Abu Hozim

نا أَبُو مُوسَى ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا مَعْمَرٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ ، قَالَ : إِنَّمَا كَانَ قَوْلُ الأَنْصَارِ : " الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ ، رُخْصَةً فِي أَوَّلِ الإِسْلامِ ، ثُمَّ أُمِرْنَا بِالْغُسْلِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي الْقَلْبِ مِنْ هَذِهِ اللَّفْظَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، ‏ أَعْنِي قَوْلَهُ : أَخْبَرَنِي سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ ، وَأَهَابُ أَنْ يَكُونَ هَذَا وَهْمًا مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ ، أَوْ مِمَّنْ دُونَهُ ، لأَنَّ ابْنَ وَهْبٍ رَوَى ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي مَنْ أَرْضَى ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، هَذِهِ اللَّفْظَةُ حَدَّثَنِيهَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، حَدَّثَنَا عَمِّي ، قَالَ : حَدَّثَنِي عَمْرٌو ، وَهَذَا الرَّجُلُ الَّذِي لَمْ يُسَمِّهِ عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ أَبَا حَازِمٍ سَلَمَةُ بْنُ دِينَارٍ ، لأَنَّ مَيْسَرَةَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ رَوَى هَذَا الْخَبَرَ عَنْ أَبِي غَسَّانَ مُحَمَّدِ بْنِ مُطَرِّفٍ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ الْحَجَّاجِ ، وَقَالَ : حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الْحَمَّالُ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi: Ansorlarning «suv suvdandir» degan soʻzi Islomning boshlarida (berilgan) ruxsat edi, soʻng bizga gʻusl buyurildi. Abu Bakr aytdi: Muhammad ibn Jaʼfar zikr qilgan bu lafz — yaʼni uning «Menga Sahl ibn Saʼd xabar berdi» degani — koʻnglimda (shubha) qoldirdi va men buning Muhammad ibn Jaʼfardan yoki undan quyidagi (roviy)dan boʻlgan vahm boʻlishidan qoʻrqaman. Chunki Ibn Vahb Amr ibn al-Horisdan, u Zuhriydan: «Menga men rozi boʻladigan kishi Sahl ibn Saʼddan, u Ubay ibn Kaʼbdan xabar berdi», deb rivoyat qilgan. Bu lafzni menga Ahmad ibn Abdurrahmon ibn Vahb rivoyat qildi: Bizga amakim aytdi: Menga Amr rivoyat qildi. Amr ibn al-Horis nomini aytmagan bu kishi Abu Hozim Salama ibn Dinor boʻlishi ehtimoldan uzoq emas; chunki Maysara ibn Ismoil bu xabarni Abu Gʻasson Muhammad ibn Mutarrifdan, u Abu Hozimdan, u Sahl ibn Saʼddan, u Muslim ibn al-Hajjojdan rivoyat qilgan va: «Bizga Abu Jaʼfar al-Hammol aytdi», degan.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди: Ансорларнинг «сув сувдандир» деган сўзи Исломнинг бошларида (берилган) рухсат эди, сўнг бизга ғусл буюрилди. Абу Бакр айтди: Муҳаммад ибн Жаъфар зикр қилган бу лафз — яъни унинг «Менга Саҳл ибн Саъд хабар берди» дегани — кўнглимда (шубҳа) қолдирди ва мен бунинг Муҳаммад ибн Жаъфардан ёки ундан қуйидаги (ровий)дан бўлган ваҳм бўлишидан қўрқаман. Чунки Ибн Ваҳб Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Зуҳрийдан: «Менга мен рози бўладиган киши Саҳл ибн Саъддан, у Убай ибн Каъбдан хабар берди», деб ривоят қилган. Бу лафзни менга Аҳмад ибн Абдурраҳмон ибн Ваҳб ривоят қилди: Бизга амаким айтди: Менга Амр ривоят қилди. Амр ибн ал-Ҳорис номини айтмаган бу киши Абу Ҳозим Салама ибн Динор бўлиши эҳтимолдан узоқ эмас; чунки Майсара ибн Исмоил бу хабарни Абу Ғассон Муҳаммад ибн Мутаррифдан, у Абу Ҳозимдан, у Саҳл ибн Саъддан, у Муслим ибн ал-Ҳажжождан ривоят қилган ва: «Бизга Абу Жаъфар ал-Ҳаммол айтди», деган.

