Abu Sufyon ibn Harb

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ مِنْ فِيهِ إِلَى فِيَّ قَالَ: انْطَلَقْتُ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنِي وَبَيَّنَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: فَبينا أَنا بِالشَّام إِذْ جِيءَ بِكِتَاب النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى هِرَقْلَ. قَالَ: وَكَانَ دِحْيَةُ الْكَلْبِيُّ جَاءَ بِهِ فَدَفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ عَظِيمُ بُصْرَى إِلَى هِرَقْلَ فَقَالَ هِرَقْلُ: هَلْ هُنَا أَحَدٌ مِنْ قَوْمِ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ؟ قَالُوا: نَعَمْ فَدُعِيتُ فِي نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَدَخَلْنَا عَلَى هِرَقْلَ فَأَجْلَسَنَا بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ: أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا مِنْ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ؟ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: فَقُلْتُ: أَنَا فَأَجْلَسُونِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَجْلَسُوا أَصْحَابِي خَلْفِي ثُمَّ دَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ: قُلْ لَهُمْ: إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ. قَالَ أَبُو سُفْيَانُ: وَايْمُ اللَّهِ لَوْلَا مَخَافَةُ أَنْ يُؤْثَرَ عَلَيَّ الْكَذِبُ لَكَذَبْتُهُ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ: سَلْهُ كَيْفَ حَسَبُهُ فِيكُمْ؟ قَالَ: قُلْتُ: هُوَ فِينَا ذُو حَسَبٍ. قَالَ: فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ؟ قُلْتُ: لَا. قَالَ: فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ؟ قُلْتُ: لَا. قَالَ: وَمَنْ يَتْبَعُهُ؟ أَشْرَافُ النَّاسِ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ؟ قَالَ: قُلْتُ: بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ. قَالَ: أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ؟ قُلْتُ: لَا بَلْ يَزِيدُونَ. قَالَ: هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ دِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ سَخْطَةً لَهُ؟ قَالَ: قلت: لَا. قلت: فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ؟ قُلْتُ: نَعَمْ. قَالَ: فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ؟ قَالَ: قُلْتُ: يَكُونُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالًا يُصِيبُ مِنَّا وَنُصِيبُ مِنْهُ. قَالَ: فَهَلْ يَغْدِرُ؟ قُلْتُ: لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ لَا نَدْرِي مَا هُوَ صَانِعٌ فِيهَا؟ قَالَ: وَاللَّهِ مَا أَمْكَنَنِي مِنْ كَلِمَةٍ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرَ هَذِهِ. قَالَ: فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ؟ قُلْتُ: لَا. ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ: قُلْ لَهُ: إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ حَسَبِهِ فِيكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو حَسَبٍ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي أَحْسَابِ قَوْمِهَا. وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ فِي آبَائِهِ مَلِكٌ؟ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ: لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ. قُلْتُ: رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ. وَسَأَلْتُكَ عَنْ أَتْبَاعه أضعافاؤهم أَمْ أَشْرَافُهُمْ؟ فَقُلْتَ: بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ. وَسَأَلْتُكَ: هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ؟ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ ثُمَّ يَذْهَبُ فَيَكْذِبُ عَلَى اللَّهِ. وَسَأَلْتُكَ: هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ دِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ سَخْطَةً لَهُ؟ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ إِذَا خَالَطَ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ. وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ؟ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ؟ فَزَعَمْتَ أَنَّكُمْ قَاتَلْتُمُوهُ فَتَكُونُ الْحَرْبُ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ سِجَالًا يَنَالُ مِنْكُمْ وَتَنَالُونَ مِنْهُ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى ثُمَّ تَكُونُ لَهَا الْعَاقِبَةُ. وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ لَا يَغْدِرُ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ؟ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ: لَوْ كَانَ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ قُلْتُ: رَجُلٌ ائْتَمَّ بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ. قَالَ: ثُمَّ قَالَ: بِمَا يَأْمُرُكُمْ؟ قُلْنَا: يَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّلَةِ وَالْعَفَافِ. قَالَ: إِنْ يَكُ مَا تَقُولُ حَقًّا فَإِنَّهُ نَبِيٌّ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمَ أَنَّهُ خَارِجٌ وَلَمْ أَكُنْ أَظُنُّهُ مِنْكُمْ وَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَأَحْبَبْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمَيْهِ وَلَيَبْلُغَنَّ مُلْكُهُ مَا تَحْتَ قَدَمَيَّ. ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَرَأَهُ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ وَقَدْ سَبَقَ تَمَامُ الْحَدِيثِ فِي «بَاب الْكتاب إِلى الكفَّار»

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Menga Abu Sufyon — ogʻ zidan ogʻ zimga (bevosita) — soʻzlab berdi:) Men — oʻzim bilan Rasululloh ﷺ orasidagi (sulh) muddatda — (Shomga) joʻnadim. Men Shomda boʻ lganimda, birdan Paygʻambar ﷺdan Hiraql (Rim qaysari)ga (yozilgan) bir xat keltirildi. Uni Dihya al-Kalbiy keltirib, Busro hokimiga bergan, Busro hokimi esa uni Hiraqlga topshirgan edi. Hiraql: «Bu yerda — oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan oʻsha kishining qavmidan biror kishi bormi?» dedi. Ular: «Ha», dedi. Shunda men Qurayshdan bir necha kishi (qatorida) chaqirildim; biz Hiraqlning huzuriga kirdik va uning oldiga oʻ tqazildik. U: «Qaysingiz — oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan oʻsha kishiga nasab (qarindoshlik) jihatidan eng yaqinsiz?» dedi. Abu Sufyon: «Men: ‹Men›, dedim», dedi. Shunda meni uning oldiga, ashobimni esa ortimga oʻ tqazdilar. Soʻng tarjimonini chaqirib: «Ularga ayt — men bundan (Abu Sufyondan) oʻ sha paygʻambarlik daʼvo qilayotgan kishi haqida soʻrayman; agar u menga yolgʻon (gapir)sa, uni yolgʻonchiga chiqaringlar», dedi. Abu Sufyon: «Allohga qasamki, agar ular menings ustimdan ‹yolgʻonchi› deb (gap) tarqatishlaridan (uyalmaganimda), albatta yolgʻon (gapirgan boʻ lardim)», dedi. Soʻng (Hiraql) tarjimoniga: «Undan soʻra — uning (oʻsha kishining) nasabi sizlar ichida qanaqa?» dedi. Men: «U bizda nasabli (asl) (kishi)dir», dedim. U: «Uning ota-bobolaridan biror podshoh oʻ tganmi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «U aytgan (gap)ni aytishidan oldin, sizlar uni yolgʻonchilikda ayblaganmidingiz?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «Unga odamlarning ashroflari (zodagonlari) ergashadimi yoki zaiflarimi?» dedi. Men: «Balki ularning zaiflari», dedim. U: «Ular koʻ payayaptimi yoki kamayayaptimi?» dedi. Men: «Yoʻq, balki koʻ payayaptilar», dedim. U: «Ulardan biror kishi — (bu) dinga kirganidan keyin — undan norozi boʻ lib, (dindan) qaytayaptimi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «Sizlar u bilan jang qildingizmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Sizlarning u bilan jangingiz qanday boʻ ldi?» dedi. Men: «Urush biz bilan uning orasida galma-gal (navbatma-navbat) boʻ ladi — u bizdan (gohida) yutadi, biz undan (gohida) yutamiz», dedim. U: «U (ahdiga) xiyonat qiladimi?» dedi. Men: «Yoʻq; biz hozir undan — bu muddatda — qanday ish qilishini bilmaymiz», dedim. (Abu Sufyon:) Allohga qasamki, u (Hiraql) menga — shu (gap)dan boshqa — ichiga biror (yomon) narsani kiritishga imkon bermadi. U: «Bu (gap)ni undan oldin biror kishi aytganmidi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. Soʻng (Hiraql) tarjimoniga: «Unga ayt: men sendan uning sizdagi nasabi haqida soʻradim — sen uni sizda nasabli deb aytding; rasullar ham shunday — oʻz qavmining nasablari (eng asl xonadonlari) ichida yuboriladi. Men sendan ota-bobolarida podshoh boʻ lganmi deb soʻradim — sen ‹yoʻq› deding; agar ota-bobolaridan podshoh boʻ lganda, ‹ota-bobolarining mulkini talab qilayotgan kishi (xolos)› degan boʻ lardim. Men sendan uning izdoshlari — zaiflarmi yoki ashroflarimi deb soʻradim — sen ‹balki zaiflari› deding; ana oʻ shalar rasullarning izdoshlaridir. Men sendan u aytgan (gap)ni aytishidan oldin uni yolgʻonda ayblaganmidingiz deb soʻradim — sen ‹yoʻq› deding; bas, men bildimki, u — odamlarga (nisbatan) yolgʻonni tark etib, soʻng borib Allohga (nisbatan) yolgʻon (toʻqiydigan) emas (edi). Men sendan ulardan biror kishi dinga kirganidan keyin undan norozi boʻ lib qaytadimi deb soʻradim — sen ‹yoʻq› deding; iymon ham — qalblarning xushligiga aralashganida — shunday (boʻ ladi). Men sendan ular koʻ payayaptimi yoki kamayayaptimi deb soʻradim — sen ‹koʻ payayaptilar› deding; iymon ham — to toʻ liq boʻ lguniga qadar — shunday. Men sendan sizlar u bilan jang qildingizmi deb soʻradim — sen jang qildingiz va urush galma-gal boʻ ladi, u sizdan yutadi, sizlar undan yutasiz deding; rasullar ham shunday — sinab koʻ riladi, soʻng oqibat ularniki boʻ ladi. Men sendan u xiyonat qiladimi deb soʻradim — sen ‹xiyonat qilmaydi› deding; rasullar ham shunday — xiyonat qilmaydi. Men sendan bu (gap)ni undan oldin biror kishi aytganmidi deb soʻradim — sen ‹yoʻq› deding; agar bu (gap)ni undan oldin biror kishi aytgan boʻ lganda, ‹oʻ zidan oldin aytilgan soʻzga ergashgan kishi (xolos)› degan boʻ lardim», dedi. Soʻng u: «U sizlarni nimaga buyuradi?» dedi. Men: «U bizni namozga, zakotga, (qarindoshlik) silaga va iffatga buyuradi», dedim. U: «Agar sen u haqida aytgan (gap)ing haq boʻ lsa, albatta u — paygʻambardir. Men uning chiqishini bilar edim, lekin uni sizlardan (chiqadi) deb oʻ ylamas edim. Agar men unga yetib (qoʻ shila) olishimni bilsam, uning bilan uchrashuvini (didorini) albatta yaxshi koʻ rardim; agar uning huzurida boʻ lsam, oyoqlarini yuvgan (xizmatini qilgan) boʻ lardim; uning mulki, albatta, mana shu ikki oyogʻim ostidagi (yer)ga (qadar) yetadi», dedi. Soʻng Rasululloh ﷺning xatini soʻrab, uni oʻ qidi; mana unda: «Bismillahir-rohmanir-rohiym. Allohning Rasuli Muhammaddan Rim ulugʻi Hiraqlga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻ lsin. Ammo baʼd: men seni islom daʼvati bilan (islomga) chaqiraman; islom (qabul) qil — salomat boʻ lasan; islom qil — Alloh senga ajringni ikki barobar beradi. Agar yuz oʻ girsang, ariysiylar (raiyat-fuqaro)ning gunohi sening zimmangda (boʻ ladi). Va ‹Ey ahli kitob! Biz va sizlar orasidagi teng bir soʻzga kelinglar — Allohdan boshqaga ibodat qilmaylik...› (degan oyatdan) to ‹...biz musulmonlarmiz deb guvoh boʻ linglar› (Al-Imron surasi, 64) (degan soʻzigacha)», (deb yozilgan edi). (Hiraql) xatni oʻ qishdan boʻ shaganida, uning huzurida ovozlar koʻ tarildi va shovqin koʻ paydi; biz haqimizda buyruq berilib, (tashqariga) chiqarildik. Abu Sufyon: «Biz chiqganimizda, men ashobimga: ‹Ibn Abu Kabsha (Paygʻambar ﷺ)ning ishi (shunchali) ulugʻayib ketibdiki, undan Bani Asfar (Rim) podshohi ham qoʻ rqarʼkan!› dedim. Shundan keyin men Rasululloh ﷺning ishi (dini) — albatta gʻ olib keladi deb — doimo amin (ishonch hosil qilgan) boʻ ldim, to Alloh menga islomni kiritguniga qadar», dedi. Zuhriy aytdi: Soʻng Hiraql Rim ulugʻlarini chaqirib, ularni oʻ zining bir uyiga toʻ pladi va: «Ey Rim jamoasi! Mangu (abadiy) najot va hidoyatga, mulkingiz sizlarga sobit (barqaror) boʻ lishiga (ragʻbatingiz) bormi?» dedi. Shunda ular yovvoyi eshaklar (hurkkanidek) hurkib, eshiklar tomon (yopirildi), lekin ularni (allaqachon) yopilgan holda topdilar. (Hiraql:) «Ularni menga (qaytaring)!» dedi. Soʻng ularni chaqirib: «Men faqat dininggizga (boʻ lgan) qattiq sodiqligingizni sinab koʻ rgan edim; mana, sizlardan oʻ zim yaxshi koʻ rgan (sadoqatni) koʻ rdim», dedi. Shunda ular unga sajda qilib, undan rozi boʻ ldilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Менга Абу Суфён — оғ зидан оғ зимга (бевосита) — сўзлаб берди:) Мен — ўзим билан Расулуллоҳ ﷺ орасидаги (сулҳ) муддатда — (Шомга) жўнадим. Мен Шомда бў лганимда, бирдан Пайғамбар ﷺдан Ҳирақл (Рим қайсари)га (ёзилган) бир хат келтирилди. Уни Диҳя ал-Калбий келтириб, Бусро ҳокимига берган, Бусро ҳокими эса уни Ҳирақлга топширган эди. Ҳирақл: «Бу ерда — ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган ўша кишининг қавмидан бирор киши борми?» деди. Улар: «Ҳа», деди. Шунда мен Қурайшдан бир неча киши (қаторида) чақирилдим; биз Ҳирақлнинг ҳузурига кирдик ва унинг олдига ў тқазилдик. У: «Қайсингиз — ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган ўша кишига насаб (қариндошлик) жиҳатидан энг яқинсиз?» деди. Абу Суфён: «Мен: ‹Мен›, дедим», деди. Шунда мени унинг олдига, ашобимни эса ортимга ў тқаздилар. Сўнг таржимонини чақириб: «Уларга айт — мен бундан (Абу Суфёндан) ў ша пайғамбарлик даъво қилаётган киши ҳақида сўрайман; агар у менга ёлғон (гапир)са, уни ёлғончига чиқаринглар», деди. Абу Суфён: «Аллоҳга қасамки, агар улар менингс устимдан ‹ёлғончи› деб (гап) тарқатишларидан (уялмаганимда), албатта ёлғон (гапирган бў лардим)», деди. Сўнг (Ҳирақл) таржимонига: «Ундан сўра — унинг (ўша кишининг) насаби сизлар ичида қанақа?» деди. Мен: «У бизда насабли (асл) (киши)дир», дедим. У: «Унинг ота-боболаридан бирор подшоҳ ў тганми?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «У айтган (гап)ни айтишидан олдин, сизлар уни ёлғончиликда айблаганмидингиз?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Унга одамларнинг ашрофлари (зодагонлари) эргашадими ёки заифларими?» деди. Мен: «Балки уларнинг заифлари», дедим. У: «Улар кў паяяптими ёки камаяяптими?» деди. Мен: «Йўқ, балки кў паяяптилар», дедим. У: «Улардан бирор киши — (бу) динга кирганидан кейин — ундан норози бў либ, (диндан) қайтаяптими?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Сизлар у билан жанг қилдингизми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Сизларнинг у билан жангингиз қандай бў лди?» деди. Мен: «Уруш биз билан унинг орасида галма-гал (навбатма-навбат) бў лади — у биздан (гоҳида) ютади, биз ундан (гоҳида) ютамиз», дедим. У: «У (аҳдига) хиёнат қиладими?» деди. Мен: «Йўқ; биз ҳозир ундан — бу муддатда — қандай иш қилишини билмаймиз», дедим. (Абу Суфён:) Аллоҳга қасамки, у (Ҳирақл) менга — шу (гап)дан бошқа — ичига бирор (ёмон) нарсани киритишга имкон бермади. У: «Бу (гап)ни ундан олдин бирор киши айтганмиди?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. Сўнг (Ҳирақл) таржимонига: «Унга айт: мен сендан унинг сиздаги насаби ҳақида сўрадим — сен уни сизда насабли деб айтдинг; расуллар ҳам шундай — ўз қавмининг насаблари (энг асл хонадонлари) ичида юборилади. Мен сендан ота-боболарида подшоҳ бў лганми деб сўрадим — сен ‹йўқ› дединг; агар ота-боболаридан подшоҳ бў лганда, ‹ота-боболарининг мулкини талаб қилаётган киши (холос)› деган бў лардим. Мен сендан унинг издошлари — заифларми ёки ашрофларими деб сўрадим — сен ‹балки заифлари› дединг; ана ў шалар расулларнинг издошларидир. Мен сендан у айтган (гап)ни айтишидан олдин уни ёлғонда айблаганмидингиз деб сўрадим — сен ‹йўқ› дединг; бас, мен билдимки, у — одамларга (нисбатан) ёлғонни тарк этиб, сўнг бориб Аллоҳга (нисбатан) ёлғон (тўқийдиган) эмас (эди). Мен сендан улардан бирор киши динга кирганидан кейин ундан норози бў либ қайтадими деб сўрадим — сен ‹йўқ› дединг; иймон ҳам — қалбларнинг хушлигига аралашганида — шундай (бў лади). Мен сендан улар кў паяяптими ёки камаяяптими деб сўрадим — сен ‹кў паяяптилар› дединг; иймон ҳам — то тў лиқ бў лгунига қадар — шундай. Мен сендан сизлар у билан жанг қилдингизми деб сўрадим — сен жанг қилдингиз ва уруш галма-гал бў лади, у сиздан ютади, сизлар ундан ютасиз дединг; расуллар ҳам шундай — синаб кў рилади, сўнг оқибат уларники бў лади. Мен сендан у хиёнат қиладими деб сўрадим — сен ‹хиёнат қилмайди› дединг; расуллар ҳам шундай — хиёнат қилмайди. Мен сендан бу (гап)ни ундан олдин бирор киши айтганмиди деб сўрадим — сен ‹йўқ› дединг; агар бу (гап)ни ундан олдин бирор киши айтган бў лганда, ‹ў зидан олдин айтилган сўзга эргашган киши (холос)› деган бў лардим», деди. Сўнг у: «У сизларни нимага буюради?» деди. Мен: «У бизни намозга, закотга, (қариндошлик) силага ва иффатга буюради», дедим. У: «Агар сен у ҳақида айтган (гап)инг ҳақ бў лса, албатта у — пайғамбардир. Мен унинг чиқишини билар эдим, лекин уни сизлардан (чиқади) деб ў йламас эдим. Агар мен унга етиб (қў шила) олишимни билсам, унинг билан учрашувини (дидорини) албатта яхши кў рардим; агар унинг ҳузурида бў лсам, оёқларини ювган (хизматини қилган) бў лардим; унинг мулки, албатта, мана шу икки оёғим остидаги (ер)га (қадар) етади», деди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг хатини сўраб, уни ў қиди; мана унда: «Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳийм. Аллоҳнинг Расули Муҳаммаддан Рим улуғи Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бў лсин. Аммо баъд: мен сени ислом даъвати билан (исломга) чақираман; ислом (қабул) қил — саломат бў ласан; ислом қил — Аллоҳ сенга ажрингни икки баробар беради. Агар юз ў гирсанг, арийсийлар (раият-фуқаро)нинг гуноҳи сенинг зиммангда (бў лади). Ва ‹Эй аҳли китоб! Биз ва сизлар орасидаги тенг бир сўзга келинглар — Аллоҳдан бошқага ибодат қилмайлик...› (деган оятдан) то ‹...биз мусулмонлармиз деб гувоҳ бў линглар› (Ал-Имрон сураси, 64) (деган сўзигача)», (деб ёзилган эди). (Ҳирақл) хатни ў қишдан бў шаганида, унинг ҳузурида овозлар кў тарилди ва шовқин кў пайди; биз ҳақимизда буйруқ берилиб, (ташқарига) чиқарилдик. Абу Суфён: «Биз чиқганимизда, мен ашобимга: ‹Ибн Абу Кабша (Пайғамбар ﷺ)нинг иши (шунчали) улуғайиб кетибдики, ундан Бани Асфар (Рим) подшоҳи ҳам қў рқаръкан!› дедим. Шундан кейин мен Расулуллоҳ ﷺнинг иши (дини) — албатта ғ олиб келади деб — доимо амин (ишонч ҳосил қилган) бў лдим, то Аллоҳ менга исломни киритгунига қадар», деди. Зуҳрий айтди: Сўнг Ҳирақл Рим улуғларини чақириб, уларни ў зининг бир уйига тў плади ва: «Эй Рим жамоаси! Мангу (абадий) нажот ва ҳидоятга, мулкингиз сизларга собит (барқарор) бў лишига (рағбатингиз) борми?» деди. Шунда улар ёввойи эшаклар (ҳуркканидек) ҳуркиб, эшиклар томон (ёпирилди), лекин уларни (аллақачон) ёпилган ҳолда топдилар. (Ҳирақл:) «Уларни менга (қайтаринг)!» деди. Сўнг уларни чақириб: «Мен фақат дининггизга (бў лган) қаттиқ содиқлигингизни синаб кў рган эдим; мана, сизлардан ў зим яхши кў рган (садоқатни) кў рдим», деди. Шунда улар унга сажда қилиб, ундан рози бў лдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّ زِيَادَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ كَتَبَ إِلَى عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ مَنْ أَهْدَى هَدْيًا حَرُمَ عَلَيْهِ مَا يَحْرُمُ عَلَى الْحَاجِّ حَتَّى يُنْحَرَ هَدْيُهُ‏.‏ قَالَتْ عَمْرَةُ فَقَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ لَيْسَ كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَا فَتَلْتُ قَلاَئِدَ هَدْىِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدَىَّ، ثُمَّ قَلَّدَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدَيْهِ، ثُمَّ بَعَثَ بِهَا مَعَ أَبِي فَلَمْ يَحْرُمْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَىْءٌ أَحَلَّهُ اللَّهُ حَتَّى نُحِرَ الْهَدْىُ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Bakr ibn Amr ibn Hazm (Amra bint Abdurrahmondan) rivoyat qiladi: Amra bint Abdurrahmon unga aytdiki, Zayd ibn Abu Sufyon Oishaga — Abdulloh ibn Abbos: ‹Kim Hadiyini (Kaʼbaga) joʻnatsa, oʻsha kishi uchun — uni soʻyguncha (yaʼni Zulhijjaning oʻninchisi)gacha — (muhrimga) taqiqlangan barcha narsalar taqiqlanadi›, — degan, deb yozdi. Amra qoʻshdi: Oisha: «Bu — Ibn Abbos aytganidek emas. Men Rasululloh ﷺ ning Hadiylari uchun garlandlarni oʻz qoʻllarim bilan eshdim. Soʻng Rasululloh ﷺ ularni oʻz qoʻllari bilan ularning boʻyniga taqdi va ularni otam bilan (Kaʼbaga) joʻnatdi; shunday boʻlsa ham, Rasululloh ﷺ Hadiylarini soʻyguncha, Alloh halol qilgan hech narsa u zotga harom hisoblanmadi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Амр ибн Ҳазм (Амра бинт Абдурраҳмондан) ривоят қилади: Амра бинт Абдурраҳмон унга айтдики, Зайд ибн Абу Суфён Оишага — Абдуллоҳ ибн Аббос: ‹Ким Ҳадийини (Каъбага) жўнаца, ўша киши учун — уни сўйгунча (яъни Зулҳижжанинг ўнинчиси)гача — (муҳримга) тақиқланган барча нарсалар тақиқланади›, — деган, деб ёзди. Амра қўшди: Оиша: «Бу — Ибн Аббос айтганидек эмас. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг Ҳадийлари учун гарландларни ўз қўлларим билан эшдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ уларни ўз қўллари билан уларнинг бўйнига тақди ва уларни отам билан (Каъбага) жўнатди; шундай бўлса ҳам, Расулуллоҳ ﷺ Ҳадийларини сўйгунча, Аллоҳ ҳалол қилган ҳеч нарса у зотга ҳаром ҳисобланмади», — деди.

وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَسَمَ غَنَائِمَ حُنَيْنٍ فَأَعْطَى أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِنَحْوِهِ وَزَادَ وَأَعْطَى عَلْقَمَةَ بْنَ عُلاَثَةَ مِائَةً ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Hunayn gʻanimatlarini taqsimlab, Abu Sufyon ibn Harbga yuztadan tuya berdilar... va hadis xuddi shunga oʻxshash naql qilinib, unda: «Va u Alqama ibn Ulosaga ham yuzta berdilar», deb qoʻshimcha qilingan.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Ҳунайн ғаниматларини тақсимлаб, Абу Суфён ибн Ҳарбга юзтадан туя бердилар... ва ҳадис худди шунга ўхшаш нақл қилиниб, унда: «Ва у Алқама ибн Улосага ҳам юзта бердилар», деб қўшимча қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْجُدِّيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، وَمَنْصُورٍ، سَمِعَا أَبَا الضُّحَى، يُحَدِّثُ عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ قَاصًّا يَقُصُّ يَقُولُ إِنَّهُ يَخْرُجُ مِنَ الأَرْضِ الدُّخَانُ فَيَأْخُذُ بِمَسَامِعِ الْكُفَّارِ وَيَأْخُذُ الْمُؤْمِنَ كَهَيْئَةِ الزُّكَامِ قَالَ فَغَضِبَ وَكَانَ مُتَّكِئًا فَجَلَسَ ثُمَّ قَالَ إِذَا سُئِلَ أَحَدُكُمْ عَمَّا يَعْلَمُ فَلْيَقُلْ بِهِ قَالَ مَنْصُورٌ فَلْيُخْبِرْ بِهِ وَإِذَا سُئِلَ عَمَّا لاَ يَعْلَمُ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ مِنْ عِلْمِ الرَّجُلِ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لاَ يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِنَبِيِّهِ ‏:‏ ‏(‏قلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا رَأَى قُرَيْشًا اسْتَعْصَوْا عَلَيْهِ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَيْهِمْ بِسَبْعٍ كَسَبْعِ يُوسُفَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ فَأَحْصَتْ كُلَّ شَيْءٍ حَتَّى أَكَلُوا الْجُلُودَ وَالْمَيْتَةَ وَقَالَ أَحَدُهُمَا الْعِظَامَ قَالَ وَجَعَلَ يَخْرُجُ مِنَ الأَرْضِ كَهَيْئَةِ الدُّخَانِ قَالَ فَأَتَاهُ أَبُو سُفْيَانَ قَالَ إِنَّ قَوْمَكَ قَدْ هَلَكُوا فَادْعُ اللَّهَ لَهُمْ ‏.‏ قَالَ فَهَذَا لِقَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ يوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ * يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ مَنْصُورٌ هَذَا لِقَوْلِهِ ‏(‏ رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ ‏)‏ فَهَلْ يُكْشَفُ عَذَابُ الآخِرَةِ قَالَ مَضَى الْبَطْشَةُ وَاللِّزَامُ الدُّخَانُ وَقَالَ أَحَدُهُمَا الْقَمَرُ وَقَالَ الآخَرُ الرُّومُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَاللِّزَامُ يَعْنِي يَوْمَ بَدْرٍ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Masruq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Abdulloh (ibn Masʼud)ning oldiga kelib: «Bir qissaxon (voiz) ‹yerdan tutun chiqib, kofirlarning quloqlarini tutib qoʻyadi, muʼminni esa zukom (tumov) holatidek tutadi› deb hikoya qilyapti», dedi. Bas, u (Abdulloh) gʻazablandi — yonboshlab yotgan edi, oʻtirib oldi-da, soʻng: «Sizlardan biringizdan oʻzi biladigan narsa soʻralsa, shuni aytsin (Mansur: ‹shu haqda xabar bersin› dedi); biladigan narsasi yoʻq narsadan soʻralsa, ‹Alloh aʼlam› (Alloh yaxshiroq biladi) desin. Zero, kishining ilmidandir — bilmagan narsasidan soʻralganda ‹Alloh aʼlam› deyishi. Chunki Alloh taolo oʻz Nabiysiga: {Ayting: ‹Men buning uchun sizlardan hech qanday ajr soʻramayman va men oʻzimni (yolgʻondan) majburlovchilardan emasman›} (Sod 86) degan. Rasululloh ﷺ Quraysh oʻzlariga itoatsizlik qilganini koʻrganlarida: ‹Allohim, ularga qarshi menga Yusufning yetti (yili) kabi yetti (yil qahatchilik) bilan yordam ber›, dedilar. Bas, ularni qahatchilik yili tutib, har narsani qirib tashladi, hatto teri va oʻlimtikni (Mansur: ‹suyaklarni› dedi) yedilar. Yerdan tutunga oʻxshagan narsa chiqa boshladi. Bas, Abu Sufyon u zotning oldiga kelib: ‹Qavming halok boʻldi, ular uchun Allohga duo qil›, dedi. Mana shu, Allohning: {Osmon koʻrinarli bir tutunni keltiradigan kunni (kuting). U odamlarni oʻraydi. Bu — alamli azobdir} (Duxon 10-11) degan soʻzi (haqidadir)», dedi. Mansur (qoʻshib) aytdi: Bu, Allohning: {Robbimiz, bizdan azobni arit, biz endi muʼmin boʻldik} (Duxon 12) degan soʻzi (haqidadir). «Oxirat azobi aritiladimi?! ‹Batsha› (qattiq ushlash) oʻtib boʻlgan, ‹lizom› esa tutundir», dedi. Ulardan biri: «(yoki) qamar (oy yorilishi)» dedi, boshqasi: «(yoki) Rum (gʻalabasi)» dedi. Abu Iso aytdi: ‹Lizom› — Badr kunini bildiradi. Va dedi: Bu hadis hasan sahihdir.Масруқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир киши Абдуллоҳ (ибн Масъуд)нинг олдига келиб: «Бир қиссахон (воиз) ‹ердан тутун чиқиб, кофирларнинг қулоқларини тутиб қўяди, муъминни эса зуком (тумов) ҳолатидек тутади› деб ҳикоя қиляпти», деди. Бас, у (Абдуллоҳ) ғазабланди — ёнбошлаб ётган эди, ўтириб олди-да, сўнг: «Сизлардан бирингиздан ўзи биладиган нарса сўралса, шуни айтсин (Мансур: ‹шу ҳақда хабар берсин› деди); биладиган нарсаси йўқ нарсадан сўралса, ‹Аллоҳ аълам› (Аллоҳ яхшироқ билади) десин. Зеро, кишининг илмидандир — билмаган нарсасидан сўралганда ‹Аллоҳ аълам› дейиши. Чунки Аллоҳ таоло ўз Набийсига: {Айтинг: ‹Мен бунинг учун сизлардан ҳеч қандай ажр сўрамайман ва мен ўзимни (ёлғондан) мажбурловчилардан эмасман›} (Сод 86) деган. Расулуллоҳ ﷺ Қурайш ўзларига итоатсизлик қилганини кўрганларида: ‹Аллоҳим, уларга қарши менга Юсуфнинг етти (йили) каби етти (йил қаҳатчилик) билан ёрдам бер›, дедилар. Бас, уларни қаҳатчилик йили тутиб, ҳар нарсани қириб ташлади, ҳатто тери ва ўлимтикни (Мансур: ‹суякларни› деди) едилар. Ердан тутунга ўхшаган нарса чиқа бошлади. Бас, Абу Суфён у зотнинг олдига келиб: ‹Қавминг ҳалок бўлди, улар учун Аллоҳга дуо қил›, деди. Мана шу, Аллоҳнинг: {Осмон кўринарли бир тутунни келтирадиган кунни (кутинг). У одамларни ўрайди. Бу — аламли азобдир} (Духон 10-11) деган сўзи (ҳақидадир)», деди. Мансур (қўшиб) айтди: Бу, Аллоҳнинг: {Роббимиз, биздан азобни арит, биз энди муъмин бўлдик} (Духон 12) деган сўзи (ҳақидадир). «Охират азоби аритиладими?! ‹Батша› (қаттиқ ушлаш) ўтиб бўлган, ‹лизом› эса тутундир», деди. Улардан бири: «(ёки) қамар (ой ёрилиши)» деди, бошқаси: «(ёки) Рум (ғалабаси)» деди. Абу Исо айтди: ‹Лизом› — Бадр кунини билдиради. Ва деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ هِنْدًا أُمَّ مُعَاوِيَةَ، جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ شَحِيحٌ وَإِنَّهُ لاَ يُعْطِينِي مَا يَكْفِينِي وَبَنِيَّ فَهَلْ عَلَىَّ جُنَاحٌ أَنْ آخُذَ مِنْ مَالِهِ شَيْئًا قَالَ ‏"‏ خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَبَنِيكِ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Muoviyaning onasi Hind Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Albatta, Abu Sufyon baxil kishidir. U menga va bolalarimga yetadigan miqdorni bermaydi. Uning molidan bir narsa olsam, menga gunoh boʻladimi?» — dedi. U zot: «Oʻzingga va bolalaringga yetadigan miqdorni maʼruf (odat) boʻyicha olgin», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Муовиянинг онаси Ҳинд Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Албатта, Абу Суфён бахил кишидир. У менга ва болаларимга етадиган миқдорни бермайди. Унинг молидан бир нарса олсам, менга гуноҳ бўладими?» — деди. У зот: «Ўзингга ва болаларингга етадиган миқдорни маъруф (одат) бўйича олгин», — дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ جَنَاحٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ مَيْسَرَةَ بْنِ حَلْبَسٍ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ قَالَ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ، يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ الْخَيْرُ عَادَةٌ وَالشَّرُّ لَجَاجَةٌ وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ ‏"‏ ‏.‏

Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yaxshilik odatdir, yomonlik esa oʻjarlikdir. Alloh kimga yaxshilikni iroda qilsa, uni dinda faqih qiladi», dedilar.Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Яхшилик одатдир, ёмонлик эса ўжарликдир. Аллоҳ кимга яхшиликни ирода қилса, уни динда фақиҳ қилади», дедилар.

