. (Hiraql) uni oʻqidi. Unda shunday yozilgan edi: «Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan. Allohning bandasi va Rasuli Muhammaddan Rumning ulugʻi Hiraqlga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻlsin. Ammo baʼd: men seni Islom daʼvati bilan (Islomga) chaqiraman. Islomni qabul qil — omon boʻlasan, Alloh senga ajringni ikki marta beradi. Agar yuz oʻgirsang, ariysiylarning (raiyatingning) gunohi sening boʻyningdadir. ‹Ey kitob ahli! Biz bilan sizlarning oʻrtangizda barobar (boʻlgan) bir soʻzga kelinglar: Allohdan boʻlak hech narsaga ibodat qilmaylik, Unga hech narsani sherik qilmaylik va Allohni qoʻyib, baʼzimiz baʼzimizni Robb (xudo) qilib olmaylik. Bas, agar yuz oʻgirsalar: ‹Bizning muslimlar (Allohga taslim boʻlganlar) ekanimizga guvoh boʻlinglar›, — denglar.› (Oli Imron, 64)» Abu Sufyon dedi: «U (Hiraql) aytadiganini aytib, maktubni oʻqib boʻlgach, uning huzurida shovqin koʻtarildi, ovozlar baland boʻldi va biz (tashqariga) chiqarildik. Chiqarilganimizda men hamrohlarimga: ‹Ibn Abu Kabshaning (Paygʻambarning) ishi katta boʻlib ketibdi — undan Bani Asfar (Rum) podshohi ham qoʻrqyapti› — dedim. Shundan keyin Alloh menga Islomni nasib etgunicha, men uning (dini) gʻolib boʻlishiga ishonib yurdim.» Roviy qoʻshimcha qiladi: Ibn Notur — Iliyo (Quddus)ning hokimi va Hiraqlning (kishisi), Shom nasroniylarining yepiskopi edi. U shunday hikoya qiladi: Hiraql Iliyoga (Quddusga) kelganida bir kuni kayfiyati buzuq holda turdi. Uning baʼzi yaqinlari: «Sening holatingni gʻalati koʻryapmiz», — dedilar. Ibn Notur aytadi: Hiraql kohin (folbin) boʻlib, yulduzlarga qarardi. U ulardan soʻraganlarida: «Bu kecha yulduzlarga qaraganimda, xatna qiluvchilarning podshohi paydo boʻlganini koʻrdim. Bu ummatdan kim xatna qiladi?» — dedi. Ular: «Yahudiylardan boshqa hech kim xatna qilmaydi; ularning ishi seni tashvishga solmasin. Mulkingning shaharlariga (xat) yozib, ulardagi yahudiylarni oʻldirtir», — dedilar. Ular shu ish ustida turganlarida, Hiraqlga Gʻasson podshohi yuborgan, Rasululloh ﷺ haqida xabar beradigan bir kishini olib kelishdi. Hiraql undan xabar olgach: «Boringlar, u xatna qilinganmi yoki yoʻqmi — koʻringlar», — dedi. Ular qarab, uning xatna qilinganini aytishdi. (Hiraql) undan arablar haqida soʻradi. U: «Ular xatna qiladilar», — dedi. Hiraql: «Bu ummatning podshohi paydo boʻlibdi», — dedi. Soʻng Hiraql Rumiyadagi (Rim shahridagi) ilmda oʻziga teng doʻstiga xat yozdi. Soʻng Hiraql Himsga joʻnadi. U Himsdan jilmasidanoq, doʻstidan unga Paygʻambar ﷺ ning chiqishi va uning haqiqatan paygʻambar ekani haqida Hiraqlning fikriga muvofiq xat keldi. Shunda Hiraql Himsdagi bir saroyiga Rum ulugʻlarini chaqirdi-da, eshiklarini berkitishni buyurdi. Soʻng (ularning oldiga) chiqib: «Ey rumliklar! Najot, hidoyat va mulkingiz mustahkam boʻlishini istaysizlarmi? Unday boʻlsa, mana shu paygʻambarga bayʼat qilinglar!» — dedi. Shunda ular yovvoyi eshaklar (kabi) hurkib, eshiklar tomon yugurishdi, lekin ularni berk holda topdilar. Hiraql ularning (Islomdan) nafratlanganini