نا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، نا شُعَيْبٌ يَعْنِي ابْنَ اللَّيْثِ ، نا اللَّيْثُ ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُجْمِرِ ، أَنَّهُ قَالَ : صَلَّيْتُ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ فَوْقَ هَذَا الْمَسْجِدِ ، فَقَرَأَ : إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ فَسَجَدَ فِيهَا ، وَقَالَ : " رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَجَدَ فِيهَا " . قَدْ خَرَّجْتُ طُرُقَ هَذَا الْخَبَرِ فِي كِتَابِ الصَّلاةِ ، كِتَابِ الْكَبِيرِ ، مَنْ قَالَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ : رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَوْ سَجَدْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَأَبُو هُرَيْرَةَ إِنَّمَا قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَسْلَمَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ بِسِنِينَ ، قَالَ فِي خَبَرِ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ : قَدِمَتُ الْمَدِينَةَ وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِخَيْبَرَ قَدِ اسْتَخْلَفَ عَلَى الْمَدِينَةِ سِبَاعَ بْنَ عُرْفُطَةَ ، وَقَالَ قَيْسُ بْنُ أَبِي حَازِمٍ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : صَحِبْتُ النَّبِيَّ ثَلاثَ سَنَوَاتٍ ، وَقَدْ أَعْلَمَ أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَجَدَ فِي إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ، وَ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ، وَقَدْ أَعْلَمْتُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كُتُبِنَا أَنَّ الْمُخْبِرَ وَالشَّاهِدَ الَّذِي يَجِبُ قَبُولُ شَهَادَتِهِ وَخَبَرِهِ مَنْ يُخْبِرُ بِكَوْنِ الشَّيْءِ ، وَيَشْهَدُ عَلَى رُؤْيَةِ الشَّيْءِ وَسَمَاعِهِ ، لا مَنْ يَنْفِي كَوْنَ الشَّيْءِ وَيُنْكِرُهُ ، وَمَنْ قَالَ : لَمْ يَفْعَلْ فُلانٌ كَذَا لَيْسَ بِمُخْبِرٍ وَلا شَاهِدٍ ، وَإِنَّمَا الشَّاهِدُ مَنْ يَشْهَدُ ، وَيَقُولُ : رَأَيْتُ فُلانًا يَفْعَلُ كَذَا ، وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ كَذَا ، وَهَذَا لا يَخْفَى عَلَى مَنْ يَفْهَمُ الْعِلْمَ وَالْفِقْهَ ، وَقَدْ بَيَّنْتُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كُتُبِنَا . وَتَوَهَّمَ بَعْضُ مَنْ لَمْ يَتَبَحَّرِ الْعِلْمَ أَنَّ خَبَرَ الْحَارِثِ بْنِ عُبَيْدٍ ، عَنْ مَطَرٍ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَسْجُدْ فِي شَيْءٍ مِنَ الْمُفَصَّلِ مُنْذُ تُحَوَّلَ إِلَى الْمَدِينَةِ حُجَّةُ مَنْ زَعَمَ أَنْ لا سُجُودَ فِي الْمُفَصَّلِ ، وَهَذَا مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَعْلَمْتُ أَنَّ الشَّاهِدَ مَنْ يَشْهَدُ بِرُؤْيَةِ الشَّيْءِ أَوْ سَمَاعِهِ لا مَنْ يُنْكِرُهُ وَيَدْفَعُهُ ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ قَدْ أَعْلَمَ أَنَّهُ قَدْ رَأَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَدْ سَجَدَ فِي إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ، وَ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ بَعْدَ تَحَوُّلِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ ، إِذْ كَانَتْ صُحْبَتُهُ إِيَّاهُ إِنَّمَا كَانَ بَعْدَ تَحَوُّلِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْمَدِينَةِ لا قَبْلُ . نا بِخَبَرِ الْحَارِثِ بْنِ عُبَيْدٍ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، نا أَزْهَرُ بْنُ الْقَاسِمِ ، نا أَبُو قُدَامَةَ وَهُوَ الْحَارِثُ بْنُ عُبَيْدٍ . وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عُبَيْدٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا مَطَرٌ الْوَرَّاقُ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، أَوْ غَيْرِهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ

Nuʼaym ibn Abdulloh al-Mujmir aytdi: Men Abu Hurayra bilan shu masjidning ustida namoz oʻqidim. U {Izas-samou-nshaqqat}ni oʻqib, unda sajda qildi va: «Men Rasululloh ﷺ unda sajda qilganlarini koʻrdim», dedi. Bu xabarning yoʻllarini — Abu Hurayradan: «Nabiy ﷺni koʻrdim» yoki «Nabiy ﷺ bilan birga {Izas-samou-nshaqqat}da sajda qildim» deb rivoyat qilganlarni — Kitobus-solat, al-Kitobul-kabirda chiqarganman. Abu Bakr aytdi: Abu Hurayra Nabiy ﷺning huzurlariga hijratdan bir necha yil keyin kelib, islomga kirgan. Irok ibn Molikning Abu Hurayradan (qilgan) xabarida u: «Men Madinaga keldim, Nabiy ﷺ esa Xaybarda edilar, Madinaga Siboʼ ibn Urfutani oʻrinbosar qilib qoldirgan edilar», degan. Qays ibn Abu Hozim aytdi: Men Abu Hurayrani: «Nabiy ﷺga uch yil hamsuhbat boʻldim», deganini eshitdim. U esa Nabiy ﷺ {Izas-samou-nshaqqat} va {Iqraʼ bismi Robbikallaziy xalaq}da sajda qilganlarini koʻrganini bildirgan. Men kitoblarimizning bir necha joyida bayon qilganmanki, shahodati va xabari qabul qilinishi vojib boʻlgan xabarchi va guvoh — bir narsaning boʻlganini xabar qiluvchi, uni koʻrganiga va eshitganiga guvohlik beruvchidir; narsaning boʻlishini inkor qilib, uni rad etuvchi emas. «Falonchi bunday qilmadi» degan kishi na xabarchi, na guvohdir. Guvoh — «Men falonchini bunday qilayotganini koʻrdim, uni bunday deganini eshitdim» deb guvohlik beruvchidir. Bu ilm va fiqhni tushunadigan kishiga yashirin emas; men bu masalani kitoblarimizning bir necha joyida bayon qilganman. Ilmda chuqurlashmagan baʼzi kishilar Horis ibn Ubaydning Matardan, u Ikrimadan, u Ibn Abbosdan (qilgan) — Rasululloh ﷺ Madinaga koʻchganlaridan beri mufassal (suralar)dan birortasida sajda qilmadilar, degan xabarini mufassalda sajda yoʻq degan kishining hujjati deb oʻylaganlar. Bu esa men bildirgan turdandir: guvoh — narsani koʻrganiga yoki eshitganiga guvohlik beruvchi, uni inkor qilib rad etuvchi emas. Abu Hurayra Nabiy ﷺ Madinaga koʻchganlaridan keyin {Izas-samou-nshaqqat} va {Iqraʼ bismi Robbikallaziy xalaq}da sajda qilganlarini koʻrganini bildirgan; chunki uning u zotga hamsuhbatligi faqat Nabiy ﷺ Madinaga koʻchganlaridan keyin boʻlgan, undan oldin emas. Horis ibn Ubaydning xabarini bizga Muhammad ibn Rofiʼ soʻzlab berdi: Azhar ibn Qosim, unga Abu Qudoma — u Horis ibn Ubayd (soʻzlab berdi). Uni Abu Dovud at-Toyalisiy ham Horis ibn Ubayddan rivoyat qilib: bizga Matar al-Varroq, u Ikrimadan yoki boshqadan, u Ibn Abbosdan (soʻzlab berdi), degan.Нуъайм ибн Абдуллоҳ ал-Мужмир айтди: Мен Абу Ҳурайра билан шу масжиднинг устида намоз ўқидим. У {Изас-самоу-ншаққат}ни ўқиб, унда сажда қилди ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺ унда сажда қилганларини кўрдим», деди. Бу хабарнинг йўлларини — Абу Ҳурайрадан: «Набий ﷺни кўрдим» ёки «Набий ﷺ билан бирга {Изас-самоу-ншаққат}да сажда қилдим» деб ривоят қилганларни — Китобус-солат, ал-Китобул-кабирда чиқарганман. Абу Бакр айтди: Абу Ҳурайра Набий ﷺнинг ҳузурларига ҳижратдан бир неча йил кейин келиб, исломга кирган. Ирок ибн Моликнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) хабарида у: «Мен Мадинага келдим, Набий ﷺ эса Хайбарда эдилар, Мадинага Сибў ибн Урфутани ўринбосар қилиб қолдирган эдилар», деган. Қайс