وَعنهُ قا ل: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَاوَرَ حِينَ بَلَغَنَا إِقْبَالُ أَبِي سُفْيَانَ وَقَامَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَمَرْتَنَا أَنْ نُخِيضَهَا الْبَحْرَ لَأَخَضْنَاهَا وَلَوْ أَمَرْتَنَا أَنْ نَضْرِبَ أَكْبَادَهَا إِلَى بَرْكِ الْغِمَادِ لَفَعَلْنَا. قَالَ: فَنَدَبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ النَّاسُ فَانْطَلَقُوا حَتَّى نَزَلُوا بَدْرًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «هَذَا مَصْرَعُ فُلَانٍ» وَيَضَعُ يدَه على الأرضِ هَهُنَا وَهَهُنَا قا ل: فَمَا مَاطَ أَحَدُهُمْ عَنْ مَوْضِعِ يَدُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ. رَوَاهُ مُسْلِمٌ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abu Sufyonning (Shomdan) kelayotgani haqidagi xabar yetganida (sahobalar bilan) maslahatlashdilar. (Anas) dedi: Abu Bakr soʻzladi, ammo u zot undan yuz oʻgirdilar; soʻng Umar soʻzladi, undan ham yuz oʻgirdilar. Shunda Saʼd ibn Uboda turib: «Bizni nazarda tutyapsizmi, yo Rasululloh? Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, agar bizga ularni (otlarni) dengizga solishni buyursangiz, albatta solar edik; agar bizga otlarning jigarini (yelib borib) Birkul-Gʻimodgacha urishni buyursangiz, albatta qilar edik», dedi. (Anas) dedi: shunda Rasululloh ﷺ odamlarni (chiqishga) chaqirdilar, ular yoʻlga chiqib, Badrga tushdilar. Ularga Quraysh suvchilari kelib qoldi, ular ichida Banul-Hajjojga tegishli bir qora qul bor edi. Uni ushlab oldilar va Rasululloh ﷺ ning sahobalari undan Abu Sufyon va uning hamrohlari haqida soʻrardilar. U esa: «Mening Abu Sufyon haqida xabarim yoʻq, lekin mana bular — Abu Jahl, Utba, Shayba va Umayya ibn Xalaf (bor)», derdi. U buni aytganda, uni urardilar. Shunda u: «Ha, men sizlarga xabar beraman, mana bu — Abu Sufyon», derdi. Uni qoʻyib yuborib, soʻng (yana) soʻraganlarida esa: «Mening Abu Sufyon haqida xabarim yoʻq, lekin mana bular — Abu Jahl, Utba va Umayya ibn Xalaf odamlar ichida (bor)», derdi. U yana shuni aytganda, uni urardilar. Rasululloh ﷺ esa turib namoz oʻqiyotgan edilar. U zot buni koʻrganlarida, (namozdan) boʻshab: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, u sizlarga rost gapirsa urasiz, yolgʻon gapirsa qoʻyib yuborasizlar», dedilar. (Anas) dedi: soʻng Rasululloh ﷺ: «Bu — falonchining halok boʻladigan joyi», dedilar. (Anas) dedi: u zot qoʻllarini yerga — bu yerga, bu yerga qoʻyardilar. (Anas) dedi: ulardan birortasi Rasululloh ﷺ qoʻllarini qoʻygan joydan nariga siljimadi (oʻsha yerda halok boʻldilar).Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Абу Суфённинг (Шомдан) келаётгани ҳақидаги хабар етганида (саҳобалар билан) маслаҳатлашдилар. (Анас) деди: Абу Бакр сўзлади, аммо у зот ундан юз ўгирдилар; сўнг Умар сўзлади, ундан ҳам юз ўгирдилар. Шунда Саъд ибн Убода туриб: «Бизни назарда тутяпсизми, ё Расулуллоҳ? Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, агар бизга уларни (отларни) денгизга солишни буюрсангиз, албатта солар эдик; агар бизга отларнинг жигарини (елиб бориб) Биркул-Ғимодгача уришни буюрсангиз, албатта қилар эдик», деди. (Анас) деди: шунда Расулуллоҳ ﷺ одамларни (чиқишга) чақирдилар, улар йўлга чиқиб, Бадрга тушдилар. Уларга Қурайш сувчилари келиб қолди, улар ичида Банул-Ҳажжожга тегишли бир қора қул бор эди. Уни ушлаб олдилар ва Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари ундан Абу Суфён ва унинг ҳамроҳлари ҳақида сўрардилар. У эса: «Менинг Абу Суфён ҳақида хабарим йўқ, лекин мана булар — Абу Жаҳл, Утба, Шайба ва Умайя ибн Халаф (бор)», дерди. У буни айтганда, уни урардилар. Шунда у: «Ҳа, мен сизларга хабар бераман, мана бу — Абу Суфён», дерди. Уни қўйиб юбориб, сўнг (яна) сўраганларида эса: «Менинг Абу Суфён ҳақида хабарим йўқ, лекин мана булар — Абу Жаҳл, Утба ва Умайя ибн Халаф одамлар ичида (бор)», дерди. У яна шуни айтганда, уни урардилар. Расулуллоҳ ﷺ эса туриб намоз ўқиётган эдилар. У зот буни кўрганларида, (намоздан) бўшаб: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, у сизларга рост гапирса урасиз, ёлғон гапирса қўйиб юборасизлар», дедилар. (Анас) деди: сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Бу — фалончининг ҳалок бўладиган жойи», дедилар. (Анас) деди: у зот қўлларини ерга — бу ерга, бу ерга қўярдилар. (Анас) деди: улардан бирортаси Расулуллоҳ ﷺ қўлларини қўйган жойдан нарига силжимади (ўша ерда ҳалок бўлдилар).

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ هِنْدٌ أُمُّ مُعَاوِيَةَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ شَحِيحٌ، فَهَلْ عَلَىَّ جُنَاحٌ أَنْ آخُذَ مِنْ مَالِهِ سِرًّا قَالَ ‏"‏ خُذِي أَنْتِ وَبَنُوكِ مَا يَكْفِيكِ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hind — Muoviyaning onasi — Allohning Rasuli ﷺ ga: «Abu Sufyon (uning eri) baxil (xasis) kishi. Men uning molidan yashirincha olishim mumkinmi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ unga: «Sen va oʻgʻillaring maʼqul va adolatli (oʻlchov)da yetarli (narsa)ni olsanglar (boʻladi)», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳинд — Муовиянинг онаси — Аллоҳнинг Расули ﷺ га: «Абу Суфён (унинг эри) бахил (хасис) киши. Мен унинг молидан яширинча олишим мумкинми?» — деди. Пайғамбар ﷺ унга: «Сен ва ўғилларинг маъқул ва адолатли (ўлчов)да етарли (нарса)ни олсанглар (бўлади)», — дедилар.

حَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ، خَطِيبًا بِالْمَدِينَةِ - يَعْنِي فِي قَدْمَةٍ قَدِمَهَا - خَطَبَهُمْ يَوْمَ عَاشُورَاءَ فَقَالَ أَيْنَ عُلَمَاؤُكُمْ يَا أَهْلَ الْمَدِينَةِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ لِهَذَا الْيَوْمِ ‏"‏ هَذَا يَوْمُ عَاشُورَاءَ وَلَمْ يَكْتُبِ اللَّهُ عَلَيْكُمْ صِيَامَهُ وَأَنَا صَائِمٌ فَمَنْ أَحَبَّ مِنْكُمْ أَنْ يَصُومَ فَلْيَصُمْ وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يُفْطِرَ فَلْيُفْطِرْ ‏"‏ ‏.‏

Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U Madinada oshuro kuni xutba oʻqib, dedi: «Yo ahli Madina, ulamolaringiz qani? Men Rasululloh ﷺ ning shu kun haqida: ‹Bu oshuro kunidir, Alloh sizlarga uning roʻzasini farz qilmagan, men esa roʻzadorman. Bas, sizlardan kim roʻza tutishni xohlasa, roʻza tutsin; kim iftor qilishni (roʻza tutmaslikni) xohlasa, iftor qilsin› deganlarini eshitdim.»Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У Мадинада ошуро куни хутба ўқиб, деди: «Ё аҳли Мадина, уламоларингиз қани? Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шу кун ҳақида: ‹Бу ошуро кунидир, Аллоҳ сизларга унинг рўзасини фарз қилмаган, мен эса рўзадорман. Бас, сизлардан ким рўза тутишни хоҳласа, рўза тутсин; ким ифтор қилишни (рўза тутмасликни) хоҳласа, ифтор қилсин› деганларини эшитдим.»

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ مِسْمَارٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَمَّرَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ سَعْدًا فَقَالَ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَسُبَّ أَبَا تُرَابٍ قَالَ أَمَّا مَا ذَكَرْتُ ثَلاَثًا قَالَهُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَنْ أَسُبَّهُ لأَنْ تَكُونَ لِي وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ لِعَلِيٍّ وَخَلَفَهُ فِي بَعْضِ مَغَازِيهِ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ تُخَلِّفُنِي مَعَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلاَّ أَنَّهُ لاَ نُبُوَّةَ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ يَوْمَ خَيْبَرَ ‏"‏ لأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ رَجُلاً يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَتَطَاوَلْنَا لَهَا فَقَالَ ‏"‏ ادْعُ لِي عَلِيًّا ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَاهُ وَبِهِ رَمَدٌ فَبَصَقَ فِي عَيْنِهِ فَدَفَعَ الرَّايَةَ إِلَيْهِ فَفَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏.‏ وَأُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ فَقلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ ‏)‏ الآيَةَ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيًّا وَفَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَؤُلاَءِ أَهْلِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muoviya ibn Abu Sufyon Saʼdni (amir qilib) tayinladi va: «Senga Abu Turob (Ali)ni soʻkishdan nima toʻsqinlik qilmoqda?» dedi. U: «Men Rasululloh ﷺ aytgan uchta (xislatni) eslab turganim uchun uni hech soʻkmayman. Ulardan birortasi menga (qizil) tuyalardan ham sevimliroqdir. Men Rasululloh ﷺning gʻazotlaridan birida Alini (ortda) qoldirib ketganlarida unga (shunday) deganlarini eshitdim. Shunda Ali u zotga: ‹Yo Rasululloh, meni ayollar va bolalar bilan qoldirib ketyapsizmi?› dedi. Rasululloh ﷺ unga: ‹Horun Musoga qanday martabada boʻlsa, sen ham menga shunday martabada boʻlishingga rozi emasmisan? Faqat mendan keyin nubuvvat (paygʻambarlik) yoʻq›, dedilar. Yana men u zotning Xaybar kuni: ‹Men bayroqni Allohni va Rasulini sevadigan, Alloh va Rasuli ham uni sevadigan bir kishiga beraman›, deganlarini eshitdim», dedi. (Saʼd) dedi: «Biz bunga boʻyin choʻzdik (intildik). U zot: ‹Menga Alini chaqiringlar›, dedilar. Ali koʻzi ogʻrigan holda keldi. U zot uning koʻziga (tuparlarini) surtdilar va bayroqni unga berdilar, shunda Alloh u orqali (galaba) ato etdi». Yana {Aytgin: kelinglar, oʻgʻillarimiz va oʻgʻillaringizni... chaqiraylik} oyati nozil boʻlganda, Rasululloh ﷺ Ali, Fotima, Hasan va Husaynni chaqirib: «Ey Bor Xudoyo, mana shular mening ahlimdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu jihatdan hasan sahih gʻaribdir.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муовия ибн Абу Суфён Саъдни (амир қилиб) тайинлади ва: «Сенга Абу Туроб (Али)ни сўкишдан нима тўсқинлик қилмоқда?» деди. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺ айтган учта (хислатни) эслаб турганим учун уни ҳеч сўкмайман. Улардан бирортаси менга (қизил) туялардан ҳам севимлироқдир. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ғазотларидан бирида Алини (ортда) қолдириб кетганларида унга (шундай) деганларини эшитдим. Шунда Али у зотга: ‹Ё Расулуллоҳ, мени аёллар ва болалар билан қолдириб кетяпсизми?› деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: ‹Ҳорун Мусога қандай мартабада бўлса, сен ҳам менга шундай мартабада бўлишингга рози эмасмисан? Фақат мендан кейин нубувват (пайғамбарлик) йўқ›, дедилар. Яна мен у зотнинг Хайбар куни: ‹Мен байроқни Аллоҳни ва Расулини севадиган, Аллоҳ ва Расули ҳам уни севадиган бир кишига бераман›, деганларини эшитдим», деди. (Саъд) деди: «Биз бунга бўйин чўздик (интилдик). У зот: ‹Менга Алини чақиринглар›, дедилар. Али кўзи оғриган ҳолда келди. У зот унинг кўзига (тупарларини) суртдилар ва байроқни унга бердилар, шунда Аллоҳ у орқали (галаба) ато этди». Яна {Айтгин: келинглар, ўғилларимиз ва ўғилларингизни... чақирайлик} ояти нозил бўлганда, Расулуллоҳ ﷺ Али, Фотима, Ҳасан ва Ҳусайнни чақириб: «Эй Бор Худоё, мана шулар менинг аҳлимдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу жиҳатдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا خُشَيْشُ بْنُ أَصْرَمَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ هِنْدٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ مُمْسِكٌ فَهَلْ عَلَىَّ مِنْ حَرَجٍ أَنْ أُنْفِقَ عَلَى عِيَالِهِ مِنْ مَالِهِ بِغَيْرِ إِذْنِهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ حَرَجَ عَلَيْكِ أَنْ تُنْفِقِي عَلَيْهِمْ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hind Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, albatta, Abu Sufyon baxil kishidir. Uning ruxsatisiz molidan oilasiga sarflasam, menga gunoh boʻladimi?» — dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Ularga maʼruf (odat) boʻyicha sarflashing senga gunoh emas», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳинд Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, албатта, Абу Суфён бахил кишидир. Унинг рухсатисиз молидан оиласига сарфласам, менга гуноҳ бўладими?» — деди. Шунда Набий ﷺ: «Уларга маъруф (одат) бўйича сарфлашинг сенга гуноҳ эмас», — дедилар.

وَعَن عَبَّاسٍ قَالَ: شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَ حُنَيْنٍ فَلَمَّا الْتَقَى الْمُسْلِمُونَ وَالْكُفَّارُ وَلَّى الْمُسْلِمُونَ مُدْبِرِينَ فَطَفِقَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْكُضُ بَغْلَتَهُ قِبَلَ الْكُفَّارِ وَأَنَا آخِذٌ بِلِجَامِ بَغْلَةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَكُفُّهَا إِرَادَةَ أَن لَا تسرع وَأَبُو سُفْيَان آخِذٌ بِرِكَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَيْ عَبَّاسُ نَادِ أَصْحَابَ السَّمُرَةِ فَقَالَ عَبَّاسٌ وَكَانَ رَجُلًا صَيِّتًا فَقُلْتُ بِأَعْلَى صَوْتِي أَيْنَ أَصْحَابُ السَّمُرَةِ فَقَالَ وَاللَّهِ لَكَأَنَّ عَطْفَتَهُمْ حِينَ سَمِعُوا صَوْتِي عَطْفَةُ الْبَقَرِ عَلَى أَوْلَادِهَا فَقَالُوا يَا لَبَّيْكَ يَا لَبَّيْكَ قَالَ فَاقْتَتَلُوا وَالْكُفَّارَ وَالدَّعْوَةُ فِي الْأَنْصَارِ يَقُولُونَ يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ قَالَ ثُمَّ قُصِرَتِ الدَّعْوَةُ عَلَى بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ عَلَى بَغْلَتِهِ كَالْمُتَطَاوِلِ عَلَيْهَا إِلَى قِتَالِهِمْ فَقَالَ حِينَ حَمِيَ الْوَطِيسُ ثُمَّ أَخَذَ حَصَيَاتٍ فَرَمَى بِهِنَّ وُجُوهَ الْكُفَّارِ ثُمَّ قَالَ انْهَزَمُوا وَرَبِّ مُحَمَّدٍ فَوَاللَّهِ مَا هُوَ إِلَّا أَنْ رَمَاهُمْ بِحَصَيَاتِهِ فَمَا زِلْتُ أَرَى حَدَّهُمْ كَلِيلًا وَأَمْرَهُمْ مُدبرا. رَوَاهُ مُسلم

Abbos ibn Abdulmuttalib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Hunayn kuni Rasululloh ﷺ bilan birga hozir boʻldim. Men va Abu Sufyon ibn Horis ibn Abdulmuttalib Rasululloh ﷺ ga yopishib oldik va u zotdan ayrilmadik. Rasululloh ﷺ esa Farva ibn Nufosa al-Juzomiy u zotga tuhfa qilgan oq xachirlarida edilar. Musulmonlar bilan kofirlar toʻqnashganda, musulmonlar orqaga qarab qocha boshlashdi. Rasululloh ﷺ esa xachirlarini kofirlar tomon hayday boshladilar. Men Rasululloh ﷺ ning xachirlari jilovidan ushlab, tez yurmasligi uchun uni tutib turardim, Abu Sufyon esa Rasululloh ﷺ ning uzangisidan ushlab turardi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Abbos, samura (daraxti) ahlini (Hudaybiya bayʼati sohiblarini) chaqir!» dedilar. Men jarangdor ovozli kishi edim, shunda butun ovozim bilan: «Samura ahli qayda?» dedim. Alloh nomiga qasamki, ular ovozimni eshitganlarida ularning (qaytishi) sigirlarning bolalariga (mehr bilan) qaytishidek edi. Ular: «Labbayk, labbayk!» deb (kela boshlashdi). Ular kofirlar bilan jang qildilar. Ansorlarga (qarata): «Ey ansorlar jamoasi! Ey ansorlar jamoasi!» deb chaqiriq boʻlardi. Soʻng chaqiriq Banul-Horis ibn al-Xazrajga qisqartirildi (ularga qaratildi), shunda: «Ey Banul-Horis ibn al-Xazraj! Ey Banul-Horis ibn al-Xazraj!» deyishdi. Rasululloh ﷺ esa xachirlarida boʻyinlarini choʻzgancha ularning jangiga qarab turib: «Mana, endi tandir qizidi (jang qizgʻin pallaga yetdi)», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ bir necha mayda toshlar olib, ularni kofirlarning yuzlariga otdilar, soʻng: «Muhammadning Robbiga qasamki, ular magʻlub boʻldilar!» dedilar. Men borib qaradim, koʻrishimcha, jang oʻsha holatida (davom etardi). Alloh nomiga qasamki, u zot ularga toshlarini otishlari bilan men ularning shijoati susayganini va ishlari orqaga ketganini koʻrib turdim.Аббос ибн Абдулмутталиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ҳунайн куни Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ҳозир бўлдим. Мен ва Абу Суфён ибн Ҳорис ибн Абдулмутталиб Расулуллоҳ ﷺ га ёпишиб олдик ва у зотдан айрилмадик. Расулуллоҳ ﷺ эса Фарва ибн Нуфоса ал-Жузомий у зотга туҳфа қилган оқ хачирларида эдилар. Мусулмонлар билан кофирлар тўқнашганда, мусулмонлар орқага қараб қоча бошлашди. Расулуллоҳ ﷺ эса хачирларини кофирлар томон ҳайдай бошладилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг хачирлари жиловидан ушлаб, тез юрмаслиги учун уни тутиб турардим, Абу Суфён эса Расулуллоҳ ﷺ нинг узангисидан ушлаб турарди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Аббос, самура (дарахти) аҳлини (Ҳудайбия байъати соҳибларини) чақир!» дедилар. Мен жарангдор овозли киши эдим, шунда бутун овозим билан: «Самура аҳли қайда?» дедим. Аллоҳ номига қасамки, улар овозимни эшитганларида уларнинг (қайтиши) сигирларнинг болаларига (меҳр билан) қайтишидек эди. Улар: «Лаббайк, лаббайк!» деб (кела бошлашди). Улар кофирлар билан жанг қилдилар. Ансорларга (қарата): «Эй ансорлар жамоаси! Эй ансорлар жамоаси!» деб чақириқ бўларди. Сўнг чақириқ Банул-Ҳорис ибн ал-Хазражга қисқартирилди (уларга қаратилди), шунда: «Эй Банул-Ҳорис ибн ал-Хазраж! Эй Банул-Ҳорис ибн ал-Хазраж!» дейишди. Расулуллоҳ ﷺ эса хачирларида бўйинларини чўзганча уларнинг жангига қараб туриб: «Мана, энди тандир қизиди (жанг қизғин паллага етди)», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ бир неча майда тошлар олиб, уларни кофирларнинг юзларига отдилар, сўнг: «Муҳаммаднинг Роббига қасамки, улар мағлуб бўлдилар!» дедилар. Мен бориб қарадим, кўришимча, жанг ўша ҳолатида (давом этарди). Аллоҳ номига қасамки, у зот уларга тошларини отишлари билан мен уларнинг шижоати сусайганини ва ишлари орқага кетганини кўриб турдим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ خُصَيْفَةَ، أَنَّ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ سُفْيَانَ بْنَ أَبِي زُهَيْرٍ ـ رَجُلٌ مِنْ أَزْدِ شَنُوءَةَ ـ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنِ اقْتَنَى كَلْبًا لاَ يُغْنِي عَنْهُ زَرْعًا وَلاَ ضَرْعًا، نَقَصَ كُلَّ يَوْمٍ مِنْ عَمَلِهِ قِيرَاطٌ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ أَنْتَ سَمِعْتَ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ إِي وَرَبِّ هَذَا الْمَسْجِدِ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon ibn Abu Zuhayr — Azd Shanuʼa qabilasidan boʻlgan bir kishi va Paygʻambar ﷺ ning sahobalaridan biri — dedi: «Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Kim — dala (ekinzor) ham, chorva ham qoʻriqlamaydigan it saqlasa, uning yaxshi amallari savobidan har kuni bir qirot kamayadi›». Men (Soib): «Sen buni Allohning Rasuli ﷺ dan eshitdingmi?» — deb soʻradim. U: «Ha, mana bu masjidning Robbiga qasamki», — dedi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Суфён ибн Абу Зуҳайр — Азд Шануъа қабиласидан бўлган бир киши ва Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларидан бири — деди: «Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Ким — дала (экинзор) ҳам, чорва ҳам қўриқламайдиган ит сақласа, унинг яхши амаллари савобидан ҳар куни бир қирот камаяди›». Мен (Соиб): «Сен буни Аллоҳнинг Расули ﷺ дан эшитдингми?» — деб сўрадим. У: «Ҳа, мана бу масжиднинг Роббига қасамки», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا أَبِي، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي سُفْيَانَ، قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ هَلْ لَكَ فِي أُخْتِي بِنْتِ أَبِي سُفْيَانَ فَقَالَ ‏"‏ أَفْعَلُ مَاذَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ تَنْكِحُهَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَوَتُحِبِّينَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لَسْتُ لَكَ بِمُخْلِيَةٍ وَأَحَبُّ مَنْ شَرِكَنِي فِي الْخَيْرِ أُخْتِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهَا لاَ تَحِلُّ لِي ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ فَإِنِّي أُخْبِرْتُ أَنَّكَ تَخْطُبُ دُرَّةَ بِنْتَ أَبِي سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بِنْتَ أُمِّ سَلَمَةَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَوْ أَنَّهَا لَمْ تَكُنْ رَبِيبَتِي فِي حَجْرِي مَا حَلَّتْ لِي إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ أَرْضَعَتْنِي وَأَبَاهَا ثُوَيْبَةُ فَلاَ تَعْرِضْنَ عَلَىَّ بَنَاتِكُنَّ وَلاَ أَخَوَاتِكُنَّ ‏"‏ ‏.‏

Ummu Habiba bint Abu Sufyon (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ huzurimga kirdilar. Men u zotga: «Singlim, Abu Sufyonning qiziga moyilligingiz bormi?» — dedim. U zot: «Nima qilay?» — dedilar. Men: «Uni nikohingizga olsangiz», — dedim. U zot: «Buni xohlaysanmi?» — dedilar. Men: «Men sizning yolgʻiz (xotiningiz) emasman, yaxshilikda menga sherik boʻladigan eng yaxshi (kishi) singlimdir», — dedim. U zot: «Albatta u menga halol emas», — dedilar. Men: «Menga aytishlaricha, siz Durra bint Abu Salamani xostgorlik qilmoqchi ekansiz», — dedim. U zot: «Ummu Salamaning qizinimi?» — dedilar. Men: «Ha», — dedim. U zot: «Agar u mening qaramogʻimda tarbiyalangan oʻgay qizim boʻlmaganda ham, menga halol boʻlmas edi, chunki u mening emikdosh akamning qizidir. Suvayba meni ham, uning otasini ham emizgan. Bas, menga qizlaringizni ham, singillaringizni ham taklif qilmanglar», — dedilar.Умму Ҳабиба бинт Абу Суфён (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кирдилар. Мен у зотга: «Синглим, Абу Суфённинг қизига мойиллигингиз борми?» — дедим. У зот: «Нима қилай?» — дедилар. Мен: «Уни никоҳингизга олсангиз», — дедим. У зот: «Буни хоҳлайсанми?» — дедилар. Мен: «Мен сизнинг ёлғиз (хотинингиз) эмасман, яхшиликда менга шерик бўладиган энг яхши (киши) синглимдир», — дедим. У зот: «Албатта у менга ҳалол эмас», — дедилар. Мен: «Менга айтишларича, сиз Дурра бинт Абу Саламани хостгорлик қилмоқчи экансиз», — дедим. У зот: «Умму Саламанинг қизиними?» — дедилар. Мен: «Ҳа», — дедим. У зот: «Агар у менинг қарамоғимда тарбияланган ўгай қизим бўлмаганда ҳам, менга ҳалол бўлмас эди, чунки у менинг эмикдош акамнинг қизидир. Сувайба мени ҳам, унинг отасини ҳам эмизган. Бас, менга қизларингизни ҳам, сингилларингизни ҳам таклиф қилманглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَسَمَّوْا بِاسْمِي وَلاَ تَكْتَنُوا بِكُنْيَتِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ أَبُو صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَكَذَلِكَ رِوَايَةُ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ جَابِرٍ وَسَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ جَابِرٍ وَسُلَيْمَانَ الْيَشْكُرِيِّ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرٍ نَحْوَهُمْ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mening ismim bilan ismlaninglar, lekin mening kunyam bilan kunyalanmanglar», dedilar. Abu Dovud aytadi: Buni Abu Solih ham Abu Hurayradan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Shuningdek, Abu Sufyonning Jobirdan, Solim ibn Abul-Jaʼdning Jobirdan, Sulaymon al-Yashkuriyning Jobirdan va Ibnul-Munkadirning Jobirdan rivoyatlari ham shunga oʻxshashdir, hamda Anas ibn Molikning (rivoyati ham).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг исмим билан исмланинглар, лекин менинг куням билан куняланманглар», дедилар. Абу Довуд айтади: Буни Абу Солиҳ ҳам Абу Ҳурайрадан шунга ўхшаш ривоят қилган. Шунингдек, Абу Суфённинг Жобирдан, Солим ибн Абул-Жаъднинг Жобирдан, Сулаймон ал-Яшкурийнинг Жобирдан ва Ибнул-Мункадирнинг Жобирдан ривоятлари ҳам шунга ўхшашдир, ҳамда Анас ибн Моликнинг (ривояти ҳам).