koʻrib, iymonlaridan umidini uzgach: «Ularni menga qaytaringlar», — dedi va: «Men hozir aytgan gapimni dininglardagi qatʼiyligingizni sinash uchun aytgan edim, mana, koʻrdim», — dedi. Shunda ular unga (taʼzim bilan) sajda qilishib, undan rozi boʻlishdi. Hiraqlning ishi mana shu bilan tugadi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Абу Суфён ибн Ҳарб унга шундай хабар берди: Ҳирақл (Рум императори) унга — у Қурайшдан бўлган бир карвон ичида бўлганида — одам юборган эди. Улар Шомда савдо қилаётган тужжорлар бўлиб, бу Расулуллоҳ ﷺ Абу Суфён ва Қурайш кофирлари билан (сулҳ) муддатида турган пайтда эди. Улар (Ҳирақл ҳузурига) Илиё (Қуддус)да келишди. Ҳирақл уларни мажлисига чақирди, атрофида Рим улуғлари бор эди. Сўнг уларни ва таржимонини чақириб: «Пайғамбарман деб даъво қилаётган ўша кишига насаб жиҳатдан қайси бирингиз яқинроқсиз?» — деди. Абу Суфён: «Мен уларнинг ичида унга насаб жиҳатдан энг яқиниман», — дедим. (Ҳирақл:) «Уни менга яқинлаштиринглар, ҳамроҳларини эса орқасида турғизинглар», — деди. Сўнг таржимонига: «Уларга айт, мен бундан бу киши (Пайғамбар) ҳақида сўрайман; агар у менга ёлғон гапирса, уни ёлғончига чиқаринглар», — деди. Абу Суфён: «Аллоҳга қасамки, агар ҳамроҳларимнинг мени ёлғончи деб гапириб юришларидан уялмаганимда, у ҳақида ёлғон айтган бўлардим», — деди. (Ҳирақл) мендан биринчи сўраган нарсаси: «Унинг оранглардаги насаби қандай?» — бўлди. Мен: «У бизнинг ичимизда насабли (киши)дир», — дедим. У: «Бу сўзни (пайғамбарлик даъвосини) ундан олдин оранглардан бирор киши айтганмиди?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «Отабоболаридан бирор подшоҳ ўтганми?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «Унга одамларнинг ашрофлари (зодагонлари) эргашаяптими ёки ожизларими?» — деди. Мен: «Балки ожизлари», — дедим. У: «Улар кўпайяптими ёки камайяптими?» — деди. Мен: «Балки кўпайяпти», — дедим. У: «Улардан бирортаси (динга) кирганидан кейин ундан норози бўлиб, (динни) тарк этаяптими?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «У (даъво қилган нарсани) айтишидан олдин уни ёлғон (гапириш)да айблаган эдингизми?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «У аҳдига хиёнат қиладими?» — деди. Мен: «Йўқ, биз ҳозир у билан (сулҳ) муддатидамиз, унда нима қилишини билмаймиз», — дедим. (Абу Суфён:) Мен бу сўздан бошқа унга (қарши) бирор нарса қўшиб айтишга имкон тополмадим. У: «У билан уруш қилдингизми?» — деди. Мен: «Ҳа», — дедим. У: «Урушингиз қандай бўлди?» — деди. Мен: «Уруш биз билан унинг ўртасида галма-гал: у биздан (ғалаба) олади, биз ундан оламиз», — дедим. У: «У сизларни нимага буюради?» — деди. Мен: «У: ‹Ёлғиз Аллоҳга ибодат қилинглар, Унга ҳеч нарсани шерик қилманглар, отабоболарингиз айтган нарсаларни тарк этинглар› — дейди ва бизни намоз, ростгўйлик, иффат ва қариндошлик алоқасини улашга буюради», — дедим. Сўнг (Ҳирақл) таржимонга: «Унга айт: мен сендан унинг насабини сўрадим, сен уни орангларда насабли киши эканини айтдинг — пайғамбарлар ҳам шундай, қавмининг насаби (улуғлари) ичида