ибн Абу Ҳозим айтди: Мен Абу Ҳурайрани: «Набий ﷺга уч йил ҳамсуҳбат бўлдим», деганини эшитдим. У эса Набий ﷺ {Изас-самоу-ншаққат} ва {Иқраъ бисми Роббикаллазий халақ}да сажда қилганларини кўрганини билдирган. Мен китобларимизнинг бир неча жойида баён қилганманки, шаҳодати ва хабари қабул қилиниши вожиб бўлган хабарчи ва гувоҳ — бир нарсанинг бўлганини хабар қилувчи, уни кўрганига ва эшитганига гувоҳлик берувчидир; нарсанинг бўлишини инкор қилиб, уни рад этувчи эмас. «Фалончи бундай қилмади» деган киши на хабарчи, на гувоҳдир. Гувоҳ — «Мен фалончини бундай қилаётганини кўрдим, уни бундай деганини эшитдим» деб гувоҳлик берувчидир. Бу илм ва фиқҳни тушунадиган кишига яширин эмас; мен бу масалани китобларимизнинг бир неча жойида баён қилганман. Илмда чуқурлашмаган баъзи кишилар Ҳорис ибн Убайднинг Матардан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (қилган) — Расулуллоҳ ﷺ Мадинага кўчганларидан бери муфассал (суралар)дан бирортасида сажда қилмадилар, деган хабарини муфассалда сажда йўқ деган кишининг ҳужжати деб ўйлаганлар. Бу эса мен билдирган турдандир: гувоҳ — нарсани кўрганига ёки эшитганига гувоҳлик берувчи, уни инкор қилиб рад этувчи эмас. Абу Ҳурайра Набий ﷺ Мадинага кўчганларидан кейин {Изас-самоу-ншаққат} ва {Иқраъ бисми Роббикаллазий халақ}да сажда қилганларини кўрганини билдирган; чунки унинг у зотга ҳамсуҳбатлиги фақат Набий ﷺ Мадинага кўчганларидан кейин бўлган, ундан олдин эмас. Ҳорис ибн Убайднинг хабарини бизга Муҳаммад ибн Рофиъ сўзлаб берди: Азҳар ибн Қосим, унга Абу Қудома — у Ҳорис ибн Убайд (сўзлаб берди). Уни Абу Довуд ат-Тоялисий ҳам Ҳорис ибн Убайддан ривоят қилиб: бизга Матар ал-Варроқ, у Икримадан ёки бошқадан, у Ибн Аббосдан (сўзлаб берди), деган.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : " كُنْتُ فِي سَبْعِينَ مِنْ أَصْحَابِ الصُّفَّةِ ، مَا مِنْهُمْ رَجُلٌ عَلَيْهِ رِدَاءٌ ، إِمَّا بُرْدَةٌ أَوْ كِسَاءٌ قَدْ رَبَطُوهَا فِي أَعْنَاقِهِمْ ، فَمِنْهَا مَا يَبْلُغُ السَّاقَ ، وَمِنْهَا مَا يَبْلُغُ الْكَعْبَيْنِ فَيَجْمَعُهُ بِيَدِهِ كَرَاهِيَةَ أَنْ تُرَى عَوْرَتُهُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَبُو حَازِمٍ مَدَنِيٌّ اسْمُهُ سَلَمَةُ بْنُ دِينَارٍ الَّذِي رَوَى ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، وَالَّذِي رَوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ سَلْمَانُ الأَشْجَعِيُّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) dedi: Men Suffa ahlidan yetmish kishi orasida edim; ularning hech birida rido yoʻq edi. Ularda yo burda, yo boʻyinlariga bogʻlab olgan choyshab bor edi. Ularning baʼzisi boldirga, baʼzisi toʻpiqqa yetar edi; (kishi) avrati koʻrinib qolishini yoqtirmay, uni qoʻli bilan yigʻib turar edi. Abu Bakr aytdi: Sahl ibn Saʼddan rivoyat qilgan Abu Hozim madinalik boʻlib, ismi Salama ibn Dinordir; Abu Hurayradan rivoyat qilgani esa Salmon al-Ashjaʼiydir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) деди: Мен Суффа аҳлидан етмиш киши орасида эдим; уларнинг ҳеч бирида ридо йўқ эди. Уларда ё бурда, ё бўйинларига боғлаб олган чойшаб бор эди. Уларнинг баъзиси болдирга, баъзиси тўпиққа етар эди; (киши) аврати кўриниб қолишини ёқтирмай, уни қўли билан йиғиб турар эди. Абу Бакр айтди: Саҳл ибн Саъддан ривоят қилган Абу Ҳозим мадиналик бўлиб, исми Салама ибн Динордир; Абу Ҳурайрадан ривоят қилгани эса Салмон ал-Ашжаъийдир.

نَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، ثنا أَبُو حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ ، ح وَحَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، ح وَثنا إِسْمَاعِيلُ بْنُ بِشْرِ بْنِ مَنْصُورٍ السُّلَمِيُّ ، نَا عَبْدُ الأَعْلَى ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ ، ثنا عَبْدُ الأَعْلَى ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ عُمَرَ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ ، قَالَ : كَانَ قِتَالٌ بَيْنَ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَتَاهُمْ لِيُصْلِحَ بَيْنَهُمْ ، ثُمَّ قَالَ لِبِلالٍ : " يَا بِلالُ ، إِذَا حَضَرَتْ صَلاةُ الْعَصْرِ وَلَمْ آتِ فَمُرْ أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ، فَلَمَّا حَضَرَتِ الْعَصْرُ ، أَذَّنَ بِلالٌ ، ثُمَّ أَقَامَ ، ثُمَّ قَالَ لأَبِي بَكْرٍ : تَقَدَّمْ ، فَتَقَدَّمَ أَبُو بَكْرٍ ، فَدَخَلَ فِي الصَّلاةِ ، ثُمَّ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَجَعَلَ يَشُقُّ النَّاسَ ، حَتَّى قَامَ خَلْفَ أَبِي بَكْرٍ ، قَالَ : وَصَفَّحَ الْقَوْمُ ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ إِذَا دَخَلَ فِي الصَّلاةِ لا يَلْتَفِتُ ، فَلَمَّا رَأَى أَبُو بَكْرٍ التَّصْفِيحَ لا يُمْسَكُ عَنْهُ الْتَفَتَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَيِ امْضِهْ ، فَلَمَّا قَالَ : لَبِثَ أَبُو بَكْرٍ هُنَيْهَةً ، يَحْمَدُ لِلَّهِ عَلَى قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : امْضِهْ ، ثُمَّ مَشَى أَبُو بَكْرٍ الْقَهْقَرَى عَلَى عَقِبَيْهِ فَتَأَخَّرَ ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَقَدَّمَ فَصَلَّى بِالنَّاسِ ، فَلَمَّا قَضَى صَلاتَهُ ، قَالَ : " يَا أَبَا بَكْرٍ مَا مَنَعَكَ إِذْ أَوْمَأْتُ إِلَيْكَ أَلا تَكُونَ مَضَيْتَ " قَالَ : لَمْ يَكُنْ لابْنِ أَبِي قُحَافَةَ أَنْ يَؤُمَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلنَّاسِ : " إِذَا نَابَكُمْ فِي صَلاتِكُمْ شَيْءٌ فَلْيُسَبِّحِ الرِّجَالُ وَلْيُصَفِّحِ النِّسَاءُ " وَقَالَ ابْنُ أَبِي حَازِمٍ فِي حَدِيثِهِ : فَأَشَارَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ هَكَذَا ، يَأْمُرْهُ أَنْ يُصَلِّيَ ، فَرَفَعَ أَبُو بَكْرٍ يَدَهُ فَحَمِدَ اللَّهَ ، ثُمَّ رَجَعَ الْقَهْقَرَى وَرَاءَهُ ، وَقَالَ عَبْدُ الأَعْلَى فِي حَدِيثِهِ : " فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَيْ كَمَا أَنْتَ ، فَرَفَعَ أَبُو بَكْرٍ يَدَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ ، وَأَثْنَى عَلَيْهِ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ رَجَعَ الْقَهْقَرَى " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَبَعْضُهُمْ يَزِيدُ عَلَى بَعْضٍ فِي الْحَدِيثِ