وَعَن أبي إِسْحَق قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلْبَرَاءِ يَا أَبَا عُمَارَةَ فَرَرْتُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ لَا وَاللَّهِ مَا وَلِيُّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَكِنْ خَرَجَ شُبَّانُ أَصْحَابِهِ لَيْسَ عَلَيْهِمْ كَثِيرُ سِلَاحٍ فَلَقَوْا قَوْمًا رُمَاةً لَا يَكَادُ يَسْقُطُ لَهُمْ سَهْمٌ فَرَشَقُوهُمْ رَشْقًا مَا يَكَادُونَ يُخْطِئُونَ فَأَقْبَلُوا هُنَاكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ يَقُودُهُ فَنَزَلَ وَاسْتَنْصَرَ وَقَالَ أَنَا النَّبِيُّ لَا كَذِبَ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ثُمَّ صفهم. رَوَاهُ مُسلم. وللبخاري مَعْنَاهُ وَفِي رِوَايَةٍ لَهُمَا قَالَ الْبَرَاءُ كُنَّا وَاللَّهِ إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ نَتَّقِي بِهِ وَإِنَّ الشُّجَاعَ مِنَّا لَلَّذِي يُحَاذِيهِ يَعْنِي النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi unga: «Ey Abu Umora! Hunayn kuni qochdingizmi?» dedi. (Baro): «Yoʻq, Alloh nomiga qasamki, Rasululloh ﷺ orqalariga burilmadilar. Lekin u zotning sahobalaridan yosh va yengil (qurolli) yigitlar — egnida sovuti yoʻq yoki koʻp quroli boʻlmagan holda — chiqib qolishdi-da, oʻqlari (mutlaqo) nishonga tegmaydigan bir qavm bilan — Havozin va Banu Nasr toʻplami bilan toʻqnashishdi. (Ular) ularga (shunday) oʻq otishdiki, deyarli xato qilmasdilar. Shunda (musulmonlar) Rasululloh ﷺ tomon yuzlandilar. Rasululloh ﷺ esa oq xachirlarida edilar, Abu Sufyon ibn Horis ibn Abdulmuttalib uni yetaklab borardi. U zot (xachirdan) tushib, (Allohdan) nusrat soʻrab: ‹Men paygʻambarman, (bunda) yolgʻon yoʻq! Men Abdulmuttalibning oʻgʻliman!› dedilar. Soʻng (sahobalarni) saf tortdilar», dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши унга: «Эй Абу Умора! Ҳунайн куни қочдингизми?» деди. (Баро): «Йўқ, Аллоҳ номига қасамки, Расулуллоҳ ﷺ орқаларига бурилмадилар. Лекин у зотнинг саҳобаларидан ёш ва енгил (қуролли) йигитлар — эгнида совути йўқ ёки кўп қуроли бўлмаган ҳолда — чиқиб қолишди-да, ўқлари (мутлақо) нишонга тегмайдиган бир қавм билан — Ҳавозин ва Бану Наср тўплами билан тўқнашишди. (Улар) уларга (шундай) ўқ отишдики, деярли хато қилмасдилар. Шунда (мусулмонлар) Расулуллоҳ ﷺ томон юзландилар. Расулуллоҳ ﷺ эса оқ хачирларида эдилар, Абу Суфён ибн Ҳорис ибн Абдулмутталиб уни етаклаб борарди. У зот (хачирдан) тушиб, (Аллоҳдан) нусрат сўраб: ‹Мен пайғамбарман, (бунда) ёлғон йўқ! Мен Абдулмутталибнинг ўғлиман!› дедилар. Сўнг (саҳобаларни) саф тортдилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ جَاءَتْ هِنْدُ بِنْتُ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ، فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ مِسِّيكٌ، فَهَلْ عَلَىَّ حَرَجٌ أَنْ أُطْعِمَ مِنَ الَّذِي لَهُ عِيَالَنَا فَقَالَ ‏"‏ لاَ حَرَجَ عَلَيْكِ أَنْ تُطْعِمِيهِمْ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hind bint Utba (Abu Sufyonning xotini) kelib: «Yo Rasululloh, Abu Sufyon — baxil kishi. Agar men uning molidan bolalarimiz uchun biror narsa sarflasam, (menga) zarar (gunoh) bormi?» — dedi. U zot: «Agar sen ularni undan — adolatli va meʼyorda (isrofgarlik qilmay) — boqsang, senga zarar yoʻq», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳинд бинт Утба (Абу Суфённинг хотини) келиб: «Ё Расулуллоҳ, Абу Суфён — бахил киши. Агар мен унинг молидан болаларимиз учун бирор нарса сарфласам, (менга) зарар (гуноҳ) борми?» — деди. У зот: «Агар сен уларни ундан — адолатли ва меъёрда (исрофгарлик қилмай) — боқсанг, сенга зарар йўқ», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، مَوْلَى الأَسْوَدِ بْنِ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ حَفْصٍ، طَلَّقَهَا الْبَتَّةَ وَهُوَ غَائِبٌ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا وَكِيلُهُ بِشَعِيرٍ فَسَخِطَتْهُ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا لَكِ عَلَيْنَا مِنْ شَىْءٍ ‏.‏ فَجَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ لَيْسَ لَكِ عَلَيْهِ نَفَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَأَمَرَهَا أَنْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ تِلْكَ امْرَأَةٌ يَغْشَاهَا أَصْحَابِي اعْتَدِّي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ رَجُلٌ أَعْمَى تَضَعِينَ ثِيَابَكِ فَإِذَا حَلَلْتِ فَآذِنِينِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا حَلَلْتُ ذَكَرْتُ لَهُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ وَأَبَا جَهْمٍ خَطَبَانِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَلاَ يَضَعُ عَصَاهُ عَنْ عَاتَقِهِ وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَصُعْلُوكٌ لاَ مَالَ لَهُ انْكِحِي أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ‏"‏ ‏.‏ فَكَرِهْتُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ انْكِحِي أُسَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَنَكَحْتُهُ فَجَعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا وَاغْتَبَطْتُ بِهِ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Amr ibn Hafs uni gʻoyibligida (uydan uzoqda turib) batta (qatʼiy) taloq qildi va vakilini unga arpa bilan yubordi. (Fotima) bunga gʻazablandi (norozi boʻldi). Shunda (vakil): «Vallohi, bizning zimmamizda senga (beradigan) hech narsa yoʻq», dedi. (Fotima) Rasululloh ﷺ ning oldiga kelib buni u zotga aytdi. U zot: «Uning (eringning) zimmasida senga nafaqa yoʻq», dedilar. Soʻng unga Ummu Sharikning uyida idda oʻtkazishni buyurdilar. Keyin: «U shunday ayolki, oldiga mening sahobalarim koʻp boradi. Idda(ngni) Ibn Ummu Maktumning oldida oʻtkaz, chunki u koʻr kishi, (uning oldida) kiyimingni yechishing mumkin. Idda(ng) tugab (eraga) hatto boʻlganingda menga xabar ber», dedilar. (Fotima) dedi: «Idda(m) tugab eraga hatto boʻlganimda, men u zotga Muoviya ibn Abu Sufyon va Abu Jahm menga sovchi qoʻyganini aytdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Abu Jahmga kelsak, u hassasini yelkasidan qoʻymaydi (xotinlarini koʻp uradi); Muoviyaga kelsak, u kambagʻal, moli yoʻq. Usoma ibn Zaydga turmushga chiq›, dedilar. Men uni yoqtirmadim. Soʻng u zot: ‹Usomaga turmushga chiq›, dedilar. Men unga turmushga chiqdim. Alloh unda yaxshilik (baraka) ato etdi va men u bilan (boshqalar) havas qiladigan (saodatli) holatga keldim.»Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Амр ибн Ҳафс уни ғойиблигида (уйдан узоқда туриб) батта (қатъий) талоқ қилди ва вакилини унга арпа билан юборди. (Фотима) бунга ғазабланди (норози бўлди). Шунда (вакил): «Валлоҳи, бизнинг зиммамизда сенга (берадиган) ҳеч нарса йўқ», деди. (Фотима) Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келиб буни у зотга айтди. У зот: «Унинг (эрингнинг) зиммасида сенга нафақа йўқ», дедилар. Сўнг унга Умму Шарикнинг уйида идда ўтказишни буюрдилар. Кейин: «У шундай аёлки, олдига менинг саҳобаларим кўп боради. Идда(нгни) Ибн Умму Мактумнинг олдида ўтказ, чунки у кўр киши, (унинг олдида) кийимингни ечишинг мумкин. Идда(нг) тугаб (эрага) ҳатто бўлганингда менга хабар бер», дедилар. (Фотима) деди: «Идда(м) тугаб эрага ҳатто бўлганимда, мен у зотга Муовия ибн Абу Суфён ва Абу Жаҳм менга совчи қўйганини айтдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Абу Жаҳмга келсак, у ҳассасини елкасидан қўймайди (хотинларини кўп уради); Муовияга келсак, у камбағал, моли йўқ. Усома ибн Зайдга турмушга чиқ›, дедилар. Мен уни ёқтирмадим. Сўнг у зот: ‹Усомага турмушга чиқ›, дедилар. Мен унга турмушга чиқдим. Аллоҳ унда яхшилик (барака) ато этди ва мен у билан (бошқалар) ҳавас қиладиган (саодатли) ҳолатга келдим.»

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ، أَنَّ هِرَقْلَ، قَالَ لَهُ سَأَلْتُكَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ أَمَرَكُمْ بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ‏.‏ قَالَ وَهَذِهِ صِفَةُ نَبِيٍّ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon menga aytdiki, Hiraql (Irakliy) unga: «Men sendan — u (Muhammad) sizlarni nimaga buyuradi, deb — soʻraganimda, sen — u sizlarni namoz oʻqishga, rost soʻzlashga, iffatli boʻlishga, vaʼdani bajarishga va omonatlarni (egasiga) qaytarishga buyuradi, deb — javob berding», — dedi. Soʻng Hiraql: «Bular — haqiqatan (ham) paygʻambar(ning) sifatlari(dir)», — deb qoʻshdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Суфён менга айтдики, Ҳирақл (Ираклий) унга: «Мен сендан — у (Муҳаммад) сизларни нимага буюради, деб — сўраганимда, сен — у сизларни намоз ўқишга, рост сўзлашга, иффатли бўлишга, ваъдани бажаришга ва омонатларни (эгасига) қайтаришга буюради, деб — жавоб бердинг», — деди. Сўнг Ҳирақл: «Булар — ҳақиқатан (ҳам) пайғамбар(нинг) сифатлари(дир)», — деб қўшди.

وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ هَذِهِ الأَحَادِيثَ الثَّلاَثَةَ، قَالَ قَالَتْ زَيْنَبُ دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ حَبِيبَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَ أَبُوهَا أَبُو سُفْيَانَ فَدَعَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ بِطِيبٍ فِيهِ صُفْرَةٌ خَلُوقٌ أَوْ غَيْرُهُ فَدَهَنَتْ مِنْهُ جَارِيَةً ثُمَّ مَسَّتْ بِعَارِضَيْهَا ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تُحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ زَيْنَبُ ثُمَّ دَخَلْتُ عَلَى زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ حِينَ تُوُفِّيَ أَخُوهَا فَدَعَتْ بِطِيبٍ فَمَسَّتْ مِنْهُ ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تُحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ زَيْنَبُ سَمِعْتُ أُمِّي أُمَّ سَلَمَةَ، تَقُولُ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَقَدِ اشْتَكَتْ عَيْنُهَا أَفَنَكْحُلُهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا كُلَّ ذَلِكَ يَقُولُ لاَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ وَقَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَرْمِي بِالْبَعَرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حُمَيْدٌ قُلْتُ لِزَيْنَبَ وَمَا تَرْمِي بِالْبَعَرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ فَقَالَتْ زَيْنَبُ كَانَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا دَخَلَتْ حِفْشًا وَلَبِسَتْ شَرَّ ثِيَابِهَا وَلَمْ تَمَسَّ طِيبًا وَلاَ شَيْئًا حَتَّى تَمُرَّ بِهَا سَنَةٌ ثُمَّ تُؤْتَى بِدَابَّةٍ حِمَارٍ أَوْ شَاةٍ أَوْ طَيْرٍ فَتَفْتَضُّ بِهِ فَقَلَّمَا تَفْتَضُّ بِشَىْءٍ إِلاَّ مَاتَ ثُمَّ تَخْرُجُ فَتُعْطَى بَعَرَةً فَتَرْمِي بِهَا ثُمَّ تُرَاجِعُ بَعْدُ مَا شَاءَتْ مِنْ طِيبٍ أَوْ غَيْرِهِ ‏.‏

Zaynab bint Umm Salama (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadi: Otasi Abu Sufyon vafot etganida men Nabiy ﷺ ning zavjasi Umm Habibaning oldiga kirdim. Umm Habiba sargʻish rangli xaluq atridan yoki boshqasini soʻradi va undan bir choriga surtdi, soʻng oʻzining ikki yonogʻiga tegizdi, keyin: «Vallohi, menga atirning hojati yoʻq edi, faqat men Rasululloh ﷺ minbar ustida shunday deganlarini eshitganman: ‹Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga uch kundan ortiq oʻliging uchun aza tutishi halol emas, eri uchungina (aza tutadi) — toʻrt oy oʻn kun›», dedi. Zaynab aytdi: Soʻng men Zaynab binti Jahshning oldiga akasi vafot etganida kirdim. U ham atir soʻrab undan surtdi, keyin: «Vallohi, menga atirning hojati yoʻq edi, faqat men Rasululloh ﷺ minbar ustida shunday deganlarini eshitganman: ‹Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga uch kundan ortiq oʻliging uchun aza tutishi halol emas, eri uchungina (aza tutadi) — toʻrt oy oʻn kun›», dedi. Zaynab aytdi: Onam Umm Salamani shunday deganini eshitdim: Bir ayol Rasululloh ﷺ ning oldiga kelib: «Yo Rasululloh! Qizimning eri vafot etdi, koʻzi ogʻrib qoldi, unga surma surtaylikmi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Yoʻq», dedilar. (Buni) ikki yoki uch marta (takrorladilar), har safar «yoʻq» der edilar. Soʻng: «(Idda) atigi toʻrt oy oʻn kun-ku! Holbuki sizlardan biringiz johiliyatda bir yil oʻtgach (tezakni) uloqtirar edingiz», dedilar. Humayd aytdi: Men Zaynabga: «Bir yil oʻtgach tezakni uloqtirish nimasi?» dedim. Shunda Zaynab dedi: «Ayolning eri vafot etsa, u (kichik) kulbaga kirib, eng yomon kiyimlarini kiyar, atir ham, boshqa narsa ham tegizmas, toki bir yil oʻtmaguncha shunday turardi. Soʻng unga eshak, qoʻy yoki qush kabi bir hayvon keltirilar, u esa unga ishqalanib (tozalanardi), u nimaga ishqalansa, oʻsha narsa kamdan-kam holatlarda oʻlmasdan qolardi. Soʻng u (kulbadan) chiqar, unga tezak berilar, uni uloqtirar, keyin atir yoki boshqasidan xohlaganini ishlatishga qaytardi».Зайнаб бинт Умм Салама (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинади: Отаси Абу Суфён вафот этганида мен Набий ﷺ нинг завжаси Умм Ҳабибанинг олдига кирдим. Умм Ҳабиба сарғиш рангли халуқ атридан ёки бошқасини сўради ва ундан бир чорига суртди, сўнг ўзининг икки ёноғига тегизди, кейин: «Валлоҳи, менга атирнинг ҳожати йўқ эди, фақат мен Расулуллоҳ ﷺ минбар устида шундай деганларини эшитганман: ‹Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга уч кундан ортиқ ўлигинг учун аза тутиши ҳалол эмас, эри учунгина (аза тутади) — тўрт ой ўн кун›», деди. Зайнаб айтди: Сўнг мен Зайнаб бинти Жаҳшнинг олдига акаси вафот этганида кирдим. У ҳам атир сўраб ундан суртди, кейин: «Валлоҳи, менга атирнинг ҳожати йўқ эди, фақат мен Расулуллоҳ ﷺ минбар устида шундай деганларини эшитганман: ‹Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга уч кундан ортиқ ўлигинг учун аза тутиши ҳалол эмас, эри учунгина (аза тутади) — тўрт ой ўн кун›», деди. Зайнаб айтди: Онам Умм Саламани шундай деганини эшитдим: Бир аёл Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Қизимнинг эри вафот этди, кўзи оғриб қолди, унга сурма суртайликми?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Йўқ», дедилар. (Буни) икки ёки уч марта (такрорладилар), ҳар сафар «йўқ» дер эдилар. Сўнг: «(Идда) атиги тўрт ой ўн кун-ку! Ҳолбуки сизлардан бирингиз жоҳилиятда бир йил ўтгач (тезакни) улоқтирар эдингиз», дедилар. Ҳумайд айтди: Мен Зайнабга: «Бир йил ўтгач тезакни улоқтириш нимаси?» дедим. Шунда Зайнаб деди: «Аёлнинг эри вафот этса, у (кичик) кулбага кириб, энг ёмон кийимларини кияр, атир ҳам, бошқа нарса ҳам тегизмас, токи бир йил ўтмагунча шундай турарди. Сўнг унга эшак, қўй ёки қуш каби бир ҳайвон келтирилар, у эса унга ишқаланиб (тозаланарди), у нимага ишқаланса, ўша нарса камдан-кам ҳолатларда ўлмасдан қоларди. Сўнг у (кулбадан) чиқар, унга тезак берилар, уни улоқтирар, кейин атир ёки бошқасидан хоҳлаганини ишлатишга қайтарди».

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي الزُّهْرِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، وَمَرْوَانَ، يُصَدِّقُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَدِيثَ صَاحِبِهِ قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ، حَتَّى كَانُوا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ بِالْغَمِيمِ فِي خَيْلٍ لِقُرَيْشٍ طَلِيعَةً فَخُذُوا ذَاتَ الْيَمِينِ ‏"‏‏.‏ فَوَاللَّهِ مَا شَعَرَ بِهِمْ خَالِدٌ حَتَّى إِذَا هُمْ بِقَتَرَةِ الْجَيْشِ، فَانْطَلَقَ يَرْكُضُ نَذِيرًا لِقُرَيْشٍ، وَسَارَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا كَانَ بِالثَّنِيَّةِ الَّتِي يُهْبَطُ عَلَيْهِمْ مِنْهَا، بَرَكَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ حَلْ حَلْ‏.‏ فَأَلَحَّتْ، فَقَالُوا خَلأَتِ الْقَصْوَاءُ، خَلأَتِ الْقَصْوَاءُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا خَلأَتِ الْقَصْوَاءُ، وَمَا ذَاكَ لَهَا بِخُلُقٍ، وَلَكِنْ حَبَسَهَا حَابِسُ الْفِيلِ، ثُمَّ قَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يَسْأَلُونِي خُطَّةً يُعَظِّمُونَ فِيهَا حُرُمَاتِ اللَّهِ إِلاَّ أَعْطَيْتُهُمْ إِيَّاهَا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ زَجَرَهَا فَوَثَبَتْ، قَالَ فَعَدَلَ عَنْهُمْ حَتَّى نَزَلَ بِأَقْصَى الْحُدَيْبِيَةِ، عَلَى ثَمَدٍ قَلِيلِ الْمَاءِ يَتَبَرَّضُهُ النَّاسُ تَبَرُّضًا، فَلَمْ يُلَبِّثْهُ النَّاسُ حَتَّى نَزَحُوهُ، وَشُكِيَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَطَشُ، فَانْتَزَعَ سَهْمًا مِنْ كِنَانَتِهِ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوهُ فِيهِ، فَوَاللَّهِ مَا زَالَ يَجِيشُ لَهُمْ بِالرِّيِّ حَتَّى صَدَرُوا عَنْهُ، فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ، إِذْ جَاءَ بُدَيْلُ بْنُ وَرْقَاءَ الْخُزَاعِيُّ فِي نَفَرٍ مِنْ قَوْمِهِ مِنْ خُزَاعَةَ، وَكَانُوا عَيْبَةَ نُصْحِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَهْلِ تِهَامَةَ، فَقَالَ إِنِّي تَرَكْتُ كَعْبَ بْنَ لُؤَىٍّ وَعَامِرَ بْنَ لُؤَىٍّ نَزَلُوا أَعْدَادَ مِيَاهِ الْحُدَيْبِيَةِ، وَمَعَهُمُ الْعُوذُ الْمَطَافِيلُ، وَهُمْ مُقَاتِلُوكَ وَصَادُّوكَ عَنِ الْبَيْتِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّا لَمْ نَجِئْ لِقِتَالِ أَحَدٍ، وَلَكِنَّا جِئْنَا مُعْتَمِرِينَ، وَإِنَّ قُرَيْشًا قَدْ نَهِكَتْهُمُ الْحَرْبُ، وَأَضَرَّتْ بِهِمْ، فَإِنْ شَاءُوا مَادَدْتُهُمْ مُدَّةً، وَيُخَلُّوا بَيْنِي وَبَيْنَ النَّاسِ، فَإِنْ أَظْهَرْ فَإِنْ شَاءُوا أَنْ يَدْخُلُوا فِيمَا دَخَلَ فِيهِ النَّاسُ فَعَلُوا، وَإِلاَّ فَقَدْ جَمُّوا، وَإِنْ هُمْ أَبَوْا فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لأُقَاتِلَنَّهُمْ عَلَى أَمْرِي هَذَا حَتَّى تَنْفَرِدَ سَالِفَتِي، وَلَيُنْفِذَنَّ اللَّهُ أَمْرَهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ بُدَيْلٌ سَأُبَلِّغُهُمْ مَا تَقُولُ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقَ حَتَّى أَتَى قُرَيْشًا قَالَ إِنَّا قَدْ جِئْنَاكُمْ مِنْ هَذَا الرَّجُلِ، وَسَمِعْنَاهُ يَقُولُ قَوْلاً، فَإِنْ شِئْتُمْ أَنْ نَعْرِضَهُ عَلَيْكُمْ فَعَلْنَا، فَقَالَ سُفَهَاؤُهُمْ لاَ حَاجَةَ لَنَا أَنْ تُخْبِرَنَا عَنْهُ بِشَىْءٍ‏.‏ وَقَالَ ذَوُو الرَّأْىِ مِنْهُمْ هَاتِ مَا سَمِعْتَهُ يَقُولُ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ كَذَا وَكَذَا، فَحَدَّثَهُمْ بِمَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَامَ عُرْوَةُ بْنُ مَسْعُودٍ فَقَالَ أَىْ قَوْمِ أَلَسْتُمْ بِالْوَالِدِ قَالُوا بَلَى‏.‏ قَالَ أَوَلَسْتُ بِالْوَلَدِ قَالُوا بَلَى‏.‏ قَالَ فَهَلْ تَتَّهِمُونِي‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ قَالَ أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّي اسْتَنْفَرْتُ أَهْلَ عُكَاظٍ، فَلَمَّا بَلَّحُوا عَلَىَّ جِئْتُكُمْ بِأَهْلِي وَوَلَدِي وَمَنْ أَطَاعَنِي قَالُوا بَلَى‏.‏ قَالَ فَإِنَّ هَذَا قَدْ عَرَضَ لَكُمْ خُطَّةَ رُشْدٍ، اقْبَلُوهَا وَدَعُونِي آتِهِ‏.‏ قَالُوا ائْتِهِ‏.‏ فَأَتَاهُ فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نَحْوًا مِنْ قَوْلِهِ لِبُدَيْلٍ، فَقَالَ عُرْوَةُ عِنْدَ ذَلِكَ أَىْ مُحَمَّدُ، أَرَأَيْتَ إِنِ اسْتَأْصَلْتَ أَمْرَ قَوْمِكَ هَلْ سَمِعْتَ بِأَحَدٍ مِنَ الْعَرَبِ اجْتَاحَ أَهْلَهُ قَبْلَكَ وَإِنْ تَكُنِ الأُخْرَى، فَإِنِّي وَاللَّهِ لأَرَى وُجُوهًا، وَإِنِّي لأَرَى أَوْشَابًا مِنَ النَّاسِ خَلِيقًا أَنْ يَفِرُّوا وَيَدَعُوكَ‏.‏ فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ امْصُصْ بَظْرَ اللاَّتِ، أَنَحْنُ نَفِرُّ عَنْهُ وَنَدَعُهُ فَقَالَ مَنْ ذَا قَالُوا أَبُو بَكْرٍ‏.‏ قَالَ أَمَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْلاَ يَدٌ كَانَتْ لَكَ عِنْدِي لَمْ أَجْزِكَ بِهَا لأَجَبْتُكَ‏.‏ قَالَ وَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَكُلَّمَا تَكَلَّمَ أَخَذَ بِلِحْيَتِهِ، وَالْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ السَّيْفُ وَعَلَيْهِ الْمِغْفَرُ، فَكُلَّمَا أَهْوَى عُرْوَةُ بِيَدِهِ إِلَى لِحْيَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ضَرَبَ يَدَهُ بِنَعْلِ السَّيْفِ، وَقَالَ لَهُ أَخِّرْ يَدَكَ عَنْ لِحْيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَرَفَعَ عُرْوَةُ رَأْسَهُ فَقَالَ مَنْ هَذَا قَالُوا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ‏.‏ فَقَالَ أَىْ غُدَرُ، أَلَسْتُ أَسْعَى فِي غَدْرَتِكَ وَكَانَ الْمُغِيرَةُ صَحِبَ قَوْمًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَقَتَلَهُمْ، وَأَخَذَ أَمْوَالَهُمْ، ثُمَّ جَاءَ فَأَسْلَمَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا الإِسْلاَمَ فَأَقْبَلُ، وَأَمَّا الْمَالَ فَلَسْتُ مِنْهُ فِي شَىْءٍ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ إِنَّ عُرْوَةَ جَعَلَ يَرْمُقُ أَصْحَابَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِعَيْنَيْهِ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا تَنَخَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نُخَامَةً إِلاَّ وَقَعَتْ فِي كَفِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ فَدَلَكَ بِهَا وَجْهَهُ وَجِلْدَهُ، وَإِذَا أَمَرَهُمُ ابْتَدَرُوا أَمْرَهُ، وَإِذَا تَوَضَّأَ كَادُوا يَقْتَتِلُونَ عَلَى وَضُوئِهِ، وَإِذَا تَكَلَّمَ خَفَضُوا أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَهُ، وَمَا يُحِدُّونَ إِلَيْهِ النَّظَرَ تَعْظِيمًا لَهُ، فَرَجَعَ عُرْوَةُ إِلَى أَصْحَابِهِ، فَقَالَ أَىْ قَوْمِ، وَاللَّهِ لَقَدْ وَفَدْتُ عَلَى الْمُلُوكِ، وَوَفَدْتُ عَلَى قَيْصَرَ وَكِسْرَى وَالنَّجَاشِيِّ وَاللَّهِ إِنْ رَأَيْتُ مَلِكًا قَطُّ، يُعَظِّمُهُ أَصْحَابُهُ مَا يُعَظِّمُ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم مُحَمَّدًا، وَاللَّهِ إِنْ تَنَخَّمَ نُخَامَةً إِلاَّ وَقَعَتْ فِي كَفِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ، فَدَلَكَ بِهَا وَجْهَهُ وَجِلْدَهُ، وَإِذَا أَمَرَهُمُ ابْتَدَرُوا أَمْرَهُ وَإِذَا تَوَضَّأَ كَادُوا يَقْتَتِلُونَ عَلَى وَضُوئِهِ، وَإِذَا تَكَلَّمَ خَفَضُوا أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَهُ، وَمَا يُحِدُّونَ إِلَيْهِ النَّظَرَ تَعْظِيمًا لَهُ، وَإِنَّهُ قَدْ عَرَضَ عَلَيْكُمْ خُطَّةَ رُشْدٍ، فَاقْبَلُوهَا‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ دَعُونِي آتِهِ‏.‏ فَقَالُوا ائْتِهِ‏.‏ فَلَمَّا أَشْرَفَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا فُلاَنٌ، وَهْوَ مِنْ قَوْمٍ يُعَظِّمُونَ الْبُدْنَ فَابْعَثُوهَا لَهُ ‏"‏‏.‏ فَبُعِثَتْ لَهُ وَاسْتَقْبَلَهُ النَّاسُ يُلَبُّونَ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ مَا يَنْبَغِي لِهَؤُلاَءِ أَنْ يُصَدُّوا عَنِ الْبَيْتِ، فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ قَالَ رَأَيْتُ الْبُدْنَ قَدْ قُلِّدَتْ وَأُشْعِرَتْ، فَمَا أَرَى أَنْ يُصَدُّوا عَنِ الْبَيْتِ‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ مِكْرَزُ بْنُ حَفْصٍ‏.‏ فَقَالَ دَعُونِي آتِهِ‏.‏ فَقَالُوا ائْتِهِ‏.‏ فَلَمَّا أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا مِكْرَزٌ وَهْوَ رَجُلٌ فَاجِرٌ ‏"‏‏.‏ فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، فَبَيْنَمَا هُوَ يُكَلِّمُهُ إِذْ جَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو‏.‏ قَالَ مَعْمَرٌ فَأَخْبَرَنِي أَيُّوبُ عَنْ عِكْرِمَةَ، أَنَّهُ لَمَّا جَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَقَدْ سَهُلَ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ مَعْمَرٌ قَالَ الزُّهْرِيُّ فِي حَدِيثِهِ فَجَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو فَقَالَ هَاتِ، اكْتُبْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ كِتَابًا، فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْكَاتِبَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏"‏‏.‏ قَالَ سُهَيْلٌ أَمَّا الرَّحْمَنُ فَوَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا هُوَ وَلَكِنِ اكْتُبْ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ‏.‏ كَمَا كُنْتَ تَكْتُبُ‏.‏ فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ وَاللَّهِ لاَ نَكْتُبُهَا إِلاَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اكْتُبْ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ سُهَيْلٌ وَاللَّهِ لَوْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ مَا صَدَدْنَاكَ عَنِ الْبَيْتِ وَلاَ قَاتَلْنَاكَ، وَلَكِنِ اكْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَاللَّهِ إِنِّي لَرَسُولُ اللَّهِ وَإِنْ كَذَّبْتُمُونِي‏.‏ اكْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَذَلِكَ لِقَوْلِهِ ‏"‏ لاَ يَسْأَلُونِي خُطَّةً يُعَظِّمُونَ فِيهَا حُرُمَاتِ اللَّهِ إِلاَّ أَعْطَيْتُهُمْ إِيَّاهَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَى أَنْ تُخَلُّوا بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَنَطُوفَ بِهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ سُهَيْلٌ وَاللَّهِ لاَ تَتَحَدَّثُ الْعَرَبُ أَنَّا أُخِذْنَا ضُغْطَةً وَلَكِنْ ذَلِكَ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ فَكَتَبَ‏.‏ فَقَالَ سُهَيْلٌ وَعَلَى أَنَّهُ لاَ يَأْتِيكَ مِنَّا رَجُلٌ، وَإِنْ كَانَ عَلَى دِينِكَ، إِلاَّ رَدَدْتَهُ إِلَيْنَا‏.‏ قَالَ الْمُسْلِمُونَ سُبْحَانَ اللَّهِ كَيْفَ يُرَدُّ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَقَدْ جَاءَ مُسْلِمًا فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ دَخَلَ أَبُو جَنْدَلِ بْنُ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو يَرْسُفُ فِي قُيُودِهِ، وَقَدْ خَرَجَ مِنْ أَسْفَلِ مَكَّةَ، حَتَّى رَمَى بِنَفْسِهِ بَيْنَ أَظْهُرِ الْمُسْلِمِينَ‏.‏ فَقَالَ سُهَيْلٌ هَذَا يَا مُحَمَّدُ أَوَّلُ مَا أُقَاضِيكَ عَلَيْهِ أَنْ تَرُدَّهُ إِلَىَّ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّا لَمْ نَقْضِ الْكِتَابَ بَعْدُ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ إِذًا لَمْ أُصَالِحْكَ عَلَى شَىْءٍ أَبَدًا‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَأَجِزْهُ لِي ‏"‏‏.‏ قَالَ مَا أَنَا بِمُجِيزِهِ لَكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَلَى، فَافْعَلْ ‏"‏‏.‏ قَالَ مَا أَنَا بِفَاعِلٍ‏.‏ قَالَ مِكْرَزٌ بَلْ قَدْ أَجَزْنَاهُ لَكَ‏.‏ قَالَ أَبُو جَنْدَلٍ أَىْ مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، أُرَدُّ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَقَدْ جِئْتُ مُسْلِمًا أَلاَ تَرَوْنَ مَا قَدْ لَقِيتُ وَكَانَ قَدْ عُذِّبَ عَذَابًا شَدِيدًا فِي اللَّهِ‏.‏ قَالَ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَأَتَيْتُ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ أَلَسْتَ نَبِيَّ اللَّهِ حَقًّا قَالَ ‏"‏ بَلَى ‏"‏‏.‏ قُلْتُ أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَعَدُوُّنَا عَلَى الْبَاطِلِ قَالَ ‏"‏ بَلَى ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَلِمَ نُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا إِذًا قَالَ ‏"‏ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ، وَلَسْتُ أَعْصِيهِ وَهْوَ نَاصِرِي ‏"‏‏.‏ قُلْتُ أَوَلَيْسَ كُنْتَ تُحَدِّثُنَا أَنَّا سَنَأْتِي الْبَيْتَ فَنَطُوفُ بِهِ قَالَ ‏"‏ بَلَى، فَأَخْبَرْتُكَ أَنَّا نَأْتِيهِ الْعَامَ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكَ آتِيهِ وَمُطَّوِّفٌ بِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَأَتَيْتُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ يَا أَبَا بَكْرٍ، أَلَيْسَ هَذَا نَبِيَّ اللَّهِ حَقًّا قَالَ بَلَى‏.‏ قُلْتُ أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَعَدُوُّنَا عَلَى الْبَاطِلِ قَالَ بَلَى‏.‏ قُلْتُ فَلِمَ نُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا إِذًا قَالَ أَيُّهَا الرَّجُلُ، إِنَّهُ لَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَيْسَ يَعْصِي رَبَّهُ وَهْوَ نَاصِرُهُ، فَاسْتَمْسِكْ بِغَرْزِهِ، فَوَاللَّهِ إِنَّهُ عَلَى الْحَقِّ‏.‏ قُلْتُ أَلَيْسَ كَانَ يُحَدِّثُنَا أَنَّا سَنَأْتِي الْبَيْتَ وَنَطُوفُ بِهِ قَالَ بَلَى، أَفَأَخْبَرَكَ أَنَّكَ تَأْتِيهِ الْعَامَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَإِنَّكَ آتِيهِ وَمُطَّوِّفٌ بِهِ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيِّ قَالَ عُمَرُ فَعَمِلْتُ لِذَلِكَ أَعْمَالاً‏.‏ قَالَ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قَضِيَّةِ الْكِتَابِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ ‏"‏ قُومُوا فَانْحَرُوا، ثُمَّ احْلِقُوا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا قَامَ مِنْهُمْ رَجُلٌ حَتَّى قَالَ ذَلِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، فَلَمَّا لَمْ يَقُمْ مِنْهُمْ أَحَدٌ دَخَلَ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ، فَذَكَرَ لَهَا مَا لَقِيَ مِنَ النَّاسِ‏.‏ فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، أَتُحِبُّ ذَلِكَ اخْرُجْ ثُمَّ لاَ تُكَلِّمْ أَحَدًا مِنْهُمْ كَلِمَةً حَتَّى تَنْحَرَ بُدْنَكَ، وَتَدْعُوَ حَالِقَكَ فَيَحْلِقَكَ‏.‏ فَخَرَجَ فَلَمْ يُكَلِّمْ أَحَدًا مِنْهُمْ، حَتَّى فَعَلَ ذَلِكَ نَحَرَ بُدْنَهُ، وَدَعَا حَالِقَهُ فَحَلَقَهُ‏.‏ فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ، قَامُوا فَنَحَرُوا، وَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يَحْلِقُ بَعْضًا، حَتَّى كَادَ بَعْضُهُمْ يَقْتُلُ بَعْضًا غَمًّا، ثُمَّ جَاءَهُ نِسْوَةٌ مُؤْمِنَاتٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="60" aya_start="10" aya_end="10"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏[quran sura="60" aya_start="10" aya_end="10"]{‏بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ‏}‏ فَطَلَّقَ عُمَرُ يَوْمَئِذٍ امْرَأَتَيْنِ كَانَتَا لَهُ فِي الشِّرْكِ، فَتَزَوَّجَ إِحْدَاهُمَا مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، وَالأُخْرَى صَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ، ثُمَّ رَجَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَدِينَةِ، فَجَاءَهُ أَبُو بَصِيرٍ ـ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ ـ وَهْوَ مُسْلِمٌ فَأَرْسَلُوا فِي طَلَبِهِ رَجُلَيْنِ، فَقَالُوا الْعَهْدَ الَّذِي جَعَلْتَ لَنَا‏.‏ فَدَفَعَهُ إِلَى الرَّجُلَيْنِ، فَخَرَجَا بِهِ حَتَّى بَلَغَا ذَا الْحُلَيْفَةِ، فَنَزَلُوا يَأْكُلُونَ مِنْ تَمْرٍ لَهُمْ، فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ لأَحَدِ الرَّجُلَيْنِ وَاللَّهِ إِنِّي لأَرَى سَيْفَكَ هَذَا يَا فُلاَنُ جَيِّدًا‏.‏ فَاسْتَلَّهُ الآخَرُ فَقَالَ أَجَلْ، وَاللَّهِ إِنَّهُ لَجَيِّدٌ، لَقَدْ جَرَّبْتُ بِهِ ثُمَّ جَرَّبْتُ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْهِ، فَأَمْكَنَهُ مِنْهُ، فَضَرَبَهُ حَتَّى بَرَدَ، وَفَرَّ الآخَرُ، حَتَّى أَتَى الْمَدِينَةَ، فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ يَعْدُو‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ رَآهُ ‏"‏ لَقَدْ رَأَى هَذَا ذُعْرًا ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا انْتَهَى إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ قُتِلَ وَاللَّهِ صَاحِبِي وَإِنِّي لَمَقْتُولٌ، فَجَاءَ أَبُو بَصِيرٍ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، قَدْ وَاللَّهِ أَوْفَى اللَّهُ ذِمَّتَكَ، قَدْ رَدَدْتَنِي إِلَيْهِمْ ثُمَّ أَنْجَانِي اللَّهُ مِنْهُمْ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَيْلُ أُمِّهِ مِسْعَرَ حَرْبٍ، لَوْ كَانَ لَهُ أَحَدٌ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ عَرَفَ أَنَّهُ سَيَرُدُّهُ إِلَيْهِمْ، فَخَرَجَ حَتَّى أَتَى سِيفَ الْبَحْرِ‏.‏ قَالَ وَيَنْفَلِتُ مِنْهُمْ أَبُو جَنْدَلِ بْنُ سُهَيْلٍ، فَلَحِقَ بِأَبِي بَصِيرٍ، فَجَعَلَ لاَ يَخْرُجُ مِنْ قُرَيْشٍ رَجُلٌ قَدْ أَسْلَمَ إِلاَّ لَحِقَ بِأَبِي بَصِيرٍ، حَتَّى اجْتَمَعَتْ مِنْهُمْ عِصَابَةٌ، فَوَاللَّهِ مَا يَسْمَعُونَ بِعِيرٍ خَرَجَتْ لِقُرَيْشٍ إِلَى الشَّأْمِ إِلاَّ اعْتَرَضُوا لَهَا، فَقَتَلُوهُمْ، وَأَخَذُوا أَمْوَالَهُمْ، فَأَرْسَلَتْ قُرَيْشٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تُنَاشِدُهُ بِاللَّهِ وَالرَّحِمِ لَمَّا أَرْسَلَ، فَمَنْ أَتَاهُ فَهْوَ آمِنٌ، فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="48" aya_start="24" aya_end="24"]{‏وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏[quran sura="48" aya_start="1" aya_end="1"]{‏الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ‏}‏ وَكَانَتْ حَمِيَّتُهُمْ أَنَّهُمْ لَمْ يُقِرُّوا أَنَّهُ نَبِيُّ اللَّهِ، وَلَمْ يُقِرُّوا بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَحَالُوا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْبَيْتِ‏.‏