юборилади. Мен сендан оранглардан бирор киши бу сўзни (олдин) айтганми деб сўрадим, сен йўқ дединг — агар ундан олдин бирор киши бу сўзни айтган бўлганида, мен ‹олдин айтилган сўзга эргашаётган киши экан› дер эдим. Мен сендан отабоболаридан бирор подшоҳ ўтганми деб сўрадим, сен йўқ дединг — агар отабоболаридан подшоҳ бўлганида, мен ‹отасининг мулкини талаб қилаётган киши экан› дер эдим. Мен сендан у (даъво) айтишидан олдин уни ёлғонда айблаганмисиз деб сўрадим, сен йўқ дединг — мен биламанки, одамларга (қарата) ёлғон гапиришни тарк этган киши Аллоҳга (қарата) ёлғон гапирмайди. Мен сендан унга одамларнинг ашрофлари эргашдими ёки ожизларими деб сўрадим, сен ожизлари эргашганини айтдинг — улар пайғамбарларнинг издошларидир. Мен сендан улар кўпайяптими ёки камайяптими деб сўрадим, сен кўпайяптини айтдинг — иймон иши ҳам тўлиқ бўлгунича шундай (бўлади). Мен сендан бирортаси (динга) кирганидан кейин норози бўлиб (динни) тарк этаяптими деб сўрадим, сен йўқ дединг — иймон ҳам қалбларга ўзининг хушлиги аралашганида шундай (бўлади). Мен сендан у хиёнат қиладими деб сўрадим, сен йўқ дединг — пайғамбарлар ҳам хиёнат қилмайдилар. Мен сендан у сизларни нимага буюради деб сўрадим, сен уни Аллоҳга ибодат қилишга, Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликка буюришини, бутларга ибодат қилишдан қайтаришини, намоз, ростгўйлик ва иффатга буюришини айтдинг. Агар айтганларинг рост бўлса, у тез орада мана шу икки оёғим турган жойга (Қуддусга) эгалик қилади. Мен унинг чиқишини (аввалдан) билардим, лекин у сизлардан бўлишини гумон қилмагандим. Агар унга етиб боришимни билсайдим, уни кўришга албатта машаққат тортар эдим; агар унинг ҳузурида бўлсам, оёғини ювардим», — деди. Сўнг Ҳирақл Расулуллоҳ ﷺ Диҳя орқали Бусро ҳокимига юборган ва у (ҳоким) Ҳирақлга етказган мактубни келтиришни сўради. (Ҳирақл) уни ўқиди. Унда шундай ёзилган эди: «Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан. Аллоҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан Румнинг улуғи Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бўлсин. Аммо баъд: мен сени Ислом даъвати билан (Исломга) чақираман. Исломни қабул қил — омон бўласан, Аллоҳ сенга ажрингни икки марта беради. Агар юз ўгирсанг, арийсийларнинг (раиятингнинг) гуноҳи сенинг бўйнингдадир. ‹Эй китоб аҳли! Биз билан сизларнинг ўртангизда баробар (бўлган) бир сўзга келинглар: Аллоҳдан бўлак ҳеч нарсага ибодат қилмайлик, Унга ҳеч нарсани шерик қилмайлик ва Аллоҳни қўйиб, баъзимиз баъзимизни Робб (худо) қилиб олмайлик. Бас, агар юз ўгирсалар: ‹Бизнинг муслимлар (Аллоҳга таслим бўлганлар) эканимизга гувоҳ бўлинглар›, — денглар.