Bu Hammod ibn Zayd hadisining lafzidir. Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytdi: Bani Amr ibn Avf oʻrtasida janjal boʻldi. Bu Nabiy ﷺ ga yetib bordi. U zot peshin namozini oʻqib, soʻng ularning oralarini isloh qilish uchun ularning oldiga bordilar. Soʻng Bilolga: «Ey Bilol, asr namozi vaqti kirsa-yu, men kelmasam, Abu Bakrga aytgin, u odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Asr vaqti kirganda Bilol azon aytdi, soʻng iqoma aytdi, soʻng Abu Bakrga: «Oldinga oʻting», dedi. Abu Bakr oldinga oʻtib, namozga kirdi. Soʻng Rasululloh ﷺ kelib, odamlarni yorib oʻtdilar va Abu Bakrning orqasida turdilar. (Roviy) aytdi: Odamlar chapak chalishdi. Abu Bakr namozga kirsa, oʻgirilib qaramas edi. Chapak toʻxtamayotganini koʻrgach, u oʻgirilib qaradi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: davom et, deb ishora qildilar. Abu Bakr Rasululloh ﷺ ning «davom et» degan soʻzlariga Allohga hamd aytib, bir oz turdi. Soʻng tovonlari bilan orqaga tisarilib chekindi. Nabiy ﷺ buni koʻrgach, oldinga oʻtdilar va odamlarga namoz oʻqib berdilar. Namozlarini tugatgach: «Ey Abu Bakr, men senga ishora qilganimda, davom etishingga nima toʻsqinlik qildi?» dedilar. U: «Abu Quhofaning oʻgʻliga Rasululloh ﷺ ga imomlik qilish yarashmasdi», dedi. Nabiy ﷺ odamlarga: «Namozingizda sizlarga biror narsa yuz bersa, erkaklar tasbeh aytsin, ayollar chapak chalsin», dedilar. Ibn Abu Hozim oʻz hadisida: «Rasululloh ﷺ unga mana bunday — namoz oʻqishini buyurib — ishora qildilar. Abu Bakr qoʻlini koʻtarib, Allohga hamd aytdi, soʻng tovonlari bilan orqasiga chekindi», dedi. Abdulaʼlo esa oʻz hadisida: «Rasululloh ﷺ unga: joyingda tur, deb ishora qildilar. Abu Bakr qoʻllarini koʻtarib, Rasululloh ﷺ ning soʻzlari sababli Allohga hamd va sano aytdi, soʻng tovonlari bilan orqasiga chekindi», dedi. Abu Bakr aytdi: Ularning baʼzisi hadisda baʼzisidan ziyoda (rivoyat) qiladi.Бу Ҳаммод ибн Зайд ҳадисининг лафзидир. Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтди: Бани Амр ибн Авф ўртасида жанжал бўлди. Бу Набий ﷺ га етиб борди. У зот пешин намозини ўқиб, сўнг уларнинг ораларини ислоҳ қилиш учун уларнинг олдига бордилар. Сўнг Билолга: «Эй Билол, аср намози вақти кирса-ю, мен келмасам, Абу Бакрга айтгин, у одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Аср вақти кирганда Билол азон айтди, сўнг иқома айтди, сўнг Абу Бакрга: «Олдинга ўтинг», деди. Абу Бакр олдинга ўтиб, намозга кирди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ келиб, одамларни ёриб ўтдилар ва Абу Бакрнинг орқасида турдилар. (Ровий) айтди: Одамлар чапак чалишди. Абу Бакр намозга кирса, ўгирилиб қарамас эди. Чапак тўхтамаётганини кўргач, у ўгирилиб қаради. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: давом эт, деб ишора қилдилар. Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺ нинг «давом эт» деган сўзларига Аллоҳга ҳамд айтиб, бир оз турди. Сўнг товонлари билан орқага тисарилиб чекинди. Набий ﷺ буни кўргач, олдинга ўтдилар ва одамларга намоз ўқиб бердилар. Намозларини тугатгач: «Эй Абу Бакр, мен сенга ишора қилганимда, давом этишингга нима тўсқинлик қилди?» дедилар. У: «Абу Қуҳофанинг ўғлига Расулуллоҳ ﷺ га имомлик қилиш ярашмасди», деди. Набий ﷺ одамларга: «Намозингизда сизларга бирор нарса юз берса, эркаклар тасбеҳ айтсин, аёллар чапак чалсин», дедилар. Ибн Абу Ҳозим ўз ҳадисида: «Расулуллоҳ ﷺ унга мана бундай — намоз ўқишини буюриб — ишора қилдилар. Абу Бакр қўлини кўтариб, Аллоҳга ҳамд айтди, сўнг товонлари билан орқасига чекинди», деди. Абдулаъло эса ўз ҳадисида: «Расулуллоҳ ﷺ унга: жойингда тур, деб ишора қилдилар. Абу Бакр қўлларини кўтариб, Расулуллоҳ ﷺ нинг сўзлари сабабли Аллоҳга ҳамд ва сано айтди, сўнг товонлари билан орқасига чекинди», деди. Абу Бакр айтди: Уларнинг баъзиси ҳадисда баъзисидан зиёда (ривоят) қилади.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، قَالَ : اخْتَلَفُوا فِي مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ هُوَ ؟ فَأَرْسَلُوا إِلَى سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ , فَقَالَ : " مَا بَقِيَ مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ أَعْلَمَ بِهِ مِنِّي , هُوَ مِنْ أَثْلِ الْغَابَةِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : الأَثْلُ هُوَ الطَّرْفَاءُ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Hozim aytdi: Ular Rasululloh ﷺ ning minbarlari haqida — u nimadan yasalgan edi, deb ixtilof qildilar va Sahl ibn Saʼdga odam yubordilar. U: «Odamlar orasida u haqda mendan koʻra bilimliroq biror kishi qolmagan: u Gʻobaning yulgʻunidandir», dedi. Abu Bakr aytdi: «Asl» — bu tarfa, yaʼni yulgʻundir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Ҳозим айтди: Улар Расулуллоҳ ﷺ нинг минбарлари ҳақида — у нимадан ясалган эди, деб ихтилоф қилдилар ва Саҳл ибн Саъдга одам юбордилар. У: «Одамлар орасида у ҳақда мендан кўра билимлироқ бирор киши қолмаган: у Ғобанинг юлғунидандир», деди. Абу Бакр айтди: «Асл» — бу тарфа, яъни юлғундир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، ثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُمَحِيُّ ، وَغَيْرُهُ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لِلصَّائِمِينَ بَابٌ فِي الْجَنَّةِ يُقَالُ لَهُ الرَّيَّانُ ، لا يَدْخُلُ مِنْهُ أَحَدٌ غَيْرُهُمْ ، فَإِذَا دَخَلَ آخِرُهُمْ أُغْلِقَ ، مَنْ دَخَلَ شَرِبَ ، وَمَنْ شَرِبَ لَمْ يَظْمَأْ أَبَدًا " . ‏5 أَبُو حَازِمٍ سَلَمَةُ بْنُ دِينَارٍ ثِقَةٌ 5 ، لَمْ يَكُنْ فِي زَمَانِهِ مِثْلُهُ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannatda roʻzadorlar uchun Rayyon deb ataladigan bir eshik bor. Undan ulardan boshqa hech kim kirmaydi. Ularning oxirgisi kirgach, u yopiladi. Kim kirsa ichadi, kim ichsa, abadiy chanqamaydi», dedilar. Abu Hozim — Salama ibn Dinordir, ishonchli (roviy) boʻlib, oʻz zamonasida unga oʻxshagani yoʻq edi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатда рўзадорлар учун Райён деб аталадиган бир эшик бор. Ундан улардан бошқа ҳеч ким кирмайди. Уларнинг охиргиси киргач, у ёпилади. Ким кирса ичади, ким ичса, абадий чанқамайди», дедилар. Абу Ҳозим — Салама ибн Динордир, ишончли (ровий) бўлиб, ўз замонасида унга ўхшагани йўқ эди.

ثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي أَيْضًا يَعْنِي سُلَيْمَانَ بْنَ بِلالٍ ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ . ح وَثَنًا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا أَبُو مُصْعَبٍ أَحْمَدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الزُّهْرِيُّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، أَيْضًا نا أَبُو مُصْعَبٍ ، نا أَبُو ضَمْرَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا كَانَ فِي سَفَرٍ فَبَدَا لَهُ الْفَجْرُ ، قَالَ : " سَمِعَ سَامِعٌ بِحَمْدِ اللَّهِ وَنِعْمَتِهِ وَحُسْنِ بَلائِهِ عَلَيْنَا ، رَبُّنَا صَاحِبُنَا ، فَأَفْضِلْ عَلَيْنَا سِتْرًا بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ " ، يَقُولُ ذَلِكَ ثَلاثَ مَرَّاتٍ يَرْفَعُ صَوْتَهُ ، هَذَا حَدِيثُ أَبِي ضَمْرَةَ ، وَلَمْ يَقُلْ فِي حَدِيثِ سُلَيْمَانَ ، وَابْنِ أَبِي حَازِمٍ : وَنِعْمَتِهِ ، وَقَالَ فِي حَدِيثِ ابْنِ أَبِي حَازِمٍ : وَحُسْنِ بَلائِهِ ، يَقُولُ : ذَلِكَ ثَلاثَ مَرَّاتٍ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ لَيْسَ مِنْ شَرْطِنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ ، وَإِنَّمَا خَرَّجْتُ هَذَا الْخَبَرَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلالٍ ، وَعَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ، فَكُتِبَ هَذَا إِلَى جَنْبِهِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) dedi: Rasululloh ﷺ safarda boʻlib, tong otganida: «Samiʼa samiʼun bihamdillahi va niʼmatihi va husni baloihi alayno. Robbano sohibno fa-afzil alayno (Bir eshituvchi Allohga boʻlgan hamdimizni, Uning bizga boʻlgan neʼmati va goʻzal sinovini eshitdi. Ey Robbimiz, bizga hamroh boʻl va bizga fazl ato et)», deb, doʻzaxdan Allohga sigʻinar edilar. Buni ovozlarini koʻtarib, uch marta aytar edilar. Bu Abu Zamra hadisidir. Sulaymon va Ibn Abu Hozim hadisida «va niʼmatihi» deyilmagan. Ibn Abu Hozim hadisida esa: «va husni baloihi» deyilgan va buni uch marta aytar edi (deyilgan). Abu Bakr aytdi: Abdulloh ibn Omir bu kitobdagi shartimizdan emas; men bu xabarni Sulaymon ibn Bilol va Suhayl ibn Abu Solihdan chiqarganman, bu esa uning yoniga yozildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) деди: Расулуллоҳ ﷺ сафарда бўлиб, тонг отганида: «Самиъа самиъун биҳамдиллаҳи ва ниъматиҳи ва ҳусни балоиҳи алайно. Роббано соҳибно фа-афзил алайно (Бир эшитувчи Аллоҳга бўлган ҳамдимизни, Унинг бизга бўлган неъмати ва гўзал синовини эшитди. Эй Роббимиз, бизга ҳамроҳ бўл ва бизга фазл ато эт)», деб, дўзахдан Аллоҳга сиғинар эдилар. Буни овозларини кўтариб, уч марта айтар эдилар. Бу Абу Замра ҳадисидир. Сулаймон ва Ибн Абу Ҳозим ҳадисида «ва ниъматиҳи» дейилмаган. Ибн Абу Ҳозим ҳадисида эса: «ва ҳусни балоиҳи» дейилган ва буни уч марта айтар эди (дейилган). Абу Бакр айтди: Абдуллоҳ ибн Омир бу китобдаги шартимиздан эмас; мен бу хабарни Сулаймон ибн Билол ва Суҳайл ибн Абу Солиҳдан чиқарганман, бу эса унинг ёнига ёзилди.