Misvar ibn Maxrama va Marvon (roziyallohu anhum) — ularning rivoyatlari bir-birini tasdiqlaydi — rivoyat qiladi: Allohning Rasuli ﷺ Hudaybiya (sulhi) paytida yoʻlga chiqdi va ular biroz (masofa) yurganda, u zot: «Xolid ibn Validni — Quraysh otliqlarini boshlab, qoʻshinning old qismida — Gʻamim degan joyda(dir); bas, oʻng tomondagi yoʻldan boringlar», — dedi. Allohga qasamki, Xolid — musulmon qoʻshinining yurishidan koʻtarilgan chang unga yetib borgunicha — ularning kelganini sezmadi va soʻng u — Qurayshga xabar berish uchun — shoshilib orqaga qaytdi. Paygʻambar ﷺ — ularga (Qurayshga) boradigan Saniya (yaʼni togʻ yoʻli)ga yetib borgunicha — oldinga yuraverdi. Paygʻambar ﷺ ning urgʻochi tuyasi (Qasvo) choʻkdi (oʻtirib oldi). Odamlar tuyani turgʻizishga koʻp urindi, lekin behuda; shuning uchun ular: «Qasvo qaysar (oʻjar) boʻldi! Qasvo qaysar boʻldi!» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Qasvo qaysar boʻlgani yoʻq — chunki qaysarlik uning odati emas, lekin uni — filni toʻxtatgan Zot — toʻxtatdi», — dedi. Soʻng u zot: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotning nomi bilan (qasam) — agar ular (Quraysh kofirlari) mendan — Allohning cheklovlarini (hurmat qiladigan) biror narsani — soʻrasa, men uni ularga beraman», — dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ tuyani turgʻizdi va u (tuya) (oʻrnidan) turdi. Paygʻambar ﷺ oʻz yoʻlini oʻzgartirdi — to Hudaybiyaning eng chetida — odamlar oz miqdorda foydalanadigan kam suvli bir chuqur (quduq) oldida tushgunicha. Birozdan soʻng odamlar uning butun suvini ishlatdi va Allohning Rasuli ﷺ ga chanqoqdan (shikoyat qilib) arz qildi. Paygʻambar ﷺ oʻz oʻqdonidan bir oʻq olib, ularga — uni oʻsha chuqurga (quyishni) — buyurdi. Allohga qasamki, suv otila boshladi va — barcha odamlar chanqogʻini qondirib, qoniqarli (holda) qaytgunicha — otilaverdi. Ular hali shu holda ekanda, Budayl ibn Varqo al-Xuzoiy — oʻz qabilasi Xuzoadan baʼzi kishilar bilan — keldi; ular Allohning Rasuli ﷺ ning maslahatchilari boʻlib, undan hech narsani sir tutmas va Tihoma ahlidan edi. Budayl: «Men Kaʼb ibn Luay va Omir ibn Luayni — Hudaybiyaning moʻl suvida joylashgan holda — qoldirib keldim; ularda sogʻin tuyalar (yoki ularning ayollari va bolalari) bor edi va ular sizga qarshi urush qiladi hamda sizni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsadi», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Biz hech kim bilan jang qilishga kelmadik, balki umra qilishga (keldik). Shubhasiz, urush Qurayshni zaiflashtirdi va ular katta talofat koʻrdi; bas, agar ular xohlasa, men ular bilan bir muddatli sulh tuzaman — bu davrda ular men bilan (boshqa) odamlar (yaʼni Qurayshdan boshqa arab kofirlari) orasiga aralashmasin; agar men oʻsha kofirlar ustidan gʻalaba qozonsam, Quraysh — agar xohlasa — boshqa odamlardek Islomga kirsin; agar (Islomga kirmasa ham), ular hech boʻlmaganda jang qilishga (yetarli) kuchga ega boʻladi. Lekin agar ular sulhni qabul qilmasa, jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men — oʻz (din) ishimni himoya qilib — to oʻldirilgunimcha ular bilan jang qilaman; va (men aminman) Alloh, albatta, oʻz (din) ishini gʻolib qiladi», — dedi. Budayl: «Men ular(Quraysh)ga siz aytgan (narsa)ni yetkazaman», — dedi. Bas, u — Qurayshga yetib borgunicha — joʻnadi va: «Biz oʻsha kishi (Muhammad)ning oldidan keldik; biz uni biror narsa deyayotganini eshitdik va agar xohlasangiz, biz uni sizlarga bayon qilamiz», — dedi. Qurayshdan baʼzi ahmoqlar: «Biz bu maʼlumotga muhtoj emasmiz!» — deb baqirdi, lekin ular orasidagi donoroqlari: «Sen uning nima deganini aytib ber», — dedi. Budayl: «Men uning shunday-shunday deganini eshitdim», — deb, Paygʻambar ﷺ unga aytgan (narsa)ni aytdi. Urva ibn Masʼud (oʻrnidan) turib: «Ey odamlar! Sizlar (mening) farzandlarim emasmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Men (sizning) otangiz emasmanmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Sizlar menga ishonmaysizmi (shubha qilasizmi)?» — dedi. Ular: «Yoʻq», — dedi. U: «Sizlar — men Ukoz ahlini sizning yordamingiz uchun chaqirganimni va ular rad etganda, oʻz qarindoshlarim, bolalarim hamda menga itoat qilganlarni (yordamga) olib kelganimni — bilmaysizmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Mayli, bu kishi (Paygʻambar) sizlarga maʼqul (oqilona) bir taklif berdi; siz uni qabul qilganingiz maʼqul va menga — u bilan uchrashishga — ruxsat bering», — dedi. Ular: «Sen u bilan uchrashishing mumkin», — dedi. Bas, u Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, u bilan gaplasha boshladi. Paygʻambar ﷺ unga — Budaylga aytgan (narsa)ning deyarli oʻshanini — aytdi. Soʻng Urva: «Ey Muhammad! Oʻz qarindoshlaringni yoʻq qilishdan (qirishdan) hech tap tortmaysanmi? Sendan oldin arablar orasida oʻz qarindoshlarini qirgan birortasini (hech) eshitganmisan? Aks holda (yaʼni agar magʻlub boʻlsang), Allohga qasamki, men (sening yoningda) obroʻli odamlarni emas, balki — seni yolgʻiz tashlab qochib ketadigan — turli qabilalardan (yigʻilgan) kishilarni koʻryapman», — dedi. Buni eshitib, Abu Bakr uni soʻkdi va: «Biz qochib, Paygʻambar ﷺ ni yolgʻiz tashlaymiz, deb aytyapsanmi?» — dedi. Urva: «Bu kishi kim?» — dedi. Ular: «U — Abu Bakr», — dedi. Urva Abu Bakrga: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar sen menga qilgan — men hali qaytarmagan — yaxshilik(ing) boʻlmaganida, men senga javob (qaytargan) boʻlar edim», — dedi. Urva Paygʻambar ﷺ bilan gaplashaverdi va gaplashar ekan, Paygʻambar ﷺ ning soqolini ushlab turdi. Mugʻira ibn Shuʼba esa — qoʻlida qilich va boshida dubulgʻa bilan — Paygʻambar ﷺ ning boshi yonida turar edi. Urva har safar qoʻlini Paygʻambar ﷺ ning soqoliga choʻzganda, Mugʻira uning qoʻlini qilichning dastasi bilan urib: «Qoʻlingni Allohning Rasuli ﷺ ning soqolidan olib qoʻy», — der edi. Urva boshini koʻtarib: «Bu kim?» — deb soʻradi. Odamlar: «U — Mugʻira ibn Shuʼba», — dedi. Urva: «Ey xoin! Men sening xiyonatingning yomon oqibatlarini bartaraf etishga harakat qilmayapmanmi?» — dedi. (Islomni qabul qilishdan oldin Mugʻira baʼzi odamlar bilan birga edi; u ularni oʻldirib, mol-mulkini oldi va (Madinaga) Islomni qabul qilishga keldi. Paygʻambar ﷺ unga: «Islomingga kelsak, men uni qabul qilaman, lekin molga kelsak, men undan hech narsa olmayman (chunki u xiyonat bilan olingan)», — degan edi.) Soʻng Urva Paygʻambar ﷺ ning sahobalariga qaray boshladi. Allohga qasamki, Allohning Rasuli ﷺ tupurganda, tupuk ulardan (sahobalardan) birining qoʻliga tushar va u uni oʻz yuziga hamda terisiga surar edi; agar u zot ularga buyursa, ular u zotning buyrugʻini darhol bajarar edi; agar u zot tahorat qilsa, ular (ortgan) suvni olishga talashar edi; va ular u zot bilan gaplashganda, hurmat yuzasidan ovozlarini past tutar va uning yuziga tikilib qaramas edi. Urva oʻz qavmining oldiga qaytib borib: «Ey odamlar! Allohga qasamki, men podshohlarning oldiga — Qaysar, Kisro va Najoshining (oldiga) — borgan(man), lekin men hech bir podshohni — uning saroy ahli (atrofdagilari) hurmat qilganidek — Muhammadni sahobalari hurmat qilganchalik hurmat qilganini koʻrmagan(man). Allohga qasamki, u tupursa, tupuk ulardan birining qoʻliga tushar va u uni oʻz yuziga hamda terisiga surar edi; agar u ularga buyursa, ular uning buyrugʻini darhol bajarar edi; agar u tahorat qilsa, ular (ortgan) suvni olishga talashar edi; va ular gaplashganda, hurmat yuzasidan ovozlarini past tutar va uning yuziga tikilib qaramas edi», — dedi. Urva: «Shubhasiz, u sizlarga maʼqul (oqilona) bir taklif berdi; bas, uni qabul qiling», — deb qoʻshdi. Bani Kinona qabilasidan bir kishi: «Menga — uning oldiga borishga — ruxsat bering», — dedi va ular unga ruxsat berdi; u Paygʻambar ﷺ va sahobalariga yaqinlashganda, Allohning Rasuli ﷺ: «U — falonchi(dir), u qurbonlik (tuyalari)ni (budn) hurmat qiladigan qabiladan(dir); bas, budn (qurbonlik tuyalari)ni uning oldiga (roʻparasiga) keltiringlar», — dedi. Bas, budn uning oldiga keltirildi va odamlar — talbiya aytgan holda — uni kutib oldi. U bu manzarani koʻrganda: «Subhanalloh! Bu odamlarni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsish toʻgʻri emas», — dedi. U oʻz qavmining oldiga qaytganda: «Men budn (qurbonlik tuyalarini) — (rangli) marjonlar bilan bezatilgan va (ustilari) belgilangan (yaʼni soʻyish alomati uchun chizilgan) holda — koʻrdim. Menimcha, ularni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsish maʼqul emas», — dedi. Mikraz ibn Hafs degan boshqa bir kishi (oʻrnidan) turib, ulardan — Muhammadning oldiga borishga — ruxsat soʻradi va ular unga (ham) ruxsat berdi. U musulmonlarga yaqinlashganda, Paygʻambar ﷺ: «Mana Mikraz keldi va u — yomon (fitnachi) kishi», — dedi. Mikraz Paygʻambar ﷺ bilan gaplasha boshladi va u gaplashayotganda, Suhayl ibn Amr keldi. Suhayl ibn Amr kelganda, Paygʻambar ﷺ: «Endi ish osonlashdi», — dedi. Suhayl Paygʻambar ﷺ ga: «Biz bilan sulh tuzing», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ kotibni chaqirib, unga: «Yoz: ‹Bismillahir-rohmanir-rohim (Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan)›», — dedi. Suhayl: «‹Rohman›ga kelsak, Allohga qasamki, men uning nima ekanini bilmayman. Bas, sen — ilgari yozadigan(ing)dek — ‹Bismikallohumma (Allohim, Sening noming bilan)›, deb yoz», — dedi. Musulmonlar: «Allohga qasamki, biz faqat ‹Bismillahir-rohmanir-rohim› deb yozamiz», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «‹Bismikallohumma›, deb yoz», — dedi. Soʻng u zot: «Bu — Muhammad, Allohning Rasuli tuzgan sulh(noma)si», — deb aytdi (yozdirdi). Suhayl: «Allohga qasamki, agar biz — sen Allohning Rasuli (deb) bilganimizda, biz seni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsmas va sen bilan jang qilmas edik. Bas, ‹Muhammad ibn Abdulloh›, deb yoz», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Allohga qasamki, men Allohning Rasuli(man) — sizlar menga ishonmasangiz ham. ‹Muhammad ibn Abdulloh›, deb yoz», — dedi. (Zuhriy: «Paygʻambar ﷺ oʻsha barcha (narsa)larni qabul qildi — chunki u zot allaqachon: ‹Agar ular Allohning cheklovini (hurmat qiladigan) biror narsani soʻrasa, men uni qabul qilaman› (yaʼni oʻziga va sahobalariga umra qilishga ruxsat berilsa), degan edi», — dedi.) Paygʻambar ﷺ Suhaylga: «(Bu shart bilan)ki, siz bizga — Uy (Kaʼba)ni ziyorat qilishga va uning atrofida tavof qilishga — ruxsat bering», — dedi. Suhayl: «Allohga qasamki, biz (bu yili) (ruxsat bermaymiz) — toki arablar: ‹Ular bizga taslim (boʻyin egdi) boʻldi›, demasin; lekin biz senga keyingi yili ruxsat beramiz», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ buni (ham) yozdirdi. Soʻng Suhayl: «Biz yana shartni (qoʻyamiz)ki, sen bizdan oʻz oldingga kelgan har kimni — u sening dininga kirgan boʻlsa ham — bizga qaytarsing», — dedi. Musulmonlar: «Subhanalloh! Bunday kishi — musulmon boʻlganidan keyin — qanday qilib mushriklarga qaytariladi?» — dedi. Ular hali shu holda ekanda, Abu Jandal ibn Suhayl ibn Amr — kishanlari bilan oqsoqlanib — Makka vodiysidan keldi va oʻzini musulmonlar orasiga tashladi. Suhayl: «Ey Muhammad! Bu — biz sen bilan tuzayotgan sulhning eng birinchi sharti(dir), yaʼni sen Abu Jandalni menga qaytarsing», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Sulh(noma) hali yozilmadi-ku», — dedi. Suhayl: «Men senga uni (Abu Jandalni) saqlab qolishga hech qachon ruxsat bermayman», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, (menga bir kishi uchun istisno) qil», — dedi. U: «Men (shunday) qilmayman», — dedi. Mikraz: «Biz senga (uni saqlab qolishga) ruxsat beramiz», — dedi. Abu Jandal: «Ey musulmonlar! Men musulmon boʻlib kelgan boʻlsam ham, mushriklarga qaytarilamanmi? Sizlar men qancha aziyat chekkanimni koʻrmayapsizmi?» — dedi. (Abu Jandal Alloh yoʻlida qattiq qiynoqqa solingan edi.) Umar ibn Xattob: «Men Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib: ‹Siz haqiqatan Allohning Rasuli emasmisiz?› — dedim. Paygʻambar ﷺ: ‹Ha, albatta›, — dedi. Men: ‹Bizning ishimiz haq, dushman ishi botil emasmi?› — dedim. U zot: ‹Ha›, — dedi. Men: ‹Unda nega biz oʻz dinimizda past (xor) boʻlishimiz (kerak)?› — dedim. U zot: ‹Men Allohning Rasuli(man) va men Unga osiylik qilmayman, U meni gʻolib qiladi›, — dedi. Men: ‹Siz bizga — biz Kaʼbaga borib, uning atrofida tavof qilamiz, deb — aytmaganmidingiz?› — dedim. U zot: ‹Ha, lekin men senga — biz bu yili Kaʼbani ziyorat qilamiz, deb — aytdimmi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U zot: ‹Bas, sen unga borib, uning atrofida tavof qilasan›, — dedi», — dedi. Umar (yana): «Men Abu Bakrning oldiga borib: ‹Ey Abu Bakr! U haqiqatan Allohning Paygʻambari emasmi?› — dedim. U: ‹Ha›, — dedi. Men: ‹Unda nega biz oʻz dinimizda past (xor) boʻlishimiz (kerak)?› — dedim. U: ‹Shubhasiz, u — Allohning Rasuli(dir) va u oʻz Robbiga osiylik qilmaydi, U uni gʻolib qiladi. Unga (mahkam) yopish — chunki, Allohga qasamki, u haq (yoʻl)da(dir)›, — dedi. Men: ‹U bizga — biz Kaʼbaga borib, uning atrofida tavof qilamiz, deb — aytmaganmidi?› — dedim. U: ‹Ha, lekin u senga — bu yili Kaʼbaga borasan, deb — aytdimmi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹Sen Kaʼbaga borib, uning atrofida tavof qilasan›, — dedi», — dedi. (Zuhriy: «Umar: ‹Men — (oʻsha paytda) bergan nomunosib savollarim uchun kafforat sifatida — koʻp yaxshi amallar qildim›, — dedi», — dedi.) Sulh(noma) yozilishi tugaganda, Allohning Rasuli ﷺ sahobalariga: «(Oʻrningizdan) turib, qurbonliklaringizni soʻyinglar va boshlaringizni oldiringlar (qirtishlanglar)», — dedi. Allohga qasamki, ulardan hech biri (oʻrnidan) turmadi va Paygʻambar ﷺ buni uch marta takrorladi. Hech kim (oʻrnidan) turmaganda, u zot ularni qoldirib, Ummu Salamaning oldiga borib, unga odamlarning oʻziga (boʻlgan) munosabatini aytdi. Ummu Salama: «Ey Allohning Paygʻambari! Sen — oʻz buyrugʻing bajarilishini — xohlaysanmi? (Unda) chiqib, hech kimga bir soʻz (ham) demay, oʻz qurbonligingni soʻyguncha va sartaroshingni chaqirib, boshingni oldirguncha (qirtishlatguncha) (davom et)», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ (tashqariga) chiqdi va — buni qilguncha, yaʼni qurbonligini soʻyib, sartaroshini chaqirib boshini oldirguncha — ulardan hech kim bilan gaplashmadi. Buni koʻrib, Paygʻambar ﷺ ning sahobalari (oʻrnidan) turdi, qurbonliklarini soʻydi va bir-birining boshini oldira boshladi; (shu qadar) tirbandlik boʻldiki, bir-birini oʻldirib qoʻyish xavfi (paydo boʻldi). Soʻng baʼzi moʻmina ayollar (Paygʻambar ﷺ ning oldiga) keldi va Alloh (mana bu) oyatlarni nozil qildi: ‹Ey iymon keltirganlar! Moʻmina ayollar sizning oldingizga hijrat qilib kelsa, ularni imtihon qilinglar...› (Mumtahina, 10). Soʻng Umar — kofira boʻlgan ikki xotinini taloq qildi. Keyinchalik Muoviya ibn Abu Sufyon ulardan biriga, Safvon ibn Umayya esa boshqasiga uylandi. Paygʻambar ﷺ Madinaga qaytganda, Qurayshdan boʻlgan yangi musulmon — Abu Basir — uning oldiga keldi. Kofirlar uning ortidan ikki kishini yubordi va ular (Paygʻambar ﷺ ga): «Bizga bergan vaʼdangga rioya qil», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ uni ularga topshirdi. Ular uni (shahardan) olib chiqdi — to Zulhulayfaga yetgunicha; u yerda ular oʻzlarida (boʻlgan) baʼzi xurmolarni yeyish uchun tushdi. Abu Basir ulardan biriga: «Allohga qasamki, ey falonchi, men sening qiliching juda yaxshi (ekanini) koʻryapman», — dedi. Boshqasi uni (qinidan) tortib chiqardi va: «Allohga qasamki, u juda yaxshi va men uni koʻp marta sinab koʻrgan(man)», — dedi. Abu Basir: «Menga uni bir koʻrsat (qaray)», — dedi. Boshqasi uni unga berganda, u uni — u (kishi) oʻlguncha — (qilich bilan) urdi va uning sherigi qochdi — to Madinaga kelib, yugurib masjidga kirgunicha. Allohning Rasuli ﷺ uni koʻrganda: «Bu kishi — qoʻrqib ketganga oʻxshaydi», — dedi. U Paygʻambar ﷺ ning oldiga yetib kelganda: «Mening sherigim oʻldirildi va men ham oʻldirilgan boʻlar edim», — dedi. Abu Basir (ham) kelib: «Yo Rasululloh, Allohga qasamki, Alloh — meni ularga (kofirlarga) qaytarishingiz bilan — vaʼdangizni bajarishingizni taʼminladi; lekin Alloh meni ulardan qutqardi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Onasiga voy! U — agar (yordamchi) odamlari boʻlganida — qanday (ajoyib) urush qoʻzgʻatuvchi boʻlar edi!» — dedi. Abu Basir buni eshitganda, Paygʻambar ﷺ uni ularga yana qaytaradi, deb (tushundi); shuning uchun u — dengiz sohiliga yetgunicha — joʻnadi. Abu Jandal ibn Suhayl (ham) ulardan (kofirlardan) qutulib, Abu Basirga qoʻshildi. Bas, Qurayshdan bir kishi Islomni qabul qilgan har safar, u Abu Basirga ergashar edi — to ular kuchli bir guruh boʻlgunicha. Allohga qasamki, ular — Shomga tomon ketayotgan Quraysh karvonini eshitgan har safar, uni toʻxtatib, ularga (kofirlarga) hujum qilar, ularni oʻldirar va mol-mulklarini olar edi. Quraysh ahli Paygʻambar ﷺ ga — Alloh hamda qarindoshlik haqi uchun — odam (yuborib, Abu Basir va sheriklarini chaqirib olishni) iltimos qilib, xabar yubordi va — kim (ulardan) Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelsa, u xavfsiz boʻladi, deb — vaʼda berdi. Bas, Paygʻambar ﷺ ularni (Abu Basirning sheriklarini chaqirib) yubordi va Alloh (mana bu) oyatlarni nozil qildi: ‹U — Makka ichkarisida — sizlarni ular ustidan gʻolib qilganidan soʻng — ularning qoʻllarini sizdan, sizning qoʻllaringizni ulardan tiygan Zot(dir)...› (Fath, 24). Ularning manmanlik va takabburligi — ular u (Muhammad)ning Allohning Paygʻambari ekanini iqror qilmaganligi (yozmaganligi), ‹Bismillahir-rohmanir-rohim›ni yozishdan bosh tortganligi va ularni (musulmonlarni) Uy (Kaʼba)ni ziyorat qilishdan toʻsganligi(dir).Мисвар ибн Махрама ва Марвон (розияллоҳу анҳум) — уларнинг ривоятлари бир-бирини тасдиқлайди — ривоят қилади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳудайбия (сулҳи) пайтида йўлга чиқди ва улар бироз (масофа) юрганда, у зот: «Холид ибн Валидни — Қурайш отлиқларини бошлаб, қўшиннинг олд қисмида — Ғамим деган жойда(дир); бас, ўнг томондаги йўлдан боринглар», — деди. Аллоҳга қасамки, Холид — мусулмон қўшинининг юришидан кўтарилган чанг унга етиб боргунича — уларнинг келганини сезмади ва сўнг у — Қурайшга хабар бериш учун — шошилиб орқага қайтди. Пайғамбар ﷺ — уларга (Қурайшга) борадиган Сания (яъни тоғ йўли)га етиб боргунича — олдинга юраверди. Пайғамбар ﷺ нинг урғочи туяси (Қасво) чўкди (ўтириб олди). Одамлар туяни турғизишга кўп уринди, лекин беҳуда; шунинг учун улар: «Қасво қайсар (ўжар) бўлди! Қасво қайсар бўлди!» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Қасво қайсар бўлгани йўқ — чунки қайсарлик унинг одати эмас, лекин уни — филни тўхтатган Зот — тўхтатди», — деди. Сўнг у зот: «Жоним қўлида бўлган Зотнинг номи билан (қасам) — агар улар (Қурайш кофирлари) мендан — Аллоҳнинг чекловларини (ҳурмат қиладиган) бирор нарсани — сўраса, мен уни уларга бераман», — деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ туяни турғизди ва у (туя) (ўрнидан) турди. Пайғамбар ﷺ ўз йўлини ўзгартирди — то Ҳудайбиянинг энг четида — одамлар оз миқдорда фойдаланадиган кам сувли бир чуқур (қудуқ) олдида тушгунича. Бироздан сўнг одамлар унинг бутун сувини ишлатди ва Аллоҳнинг Расули ﷺ га чанқоқдан (шикоят қилиб) арз қилди. Пайғамбар ﷺ ўз ўқдонидан бир ўқ олиб, уларга — уни ўша чуқурга (қуйишни) — буюрди. Аллоҳга қасамки, сув отила бошлади ва — барча одамлар чанқоғини қондириб, қониқарли (ҳолда) қайтгунича — отилаверди. Улар ҳали шу ҳолда эканда, Будайл ибн Варқо ал-Хузоий — ўз қабиласи Хузоадан баъзи кишилар билан — келди; улар Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг маслаҳатчилари бўлиб, ундан ҳеч нарсани сир тутмас ва Тиҳома аҳлидан эди. Будайл: «Мен Каъб ибн Луай ва Омир ибн Луайни — Ҳудайбиянинг мўл сувида жойлашган ҳолда — қолдириб келдим; уларда соғин туялар (ёки уларнинг аёллари ва болалари) бор эди ва улар сизга қарши уруш қилади ҳамда сизни Каъбани зиёрат қилишдан тўсади», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Биз ҳеч ким билан жанг қилишга келмадик, балки умра қилишга (келдик). Шубҳасиз, уруш Қурайшни заифлаштирди ва улар катта талофат кўрди; бас, агар улар хоҳласа, мен улар билан бир муддатли сулҳ тузаман — бу даврда улар мен билан (бошқа) одамлар (яъни Қурайшдан бошқа араб кофирлари) орасига аралашмасин; агар мен ўша кофирлар устидан ғалаба қозонсам, Қурайш — агар хоҳласа — бошқа одамлардек Исломга кирсин; агар (Исломга кирмаса ҳам), улар ҳеч бўлмаганда жанг қилишга (етарли) кучга эга бўлади. Лекин агар улар сулҳни қабул қилмаса, жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен — ўз (дин) ишимни ҳимоя қилиб — то ўлдирилгунимча улар билан жанг қиламан; ва (мен аминман) Аллоҳ, албатта, ўз (дин) ишини ғолиб қилади», — деди. Будайл: «Мен улар(Қурайш)га сиз айтган (нарса)ни етказаман», — деди. Бас, у — Қурайшга етиб боргунича — жўнади ва: «Биз ўша киши (Муҳаммад)нинг олдидан келдик; биз уни бирор нарса деяётганини эшитдик ва агар хоҳласангиз, биз уни сизларга баён қиламиз», — деди. Қурайшдан баъзи аҳмоқлар: «Биз бу маълумотга муҳтож эмасмиз!» — деб бақирди, лекин улар орасидаги донороқлари: «Сен унинг нима деганини айтиб бер», — деди. Будайл: «Мен унинг шундай-шундай деганини эшитдим», — деб, Пайғамбар ﷺ унга айтган (нарса)ни айтди. Урва ибн Масъуд (ўрнидан) туриб: «Эй одамлар! Сизлар (менинг) фарзандларим эмасми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Мен (сизнинг) отангиз эмасманми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Сизлар менга ишонмайсизми (шубҳа қиласизми)?» — деди. Улар: «Йўқ», — деди. У: «Сизлар — мен Укоз аҳлини сизнинг ёрдамингиз учун чақирганимни ва улар рад этганда, ўз қариндошларим, болаларим ҳамда менга итоат қилганларни (ёрдамга) олиб келганимни — билмайсизми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Майли, бу киши (Пайғамбар) сизларга маъқул (оқилона) бир таклиф берди; сиз уни қабул қилганингиз маъқул ва менга — у билан учрашишга — рухсат беринг», — деди. Улар: «Сен у билан учрашишинг мумкин», — деди. Бас, у Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, у билан гаплаша бошлади. Пайғамбар ﷺ унга — Будайлга айтган (нарса)нинг деярли ўшанини — айтди. Сўнг Урва: «Эй Муҳаммад! Ўз қариндошларингни йўқ қилишдан (қиришдан) ҳеч тап тортмайсанми? Сендан олдин араблар орасида ўз қариндошларини қирган бирортасини (ҳеч) эшитганмисан? Акс ҳолда (яъни агар мағлуб бўлсанг), Аллоҳга қасамки, мен (сенинг ёнингда) обрўли одамларни эмас, балки — сени ёлғиз ташлаб қочиб кетадиган — турли қабилалардан (йиғилган) кишиларни кўряпман», — деди. Буни эшитиб, Абу Бакр уни сўкди ва: «Биз қочиб, Пайғамбар ﷺ ни ёлғиз ташлаймиз, деб айтяпсанми?» — деди. Урва: «Бу киши ким?» — деди. Улар: «У — Абу Бакр», — деди. Урва Абу Бакрга: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, агар сен менга қилган — мен ҳали қайтармаган — яхшилик(инг) бўлмаганида, мен сенга жавоб (қайтарган) бўлар эдим», — деди. Урва Пайғамбар ﷺ билан гаплашаверди ва гаплашар экан, Пайғамбар ﷺ нинг соқолини ушлаб турди. Муғира ибн Шуъба эса — қўлида қилич ва бошида дубулға билан — Пайғамбар ﷺ нинг боши ёнида турар эди. Урва ҳар сафар қўлини Пайғамбар ﷺ нинг соқолига чўзганда, Муғира унинг қўлини қиличнинг дастаси билан уриб: «Қўлингни Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг соқолидан олиб қўй», — дер эди. Урва бошини кўтариб: «Бу ким?» — деб сўради. Одамлар: «У — Муғира ибн Шуъба», — деди. Урва: «Эй хоин! Мен сенинг хиёнатингнинг ёмон оқибатларини бартараф этишга ҳаракат қилмаяпманми?» — деди. (Исломни қабул қилишдан олдин Муғира баъзи одамлар билан бирга эди; у уларни ўлдириб, мол-мулкини олди ва (Мадинага) Исломни қабул қилишга келди. Пайғамбар ﷺ унга: «Исломингга келсак, мен уни қабул қиламан, лекин молга келсак, мен ундан ҳеч нарса олмайман (чунки у хиёнат билан олинган)», — деган эди.) Сўнг Урва Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларига қарай бошлади. Аллоҳга қасамки, Аллоҳнинг Расули ﷺ тупурганда, тупук улардан (саҳобалардан) бирининг қўлига тушар ва у уни ўз юзига ҳамда терисига сурар эди; агар у зот уларга буюрса, улар у зотнинг буйруғини дарҳол бажарар эди; агар у зот таҳорат қилса, улар (ортган) сувни олишга талашар эди; ва улар у зот билан гаплашганда, ҳурмат юзасидан овозларини паст тутар ва унинг юзига тикилиб қарамас эди. Урва ўз қавмининг олдига қайтиб бориб: «Эй одамлар! Аллоҳга қасамки, мен подшоҳларнинг олдига — Қайсар, Кисро ва Нажошининг (олдига) — борган(ман), лекин мен ҳеч бир подшоҳни — унинг сарой аҳли (атрофдагилари) ҳурмат қилганидек — Муҳаммадни саҳобалари ҳурмат қилганчалик ҳурмат қилганини кўрмаган(ман). Аллоҳга қасамки, у тупурса, тупук улардан бирининг қўлига тушар ва у уни ўз юзига ҳамда терисига сурар эди; агар у уларга буюрса, улар унинг буйруғини дарҳол бажарар эди; агар у таҳорат қилса, улар (ортган) сувни олишга талашар эди; ва улар гаплашганда, ҳурмат юзасидан овозларини паст тутар ва унинг юзига тикилиб қарамас эди», — деди. Урва: «Шубҳасиз, у сизларга маъқул (оқилона) бир таклиф берди; бас, уни қабул қилинг», — деб қўшди. Бани Кинона қабиласидан бир киши: «Менга — унинг олдига боришга — рухсат беринг», — деди ва улар унга рухсат берди; у Пайғамбар ﷺ ва саҳобаларига яқинлашганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ: «У — фалончи(дир), у қурбонлик (туялари)ни (будн) ҳурмат қиладиган қабиладан(дир); бас, будн (қурбонлик туялари)ни унинг олдига (рўпарасига) келтиринглар», — деди. Бас, будн унинг олдига келтирилди ва одамлар — талбия айтган ҳолда — уни кутиб олди. У бу манзарани кўрганда: «Субҳаналлоҳ! Бу одамларни Каъбани зиёрат қилишдан тўсиш тўғри эмас», — деди. У ўз қавмининг олдига қайтганда: «Мен будн (қурбонлик туяларини) — (рангли) маржонлар билан безатилган ва (устилари) белгиланган (яъни сўйиш аломати учун чизилган) ҳолда — кўрдим. Менимча, уларни Каъбани зиёрат қилишдан тўсиш маъқул эмас», — деди. Микраз ибн Ҳафс деган бошқа бир киши (ўрнидан) туриб, улардан — Муҳаммаднинг олдига боришга — рухсат сўради ва улар унга (ҳам) рухсат берди. У мусулмонларга яқинлашганда, Пайғамбар ﷺ: «Мана Микраз келди ва у — ёмон (фитначи) киши», — деди. Микраз Пайғамбар ﷺ билан гаплаша бошлади ва у гаплашаётганда, Суҳайл ибн Амр келди. Суҳайл ибн Амр келганда, Пайғамбар ﷺ: «Энди иш осонлашди», — деди. Суҳайл Пайғамбар ﷺ га: «Биз билан сулҳ тузинг», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ котибни чақириб, унга: «Ёз: ‹Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳим (Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан)›», — деди. Суҳайл: «‹Роҳман›га келсак, Аллоҳга қасамки, мен унинг нима эканини билмайман. Бас, сен — илгари ёзадиган(инг)дек — ‹Бисмикаллоҳумма (Аллоҳим, Сенинг номинг билан)›, деб ёз», — деди. Мусулмонлар: «Аллоҳга қасамки, биз фақат ‹Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳим› деб ёзамиз», — деди. Пайғамбар ﷺ: «‹Бисмикаллоҳумма›, деб ёз», — деди. Сўнг у зот: «Бу — Муҳаммад, Аллоҳнинг Расули тузган сулҳ(нома)си», — деб айтди (ёздирди). Суҳайл: «Аллоҳга қасамки, агар биз — сен Аллоҳнинг Расули (деб) билганимизда, биз сени Каъбани зиёрат қилишдан тўсмас ва сен билан жанг қилмас эдик. Бас, ‹Муҳаммад ибн Абдуллоҳ›, деб ёз», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳнинг Расули(ман) — сизлар менга ишонмасангиз ҳам. ‹Муҳаммад ибн Абдуллоҳ›, деб ёз», — деди. (Зуҳрий: «Пайғамбар ﷺ ўша барча (нарса)ларни қабул қилди — чунки у зот аллақачон: ‹Агар улар Аллоҳнинг чекловини (ҳурмат қиладиган) бирор нарсани сўраса, мен уни қабул қиламан› (яъни ўзига ва саҳобаларига умра қилишга рухсат берилса), деган эди», — деди.) Пайғамбар ﷺ Суҳайлга: «(Бу шарт билан)ки, сиз бизга — Уй (Каъба)ни зиёрат қилишга ва унинг атрофида тавоф қилишга — рухсат беринг», — деди. Суҳайл: «Аллоҳга қасамки, биз (бу йили) (рухсат бермаймиз) — токи араблар: ‹Улар бизга таслим (бўйин эгди) бўлди›, демасин; лекин биз сенга кейинги йили рухсат берамиз», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ буни (ҳам) ёздирди. Сўнг Суҳайл: «Биз яна шартни (қўямиз)ки, сен биздан ўз олдингга келган ҳар кимни — у сенинг дининга кирган бўлса ҳам — бизга қайтарсинг», — деди. Мусулмонлар: «Субҳаналлоҳ! Бундай киши — мусулмон бўлганидан кейин — қандай қилиб мушрикларга қайтарилади?» — деди. Улар ҳали шу ҳолда эканда, Абу Жандал ибн Суҳайл ибн Амр — кишанлари билан оқсоқланиб — Макка водийсидан келди ва ўзини мусулмонлар орасига ташлади. Суҳайл: «Эй Муҳаммад! Бу — биз сен билан тузаётган сулҳнинг энг биринчи шарти(дир), яъни сен Абу Жандални менга қайтарсинг», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Сулҳ(нома) ҳали ёзилмади-ку», — деди. Суҳайл: «Мен сенга уни (Абу Жандални) сақлаб қолишга ҳеч қачон рухсат бермайман», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, (менга бир киши учун истисно) қил», — деди. У: «Мен (шундай) қилмайман», — деди. Микраз: «Биз сенга (уни сақлаб қолишга) рухсат берамиз», — деди. Абу Жандал: «Эй мусулмонлар! Мен мусулмон бўлиб келган бўлсам ҳам, мушрикларга қайтариламанми? Сизлар мен қанча азият чекканимни кўрмаяпсизми?» — деди. (Абу Жандал Аллоҳ йўлида қаттиқ қийноққа солинган эди.) Умар ибн Хаттоб: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб: ‹Сиз ҳақиқатан Аллоҳнинг Расули эмасмисиз?› — дедим. Пайғамбар ﷺ: ‹Ҳа, албатта›, — деди. Мен: ‹Бизнинг ишимиз ҳақ, душман иши ботил эмасми?› — дедим. У зот: ‹Ҳа›, — деди. Мен: ‹Унда нега биз ўз динимизда паст (хор) бўлишимиз (керак)?› — дедим. У зот: ‹Мен Аллоҳнинг Расули(ман) ва мен Унга осийлик қилмайман, У мени ғолиб қилади›, — деди. Мен: ‹Сиз бизга — биз Каъбага бориб, унинг атрофида тавоф қиламиз, деб — айтмаганмидингиз?› — дедим. У зот: ‹Ҳа, лекин мен сенга — биз бу йили Каъбани зиёрат қиламиз, деб — айтдимми?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У зот: ‹Бас, сен унга бориб, унинг атрофида тавоф қиласан›, — деди», — деди. Умар (яна): «Мен Абу Бакрнинг олдига бориб: ‹Эй Абу Бакр! У ҳақиқатан Аллоҳнинг Пайғамбари эмасми?› — дедим. У: ‹Ҳа›, — деди. Мен: ‹Унда нега биз ўз динимизда паст (хор) бўлишимиз (керак)?› — дедим. У: ‹Шубҳасиз, у — Аллоҳнинг Расули(дир) ва у ўз Роббига осийлик қилмайди, У уни ғолиб қилади. Унга (маҳкам) ёпиш — чунки, Аллоҳга қасамки, у ҳақ (йўл)да(дир)›, — деди. Мен: ‹У бизга — биз Каъбага бориб, унинг атрофида тавоф қиламиз, деб — айтмаганмиди?› — дедим. У: ‹Ҳа, лекин у сенга — бу йили Каъбага борасан, деб — айтдимми?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹Сен Каъбага бориб, унинг атрофида тавоф қиласан›, — деди», — деди. (Зуҳрий: «Умар: ‹Мен — (ўша пайтда) берган номуносиб саволларим учун каффорат сифатида — кўп яхши амаллар қилдим›, — деди», — деди.) Сулҳ(нома) ёзилиши тугаганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ саҳобаларига: «(Ўрнингиздан) туриб, қурбонликларингизни сўйинглар ва бошларингизни олдиринглар (қиртишланглар)», — деди. Аллоҳга қасамки, улардан ҳеч бири (ўрнидан) турмади ва Пайғамбар ﷺ буни уч марта такрорлади. Ҳеч ким (ўрнидан) турмаганда, у зот уларни қолдириб, Умму Саламанинг олдига бориб, унга одамларнинг ўзига (бўлган) муносабатини айтди. Умму Салама: «Эй Аллоҳнинг Пайғамбари! Сен — ўз буйруғинг бажарилишини — хоҳлайсанми? (Унда) чиқиб, ҳеч кимга бир сўз (ҳам) демай, ўз қурбонлигингни сўйгунча ва сартарошингни чақириб, бошингни олдиргунча (қиртишлатгунча) (давом эт)», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ (ташқарига) чиқди ва — буни қилгунча, яъни қурбонлигини сўйиб, сартарошини чақириб бошини олдиргунча — улардан ҳеч ким билан гаплашмади. Буни кўриб, Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари (ўрнидан) турди, қурбонликларини сўйди ва бир-бирининг бошини олдира бошлади; (шу қадар) тирбандлик бўлдики, бир-бирини ўлдириб қўйиш хавфи (пайдо бўлди). Сўнг баъзи мўмина аёллар (Пайғамбар ﷺ нинг олдига) келди ва Аллоҳ (мана бу) оятларни нозил қилди: ‹Эй иймон келтирганлар! Мўмина аёллар сизнинг олдингизга ҳижрат қилиб келса, уларни имтиҳон қилинглар...› (Мумтаҳина, 10). Сўнг Умар — кофира бўлган икки хотинини талоқ қилди. Кейинчалик Муовия ибн Абу Суфён улардан бирига, Сафвон ибн Умайя эса бошқасига уйланди. Пайғамбар ﷺ Мадинага қайтганда, Қурайшдан бўлган янги мусулмон — Абу Басир — унинг олдига келди. Кофирлар унинг ортидан икки кишини юборди ва улар (Пайғамбар ﷺ га): «Бизга берган ваъдангга риоя қил», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ уни уларга топширди. Улар уни (шаҳардан) олиб чиқди — то Зулҳулайфага етгунича; у ерда улар ўзларида (бўлган) баъзи хурмоларни ейиш учун тушди. Абу Басир улардан бирига: «Аллоҳга қасамки, эй фалончи, мен сенинг қиличинг жуда яхши (эканини) кўряпман», — деди. Бошқаси уни (қинидан) тортиб чиқарди ва: «Аллоҳга қасамки, у жуда яхши ва мен уни кўп марта синаб кўрган(ман)», — деди. Абу Басир: «Менга уни бир кўрсат (қарай)», — деди. Бошқаси уни унга берганда, у уни — у (киши) ўлгунча — (қилич билан) урди ва унинг шериги қочди — то Мадинага келиб, югуриб масжидга киргунича. Аллоҳнинг Расули ﷺ уни кўрганда: «Бу киши — қўрқиб кетганга ўхшайди», — деди. У Пайғамбар ﷺ нинг олдига етиб келганда: «Менинг шеригим ўлдирилди ва мен ҳам ўлдирилган бўлар эдим», — деди. Абу Басир (ҳам) келиб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, Аллоҳ — мени уларга (кофирларга) қайтаришингиз билан — ваъдангизни бажаришингизни таъминлади; лекин Аллоҳ мени улардан қутқарди», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Онасига вой! У — агар (ёрдамчи) одамлари бўлганида — қандай (ажойиб) уруш қўзғатувчи бўлар эди!» — деди. Абу Басир буни эшитганда, Пайғамбар ﷺ уни уларга яна қайтаради, деб (тушунди); шунинг учун у — денгиз соҳилига етгунича — жўнади. Абу Жандал ибн Суҳайл (ҳам) улардан (кофирлардан) қутулиб, Абу Басирга қўшилди. Бас, Қурайшдан бир киши Исломни қабул қилган ҳар сафар, у Абу Басирга эргашар эди — то улар кучли бир гуруҳ бўлгунича. Аллоҳга қасамки, улар — Шомга томон кетаётган Қурайш карвонини эшитган ҳар сафар, уни тўхтатиб, уларга (кофирларга) ҳужум қилар, уларни ўлдирар ва мол-мулкларини олар эди. Қурайш аҳли Пайғамбар ﷺ га — Аллоҳ ҳамда қариндошлик ҳақи учун — одам (юбориб, Абу Басир ва шерикларини чақириб олишни) илтимос қилиб, хабар юборди ва — ким (улардан) Пайғамбар ﷺ нинг олдига келса, у хавфсиз бўлади, деб — ваъда берди. Бас, Пайғамбар ﷺ уларни (Абу Басирнинг шерикларини чақириб) юборди ва Аллоҳ (мана бу) оятларни нозил қилди: ‹У — Макка ичкарисида — сизларни улар устидан ғолиб қилганидан сўнг — уларнинг қўлларини сиздан, сизнинг қўлларингизни улардан тийган Зот(дир)...› (Фатҳ, 24). Уларнинг манманлик ва такаббурлиги — улар у (Муҳаммад)нинг Аллоҳнинг Пайғамбари эканини иқрор қилмаганлиги (ёзмаганлиги), ‹Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳим›ни ёзишдан бош тортганлиги ва уларни (мусулмонларни) Уй (Каъба)ни зиёрат қилишдан тўсганлиги(дир).

حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ دَخَلَتْ هِنْدٌ بِنْتُ عُتْبَةَ امْرَأَةُ أَبِي سُفْيَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ شَحِيحٌ لاَ يُعْطِينِي مِنَ النَّفَقَةِ مَا يَكْفِينِي وَيَكْفِي بَنِيَّ إِلاَّ مَا أَخَذْتُ مِنْ مَالِهِ بِغَيْرِ عِلْمِهِ ‏.‏ فَهَلْ عَلَىَّ فِي ذَلِكَ مِنْ جُنَاحٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خُذِي مِنْ مَالِهِ بِالْمَعْرُوفِ مَا يَكْفِيكِ وَيَكْفِي بَنِيكِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyonning xotini Hind binti Utba Rasululloh ﷺ ning oldilariga kirib: «Yo Rasululloh! Abu Sufyon ziqna kishi. U menga oʻzimga va bolalarimga yetadigan nafaqani bermaydi, faqat men uning bilmagan holida molidan olganim (yetadi). Bunda menga (gunoh) bormi?» — dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uning molidan oʻzingga va bolalaringga yetadigan miqdorni maʼruf (odat boʻlgan, oʻrinli) yoʻsinda olgin», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Суфённинг хотини Ҳинд бинти Утба Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига кириб: «Ё Расулуллоҳ! Абу Суфён зиқна киши. У менга ўзимга ва болаларимга етадиган нафақани бермайди, фақат мен унинг билмаган ҳолида молидан олганим (етади). Бунда менга (гуноҳ) борми?» — деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг молидан ўзингга ва болаларингга етадиган миқдорни маъруф (одат бўлган, ўринли) йўсинда олгин», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ قَالَ لَهُ سَأَلْتُكَ كَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ فَزَعَمْتَ أَنَّ الْحَرْبَ سِجَالٌ وَدُوَلٌ، فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى ثُمَّ تَكُونُ لَهُمُ الْعَاقِبَةُ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon unga aytdiki, Hiraql (Irakliy) unga: «Men sendan — sening u (Paygʻambar ﷺ) bilan janglaringizning natijasi haqida — soʻradim va sen menga — sizlar bir-biringiz bilan navbatma-navbat (goh gʻalaba, goh magʻlubiyat bilan) jang qildingiz, deb — aytding. Bas, paygʻambarlar shu tariqa sinaladi, lekin oxirgi (yakuniy) gʻalaba doimo ularniki(dir)», — dedi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Суфён унга айтдики, Ҳирақл (Ираклий) унга: «Мен сендан — сенинг у (Пайғамбар ﷺ) билан жангларингизнинг натижаси ҳақида — сўрадим ва сен менга — сизлар бир-бирингиз билан навбатма-навбат (гоҳ ғалаба, гоҳ мағлубият билан) жанг қилдингиз, деб — айтдинг. Бас, пайғамбарлар шу тариқа синалади, лекин охирги (якуний) ғалаба доимо уларники(дир)», — деди.

وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ هِنْدٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا كَانَ عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ أَهْلُ خِبَاءٍ أَحَبَّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ يُذِلَّهُمُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ وَمَا عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ أَهْلُ خِبَاءٍ أَحَبَّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ يُعِزَّهُمُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَأَيْضًا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ مُمْسِكٌ فَهَلْ عَلَىَّ حَرَجٌ أَنْ أُنْفِقَ عَلَى عِيَالِهِ مِنْ مَالِهِ بِغَيْرِ إِذْنِهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ حَرَجَ عَلَيْكِ أَنْ تُنْفِقِي عَلَيْهِمْ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hind Nabiy ﷺ ning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh! Alloh haqqi, yer yuzida sizning ahli xonadoningizdek xor boʻlishini istagan birorta xonadon ahli men uchun mahbubroq emas edi. (Endi esa) yer yuzida sizning ahli xonadoningizdek aziz boʻlishini Alloh nasib etishini istagan birorta xonadon ahli men uchun mahbubroq emas», — dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Jonim Qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, (bu muhabbating) yana ham (ortadi)», — dedilar. Soʻng (Hind): «Yo Rasululloh! Abu Sufyon mol-dunyoni ushlab qoladigan kishi. Uning oilasiga moli hisobidan, uning ruxsatisiz nafaqa qilsam, menga gunoh boʻladimi?» — dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Ularga maʼruf (oʻrinli) yoʻsinda nafaqa qilsang, senga gunoh yoʻq», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳинд Набий ﷺ нинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Аллоҳ ҳаққи, ер юзида сизнинг аҳли хонадонингиздек хор бўлишини истаган бирорта хонадон аҳли мен учун маҳбуброқ эмас эди. (Энди эса) ер юзида сизнинг аҳли хонадонингиздек азиз бўлишини Аллоҳ насиб этишини истаган бирорта хонадон аҳли мен учун маҳбуброқ эмас», — деди. Шунда Набий ﷺ: «Жоним Қўлида бўлган Зот билан қасамки, (бу муҳаббатинг) яна ҳам (ортади)», — дедилар. Сўнг (Ҳинд): «Ё Расулуллоҳ! Абу Суфён мол-дунёни ушлаб қоладиган киши. Унинг оиласига моли ҳисобидан, унинг рухсатисиз нафақа қилсам, менга гуноҳ бўладими?» — деди. Шунда Набий ﷺ: «Уларга маъруф (ўринли) йўсинда нафақа қилсанг, сенга гуноҳ йўқ», — дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ،‏.‏ قَالَ رَجُلٌ لِلْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَفَرَرْتُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ لَكِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَفِرَّ، إِنَّ هَوَازِنَ كَانُوا قَوْمًا رُمَاةً، وَإِنَّا لَمَّا لَقِينَاهُمْ حَمَلْنَا عَلَيْهِمْ فَانْهَزَمُوا، فَأَقْبَلَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى الْغَنَائِمِ وَاسْتَقْبَلُونَا بِالسِّهَامِ، فَأَمَّا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَفِرَّ، فَلَقَدْ رَأَيْتُهُ وَإِنَّهُ لَعَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ وَإِنَّ أَبَا سُفْيَانَ آخِذٌ بِلِجَامِهَا، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ‏"‏‏.‏

Abu Ishoq (Baro ibn Ozibdan) rivoyat qiladi: Kimdir Baro ibn Ozibdan: «Sizlar Hunayn jangida Allohning Rasuli ﷺ ni tashlab qochdingizmi?» — deb soʻradi. Baro: «Lekin Allohning Rasuli ﷺ qochmadi. Havozin qabilasi ahli yaxshi kamonchilar (mergan) edi. Biz ular bilan toʻqnashganimizda, biz ularga hujum qildik va ular qochdi. Musulmonlar oʻljani yigʻa boshlaganda, mushriklar bizga oʻqlar bilan roʻpara keldi (qarshilik koʻrsatdi), lekin Allohning Rasuli ﷺ qochmadi. Shubhasiz, men u zotni oʻzining oq xachirida (koʻrdim) va Abu Sufyon uning jilovini ushlab turardi; Paygʻambar ﷺ esa: ‹Men — haq (paygʻambar) — Paygʻambarman; men — Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, — der edi», — dedi.Абу Ишоқ (Баро ибн Озибдан) ривоят қилади: Кимдир Баро ибн Озибдан: «Сизлар Ҳунайн жангида Аллоҳнинг Расули ﷺ ни ташлаб қочдингизми?» — деб сўради. Баро: «Лекин Аллоҳнинг Расули ﷺ қочмади. Ҳавозин қабиласи аҳли яхши камончилар (мерган) эди. Биз улар билан тўқнашганимизда, биз уларга ҳужум қилдик ва улар қочди. Мусулмонлар ўлжани йиға бошлаганда, мушриклар бизга ўқлар билан рўпара келди (қаршилик кўрсатди), лекин Аллоҳнинг Расули ﷺ қочмади. Шубҳасиз, мен у зотни ўзининг оқ хачирида (кўрдим) ва Абу Суфён унинг жиловини ушлаб турарди; Пайғамбар ﷺ эса: ‹Мен — ҳақ (пайғамбар) — Пайғамбарман; мен — Абдулмутталибнинг ўғлиман›, — дер эди», — деди.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَمِّهِ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ هِنْدٌ بِنْتُ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا كَانَ عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ خِبَاءٌ أَحَبَّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ يَذِلُّوا مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ وَمَا أَصْبَحَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ خِبَاءٌ أَحَبَّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ يَعِزُّوا مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَأَيْضًا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ مِسِّيكٌ فَهَلْ عَلَىَّ حَرَجٌ مِنْ أَنْ أُطْعِمَ مِنَ الَّذِي لَهُ عِيَالَنَا فَقَالَ لَهَا ‏"‏ لاَ إِلاَّ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hind binti Utba ibn Robiʼa kelib: «Yo Rasululloh! Alloh haqqi, yer yuzida sizning ahli xonadoningizdek xor boʻlishini istagan birorta xonadon men uchun mahbubroq emas edi. Bugun esa yer yuzida sizning ahli xonadoningizdek aziz boʻlishini istagan birorta xonadon men uchun mahbubroq emas», — dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Jonim Qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, (bu muhabbating) yana ham (ortadi)», — dedilar. Soʻng (Hind): «Yo Rasululloh! Abu Sufyon ziqna kishi. Uning molidan oilamizni boqsam, menga gunoh boʻladimi?» — dedi. Shunda (Rasululloh) unga: «Yoʻq, faqat maʼruf (oʻrinli) yoʻsinda boʻlsa (gunoh emas)», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳинд бинти Утба ибн Робиъа келиб: «Ё Расулуллоҳ! Аллоҳ ҳаққи, ер юзида сизнинг аҳли хонадонингиздек хор бўлишини истаган бирорта хонадон мен учун маҳбуброқ эмас эди. Бугун эса ер юзида сизнинг аҳли хонадонингиздек азиз бўлишини истаган бирорта хонадон мен учун маҳбуброқ эмас», — деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Жоним Қўлида бўлган Зот билан қасамки, (бу муҳаббатинг) яна ҳам (ортади)», — дедилар. Сўнг (Ҳинд): «Ё Расулуллоҳ! Абу Суфён зиқна киши. Унинг молидан оиламизни боқсам, менга гуноҳ бўладими?» — деди. Шунда (Расулуллоҳ) унга: «Йўқ, фақат маъруф (ўринли) йўсинда бўлса (гуноҳ эмас)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَهُ رَجُلٌ يَا أَبَا عُمَارَةَ وَلَّيْتُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ لاَ، وَاللَّهِ مَا وَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَلَكِنْ وَلَّى سَرَعَانُ النَّاسِ، فَلَقِيَهُمْ هَوَازِنُ بِالنَّبْلِ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ، وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ آخِذٌ بِلِجَامِهَا، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ‏"‏

Baro (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi undan: «Ey Abu Umora! Sizlar Hunayn kuni qochdingizmi?» — deb soʻradi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, Paygʻambar ﷺ qochmadi; lekin shoshqaloq odamlar qochdi va Havozin qabilasi ahli ularga oʻqlar bilan hujum qildi — Paygʻambar ﷺ esa oʻzining oq xachiriga minib turar va Abu Sufyon ibn Horis uning jilovini ushlab turardi; Paygʻambar ﷺ: ‹Men — haq (paygʻambar) — Paygʻambarman; men — Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, — der edi», — deb javob berdi.Баро (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши ундан: «Эй Абу Умора! Сизлар Ҳунайн куни қочдингизми?» — деб сўради. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, Пайғамбар ﷺ қочмади; лекин шошқалоқ одамлар қочди ва Ҳавозин қабиласи аҳли уларга ўқлар билан ҳужум қилди — Пайғамбар ﷺ эса ўзининг оқ хачирига миниб турар ва Абу Суфён ибн Ҳорис унинг жиловини ушлаб турарди; Пайғамбар ﷺ: ‹Мен — ҳақ (пайғамбар) — Пайғамбарман; мен — Абдулмутталибнинг ўғлиман›, — дер эди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ، حُمَيْدٍ - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ رَافِعٍ - قَالَ ابْنُ رَافِعٍ وَابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ، أَخْبَرَهُ مِنْ، فِيهِ إِلَى فِيهِ قَالَ انْطَلَقْتُ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنِي وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَبَيْنَا أَنَا بِالشَّأْمِ إِذْ جِيءَ بِكِتَابٍ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى هِرَقْلَ يَعْنِي عَظِيمَ الرُّومِ - قَالَ - وَكَانَ دِحْيَةُ الْكَلْبِيُّ جَاءَ بِهِ فَدَفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ عَظِيمُ بُصْرَى إِلَى هِرَقْلَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَلْ هَا هُنَا أَحَدٌ مِنْ قَوْمِ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالُوا نَعَمْ - قَالَ - فَدُعِيتُ فِي نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَدَخَلْنَا عَلَى هِرَقْلَ فَأَجْلَسَنَا بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا مِنْ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا ‏.‏ فَأَجْلَسُونِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَجْلَسُوا أَصْحَابِي خَلْفِي ثُمَّ دَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ لَهُ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنِ الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَايْمُ اللَّهِ لَوْلاَ مَخَافَةَ أَنْ يُؤْثَرَ عَلَىَّ الْكَذِبُ لَكَذَبْتُ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ سَلْهُ كَيْفَ حَسَبُهُ فِيكُمْ قَالَ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو حَسَبٍ قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ وَمَنْ يَتَّبِعُهُ أَشْرَافُ النَّاسِ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ ‏.‏ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قَالَ قُلْتُ لاَ بَلْ يَزِيدُونَ ‏.‏ قَالَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ دِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ سَخْطَةً لَهُ قَالَ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قَالَ قُلْتُ تَكُونُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالاً يُصِيبُ مِنَّا وَنُصِيبُ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لاَ ‏.‏ وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لاَ نَدْرِي مَا هُوَ صَانِعٌ فِيهَا ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا أَمْكَنَنِي مِنْ كَلِمَةٍ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرَ هَذِهِ ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ قَالَ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ حَسَبِهِ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو حَسَبٍ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي أَحْسَابِ قَوْمِهَا ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ فِي آبَائِهِ مَلِكٌ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ ‏.‏ فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ عَنْ أَتْبَاعِهِ أَضُعَفَاؤُهُمْ أَمْ أَشْرَافُهُمْ فَقُلْتَ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ ‏.‏ فَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ ثُمَّ يَذْهَبَ فَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ دِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَهُ سَخْطَةً لَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ ‏.‏ وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ إِذَا خَالَطَ بَشَاشَةَ الْقُلُوبِ ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ فَزَعَمْتَ أَنَّكُمْ قَدْ قَاتَلْتُمُوهُ فَتَكُونُ الْحَرْبُ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ سِجَالاً يَنَالُ مِنْكُمْ وَتَنَالُونَ مِنْهُ ‏.‏ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى ثُمَّ تَكُونُ لَهُمُ الْعَاقِبَةُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ لاَ يَغْدِرُ ‏.‏ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ تَغْدِرُ ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ ‏.‏ فَقُلْتُ لَوْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ ائْتَمَّ بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ قَالَ بِمَ يَأْمُرُ كُمْ قُلْتُ يَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّلَةِ وَالْعَفَافِ قَالَ إِنْ يَكُنْ مَا تَقُولُ فِيهِ حَقًّا فَإِنَّهُ نَبِيٌّ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ وَلَمْ أَكُنْ أَظُنُّهُ مِنْكُمْ وَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لأَحْبَبْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمَيْهِ وَلَيَبْلُغَنَّ مُلْكُهُ مَا تَحْتَ قَدَمَىَّ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ وَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الأَرِيسِيِّينَ وَ ‏{‏ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ‏}‏ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ ارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ عِنْدَهُ وَكَثُرَ اللَّغْطُ وَأَمَرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ لأَصْحَابِي حِينَ خَرَجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ لَيَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ - قَالَ - فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَىَّ الإِسْلاَمَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon unga ogʻizdan ogʻizga (bevosita) xabar berib dedi: Men bilan Rasululloh ﷺ orasidagi (sulh) muddatida (savdo uchun) yoʻlga chiqdim. Men Shomda ekanman, Rasululloh ﷺ dan Hiraqlga — yaʼni Rum kattasiga — bir maktub keltirildi. Uni Dihya al-Kalbiy keltirib, Busro kattasiga topshirgan, Busro kattasi esa uni Hiraqlga yetkazgan edi. Hiraql: «Bu yerda oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan ana shu kishining qavmidan biron kishi bormi?» dedi. Ular: «Ha», deyishdi. Shunda men Qurayshdan bir necha kishi bilan chaqirildim. Biz Hiraql huzuriga kirdik, u bizni oʻz oldiga oʻtqazdi va: «Sizlardan qaysingiz oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan ana shu kishiga nasab jihatdan yaqinroqsiz?» dedi. Men: «Men», dedim. Shunda ular meni uning oldiga, sheriklarimni esa ortimga oʻtqazishdi. Soʻng (Hiraql) tarjimonini chaqirib, unga: «Ularga aytgin, men bundan (Abu Sufyondan) oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan kishi haqida soʻrayman; agar u menga yolgʻon gapirsa, sizlar uni yolgʻonchiga chiqaringlar», dedi. Abu Sufyon dedi: Alloh nomiga qasamki, agar mendan yolgʻon (gap rivoyat qilinib) qoʻyilishidan qoʻrqmaganimda, albatta yolgʻon gapirardim. Soʻng (Hiraql) tarjimoniga: «Undan soʻra, uning sizlar orasidagi nasl-nasabi qanaqa?» dedi. Men: «U bizning oramizda asl-nasabli», dedim. (Hiraql): «Ota-bobolari orasida podshoh boʻlganmi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. (Hiraql): «Aytadigan gapini aytishidan oldin uni yolgʻon bilan ayblaganmidinglar?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. (Hiraql): «Unga kishilarning ashroflari (oliymaqomlari) ergashadimi yoki zaiflarimi?» dedi. Men: «Aksincha, ularning zaiflari», dedim. (Hiraql): «Ular koʻpaymoqdami yoki kamaymoqdami?» dedi. Men: «Yoʻq, aksincha, koʻpaymoqda», dedim. (Hiraql): «Ulardan biron kishi diniga kirganidan keyin undan norozi boʻlib, dinidan qaytib ketadimi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. (Hiraql): «U bilan jang qildingizmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. (Hiraql): «Sizlarning u bilan jangingiz qanday boʻldi?» dedi. Men: «Biz bilan uning orasidagi urush galma-gal boʻladi: u bizdan (zarar) yetkazadi, biz undan (zarar) yetkazamiz», dedim. (Hiraql): «U xiyonat qiladimi?» dedi. Men: «Yoʻq. Biz hozir u bilan bir muddat (sulhda)miz, bu (muddat) ichida u nima qilishini bilmaymiz», dedim. Alloh nomiga qasamki, shu (gapdan) boshqa hech qanday soʻzni unga (zarariga) qoʻshib kirita olmadim. (Hiraql): «Undan oldin bu gapni biror kishi aytganmi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. (Hiraql) tarjimoniga: «Unga aytgin: Men sendan uning nasab-nasli haqida soʻradim, sen uni sizlar orasida asl-nasabli deb daʼvo qilding; paygʻambarlar ham xuddi shunday — oʻz qavmlarining asl-nasablilari ichidan yuboriladi. Sendan ota-bobolari orasida podshoh boʻlganmi deb soʻradim, sen yoʻq deb daʼvo qilding. Men (oʻzimga): ‹Agar ota-bobolari orasida podshoh boʻlganida, ota-bobolarining mulkini talab qilayotgan kishi der edim›, dedim. Sendan unga ergashganlar haqida — ularning zaiflarimi yoki ashroflarimi deb soʻradim, sen: ‹Aksincha, ularning zaiflari›, deding; paygʻambarlarga ergashuvchilar ham ana shular. Sendan, aytadigan gapini aytishidan oldin uni yolgʻon bilan ayblaganmidingiz deb soʻradim, sen yoʻq deb daʼvo qilding. Men angladim: u kishilarga yolgʻon gapirmagan boʻlsa, borib Allohga (nisbatan) yolgʻon toʻqimaydi. Sendan, ulardan biron kishi diniga kirganidan soʻng undan norozi boʻlib dinidan qaytadimi deb soʻradim, sen yoʻq deb daʼvo qilding; iymon dilning chuqurligiga aralashganda ana shunday boʻladi. Sendan, ular koʻpaymoqdami yoki kamaymoqdami deb soʻradim, sen ular koʻpaymoqda deb daʼvo qilding; iymon ham toki kamolga yetgunicha ana shunday boʻladi. Sendan, u bilan jang qildingizmi deb soʻradim, sen u bilan jang qilganingizni va biz bilan uning orasidagi urush galma-gal boʻlib, u sizlardan (zarar) yetkazib, sizlar undan (zarar) yetkazganingizni daʼvo qilding; paygʻambarlar ham ana shunday sinaladi, soʻng oqibat ularniki boʻladi. Sendan, u xiyonat qiladimi deb soʻradim, sen u xiyonat qilmasligini daʼvo qilding; paygʻambarlar ham ana shunday — xiyonat qilmaydilar. Sendan, undan oldin bu gapni biror kishi aytganmi deb soʻradim, sen yoʻq deb daʼvo qilding. Men (oʻzimga): ‹Agar undan oldin bu gapni biror kishi aytgan boʻlsa, oʻzidan oldin aytilgan gapga ergashayotgan kishi der edim›, dedim», dedi. Soʻng (Hiraql): «U sizlarni nimaga buyuradi?» dedi. Men: «U bizni namozga, zakotga, sila-rahmga va iffatga buyuradi», dedim. (Hiraql): «Agar sen u haqda aytayotganing rost boʻlsa, u albatta paygʻambardir. Men uning chiqishini bilar edim, biroq uni sizlardan boʻladi deb gumon qilmasdim. Agar men unga yetib bora olishimni bilsaydim, albatta u bilan uchrashishni yaxshi koʻrardim; agar uning huzurida boʻlsaydim, oyoqlarini yuvardim. Uning mulki, albatta, oyoqlarim ostidagi (shu yerga)gacha yetadi», dedi. Soʻng (Hiraql) Rasululloh ﷺ ning maktubini soʻrab oldi va uni oʻqidi. Unda shunday (yozilgan) edi: «Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan. Allohning Rasuli Muhammaddan Rum kattasi Hiraqlga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻlsin. Soʻngra, men seni Islomning daʼvati bilan (Islomga) chaqiraman; Islomni qabul qil — salomat boʻlasan, Islomni qabul qil — Alloh senga ajringni ikki marta beradi. Agar yuz oʻgirsang, arislar (ergashuvchilaring)ning gunohi senga (boʻlur). {Ey Kitob ahli! Bizga ham, sizlarga ham birdek (adolatli) boʻlgan bir kalimaga kelinglar: Allohdan oʻzgaga ibodat qilmaylik, Unga hech narsani sherik qilmaylik va Allohni qoʻyib, baʼzimiz baʼzimizni rabb tutmaylik. Bordi-yu, ular yuz oʻgirsalar: ‹Bizning muslim (Allohga boʻysunuvchi)lar ekanligimizga guvoh boʻlinglar!›, deyaveringlar} (Oli Imron 64)». U maktubni oʻqib boʻlgach, uning oldida ovozlar koʻtarildi va shovqin avj oldi, bizni (chiqarib yuborishga) buyurdi va biz chiqarib yuborildik. Chiqib ketayotganimizda men sheriklarimga: «Ibn Abu Kabshaning (Muhammad ﷺ ning) ishi ulgʻaydi, hatto Banul-Asfar (Rum) podshohi ham undan qoʻrqyapti», dedim. Toki Alloh menga Islomni nasib etgunicha men Rasululloh ﷺ ning ishi tez orada gʻolib boʻlishiga ishonib yurdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Суфён унга оғиздан оғизга (бевосита) хабар бериб деди: Мен билан Расулуллоҳ ﷺ орасидаги (сулҳ) муддатида (савдо учун) йўлга чиқдим. Мен Шомда эканман, Расулуллоҳ ﷺ дан Ҳирақлга — яъни Рум каттасига — бир мактуб келтирилди. Уни Диҳя ал-Калбий келтириб, Бусро каттасига топширган, Бусро каттаси эса уни Ҳирақлга етказган эди. Ҳирақл: «Бу ерда ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган ана шу кишининг қавмидан бирон киши борми?» деди. Улар: «Ҳа», дейишди. Шунда мен Қурайшдан бир неча киши билан чақирилдим. Биз Ҳирақл ҳузурига кирдик, у бизни ўз олдига ўтқазди ва: «Сизлардан қайсингиз ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган ана шу кишига насаб жиҳатдан яқинроқсиз?» деди. Мен: «Мен», дедим. Шунда улар мени унинг олдига, шерикларимни эса ортимга ўтқазишди. Сўнг (Ҳирақл) таржимонини чақириб, унга: «Уларга айтгин, мен бундан (Абу Суфёндан) ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган киши ҳақида сўрайман; агар у менга ёлғон гапирса, сизлар уни ёлғончига чиқаринглар», деди. Абу Суфён деди: Аллоҳ номига қасамки, агар мендан ёлғон (гап ривоят қилиниб) қўйилишидан қўрқмаганимда, албатта ёлғон гапирардим. Сўнг (Ҳирақл) таржимонига: «Ундан сўра, унинг сизлар орасидаги насл-насаби қанақа?» деди. Мен: «У бизнинг орамизда асл-насабли», дедим. (Ҳирақл): «Ота-боболари орасида подшоҳ бўлганми?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. (Ҳирақл): «Айтадиган гапини айтишидан олдин уни ёлғон билан айблаганмидинглар?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. (Ҳирақл): «Унга кишиларнинг ашрофлари (олиймақомлари) эргашадими ёки заифларими?» деди. Мен: «Аксинча, уларнинг заифлари», дедим. (Ҳирақл): «Улар кўпаймоқдами ёки камаймоқдами?» деди. Мен: «Йўқ, аксинча, кўпаймоқда», дедим. (Ҳирақл): «Улардан бирон киши динига кирганидан кейин ундан норози бўлиб, динидан қайтиб кетадими?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. (Ҳирақл): «У билан жанг қилдингизми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. (Ҳирақл): «Сизларнинг у билан жангингиз қандай бўлди?» деди. Мен: «Биз билан унинг орасидаги уруш галма-гал бўлади: у биздан (зарар) етказади, биз ундан (зарар) етказамиз», дедим. (Ҳирақл): «У хиёнат қиладими?» деди. Мен: «Йўқ. Биз ҳозир у билан бир муддат (сулҳда)миз, бу (муддат) ичида у нима қилишини билмаймиз», дедим. Аллоҳ номига қасамки, шу (гапдан) бошқа ҳеч қандай сўзни унга (зарарига) қўшиб кирита олмадим. (Ҳирақл): «Ундан олдин бу гапни бирор киши айтганми?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. (Ҳирақл) таржимонига: «Унга айтгин: Мен сендан унинг насаб-насли ҳақида сўрадим, сен уни сизлар орасида асл-насабли деб даъво қилдинг; пайғамбарлар ҳам худди шундай — ўз қавмларининг асл-насаблилари ичидан юборилади. Сендан ота-боболари орасида подшоҳ бўлганми деб сўрадим, сен йўқ деб даъво қилдинг. Мен (ўзимга): ‹Агар ота-боболари орасида подшоҳ бўлганида, ота-боболарининг мулкини талаб қилаётган киши дер эдим›, дедим. Сендан унга эргашганлар ҳақида — уларнинг заифларими ёки ашрофларими деб сўрадим, сен: ‹Аксинча, уларнинг заифлари›, дединг; пайғамбарларга эргашувчилар ҳам ана шулар. Сендан, айтадиган гапини айтишидан олдин уни ёлғон билан айблаганмидингиз деб сўрадим, сен йўқ деб даъво қилдинг. Мен англадим: у кишиларга ёлғон гапирмаган бўлса, бориб Аллоҳга (нисбатан) ёлғон тўқимайди. Сендан, улардан бирон киши динига кирганидан сўнг ундан норози бўлиб динидан қайтадими деб сўрадим, сен йўқ деб даъво қилдинг; иймон дилнинг чуқурлигига аралашганда ана шундай бўлади. Сендан, улар кўпаймоқдами ёки камаймоқдами деб сўрадим, сен улар кўпаймоқда деб даъво қилдинг; иймон ҳам токи камолга етгунича ана шундай бўлади. Сендан, у билан жанг қилдингизми деб сўрадим, сен у билан жанг қилганингизни ва биз билан унинг орасидаги уруш галма-гал бўлиб, у сизлардан (зарар) етказиб, сизлар ундан (зарар) етказганингизни даъво қилдинг; пайғамбарлар ҳам ана шундай синалади, сўнг оқибат уларники бўлади. Сендан, у хиёнат қиладими деб сўрадим, сен у хиёнат қилмаслигини даъво қилдинг; пайғамбарлар ҳам ана шундай — хиёнат қилмайдилар. Сендан, ундан олдин бу гапни бирор киши айтганми деб сўрадим, сен йўқ деб даъво қилдинг. Мен (ўзимга): ‹Агар ундан олдин бу гапни бирор киши айтган бўлса, ўзидан олдин айтилган гапга эргашаётган киши дер эдим›, дедим», деди. Сўнг (Ҳирақл): «У сизларни нимага буюради?» деди. Мен: «У бизни намозга, закотга, сила-раҳмга ва иффатга буюради», дедим. (Ҳирақл): «Агар сен у ҳақда айтаётганинг рост бўлса, у албатта пайғамбардир. Мен унинг чиқишини билар эдим, бироқ уни сизлардан бўлади деб гумон қилмасдим. Агар мен унга етиб бора олишимни билсайдим, албатта у билан учрашишни яхши кўрардим; агар унинг ҳузурида бўлсайдим, оёқларини ювардим. Унинг мулки, албатта, оёқларим остидаги (шу ерга)гача етади», деди. Сўнг (Ҳирақл) Расулуллоҳ ﷺ нинг мактубини сўраб олди ва уни ўқиди. Унда шундай (ёзилган) эди: «Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан. Аллоҳнинг Расули Муҳаммаддан Рум каттаси Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бўлсин. Сўнгра, мен сени Исломнинг даъвати билан (Исломга) чақираман; Исломни қабул қил — саломат бўласан, Исломни қабул қил — Аллоҳ сенга ажрингни икки марта беради. Агар юз ўгирсанг, арислар (эргашувчиларинг)нинг гуноҳи сенга (бўлур). {Эй Китоб аҳли! Бизга ҳам, сизларга ҳам бирдек (адолатли) бўлган бир калимага келинглар: Аллоҳдан ўзгага ибодат қилмайлик, Унга ҳеч нарсани шерик қилмайлик ва Аллоҳни қўйиб, баъзимиз баъзимизни рабб тутмайлик. Борди-ю, улар юз ўгирсалар: ‹Бизнинг муслим (Аллоҳга бўйсунувчи)лар эканлигимизга гувоҳ бўлинглар!›, деяверинглар} (Оли Имрон 64)». У мактубни ўқиб бўлгач, унинг олдида овозлар кўтарилди ва шовқин авж олди, бизни (чиқариб юборишга) буюрди ва биз чиқариб юборилдик. Чиқиб кетаётганимизда мен шерикларимга: «Ибн Абу Кабшанинг (Муҳаммад ﷺ нинг) иши улғайди, ҳатто Банул-Асфар (Рум) подшоҳи ҳам ундан қўрқяпти», дедим. Токи Аллоҳ менга Исломни насиб этгунича мен Расулуллоҳ ﷺ нинг иши тез орада ғолиб бўлишига ишониб юрдим.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، وَسَأَلَهُ، رَجُلٌ أَكُنْتُمْ فَرَرْتُمْ يَا أَبَا عُمَارَةَ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ لاَ، وَاللَّهِ مَا وَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَلَكِنَّهُ خَرَجَ شُبَّانُ أَصْحَابِهِ وَأَخِفَّاؤُهُمْ حُسَّرًا لَيْسَ بِسِلاَحٍ، فَأَتَوْا قَوْمًا رُمَاةً، جَمْعَ هَوَازِنَ وَبَنِي نَصْرٍ، مَا يَكَادُ يَسْقُطُ لَهُمْ سَهْمٌ، فَرَشَقُوهُمْ رَشْقًا مَا يَكَادُونَ يُخْطِئُونَ، فَأَقْبَلُوا هُنَالِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ، وَابْنُ عَمِّهِ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَقُودُ بِهِ، فَنَزَلَ وَاسْتَنْصَرَ ثُمَّ قَالَ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ثُمَّ صَفَّ أَصْحَابَهُ‏.‏

Abu Ishoq (Baro ibn Ozibdan) rivoyat qiladi: Bir kishi Baro(dan): «Ey Abu Umora! Sizlar Hunayn kuni (hammangiz) qochdingizmi?» — deb soʻradi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki! Allohning Rasuli ﷺ qochmadi; lekin uning yosh, qurolsiz sheriklari — Havozin va Bani Nasr qabilasining kamonchilari yonidan oʻtdi — ularning oʻqlari nishonni deyarli xato qilmas edi va ular (mushriklar) ularga oʻq yogʻdirdi, deyarli (birortasini) xato qilmasdan. Shunday qilib, musulmonlar Paygʻambar ﷺ tomon chekindi — u zot esa oʻzining oq xachiriga mingan, uni amakivachchasi Abu Sufyon ibn Horis ibn Abdulmuttalib yetaklab turardi. Paygʻambar ﷺ (xachirdan) tushib, Allohdan gʻalaba (soʻrab) duo qildi; soʻng u zot: ‹Men — Paygʻambarman, (bunda) yolgʻon yoʻq; men — Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, — dedi va sheriklarini saflarga tartibga soldi», — deb javob berdi.Абу Ишоқ (Баро ибн Озибдан) ривоят қилади: Бир киши Баро(дан): «Эй Абу Умора! Сизлар Ҳунайн куни (ҳаммангиз) қочдингизми?» — деб сўради. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки! Аллоҳнинг Расули ﷺ қочмади; лекин унинг ёш, қуролсиз шериклари — Ҳавозин ва Бани Наср қабиласининг камончилари ёнидан ўтди — уларнинг ўқлари нишонни деярли хато қилмас эди ва улар (мушриклар) уларга ўқ ёғдирди, деярли (бирортасини) хато қилмасдан. Шундай қилиб, мусулмонлар Пайғамбар ﷺ томон чекинди — у зот эса ўзининг оқ хачирига минган, уни амакиваччаси Абу Суфён ибн Ҳорис ибн Абдулмутталиб етаклаб турарди. Пайғамбар ﷺ (хачирдан) тушиб, Аллоҳдан ғалаба (сўраб) дуо қилди; сўнг у зот: ‹Мен — Пайғамбарман, (бунда) ёлғон йўқ; мен — Абдулмутталибнинг ўғлиман›, — деди ва шерикларини сафларга тартибга солди», — деб жавоб берди.

وَحَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي كَثِيرُ بْنُ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، قَالَ قَالَ عَبَّاسٌ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ فَلَزِمْتُ أَنَا وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ نُفَارِقْهُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَةٍ لَهُ بَيْضَاءَ أَهْدَاهَا لَهُ فَرْوَةُ بْنُ نُفَاثَةَ الْجُذَامِيُّ فَلَمَّا الْتَقَى الْمُسْلِمُونَ وَالْكُفَّارُ وَلَّى الْمُسْلِمُونَ مُدْبِرِينَ فَطَفِقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَرْكُضُ بَغْلَتَهُ قِبَلَ الْكُفَّارِ قَالَ عَبَّاسٌ وَ أَنَا آخِذٌ بِلِجَامِ بَغْلَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَكُفُّهَا إِرَادَةَ أَنْ لاَ تُسْرِعَ وَأَبُو سُفْيَانَ آخِذٌ بِرِكَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَىْ عَبَّاسُ نَادِ أَصْحَابَ السَّمُرَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عَبَّاسٌ وَكَانَ رَجُلاً صَيِّتًا فَقُلْتُ بِأَعْلَى صَوْتِي أَيْنَ أَصْحَابُ السَّمُرَةِ قَالَ فَوَاللَّهِ لَكَأَنَّ عَطْفَتَهُمْ حِينَ سَمِعُوا صَوْتِي عَطْفَةُ الْبَقَرِ عَلَى أَوْلاَدِهَا ‏.‏ فَقَالُوا يَا لَبَّيْكَ يَا لَبَّيْكَ - قَالَ - فَاقْتَتَلُوا وَالْكُفَّارَ وَالدَّعْوَةُ فِي الأَنْصَارِ يَقُولُونَ يَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ يَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ قَالَ ثُمَّ قُصِرَتِ الدَّعْوَةُ عَلَى بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ فَقَالُوا يَا بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ يَا بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ ‏.‏ فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَلَى بَغْلَتِهِ كَالْمُتَطَاوِلِ عَلَيْهَا إِلَى قِتَالِهِمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا حِينَ حَمِيَ الْوَطِيسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَصَيَاتٍ فَرَمَى بِهِنَّ وُجُوهَ الْكُفَّارِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ انْهَزَمُوا وَرَبِّ مُحَمَّدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَذَهَبْتُ أَنْظُرُ فَإِذَا الْقِتَالُ عَلَى هَيْئَتِهِ فِيمَا أَرَى - قَالَ - فَوَاللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ رَمَاهُمْ بِحَصَيَاتِهِ فَمَا زِلْتُ أَرَى حَدَّهُمْ كَلِيلاً وَأَمْرَهُمْ مُدْبِرًا ‏.‏

Abbos ibn Abdulmuttalib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Hunayn kuni Rasululloh ﷺ bilan birga hozir boʻldim. Men va Abu Sufyon ibn Horis ibn Abdulmuttalib Rasululloh ﷺ ga yopishib oldik va u zotdan ayrilmadik. Rasululloh ﷺ esa Farva ibn Nufosa al-Juzomiy u zotga tuhfa qilgan oq xachirlarida edilar. Musulmonlar bilan kofirlar toʻqnashganda, musulmonlar orqaga qarab qocha boshlashdi. Rasululloh ﷺ esa xachirlarini kofirlar tomon hayday boshladilar. Men Rasululloh ﷺ ning xachirlari jilovidan ushlab, tez yurmasligi uchun uni tutib turardim, Abu Sufyon esa Rasululloh ﷺ ning uzangisidan ushlab turardi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Abbos, samura (daraxti) ahlini (Hudaybiya bayʼati sohiblarini) chaqir!» dedilar. Men jarangdor ovozli kishi edim, shunda butun ovozim bilan: «Samura ahli qayda?» dedim. Alloh nomiga qasamki, ular ovozimni eshitganlarida ularning (qaytishi) sigirlarning bolalariga (mehr bilan) qaytishidek edi. Ular: «Labbayk, labbayk!» deb (kela boshlashdi). Ular kofirlar bilan jang qildilar. Ansorlarga (qarata): «Ey ansorlar jamoasi! Ey ansorlar jamoasi!» deb chaqiriq boʻlardi. Soʻng chaqiriq Banul-Horis ibn al-Xazrajga qisqartirildi (ularga qaratildi), shunda: «Ey Banul-Horis ibn al-Xazraj! Ey Banul-Horis ibn al-Xazraj!» deyishdi. Rasululloh ﷺ esa xachirlarida boʻyinlarini choʻzgancha ularning jangiga qarab turib: «Mana, endi tandir qizidi (jang qizgʻin pallaga yetdi)», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ bir necha mayda toshlar olib, ularni kofirlarning yuzlariga otdilar, soʻng: «Muhammadning Robbiga qasamki, ular magʻlub boʻldilar!» dedilar. Men borib qaradim, koʻrishimcha, jang oʻsha holatida (davom etardi). Alloh nomiga qasamki, u zot ularga toshlarini otishlari bilan men ularning shijoati susayganini va ishlari orqaga ketganini koʻrib turdim.Аббос ибн Абдулмутталиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ҳунайн куни Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ҳозир бўлдим. Мен ва Абу Суфён ибн Ҳорис ибн Абдулмутталиб Расулуллоҳ ﷺ га ёпишиб олдик ва у зотдан айрилмадик. Расулуллоҳ ﷺ эса Фарва ибн Нуфоса ал-Жузомий у зотга туҳфа қилган оқ хачирларида эдилар. Мусулмонлар билан кофирлар тўқнашганда, мусулмонлар орқага қараб қоча бошлашди. Расулуллоҳ ﷺ эса хачирларини кофирлар томон ҳайдай бошладилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг хачирлари жиловидан ушлаб, тез юрмаслиги учун уни тутиб турардим, Абу Суфён эса Расулуллоҳ ﷺ нинг узангисидан ушлаб турарди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Аббос, самура (дарахти) аҳлини (Ҳудайбия байъати соҳибларини) чақир!» дедилар. Мен жарангдор овозли киши эдим, шунда бутун овозим билан: «Самура аҳли қайда?» дедим. Аллоҳ номига қасамки, улар овозимни эшитганларида уларнинг (қайтиши) сигирларнинг болаларига (меҳр билан) қайтишидек эди. Улар: «Лаббайк, лаббайк!» деб (кела бошлашди). Улар кофирлар билан жанг қилдилар. Ансорларга (қарата): «Эй ансорлар жамоаси! Эй ансорлар жамоаси!» деб чақириқ бўларди. Сўнг чақириқ Банул-Ҳорис ибн ал-Хазражга қисқартирилди (уларга қаратилди), шунда: «Эй Банул-Ҳорис ибн ал-Хазраж! Эй Банул-Ҳорис ибн ал-Хазраж!» дейишди. Расулуллоҳ ﷺ эса хачирларида бўйинларини чўзганча уларнинг жангига қараб туриб: «Мана, энди тандир қизиди (жанг қизғин паллага етди)», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ бир неча майда тошлар олиб, уларни кофирларнинг юзларига отдилар, сўнг: «Муҳаммаднинг Роббига қасамки, улар мағлуб бўлдилар!» дедилар. Мен бориб қарадим, кўришимча, жанг ўша ҳолатида (давом этарди). Аллоҳ номига қасамки, у зот уларга тошларини отишлари билан мен уларнинг шижоати сусайганини ва ишлари орқага кетганини кўриб турдим.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَى قَيْصَرَ يَدْعُوهُ إِلَى الإِسْلاَمِ، وَبَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَيْهِ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ، وَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى لِيَدْفَعَهُ إِلَى قَيْصَرَ، وَكَانَ قَيْصَرُ لَمَّا كَشَفَ اللَّهُ عَنْهُ جُنُودَ فَارِسَ مَشَى مِنْ حِمْصَ إِلَى إِيلِيَاءَ، شُكْرًا لِمَا أَبْلاَهُ اللَّهُ، فَلَمَّا جَاءَ قَيْصَرَ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حِينَ قَرَأَهُ الْتَمِسُوا لِي هَا هُنَا أَحَدًا مِنْ قَوْمِهِ لأَسْأَلَهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ، أَنَّهُ كَانَ بِالشَّأْمِ فِي رِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ، قَدِمُوا تِجَارًا فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَوَجَدَنَا رَسُولُ قَيْصَرَ بِبَعْضِ الشَّأْمِ فَانْطَلَقَ بِي وَبِأَصْحَابِي حَتَّى قَدِمْنَا إِيلِيَاءَ، فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهِ وَعَلَيْهِ التَّاجُ، وَإِذَا حَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ فَقَالَ لِتُرْجُمَانِهِ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا‏.‏ قَالَ مَا قَرَابَةُ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ فَقُلْتُ هُوَ ابْنُ عَمِّي، وَلَيْسَ فِي الرَّكْبِ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ غَيْرِي‏.‏ فَقَالَ قَيْصَرُ أَدْنُوهُ‏.‏ وَأَمَرَ بِأَصْحَابِي فَجُعِلُوا خَلْفَ ظَهْرِي عِنْدَ كَتِفِي، ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لأَصْحَابِهِ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا الرَّجُلَ عَنِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، فَإِنْ كَذَبَ فَكَذِّبُوهُ‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ لَوْلاَ الْحَيَاءُ يَوْمَئِذٍ مِنْ أَنْ يَأْثُرَ أَصْحَابِي عَنِّي الْكَذِبَ لَكَذَبْتُهُ حِينَ سَأَلَنِي عَنْهُ، وَلَكِنِّي اسْتَحْيَيْتُ أَنْ يَأْثُرُوا الْكَذِبَ عَنِّي فَصَدَقْتُهُ، ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ كَيْفَ نَسَبُ هَذَا الرَّجُلِ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَبْلَهُ قُلْتُ لاَ‏.‏ فَقَالَ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ عَلَى الْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ‏.‏ قَالَ فَيَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لاَ، وَنَحْنُ الآنَ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ، نَحْنُ نَخَافُ أَنْ يَغْدِرَ‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَلَمْ يُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا أَنْتَقِصُهُ بِهِ لاَ أَخَافُ أَنْ تُؤْثَرَ عَنِّي غَيْرُهَا‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ أَوْ قَاتَلَكُمْ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ كَانَتْ حَرْبُهُ وَحَرْبُكُمْ قُلْتُ كَانَتْ دُوَلاً وَسِجَالاً، يُدَالُ عَلَيْنَا الْمَرَّةَ وَنُدَالُ عَلَيْهِ الأُخْرَى‏.‏ قَالَ فَمَاذَا يَأْمُرُكُمْ قَالَ يَأْمُرُنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ لاَ نُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا، وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ‏.‏ فَقَالَ لِتُرْجُمَانِهِ حِينَ قُلْتُ ذَلِكَ لَهُ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فِيكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ ذُو نَسَبٍ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَمُّ بِقَوْلٍ قَدْ قِيلَ قَبْلَهُ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمُ اتَّبَعُوهُ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تَخْلِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ لاَ يَسْخَطُهُ أَحَدٌ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ يَغْدِرُونَ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ وَقَاتَلَكُمْ فَزَعَمْتَ أَنْ قَدْ فَعَلَ، وَأَنَّ حَرْبَكُمْ وَحَرْبَهُ تَكُونُ دُوَلاً، وَيُدَالُ عَلَيْكُمُ الْمَرَّةَ وَتُدَالُونَ عَلَيْهِ الأُخْرَى، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى، وَتَكُونُ لَهَا الْعَاقِبَةُ، وَسَأَلْتُكَ بِمَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَاكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ، وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ، قَالَ وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ، قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ، وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا، فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ، وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَعَلَيْكَ إِثْمُ الأَرِيسِيِّينَ وَ[quran sura="3" aya_start="64" aya_end="64"]‏{‏يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ‏}‏‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا أَنْ قَضَى مَقَالَتَهُ، عَلَتْ أَصْوَاتُ الَّذِينَ حَوْلَهُ مِنْ عُظَمَاءِ الرُّومِ، وَكَثُرَ لَغَطُهُمْ، فَلاَ أَدْرِي مَاذَا قَالُوا، وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا، فَلَمَّا أَنْ خَرَجْتُ مَعَ أَصْحَابِي وَخَلَوْتُ بِهِمْ قُلْتُ لَهُمْ لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، هَذَا مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ يَخَافُهُ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ مَا زِلْتُ ذَلِيلاً مُسْتَيْقِنًا بِأَنَّ أَمْرَهُ سَيَظْهَرُ، حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ قَلْبِي الإِسْلاَمَ وَأَنَا كَارِهٌ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Qaysarga (xat) yozib, uni Islomga daʼvat qildi va xatini — Allohning Rasuli ﷺ uni Busro hokimiga topshirishni, u esa uni Qaysarga yetkazishini buyurgan — Dihya al-Kalbiy bilan yubordi. Qaysar — Alloh unga forslar (Eron) qoʻshinlari ustidan gʻalaba berganida — Allohga shukrona belgisi sifatida Himsdan Iliyo (yaʼni Quddus)gacha piyoda yurgan edi. Bas, Allohning Rasuli ﷺ ning xati Qaysarga yetganda, u uni oʻqib: «Mening uchun uning qavmidan (Quraysh arablaridan) — agar shu yerda boʻlsa — birortasini topib kelinglar; men undan Allohning Rasuli (haqida) soʻrayman», — dedi. Oʻsha paytda Abu Sufyon ibn Harb — Allohning Rasuli ﷺ bilan Quraysh kofirlari orasida tuzilgan sulh davrida (Shomga) savdogar sifatida kelgan baʼzi qurayshlik kishilar bilan birga — Shomda edi. Abu Sufyon: «Qaysarning elchisi bizni Shomda biror joyda topdi; bas, u meni va sheriklarimni Iliyoga olib bordi va biz Qaysarning saroyiga kiritildik — u oʻzining shohona saroyida, boshida toj bilan, atrofi Vizantiyaning yuqori martabali aʼyonlari bilan oʻralgan holda oʻtirgan edi. U oʻz tarjimoniga: ‹Ulardan qaysi biri — paygʻambar deb (daʼvo qilgan) kishiga eng yaqin qarindosh — (ekanini) soʻra›, — dedi. Men: ‹Men unga eng yaqin qarindoshman›, — dedim. U: ‹Sen u bilan qanday qarindoshlikdasan?› — dedi. Men: ‹U — mening amakivachcham›, — dedim — karvonda Bani Abdumanofdan mendan boshqa hech kim yoʻq edi. Qaysar: ‹Uni yaqinroq keltiringlar›, — dedi. Soʻng u — sheriklarim mening orqamda, yelkam yonida turishini — buyurdi va tarjimoniga: ‹Uning sheriklariga ayt — men bu kishidan paygʻambar deb (daʼvo qilgan) kishi haqida soʻrayman; agar u yolgʻon gapirsa, ular darhol uni inkor qilishsin›, — dedi. Allohga qasamki! Agar sheriklarim meni yolgʻonchi deb (ayblashlari) uyat boʻlmaganida, men undan soʻralganda u (Paygʻambar) haqida rost gapirmas edim. Lekin men sheriklarim tomonidan yolgʻonchi deyilishni uyat deb bildim; shuning uchun rost gapirdim. U tarjimoniga: ‹Undan soʻra — u qanday oiladan?› — dedi. Men: ‹U — bizning oramizda olijanob (sharafli) oiladan›, — dedim. U: ‹Sizlardan birortangiz undan oldin shunga oʻxshash (daʼvo) qilganmidi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹U bu (daʼvo)ni qilishidan oldin uni yolgʻon gapirishda aybladingizmi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹Uning ota-bobolaridan birortasi podshoh edimi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹Unga olijanoblar (boylar)mi yoki kambagʻallar ergashadimi?› — dedi. Men: ‹Unga kambagʻallar ergashadi›, — dedim. U: ‹Ular koʻpaymoqdami yoki kamaymoqdami?› — dedi. Men: ‹Ular koʻpaymoqda›, — dedim. U: ‹Uning dinini qabul qilganlardan birortasi norozi boʻlib, soʻng dinidan qaytadimi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹U vaʼdalarini buzadimi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq; lekin biz hozir u bilan sulhdamiz va u bizga xiyonat qilishidan qoʻrqamiz›, — dedim. Oxirgi jumladan boshqa, men u haqida hech qanday (yomon) narsa ayta olmadim. Qaysar: ‹Sizlar u bilan jang qildingizmi?› — dedi. Men: ‹Ha›, — dedim. U: ‹U bilan janglaringizning natijasi nima boʻldi?› — dedi. Men: ‹Natija beqaror edi — goh u gʻolib, goh biz (gʻolib boʻlardik)›, — dedim. U: ‹U sizlarga nima (qilishni) buyuradi?› — dedi. Men: ‹U bizga — yolgʻiz Allohga ibodat qilishni va Unga hech narsani sherik qilmaslikni, ota-bobolarimiz ibodat qilgan barcha (butlar)ni tark etishni (buyuradi). U bizga namoz oʻqishni, sadaqa berishni, iffatli boʻlishni, vaʼdalarga vafo qilishni va bizga ishonib topshirilgan (omonat)ni qaytarishni buyuradi›, — dedim. Men buni aytganimda, Qaysar tarjimoniga: ‹Unga ayt: Men sendan uning nasl-nasabi haqida soʻradim va sen u olijanob oiladan ekanini (aytding). Darhaqiqat, barcha paygʻambarlar oʻz qavmining eng olijanob naslidan kelgan. Soʻng men sizlardan birortangiz shunga oʻxshash (daʼvo) qilganmi deb soʻradim — javobing «yoʻq» boʻldi; agar «ha» boʻlganida, men bu kishi — undan oldin aytilgan bir daʼvoga ergashyapti, deb oʻylardim. Men u yolgʻon gapirishda ayblanganmi deb soʻraganimda, javobing «yoʻq» boʻldi; shunda men aniq bildimki, odamlarga (nisbatan) yolgʻon gapirmagan kishi Allohga (nisbatan ham) hech qachon yolgʻon gapirmaydi. Soʻng men uning ota-bobolaridan birortasi podshoh boʻlganmi deb soʻradim — javobing «yoʻq» boʻldi; agar «ha» boʻlganida, men bu kishi oʻz ota-bobolarining podsholigini qaytarib olmoqchi, deb oʻylardim. Men unga boylarmi yoki kambagʻallar ergashadi deb soʻraganimda, sen kambagʻallar ergashadi (deding) — darhaqiqat, paygʻambarlarning izdoshlari shunday (boʻladi). Soʻng men uning izdoshlari koʻpaymoqdami yoki kamaymoqda deb soʻradim — sen ular koʻpaymoqda (deding); darhaqiqat, bu — (din) toʻla (mukammal) boʻlgunicha haqiqiy iymonning natijasi(dir). Men uning dinini qabul qilgach norozi boʻlib, dinini tashlab ketgan biror kishi bormi deb soʻradim — javobing «yoʻq» boʻldi; darhaqiqat, bu — haqiqiy iymon belgisi(dir), chunki uning nuri (xushnudligi) qalblarga toʻliq kirib aralashganda, hech kim undan norozi boʻlmaydi. Men u hech qachon vaʼdasini buzganmi deb soʻradim — javobing «yoʻq» boʻldi; paygʻambarlar shunday (boʻladi) — ular vaʼdalarini hech qachon buzmaydi. Men sizlar u bilan jang qildingizmi va u sizlar bilan jang qildimi deb soʻraganimda, sen — ha, goh u gʻolib, goh sizlar (gʻolib boʻlardingiz) — deding; darhaqiqat, paygʻambarlar shunday (boʻladi) — ular sinaladi, lekin oxirgi (yakuniy) gʻalaba doimo ularniki(dir). Soʻng men u sizlarga nima buyurishini soʻradim — sen u yolgʻiz Allohga ibodat qilishni va Unga hech narsani sherik qilmaslikni, ota-bobolaring ibodat qilgan (narsa)ni tark etishni, namoz oʻqishni, rost gapirishni, iffatli boʻlishni, vaʼdalarga vafo qilishni va omonatni qaytarishni buyuradi (deding). Bular — haqiqatan ham — men (oldingi Kitoblardan) zohir boʻlishini bilgan paygʻambarning sifatlari(dir); lekin men uning sizlardan (yaʼni arablardan) boʻlishini bilmas edim. Agar sening aytganlaring rost boʻlsa, u tez orada mening oyoqlarim ostidagi (mana bu) yerni (ham) egallaydi; va agar men unga albatta yetib boraman deb bilganimda, men darhol u bilan uchrashishga borardim; va agar men uning yonida boʻlganimda, albatta, uning oyoqlarini yuvgan boʻlardim›, — dedi. Soʻng Qaysar Allohning Rasuli ﷺ ning xatini soʻradi va u oʻqildi. Uning mazmuni shunday edi: ‹Rahmon va Rahim Allohning nomi bilan. (Bu xat) — Allohning bandasi va Rasuli Muhammaddan — Vizantiya hukmdori Hiraqlga. Salom — hidoyatga ergashganlarga boʻlsin. Ammo baʼd (soʻngra): men seni Islomga (yaʼni Allohga taslim boʻlishga) daʼvat qilaman; Islomni qabul qil — omon (najot) topasan; Islomni qabul qil — Alloh senga ikki barobar mukofot beradi. Lekin agar sen bu Islom daʼvatini rad etsang, dehqonlaring (yaʼni xalqing)ni adashtirgan(lik gunohi) uchun sen javobgar boʻlasan. Ey ahli kitob! Sizlar bilan biz orasida (umumiy boʻlgan) bir kalimaga kelinglar: Allohdan boshqasiga ibodat qilmasligimiz, Unga hech narsani sherik qilmasligimiz va bir-birimizni Allohdan oʻzga Robblar qilib olmasligimiz. Agar yuz oʻgirsalar, ayt: Guvoh boʻlinglarki, biz — (Allohga) taslim boʻlganlarmiz› (Oli Imron, 64). Abu Sufyon qoʻshdi: «Hiraql oʻz nutqini tugatganda, uning atrofidagi Vizantiya aʼyonlari (zodagonlari) tomonidan katta shovqin-suron koʻtarildi va shu qadar shovqin boʻldiki, men ular nima deganini tushunmadim. Bas, biz saroydan chiqarib yuborildik. Men sheriklarim bilan tashqariga chiqib, yolgʻiz qolganimizda, ularga: ‹Darhaqiqat, Ibn Abu Kabsha (yaʼni Paygʻambar)ning ishi kuchaydi. Mana, Bani Asfar (Rumliklar) podshohi (ham) undan qoʻrqyapti›, — dedim». Abu Sufyon qoʻshdi: «Allohga qasamki, men — to Alloh meni Islomga (musharraf) qilgunicha — past (xor) boʻlib qoldim va uning dini gʻolib boʻlishiga amin (ishonchim komil) edim — garchi men buni (oʻshanda) yoqtirmasam ham».Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Қайсарга (хат) ёзиб, уни Исломга даъват қилди ва хатини — Аллоҳнинг Расули ﷺ уни Бусро ҳокимига топширишни, у эса уни Қайсарга етказишини буюрган — Диҳя ал-Калбий билан юборди. Қайсар — Аллоҳ унга форслар (Эрон) қўшинлари устидан ғалаба берганида — Аллоҳга шукрона белгиси сифатида Ҳимсдан Илиё (яъни Қуддус)гача пиёда юрган эди. Бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг хати Қайсарга етганда, у уни ўқиб: «Менинг учун унинг қавмидан (Қурайш арабларидан) — агар шу ерда бўлса — бирортасини топиб келинглар; мен ундан Аллоҳнинг Расули (ҳақида) сўрайман», — деди. Ўша пайтда Абу Суфён ибн Ҳарб — Аллоҳнинг Расули ﷺ билан Қурайш кофирлари орасида тузилган сулҳ даврида (Шомга) савдогар сифатида келган баъзи қурайшлик кишилар билан бирга — Шомда эди. Абу Суфён: «Қайсарнинг элчиси бизни Шомда бирор жойда топди; бас, у мени ва шерикларимни Илиёга олиб борди ва биз Қайсарнинг саройига киритилдик — у ўзининг шоҳона саройида, бошида тож билан, атрофи Византиянинг юқори мартабали аъёнлари билан ўралган ҳолда ўтирган эди. У ўз таржимонига: ‹Улардан қайси бири — пайғамбар деб (даъво қилган) кишига энг яқин қариндош — (эканини) сўра›, — деди. Мен: ‹Мен унга энг яқин қариндошман›, — дедим. У: ‹Сен у билан қандай қариндошликдасан?› — деди. Мен: ‹У — менинг амакиваччам›, — дедим — карвонда Бани Абдуманофдан мендан бошқа ҳеч ким йўқ эди. Қайсар: ‹Уни яқинроқ келтиринглар›, — деди. Сўнг у — шерикларим менинг орқамда, елкам ёнида туришини — буюрди ва таржимонига: ‹Унинг шерикларига айт — мен бу кишидан пайғамбар деб (даъво қилган) киши ҳақида сўрайман; агар у ёлғон гапирса, улар дарҳол уни инкор қилишсин›, — деди. Аллоҳга қасамки! Агар шерикларим мени ёлғончи деб (айблашлари) уят бўлмаганида, мен ундан сўралганда у (Пайғамбар) ҳақида рост гапирмас эдим. Лекин мен шерикларим томонидан ёлғончи дейилишни уят деб билдим; шунинг учун рост гапирдим. У таржимонига: ‹Ундан сўра — у қандай оиладан?› — деди. Мен: ‹У — бизнинг орамизда олижаноб (шарафли) оиладан›, — дедим. У: ‹Сизлардан бирортангиз ундан олдин шунга ўхшаш (даъво) қилганмиди?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹У бу (даъво)ни қилишидан олдин уни ёлғон гапиришда айбладингизми?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹Унинг ота-боболаридан бирортаси подшоҳ эдими?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹Унга олижаноблар (бойлар)ми ёки камбағаллар эргашадими?› — деди. Мен: ‹Унга камбағаллар эргашади›, — дедим. У: ‹Улар кўпаймоқдами ёки камаймоқдами?› — деди. Мен: ‹Улар кўпаймоқда›, — дедим. У: ‹Унинг динини қабул қилганлардан бирортаси норози бўлиб, сўнг динидан қайтадими?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹У ваъдаларини бузадими?› — деди. Мен: ‹Йўқ; лекин биз ҳозир у билан сулҳдамиз ва у бизга хиёнат қилишидан қўрқамиз›, — дедим. Охирги жумладан бошқа, мен у ҳақида ҳеч қандай (ёмон) нарса айта олмадим. Қайсар: ‹Сизлар у билан жанг қилдингизми?› — деди. Мен: ‹Ҳа›, — дедим. У: ‹У билан жангларингизнинг натижаси нима бўлди?› — деди. Мен: ‹Натижа беқарор эди — гоҳ у ғолиб, гоҳ биз (ғолиб бўлардик)›, — дедим. У: ‹У сизларга нима (қилишни) буюради?› — деди. Мен: ‹У бизга — ёлғиз Аллоҳга ибодат қилишни ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликни, ота-боболаримиз ибодат қилган барча (бутлар)ни тарк этишни (буюради). У бизга намоз ўқишни, садақа беришни, иффатли бўлишни, ваъдаларга вафо қилишни ва бизга ишониб топширилган (омонат)ни қайтаришни буюради›, — дедим. Мен буни айтганимда, Қайсар таржимонига: ‹Унга айт: Мен сендан унинг насл-насаби ҳақида сўрадим ва сен у олижаноб оиладан эканини (айтдинг). Дарҳақиқат, барча пайғамбарлар ўз қавмининг энг олижаноб наслидан келган. Сўнг мен сизлардан бирортангиз шунга ўхшаш (даъво) қилганми деб сўрадим — жавобинг «йўқ» бўлди; агар «ҳа» бўлганида, мен бу киши — ундан олдин айтилган бир даъвога эргашяпти, деб ўйлардим. Мен у ёлғон гапиришда айбланганми деб сўраганимда, жавобинг «йўқ» бўлди; шунда мен аниқ билдимки, одамларга (нисбатан) ёлғон гапирмаган киши Аллоҳга (нисбатан ҳам) ҳеч қачон ёлғон гапирмайди. Сўнг мен унинг ота-боболаридан бирортаси подшоҳ бўлганми деб сўрадим — жавобинг «йўқ» бўлди; агар «ҳа» бўлганида, мен бу киши ўз ота-боболарининг подшолигини қайтариб олмоқчи, деб ўйлардим. Мен унга бойларми ёки камбағаллар эргашади деб сўраганимда, сен камбағаллар эргашади (дединг) — дарҳақиқат, пайғамбарларнинг издошлари шундай (бўлади). Сўнг мен унинг издошлари кўпаймоқдами ёки камаймоқда деб сўрадим — сен улар кўпаймоқда (дединг); дарҳақиқат, бу — (дин) тўла (мукаммал) бўлгунича ҳақиқий иймоннинг натижаси(дир). Мен унинг динини қабул қилгач норози бўлиб, динини ташлаб кетган бирор киши борми деб сўрадим — жавобинг «йўқ» бўлди; дарҳақиқат, бу — ҳақиқий иймон белгиси(дир), чунки унинг нури (хушнудлиги) қалбларга тўлиқ кириб аралашганда, ҳеч ким ундан норози бўлмайди. Мен у ҳеч қачон ваъдасини бузганми деб сўрадим — жавобинг «йўқ» бўлди; пайғамбарлар шундай (бўлади) — улар ваъдаларини ҳеч қачон бузмайди. Мен сизлар у билан жанг қилдингизми ва у сизлар билан жанг қилдими деб сўраганимда, сен — ҳа, гоҳ у ғолиб, гоҳ сизлар (ғолиб бўлардингиз) — дединг; дарҳақиқат, пайғамбарлар шундай (бўлади) — улар синалади, лекин охирги (якуний) ғалаба доимо уларники(дир). Сўнг мен у сизларга нима буюришини сўрадим — сен у ёлғиз Аллоҳга ибодат қилишни ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликни, ота-боболаринг ибодат қилган (нарса)ни тарк этишни, намоз ўқишни, рост гапиришни, иффатли бўлишни, ваъдаларга вафо қилишни ва омонатни қайтаришни буюради (дединг). Булар — ҳақиқатан ҳам — мен (олдинги Китоблардан) зоҳир бўлишини билган пайғамбарнинг сифатлари(дир); лекин мен унинг сизлардан (яъни араблардан) бўлишини билмас эдим. Агар сенинг айтганларинг рост бўлса, у тез орада менинг оёқларим остидаги (мана бу) ерни (ҳам) эгаллайди; ва агар мен унга албатта етиб бораман деб билганимда, мен дарҳол у билан учрашишга борардим; ва агар мен унинг ёнида бўлганимда, албатта, унинг оёқларини ювган бўлардим›, — деди. Сўнг Қайсар Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг хатини сўради ва у ўқилди. Унинг мазмуни шундай эди: ‹Раҳмон ва Раҳим Аллоҳнинг номи билан. (Бу хат) — Аллоҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан — Византия ҳукмдори Ҳирақлга. Салом — ҳидоятга эргашганларга бўлсин. Аммо баъд (сўнгра): мен сени Исломга (яъни Аллоҳга таслим бўлишга) даъват қиламан; Исломни қабул қил — омон (нажот) топасан; Исломни қабул қил — Аллоҳ сенга икки баробар мукофот беради. Лекин агар сен бу Ислом даъватини рад эцанг, деҳқонларинг (яъни халқинг)ни адаштирган(лик гуноҳи) учун сен жавобгар бўласан. Эй аҳли китоб! Сизлар билан биз орасида (умумий бўлган) бир калимага келинглар: Аллоҳдан бошқасига ибодат қилмаслигимиз, Унга ҳеч нарсани шерик қилмаслигимиз ва бир-биримизни Аллоҳдан ўзга Робблар қилиб олмаслигимиз. Агар юз ўгирсалар, айт: Гувоҳ бўлингларки, биз — (Аллоҳга) таслим бўлганлармиз› (Оли Имрон, 64). Абу Суфён қўшди: «Ҳирақл ўз нутқини тугатганда, унинг атрофидаги Византия аъёнлари (зодагонлари) томонидан катта шовқин-сурон кўтарилди ва шу қадар шовқин бўлдики, мен улар нима деганини тушунмадим. Бас, биз саройдан чиқариб юборилдик. Мен шерикларим билан ташқарига чиқиб, ёлғиз қолганимизда, уларга: ‹Дарҳақиқат, Ибн Абу Кабша (яъни Пайғамбар)нинг иши кучайди. Мана, Бани Асфар (Румликлар) подшоҳи (ҳам) ундан қўрқяпти›, — дедим». Абу Суфён қўшди: «Аллоҳга қасамки, мен — то Аллоҳ мени Исломга (мушарраф) қилгунича — паст (хор) бўлиб қолдим ва унинг дини ғолиб бўлишига амин (ишончим комил) эдим — гарчи мен буни (ўшанда) ёқтирмасам ҳам».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو خَيْثَمَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلْبَرَاءِ يَا أَبَا عُمَارَةَ أَفَرَرْتُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ لاَ وَاللَّهِ مَا وَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَكِنَّهُ خَرَجَ شُبَّانُ أَصْحَابِهِ وَأَخِفَّاؤُهُمْ حُسَّرًا لَيْسَ عَلَيْهِمْ سِلاَحٌ أَوْ كَثِيرُ سِلاَحٍ فَلَقُوا قَوْمًا رُمَاةً لاَ يَكَادُ يَسْقُطُ لَهُمْ سَهْمٌ جَمْعَ هَوَازِنَ وَبَنِي نَصْرٍ فَرَشَقُوهُمْ رَشْقًا مَا يَكَادُونَ يُخْطِئُونَ فَأَقْبَلُوا هُنَاكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَقُودُ بِهِ فَنَزَلَ فَاسْتَنْصَرَ وَقَالَ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ صَفَّهُمْ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi unga: «Ey Abu Umora! Hunayn kuni qochdingizmi?» dedi. (Baro): «Yoʻq, Alloh nomiga qasamki, Rasululloh ﷺ orqalariga burilmadilar. Lekin u zotning sahobalaridan yosh va yengil (qurolli) yigitlar — egnida sovuti yoʻq yoki koʻp quroli boʻlmagan holda — chiqib qolishdi-da, oʻqlari (mutlaqo) nishonga tegmaydigan bir qavm bilan — Havozin va Banu Nasr toʻplami bilan toʻqnashishdi. (Ular) ularga (shunday) oʻq otishdiki, deyarli xato qilmasdilar. Shunda (musulmonlar) Rasululloh ﷺ tomon yuzlandilar. Rasululloh ﷺ esa oq xachirlarida edilar, Abu Sufyon ibn Horis ibn Abdulmuttalib uni yetaklab borardi. U zot (xachirdan) tushib, (Allohdan) nusrat soʻrab: ‹Men paygʻambarman, (bunda) yolgʻon yoʻq! Men Abdulmuttalibning oʻgʻliman!› dedilar. Soʻng (sahobalarni) saf tortdilar», dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши унга: «Эй Абу Умора! Ҳунайн куни қочдингизми?» деди. (Баро): «Йўқ, Аллоҳ номига қасамки, Расулуллоҳ ﷺ орқаларига бурилмадилар. Лекин у зотнинг саҳобаларидан ёш ва енгил (қуролли) йигитлар — эгнида совути йўқ ёки кўп қуроли бўлмаган ҳолда — чиқиб қолишди-да, ўқлари (мутлақо) нишонга тегмайдиган бир қавм билан — Ҳавозин ва Бану Наср тўплами билан тўқнашишди. (Улар) уларга (шундай) ўқ отишдики, деярли хато қилмасдилар. Шунда (мусулмонлар) Расулуллоҳ ﷺ томон юзландилар. Расулуллоҳ ﷺ эса оқ хачирларида эдилар, Абу Суфён ибн Ҳорис ибн Абдулмутталиб уни етаклаб борарди. У зот (хачирдан) тушиб, (Аллоҳдан) нусрат сўраб: ‹Мен пайғамбарман, (бунда) ёлғон йўқ! Мен Абдулмутталибнинг ўғлиман!› дедилар. Сўнг (саҳобаларни) саф тортдилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ، ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ، فَارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ، وَأُخْرِجْنَا، فَقُلْتُ لأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon: «Men Iliyoda (yaʼni Quddusda) ekanimda, Hiraql meni (chaqirib) yubordi. Soʻng u Allohning Rasuli ﷺ ning xatini soʻradi va u (xat) oʻqib boʻlinganda, uning atrofida katta shovqin-suron koʻtarildi, ovozlar balandlashdi va bizga (oʻsha) joyni tark etish (buyurildi). Biz chiqarib yuborilganimizda, men sheriklarimga: ‹Ibn Abu Kabsha (yaʼni Paygʻambar)ning ishi yaqqol (kuchayib) koʻrindi — chunki Bani Asfar (Rumliklar) podshohi (ham) undan qoʻrqyapti›, — dedim», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Суфён: «Мен Илиёда (яъни Қуддусда) эканимда, Ҳирақл мени (чақириб) юборди. Сўнг у Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг хатини сўради ва у (хат) ўқиб бўлинганда, унинг атрофида катта шовқин-сурон кўтарилди, овозлар баландлашди ва бизга (ўша) жойни тарк этиш (буюрилди). Биз чиқариб юборилганимизда, мен шерикларимга: ‹Ибн Абу Кабша (яъни Пайғамбар)нинг иши яққол (кучайиб) кўринди — чунки Бани Асфар (Румликлар) подшоҳи (ҳам) ундан қўрқяпти›, — дедим», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ جَنَابٍ الْمِصِّيصِيُّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ زَكَرِيَّاءَ، عَنْ أَبِي، إِسْحَاقَ قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى الْبَرَاءِ فَقَالَ أَكُنْتُمْ وَلَّيْتُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ يَا أَبَا عُمَارَةَ فَقَالَ أَشْهَدُ عَلَى نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا وَلَّى وَلَكِنَّهُ انْطَلَقَ أَخِفَّاءُ مِنَ النَّاسِ وَحُسَّرٌ إِلَى هَذَا الْحَىِّ مِنْ هَوَازِنَ وَهُمْ قَوْمٌ رُمَاةٌ فَرَمَوْهُمْ بِرِشْقٍ مِنْ نَبْلٍ كَأَنَّهَا رِجْلٌ مِنْ جَرَادٍ فَانْكَشَفُوا فَأَقْبَلَ الْقَوْمُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ يَقُودُ بِهِ بَغْلَتَهُ فَنَزَلَ وَدَعَا وَاسْتَنْصَرَ وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ اللَّهُمَّ نَزِّلْ نَصْرَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الْبَرَاءُ كُنَّا وَاللَّهِ إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ نَتَّقِي بِهِ وَإِنَّ الشُّجَاعَ مِنَّا لَلَّذِي يُحَاذِي بِهِ ‏.‏ يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi uning huzuriga kelib: «Ey Abu Umora! Hunayn kuni qochdingizmi?» dedi. Shunda (Baro): «Men Allohning Nabiysi ﷺ haqida guvohlik beramanki, u zot orqalariga burilmadilar. Lekin kishilardan yengil (qurolli) va sovutsiz (yigitlar) Havozinning shu qavmi tomon yoʻl olishdi, ular esa oʻqchi qavm edi. (Havozin) ularga goʻyo bir toʻda chigirtkadek oʻq yogʻdirishdi, shunda (ular) ochilib (chekinib) ketishdi. Shunda jamoa Rasululloh ﷺ tomon yuzlandi, Abu Sufyon ibn Horis u zotning xachirini yetaklab borardi. U zot (xachirdan) tushib, duo qilib, nusrat soʻrab: ‹Men paygʻambarman, (bunda) yolgʻon yoʻq! Men Abdulmuttalibning oʻgʻliman! Ey Alloh, nusratingni nozil qil!› der edilar», dedi. Baro dedi: «Alloh nomiga qasamki, biz urush qizigan paytda u zot bilan (oʻzimizni) himoya qilardik. Bizdan eng botiri esa u zotga (yaqin turib, dushman) roʻparasida turgan kishi (hisoblanar) edi» — yaʼni Nabiy ﷺ ni (nazarda tutdi).Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши унинг ҳузурига келиб: «Эй Абу Умора! Ҳунайн куни қочдингизми?» деди. Шунда (Баро): «Мен Аллоҳнинг Набийси ﷺ ҳақида гувоҳлик бераманки, у зот орқаларига бурилмадилар. Лекин кишилардан енгил (қуролли) ва совутсиз (йигитлар) Ҳавозиннинг шу қавми томон йўл олишди, улар эса ўқчи қавм эди. (Ҳавозин) уларга гўё бир тўда чигирткадек ўқ ёғдиришди, шунда (улар) очилиб (чекиниб) кетишди. Шунда жамоа Расулуллоҳ ﷺ томон юзланди, Абу Суфён ибн Ҳорис у зотнинг хачирини етаклаб борарди. У зот (хачирдан) тушиб, дуо қилиб, нусрат сўраб: ‹Мен пайғамбарман, (бунда) ёлғон йўқ! Мен Абдулмутталибнинг ўғлиман! Эй Аллоҳ, нусратингни нозил қил!› дер эдилар», деди. Баро деди: «Аллоҳ номига қасамки, биз уруш қизиган пайтда у зот билан (ўзимизни) ҳимоя қилардик. Биздан энг ботири эса у зотга (яқин туриб, душман) рўпарасида турган киши (ҳисобланар) эди» — яъни Набий ﷺ ни (назарда тутди).