› (Оли Имрон, 64)» Абу Суфён деди: «У (Ҳирақл) айтадиганини айтиб, мактубни ўқиб бўлгач, унинг ҳузурида шовқин кўтарилди, овозлар баланд бўлди ва биз (ташқарига) чиқарилдик. Чиқарилганимизда мен ҳамроҳларимга: ‹Ибн Абу Кабшанинг (Пайғамбарнинг) иши катта бўлиб кетибди — ундан Бани Асфар (Рум) подшоҳи ҳам қўрқяпти› — дедим. Шундан кейин Аллоҳ менга Исломни насиб этгунича, мен унинг (дини) ғолиб бўлишига ишониб юрдим.» Ровий қўшимча қилади: Ибн Нотур — Илиё (Қуддус)нинг ҳокими ва Ҳирақлнинг (кишиси), Шом насронийларининг епископи эди. У шундай ҳикоя қилади: Ҳирақл Илиёга (Қуддусга) келганида бир куни кайфияти бузуқ ҳолда турди. Унинг баъзи яқинлари: «Сенинг ҳолатингни ғалати кўряпмиз», — дедилар. Ибн Нотур айтади: Ҳирақл коҳин (фолбин) бўлиб, юлдузларга қарарди. У улардан сўраганларида: «Бу кеча юлдузларга қараганимда, хатна қилувчиларнинг подшоҳи пайдо бўлганини кўрдим. Бу умматдан ким хатна қилади?» — деди. Улар: «Яҳудийлардан бошқа ҳеч ким хатна қилмайди; уларнинг иши сени ташвишга солмасин. Мулкингнинг шаҳарларига (хат) ёзиб, улардаги яҳудийларни ўлдиртир», — дедилар. Улар шу иш устида турганларида, Ҳирақлга Ғассон подшоҳи юборган, Расулуллоҳ ﷺ ҳақида хабар берадиган бир кишини олиб келишди. Ҳирақл ундан хабар олгач: «Боринглар, у хатна қилинганми ёки йўқми — кўринглар», — деди. Улар қараб, унинг хатна қилинганини айтишди. (Ҳирақл) ундан араблар ҳақида сўради. У: «Улар хатна қиладилар», — деди. Ҳирақл: «Бу умматнинг подшоҳи пайдо бўлибди», — деди. Сўнг Ҳирақл Румиядаги (Рим шаҳридаги) илмда ўзига тенг дўстига хат ёзди. Сўнг Ҳирақл Ҳимсга жўнади. У Ҳимсдан жилмасиданоқ, дўстидан унга Пайғамбар ﷺ нинг чиқиши ва унинг ҳақиқатан пайғамбар экани ҳақида Ҳирақлнинг фикрига мувофиқ хат келди. Шунда Ҳирақл Ҳимсдаги бир саройига Рум улуғларини чақирди-да, эшикларини беркитишни буюрди. Сўнг (уларнинг олдига) чиқиб: «Эй румликлар! Нажот, ҳидоят ва мулкингиз мустаҳкам бўлишини истайсизларми? Ундай бўлса, мана шу пайғамбарга байъат қилинглар!» — деди. Шунда улар ёввойи эшаклар (каби) ҳуркиб, эшиклар томон югуришди, лекин уларни берк ҳолда топдилар. Ҳирақл уларнинг (Исломдан) нафратланганини кўриб, иймонларидан умидини узгач: «Уларни менга қайтаринглар», — деди ва: «Мен ҳозир айтган гапимни дининглардаги қатъийлигингизни синаш учун айтган эдим, мана, кўрдим», — деди. Шунда улар унга (таъзим билан) сажда қилишиб, ундан рози бўлишди. Ҳирақлнинг иши мана шу билан тугади.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ ضِرَارِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ لَوْ قَالَ لِي فِرْعَوْنُ‏:‏ بَارَكَ اللَّهُ فِيكَ، قُلْتُ‏:‏ وَفِيكَ، وَفِرْعَوْنُ قَدْ مَاتَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Agar Firʼavn menga: ‹Alloh senga baraka bersin›, desa, men: ‹Senga ham›, degan boʻlardim. Vaholanki, Firʼavn allaqachon oʻlib ketgan», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Агар Фиръавн менга: ‹Аллоҳ сенга барака берсин›, деса, мен: ‹Сенга ҳам›, деган бўлардим. Ваҳоланки, Фиръавн аллақачон ўлиб кетган», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ ذَرِيحٍ، عَنْ عَامِرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ إِنِّي لَأَرَى لِجَوَابِ الْكِتَابِ حَقًّا كَرَدِّ السَّلامِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Men xatga javob berishni, xuddi salomni qaytarish kabi haq (vojib) deb bilaman», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Мен хатга жавоб беришни, худди саломни қайтариш каби ҳақ (вожиб) деб биламан», деди.

حَدَّثَنَا بَيَانُ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا النَّضْرُ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا أَبُو عَامِرٍ الْمُزَنِيُّ هُوَ صَالِحُ بْنُ رُسْتُمَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ لَمَّا طُعِنَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كُنْتُ فِيمَنْ حَمَلَهُ حَتَّى أَدْخَلْنَاهُ الدَّارَ، فَقَالَ لِي‏:‏ يَا ابْنَ أَخِي، اذْهَبْ فَانْظُرْ مَنْ أَصَابَنِي، وَمَنْ أَصَابَ مَعِي، فَذَهَبْتُ فَجِئْتُ لِأُخْبِرُهُ، فَإِذَا الْبَيْتُ مَلْآنُ، فَكَرِهْتُ أَنْ أَتَخَطَّى رِقَابَهُمْ، وَكُنْتُ حَدِيثَ السِّنِّ، فَجَلَسْتُ، وَكَانَ يَأْمُرُ إِذَا أَرْسَلَ أَحَدًا بِالْحَاجَةِ أَنْ يُخْبِرَهُ بِهَا، وَإِذَا هُوَ مُسَجًّى، وَجَاءَ كَعْبٌ فَقَالَ‏:‏ وَاللَّهِ لَئِنْ دَعَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ لَيُبْقِيَنَّهُ اللَّهُ وَلَيَرْفَعَنَّهُ لِهَذِهِ الأُمَّةِ حَتَّى يَفْعَلَ فِيهَا كَذَا وَكَذَا، حَتَّى ذَكَرَ الْمُنَافِقِينَ فَسَمَّى وَكَنَّى، قُلْتُ‏:‏ أُبَلِّغُهُ مَا تَقُولُ‏؟‏ قَالَ‏:‏ مَا قُلْتُ إِلاَّ وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ تُبَلِّغَهُ، فَتَشَجَّعْتُ فَقُمْتُ، فَتَخَطَّيْتُ رِقَابَهُمْ حَتَّى جَلَسْتُ عِنْدَ رَأْسِهِ، قُلْتُ‏:‏ إِنَّكَ أَرْسَلَتْنِي بِكَذَا، وَأَصَابَ مَعَكَ كَذَا، ثَلاَثَةَ عَشَرَ، وَأَصَابَ كُلَيْبًا الْجَزَّارَ وَهُوَ يَتَوَضَّأُ عِنْدَ الْمِهْرَاسِ، وَإنّ َ كَعْبًا يَحْلِفُ بِاللَّهِ بِكَذَا، فَقَالَ‏:‏ ادْعُوا كَعْبًا، فَدُعِيَ، فَقَالَ‏:‏ مَا تَقُولُ‏؟‏ قَالَ‏:‏ أَقُولُ كَذَا وَكَذَا، قَالَ‏:‏ لاَ وَاللَّهِ لاَ أَدْعُو، وَلَكِنْ شَقِيٌّ عُمَرُ إِنْ لَمْ يَغْفِرِ اللَّهُ لَهُ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu) yaralanganda, men uni koʻtarib uyiga kiritganlar orasida edim. U menga: «Ey birodarim oʻgʻli, borib, meni kim yaralaganini va men bilan birga kim yaralanganini bilib kel», dedi. Men bordim va unga xabar berish uchun qaytib keldim, biroq uy toʻla odam edi. Men ularning boʻyinlaridan hatlab oʻtishni yoqtirmadim, chunki yoshi kichik edim, shuning uchun oʻtirdim. U kimnidir bir hojat bilan yuborsa, unga bu haqda xabar berilishini buyurar edi. U esa (yopiq holda) yotardi. Kaʼb kelib: «Allohga qasamki, agar amiril moʻminiyn duo qilsa, Alloh uni albatta tirik qoldiradi va bu ummat uchun uni yuksaltiradiki, u ularda shunday-shunday ish qiladi», dedi; hatto u munofiqlarni zikr qilib, baʼzilarini nomma-nom aytdi, baʼzilarini kunyasi bilan eslatib oʻtdi. Men: «Aytganingni unga yetkazaymi?» dedim. U: «Men buni faqat sen unga yetkazishingni istab aytdim», dedi. Shunda men jasoratlanib, oʻrnimdan turdim va ularning boʻyinlaridan hatlab oʻtib, uning bosh tomonida oʻtirdim. Men: «Sen meni falon ish bilan yuborgan eding; sen bilan birga falon-falon kishi — oʻn uch kishi — yaralandi; Kulayb al-Jazzor ham al-Mihras (suvi) oldida tahorat olayotib yaralandi. Kaʼb esa Allohga qasam ichib, shunday-shunday deyapti», dedim. U: «Kaʼbni chaqiringlar», dedi. U chaqirildi. U (Umar): «Nima deyapsan?» dedi. U: «Men shunday-shunday deyapman», dedi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, men (tirik qolish uchun) duo qilmayman. Balki, agar Alloh Umarni magʻfirat qilmasa, u shaqiy (badbaxt)dir», dedi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу) яраланганда, мен уни кўтариб уйига киритганлар орасида эдим. У менга: «Эй биродарим ўғли, бориб, мени ким яралаганини ва мен билан бирга ким яраланганини билиб кел», деди. Мен бордим ва унга хабар бериш учун қайтиб келдим, бироқ уй тўла одам эди. Мен уларнинг бўйинларидан ҳатлаб ўтишни ёқтирмадим, чунки ёши кичик эдим, шунинг учун ўтирдим. У кимнидир бир ҳожат билан юборса, унга бу ҳақда хабар берилишини буюрар эди. У эса (ёпиқ ҳолда) ётарди. Каъб келиб: «Аллоҳга қасамки, агар амирил мўминийн дуо қилса, Аллоҳ уни албатта тирик қолдиради ва бу уммат учун уни юксалтирадики, у уларда шундай-шундай иш қилади», деди; ҳатто у мунофиқларни зикр қилиб, баъзиларини номма-ном айтди, баъзиларини куняси билан эслатиб ўтди. Мен: «Айтганингни унга етказайми?» дедим. У: «Мен буни фақат сен унга етказишингни истаб айтдим», деди. Шунда мен жасоратланиб, ўрнимдан турдим ва уларнинг бўйинларидан ҳатлаб ўтиб, унинг бош томонида ўтирдим. Мен: «Сен мени фалон иш билан юборган эдинг; сен билан бирга фалон-фалон киши — ўн уч киши — яраланди; Кулайб ал-Жаззор ҳам ал-Миҳрас (суви) олдида таҳорат олаётиб яраланди. Каъб эса Аллоҳга қасам ичиб, шундай-шундай деяпти», дедим. У: «Каъбни чақиринглар», деди. У чақирилди. У (Умар): «Нима деяпсан?» деди. У: «Мен шундай-шундай деяпман», деди. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен (тирик қолиш учун) дуо қилмайман. Балки, агар Аллоҳ Умарни мағфират қилмаса, у шақий (бадбахт)дир», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا السَّائِبُ بْنُ عُمَرَ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي عِيسَى بْنُ مُوسَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ‏:‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ‏:‏ أَكْرَمُ النَّاسِ عَلَيَّ جَلِيسِي‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Odamlar ichida menga eng hurmatlisi — mening hamsuhbatimdir».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Одамлар ичида менга энг ҳурматлиси — менинг ҳамсуҳбатимдир».

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ مُؤَمَّلٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ أَكْرَمُ النَّاسِ عَلَيَّ جَلِيسِي، أَنْ يَتَخَطَّى رِقَابَ النَّاسِ حَتَّى يَجْلِسَ إِلَيَّ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Odamlar ichida menga eng hurmatlisi — hatto odamlarning yelkalaridan oshib oʻtib, mening yonimga kelib oʻtiradigan hamsuhbatimdir».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Одамлар ичида менга энг ҳурматлиси — ҳатто одамларнинг елкаларидан ошиб ўтиб, менинг ёнимга келиб ўтирадиган ҳамсуҳбатимдир».

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ زُبَيْدٍ قَالَ‏:‏ مَرَرْنَا عَلَى أَبِي ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ، فَقَالَ‏:‏ مِنْ أَيْنَ أَقْبَلْتُمْ‏؟‏ قُلْنَا‏:‏ مِنْ مَكَّةَ، أَوْ مِنَ الْبَيْتِ الْعَتِيقِ، قَالَ‏:‏ هَذَا عَمَلُكُمْ‏؟‏ قُلْنَا‏:‏ نَعَمْ، قَالَ‏:‏ أَمَا مَعَهُ تِجَارَةٌ وَلاَ بَيْعٌ‏؟‏ قُلْنَا‏:‏ لاَ، قَالَ‏:‏ اسْتَأْنِفُوا الْعَمَلَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u vitrni uch rakaat qilib, {Sabbihisma robbikal aʼlaa}, {Qul yaa ayyuhal kaafiruun} va {Qul huvallohu ahad} bilan oʻqir edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у витрни уч ракаат қилиб, {Саббиҳисма роббикал аълаа}, {Қул яа айюҳал каафируун} ва {Қул ҳуваллоҳу аҳад} билан ўқир эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ‏:‏ مَنْ صَوَّرَ صُورَةً كُلِّفَ أَنْ يَنْفُخَ فِيهِ وَعُذِّبَ، وَلَنْ يَنْفُخَ فِيهِ‏.‏ وَمَنْ تَحَلَّمَ كُلِّفَ أَنْ يَعْقِدَ بَيْنَ شَعِيرَتَيْنِ وَعُذِّبَ، وَلَنْ يَعْقِدَ بَيْنَهُمَا، وَمَنِ اسْتَمَعَ إِلَى حَدِيثِ قَوْمٍ يَفِرُّونَ مِنْهُ، صُبَّ فِي أُذُنَيْهِ الآنُكُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ oʻziga jahriy (oʻqishga) buyurilgan namozlarda jahriy, maxfiy (oʻqishga) buyurilgan namozlarda maxfiy oʻqir edilar. «Robbing unutuvchi emas» (Maryam, 64). «Albatta, sizlar uchun Paygʻambar (yoʻlida) goʻzal namuna bordir» (Ahzob, 21).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ўзига жаҳрий (ўқишга) буюрилган намозларда жаҳрий, махфий (ўқишга) буюрилган намозларда махфий ўқир эдилар. «Роббинг унутувчи эмас» (Марям, 64). «Албатта, сизлар учун Пайғамбар (йўлида) гўзал намуна бордир» (Аҳзоб, 21).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ مَنْ تَسَمَّعَ إِلَى حَدِيثِ قَوْمٍ وَهُمْ لَهُ كَارِهُونَ، صُبَّ فِي أُذُنِهِ الْآنُكُ‏.‏ وَمَنْ تَحَلَّمَ بِحُلْمٍ كُلِّفَ أَنْ يَعْقِدَ شَعِيرَةً‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Kim biror qavmning gap-soʻziga, ular buni yoqtirmagan holda quloq solsa, qiyomat kuni quloqiga eritilgan qoʻrgʻoshin quyiladi. Kim koʻrmagan tushni koʻrdim deb yolgʻon daʼvo qilsa, arpa doniga tugun bogʻlashga majbur qilinadi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Ким бирор қавмнинг гап-сўзига, улар буни ёқтирмаган ҳолда қулоқ солса, қиёмат куни қулоқига эритилган қўрғошин қуйилади. Ким кўрмаган тушни кўрдим деб ёлғон даъво қилса, арпа донига тугун боғлашга мажбур қилинади».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ عِيسَى، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ هَارُونَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ نَهِيكٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ مِنَ السُّنَّةِ إِذَا جَلَسَ الرَّجُلُ أَنْ يَخْلَعَ نَعْلَيْهِ، فَيَضَعُهُمَا إِلَى جَنْبِهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Kishi oʻtirganda kovushlarini yechib, ularni yoniga qoʻyishi sunnatdandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Киши ўтирганда ковушларини ечиб, уларни ёнига қўйиши суннатдандир.

حَدَّثَنَا فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُخْتَارِ، عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ سُهَيْلٍ الْبُرْجُمِيِّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي الْمُغِيرَةِ قَالَ‏:‏ نَزَلَ بِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ فَقَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ كَانَ يُقَالُ‏:‏ أَيْنَ أَيْسَارُ الْجَزُورِ‏؟‏ فَيَجْتَمِعُ الْعَشَرَةُ، فَيَشْتَرُونَ الْجَزُورَ بِعَشَرَةِ فِصْلاَنٍ إِلَى الْفِصَالِ، فَيُجِيلُونَ السِّهَامَ، فَتَصِيرُ لَتِسْعَةٍ، حَتَّى تَصِيرَ إِلَى وَاحِدٍ، وَيَغْرَمُ الْآخَرُونَ فَصِيلاً فَصِيلاً، إِلَى الْفِصَالِ فَهُوَ الْمَيْسِرُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ilgari shunday deyilardi: «Soʻyiladigan tuya uchun (belgili oʻqlar bilan) qimor oʻynovchilar qani?» Shunda oʻn kishi yigʻilib, tuyani oʻnta boʻta (evaziga) — boʻtalar yetilgunga qadar (toʻlash sharti bilan) — sotib olishardi. Soʻng ular oʻqlarni aylantirishardi; (yutuq) toʻqqiz kishiga qolar, oxiri bittasiga yetib kelardi. Qolganlari esa har biri bittadan boʻta, boʻtalar yetilgunga qadar tovon toʻlardi. Mana shu — maysir (qimor)dir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Илгари шундай дейиларди: «Сўйиладиган туя учун (белгили ўқлар билан) қимор ўйновчилар қани?» Шунда ўн киши йиғилиб, туяни ўнта бўта (эвазига) — бўталар етилгунга қадар (тўлаш шарти билан) — сотиб олишарди. Сўнг улар ўқларни айлантиришарди; (ютуқ) тўққиз кишига қолар, охири биттасига етиб келарди. Қолганлари эса ҳар бири биттадан бўта, бўталар етилгунга қадар товон тўларди. Мана шу — майсир (қимор)дир.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ‏:‏ ‏{‏وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ‏}‏، قَالَ‏:‏ الْغِنَاءُ وَأَشْبَاهُهُ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Alloh azza va jallaning: {Namozingda (qiroatni) baland ovozda oʻqima va uni (juda) past ovozda ham oʻqima} (Isro 110) degan soʻzi haqida (soʻradi). U dedi: Bu (oyat) Rasululloh ﷺ Makkada (mushriklardan) yashirinib yurgan paytda nozil boʻlgan. U zot sahobalariga (imom boʻlib) namoz oʻqiganlarida, Qurʼonni baland ovozda oʻqir edilar. Mushriklar buni eshitsa, Qurʼonni, uni nozil qilgan Zotni va uni keltirgan kishini soʻkar edilar. Shunda Alloh taolo oʻz Nabiysi ﷺ ga: {Namozingni baland ovozda oʻqima} — yaʼni mushriklar qiroatingni eshitib qolmasin — {va uni past ovozda ham oʻqima} — yaʼni sahobalaringdan (yashirib emas, balki) ularga Qurʼonni eshittir, lekin uni (haddan oshib) baland ovozda oʻqima, balki shu ikkisining oʻrtasida bir yoʻl tut, dedi — yaʼni baland ovoz bilan past ovozning oʻrtasida (degani).Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳ азза ва жалланинг: {Намозингда (қироатни) баланд овозда ўқима ва уни (жуда) паст овозда ҳам ўқима} (Исро 110) деган сўзи ҳақида (сўради). У деди: Бу (оят) Расулуллоҳ ﷺ Маккада (мушриклардан) яшириниб юрган пайтда нозил бўлган. У зот саҳобаларига (имом бўлиб) намоз ўқиганларида, Қуръонни баланд овозда ўқир эдилар. Мушриклар буни эшитса, Қуръонни, уни нозил қилган Зотни ва уни келтирган кишини сўкар эдилар. Шунда Аллоҳ таоло ўз Набийси ﷺ га: {Намозингни баланд овозда ўқима} — яъни мушриклар қироатингни эшитиб қолмасин — {ва уни паст овозда ҳам ўқима} — яъни саҳобаларингдан (яшириб эмас, балки) уларга Қуръонни эшиттир, лекин уни (ҳаддан ошиб) баланд овозда ўқима, балки шу иккисининг ўртасида бир йўл тут, деди — яъни баланд овоз билан паст овознинг ўртасида (дегани).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا لَيْثٌ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي طَاوُسٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏:‏ قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏:‏ عَلِّمُوا وَيَسِّرُوا، عَلِّمُوا وَيَسِّرُوا، ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، وَإِذَا غَضِبْتَ فَاسْكُتْ، مَرَّتَيْنِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oʻrgatinglar va osonlashtiringlar, oʻrgatinglar va osonlashtiringlar», deb uch marta, soʻng: «Gʻazablanganingda jim boʻl», deb ikki marta aytdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ўргатинглар ва осонлаштиринглар, ўргатинглар ва осонлаштиринглар», деб уч марта, сўнг: «Ғазабланганингда жим бўл», деб икки марта айтдилар.