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ يُحَدِّثُ قَالَ جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الرَّجَّالَةِ يَوْمَ أُحُدٍ ـ وَكَانُوا خَمْسِينَ رَجُلاً ـ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُبَيْرٍ فَقَالَ ‏"‏ إِنْ رَأَيْتُمُونَا تَخْطَفُنَا الطَّيْرُ، فَلاَ تَبْرَحُوا مَكَانَكُمْ هَذَا حَتَّى أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ، وَإِنْ رَأَيْتُمُونَا هَزَمْنَا الْقَوْمَ وَأَوْطَأْنَاهُمْ فَلاَ تَبْرَحُوا حَتَّى أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ ‏"‏ فَهَزَمُوهُمْ‏.‏ قَالَ فَأَنَا وَاللَّهِ رَأَيْتُ النِّسَاءَ يَشْتَدِدْنَ قَدْ بَدَتْ خَلاَخِلُهُنَّ وَأَسْوُقُهُنَّ رَافِعَاتٍ ثِيَابَهُنَّ، فَقَالَ أَصْحَابُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُبَيْرٍ الْغَنِيمَةَ ـ أَىْ قَوْمِ ـ الْغَنِيمَةَ، ظَهَرَ أَصْحَابُكُمْ فَمَا تَنْتَظِرُونَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُبَيْرٍ أَنَسِيتُمْ مَا قَالَ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا وَاللَّهِ لَنَأْتِيَنَّ النَّاسَ فَلَنُصِيبَنَّ مِنَ الْغَنِيمَةِ‏.‏ فَلَمَّا أَتَوْهُمْ صُرِفَتْ وُجُوهُهُمْ فَأَقْبَلُوا مُنْهَزِمِينَ، فَذَاكَ إِذْ يَدْعُوهُمُ الرَّسُولُ فِي أُخْرَاهُمْ، فَلَمْ يَبْقَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ اثْنَىْ عَشَرَ رَجُلاً، فَأَصَابُوا مِنَّا سَبْعِينَ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ أَصَابَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ أَرْبَعِينَ وَمِائَةً سَبْعِينَ أَسِيرًا وَسَبْعِينَ قَتِيلاً، فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ أَفِي الْقَوْمِ مُحَمَّدٌ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، فَنَهَاهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُجِيبُوهُ ثُمَّ قَالَ أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، ثُمَّ قَالَ أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ الْخَطَّابِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَمَّا هَؤُلاَءِ فَقَدْ قُتِلُوا‏.‏ فَمَا مَلَكَ عُمَرُ نَفْسَهُ فَقَالَ كَذَبْتَ وَاللَّهِ يَا عَدُوَّ اللَّهِ، إِنَّ الَّذِينَ عَدَدْتَ لأَحْيَاءٌ كُلُّهُمْ، وَقَدْ بَقِيَ لَكَ مَا يَسُوؤُكَ‏.‏ قَالَ يَوْمٌ بِيَوْمِ بَدْرٍ، وَالْحَرْبُ سِجَالٌ، إِنَّكُمْ سَتَجِدُونَ فِي الْقَوْمِ مُثْلَةً لَمْ آمُرْ بِهَا وَلَمْ تَسُؤْنِي، ثُمَّ أَخَذَ يَرْتَجِزُ أُعْلُ هُبَلْ، أُعْلُ هُبَلْ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ تُجِيبُوا لَهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا نَقُولُ قَالَ ‏"‏ قُولُوا اللَّهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ ‏"‏‏.‏ قَالَ إِنَّ لَنَا الْعُزَّى وَلاَ عُزَّى لَكُمْ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ تُجِيبُوا لَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا نَقُولُ قَالَ ‏"‏ قُولُوا اللَّهُ مَوْلاَنَا وَلاَ مَوْلَى لَكُمْ ‏"‏‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Uhud (jangi) kuni Abdulloh ibn Jubayrni — ellik (kishidan iborat) piyoda (kamonchi)larga sarkarda — qilib tayinladi. U zot ularga: «Oʻz joyingizda turinglar; agar bizni qushlar (oʻlja sifatida) tutib ketayotganini koʻrsangiz ham, — to men sizlarga (odam) yuborguncha — uni tark etmanglar; agar biz kofirlarni magʻlub qilib, ularni qochirganimizni koʻrsangiz (ham), — to men sizlarga (odam) yuborguncha — joyingizni tark etmanglar», — deb koʻrsatma berdi. Soʻng kofirlar magʻlub etildi. Allohga qasamki, men ayollarni — bilakuzuklari va oyoqlari koʻrinib, kiyimlarini koʻtargan holda — qochayotganini koʻrdim. Bas, Abdulloh ibn Jubayrning sheriklari: «Oʻlja! Ey odamlar, oʻlja! Sheriklaringiz gʻolib boʻldi, endi nimani kutyapsizlar?» — dedi. Abdulloh ibn Jubayr: «Allohning Rasuli ﷺ sizlarga aytgan (gap)ni unutdingizmi?» — dedi. Ular: «Allohga qasamki! Biz odamlarning (yaʼni dushmanning) oldiga borib, oʻz ulushimizni oʻljadan yigʻib olamiz», — dedi. Lekin ular ularning oldiga borganda, magʻlub boʻlib, orqaga qaytishga majbur boʻldi. Oʻsha paytda Allohning Rasuli ﷺ ularning orqasida (turib) ularni (qaytishga) chaqirardi. Paygʻambar ﷺ bilan faqat oʻn ikki kishi qoldi va kofirlar bizdan yetmish kishini shahid qildi. Badr (jangi) kuni Paygʻambar ﷺ va sahobalari mushriklarning bir yuz qirq kishisini (yoʻqotgan): yetmishtasi asir olingan va yetmishtasi oʻldirilgan edi. Soʻng Abu Sufyon uch marta: «Muhammad mana bu odamlar orasida bormi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ sahobalariga unga javob bermaslikni buyurdi. Soʻng u uch marta: «Abu Quhofaning oʻgʻli (yaʼni Abu Bakr) mana bu odamlar orasida bormi?» — dedi. U yana uch marta: «Xattobning oʻgʻli (yaʼni Umar) mana bu odamlar orasida bormi?» — dedi. Soʻng u oʻz sheriklarining oldiga qaytib: «Bularga kelsak, ular oʻldirildi», — dedi. Umar oʻzini tuta olmay (Abu Sufyonga): «Yolgʻon aytding, Allohga qasamki! Ey Allohning dushmani! Sen sanaganlarning hammasi tirik va seni xafa qiladigan narsa hali (oldinda) turibdi», — dedi. Abu Sufyon: «Bugungi gʻalabamiz — Badr (jangi)dagi (gʻalaba)ngizning evaziga; urushda (gʻalaba) navbatma-navbat (boʻladi) va jang qiluvchilar orasida almashib turadi. Sizlar (oʻldirilgan) kishilaringizning baʼzilarini (badani) buzilgan holda topasizlar; lekin men buni (qilishni) odamlarimga buyurmadim — biroq ularning bu ishidan afsuslanmayman ham», — dedi. Shundan keyin u quvonib: ‹Ey Hubal, yuksal (oliy boʻl)!› — deb (sheʼr) oʻqiy boshladi. Shunda Paygʻambar ﷺ (sahobalariga): «Nega unga javob bermayapsizlar?» — dedi. Ular: «Yo Rasululloh! Nima deylik?» — dedi. U zot: «‹Alloh — eng Oliy va eng Ulugʻ›, — denglar», — dedi. (Soʻng) Abu Sufyon: «Bizda (but) Uzzo bor, sizda esa Uzzo yoʻq», — dedi. Paygʻambar ﷺ (sahobalariga): «Nega unga javob bermayapsizlar?» — dedi. Ular: «Yo Rasululloh! Nima deylik?» — dedi. U zot: «‹Alloh — bizning Yordamchimiz, sizning esa yordamchingiz yoʻq›, — denglar», — dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Уҳуд (жанги) куни Абдуллоҳ ибн Жубайрни — эллик (кишидан иборат) пиёда (камончи)ларга саркарда — қилиб тайинлади. У зот уларга: «Ўз жойингизда туринглар; агар бизни қушлар (ўлжа сифатида) тутиб кетаётганини кўрсангиз ҳам, — то мен сизларга (одам) юборгунча — уни тарк этманглар; агар биз кофирларни мағлуб қилиб, уларни қочирганимизни кўрсангиз (ҳам), — то мен сизларга (одам) юборгунча — жойингизни тарк этманглар», — деб кўрсатма берди. Сўнг кофирлар мағлуб этилди. Аллоҳга қасамки, мен аёлларни — билакузуклари ва оёқлари кўриниб, кийимларини кўтарган ҳолда — қочаётганини кўрдим. Бас, Абдуллоҳ ибн Жубайрнинг шериклари: «Ўлжа! Эй одамлар, ўлжа! Шерикларингиз ғолиб бўлди, энди нимани кутяпсизлар?» — деди. Абдуллоҳ ибн Жубайр: «Аллоҳнинг Расули ﷺ сизларга айтган (гап)ни унутдингизми?» — деди. Улар: «Аллоҳга қасамки! Биз одамларнинг (яъни душманнинг) олдига бориб, ўз улушимизни ўлжадан йиғиб оламиз», — деди. Лекин улар уларнинг олдига борганда, мағлуб бўлиб, орқага қайтишга мажбур бўлди. Ўша пайтда Аллоҳнинг Расули ﷺ уларнинг орқасида (туриб) уларни (қайтишга) чақирарди. Пайғамбар ﷺ билан фақат ўн икки киши қолди ва кофирлар биздан етмиш кишини шаҳид қилди. Бадр (жанги) куни Пайғамбар ﷺ ва саҳобалари мушрикларнинг бир юз қирқ кишисини (йўқотган): етмиштаси асир олинган ва етмиштаси ўлдирилган эди. Сўнг Абу Суфён уч марта: «Муҳаммад мана бу одамлар орасида борми?» — деди. Пайғамбар ﷺ саҳобаларига унга жавоб бермасликни буюрди. Сўнг у уч марта: «Абу Қуҳофанинг ўғли (яъни Абу Бакр) мана бу одамлар орасида борми?» — деди. У яна уч марта: «Хаттобнинг ўғли (яъни Умар) мана бу одамлар орасида борми?» — деди. Сўнг у ўз шерикларининг олдига қайтиб: «Буларга келсак, улар ўлдирилди», — деди. Умар ўзини тута олмай (Абу Суфёнга): «Ёлғон айтдинг, Аллоҳга қасамки! Эй Аллоҳнинг душмани! Сен санаганларнинг ҳаммаси тирик ва сени хафа қиладиган нарса ҳали (олдинда) турибди», — деди. Абу Суфён: «Бугунги ғалабамиз — Бадр (жанги)даги (ғалаба)нгизнинг эвазига; урушда (ғалаба) навбатма-навбат (бўлади) ва жанг қилувчилар орасида алмашиб туради. Сизлар (ўлдирилган) кишиларингизнинг баъзиларини (бадани) бузилган ҳолда топасизлар; лекин мен буни (қилишни) одамларимга буюрмадим — бироқ уларнинг бу ишидан афсусланмайман ҳам», — деди. Шундан кейин у қувониб: ‹Эй Ҳубал, юксал (олий бўл)!› — деб (шеър) ўқий бошлади. Шунда Пайғамбар ﷺ (саҳобаларига): «Нега унга жавоб бермаяпсизлар?» — деди. Улар: «Ё Расулуллоҳ! Нима дейлик?» — деди. У зот: «‹Аллоҳ — энг Олий ва энг Улуғ›, — денглар», — деди. (Сўнг) Абу Суфён: «Бизда (бут) Уззо бор, сизда эса Уззо йўқ», — деди. Пайғамбар ﷺ (саҳобаларига): «Нега унга жавоб бермаяпсизлар?» — деди. Улар: «Ё Расулуллоҳ! Нима дейлик?» — деди. У зот: «‹Аллоҳ — бизнинг Ёрдамчимиз, сизнинг эса ёрдамчингиз йўқ›, — денглар», — деди.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ، بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، وَسَأَلَهُ، رَجُلٌ مِنْ قَيْسٍ أَفَرَرْتُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ فَقَالَ الْبَرَاءُ وَلَكِنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَفِرَّ وَكَانَتْ هَوَازِنُ يَوْمَئِذٍ رُمَاةً وَإِنَّا لَمَّا حَمَلْنَا عَلَيْهِمُ انْكَشَفُوا فَأَكْبَبْنَا عَلَى الْغَنَائِمِ فَاسْتَقْبَلُونَا بِالسِّهَامِ وَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ وَإِنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ الْحَارِثِ آخِذٌ بِلِجَامِهَا وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ‏"‏ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Qays (qabilasi)dan boʻlgan bir kishi undan: «Siz Hunayn kunida Rasululloh ﷺ ni (tashlab) qochdingizmi?» deb soʻradi. Shunda al-Baro: «Yoʻq, lekin Rasululloh ﷺ qochmadilar. Oʻsha kuni Havozin (qabilasi) kamonchilar edi. Biz ularning ustiga hujum qilganimizda, ular tarqab qochdilar, biz oʻljalarga yopishdik. Shunda ular bizning roʻparamizga oʻqlar bilan chiqdilar. Men Rasululloh ﷺ ni oq xachirlari ustida koʻrdim, Abu Sufyon ibn al-Horis esa uning jilovidan ushlab turardi. U zot: ‹Men Nabiyman, yolgʻon yoʻq, men Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, — derdilar», dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Қайс (қабиласи)дан бўлган бир киши ундан: «Сиз Ҳунайн кунида Расулуллоҳ ﷺ ни (ташлаб) қочдингизми?» деб сўради. Шунда ал-Баро: «Йўқ, лекин Расулуллоҳ ﷺ қочмадилар. Ўша куни Ҳавозин (қабиласи) камончилар эди. Биз уларнинг устига ҳужум қилганимизда, улар тарқаб қочдилар, биз ўлжаларга ёпишдик. Шунда улар бизнинг рўпарамизга ўқлар билан чиқдилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ ни оқ хачирлари устида кўрдим, Абу Суфён ибн ал-Ҳорис эса унинг жиловидан ушлаб турарди. У зот: ‹Мен Набийман, ёлғон йўқ, мен Абдулмутталибнинг ўғлиман›, — дердилар», деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَأَلَ رَجُلٌ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ يَا أَبَا عُمَارَةَ، أَوَلَّيْتُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ الْبَرَاءُ وَأَنَا أَسْمَعُ أَمَّا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يُوَلِّ يَوْمَئِذٍ، كَانَ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ آخِذًا بِعِنَانِ بَغْلَتِهِ، فَلَمَّا غَشِيَهُ الْمُشْرِكُونَ نَزَلَ، فَجَعَلَ يَقُولُ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ، أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ قَالَ فَمَا رُئِيَ مِنَ النَّاسِ يَوْمَئِذٍ أَشَدُّ مِنْهُ‏.‏

Abu Ishoq (Baro ibn Ozibdan) rivoyat qiladi: Bir kishi Baro(dan): «Ey Abu Umora! Sizlar Hunayn kuni qochdingizmi?» — deb soʻradi. Baro — men eshitib turganimda — shunday javob berdi: «Allohning Rasuli ﷺ ga kelsak, u zot oʻsha kuni qochmadi. Abu Sufyon ibn Horis uning xachirining jilovini ushlab turardi va mushriklar unga hujum qilganda, u zot (xachirdan) tushib: ‹Men — Paygʻambarman, (bunda) yolgʻon yoʻq; men — Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, — der edi. Oʻsha kuni Paygʻambar ﷺ dan koʻra botirroq hech kim koʻrilmadi».Абу Ишоқ (Баро ибн Озибдан) ривоят қилади: Бир киши Баро(дан): «Эй Абу Умора! Сизлар Ҳунайн куни қочдингизми?» — деб сўради. Баро — мен эшитиб турганимда — шундай жавоб берди: «Аллоҳнинг Расули ﷺ га келсак, у зот ўша куни қочмади. Абу Суфён ибн Ҳорис унинг хачирининг жиловини ушлаб турарди ва мушриклар унга ҳужум қилганда, у зот (хачирдан) тушиб: ‹Мен — Пайғамбарман, (бунда) ёлғон йўқ; мен — Абдулмутталибнинг ўғлиман›, — дер эди. Ўша куни Пайғамбар ﷺ дан кўра ботирроқ ҳеч ким кўрилмади».

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَاوَرَ حِينَ بَلَغَهُ إِقْبَالُ أَبِي سُفْيَانَ قَالَ فَتَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ تَكَلَّمَ عُمَرُ فَأَعْرَضَ عَنْهُ فَقَامَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ فَقَالَ إِيَّانَا تُرِيدُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَمَرْتَنَا أَنْ نُخِيضَهَا الْبَحْرَ لأَخَضْنَاهَا وَلَوْ أَمَرْتَنَا أَنْ نَضْرِبَ أَكْبَادَهَا إِلَى بَرْكِ الْغِمَادِ لَفَعَلْنَا - قَالَ - فَنَدَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّاسَ فَانْطَلَقُوا حَتَّى نَزَلُوا بَدْرًا وَوَرَدَتْ عَلَيْهِمْ رَوَايَا قُرَيْشٍ وَفِيهِمْ غُلاَمٌ أَسْوَدُ لِبَنِي الْحَجَّاجِ فَأَخَذُوهُ فَكَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْأَلُونَهُ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ وَأَصْحَابِهِ ‏.‏ فَيَقُولُ مَا لِي عِلْمٌ بِأَبِي سُفْيَانَ وَلَكِنْ هَذَا أَبُو جَهْلٍ وَعُتْبَةُ وَشَيْبَةُ وَأُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ ‏.‏ فَإِذَا قَالَ ذَلِكَ ضَرَبُوهُ فَقَالَ نَعَمْ أَنَا أُخْبِرُكُمْ هَذَا أَبُو سُفْيَانَ ‏.‏ فَإِذَا تَرَكُوهُ فَسَأَلُوهُ فَقَالَ مَا لِي بِأَبِي سُفْيَانَ عِلْمٌ وَلَكِنْ هَذَا أَبُو جَهْلٍ وَعُتْبَةُ وَأُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ فِي النَّاسِ ‏.‏ فَإِذَا قَالَ هَذَا أَيْضًا ضَرَبُوهُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَائِمٌ يُصَلِّي فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ انْصَرَفَ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَتَضْرِبُوهُ إِذَا صَدَقَكُمْ وَتَتْرُكُوهُ إِذَا كَذَبَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا مَصْرَعُ فُلاَنٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَيَضَعُ يَدَهُ عَلَى الأَرْضِ هَا هُنَا وَهَا هُنَا قَالَ فَمَا مَاطَ أَحَدُهُمْ عَنْ مَوْضِعِ يَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abu Sufyonning (Shomdan) kelayotgani haqidagi xabar yetganida (sahobalar bilan) maslahatlashdilar. (Anas) dedi: Abu Bakr soʻzladi, ammo u zot undan yuz oʻgirdilar; soʻng Umar soʻzladi, undan ham yuz oʻgirdilar. Shunda Saʼd ibn Uboda turib: «Bizni nazarda tutyapsizmi, yo Rasululloh? Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, agar bizga ularni (otlarni) dengizga solishni buyursangiz, albatta solar edik; agar bizga otlarning jigarini (yelib borib) Birkul-Gʻimodgacha urishni buyursangiz, albatta qilar edik», dedi. (Anas) dedi: shunda Rasululloh ﷺ odamlarni (chiqishga) chaqirdilar, ular yoʻlga chiqib, Badrga tushdilar. Ularga Quraysh suvchilari kelib qoldi, ular ichida Banul-Hajjojga tegishli bir qora qul bor edi. Uni ushlab oldilar va Rasululloh ﷺ ning sahobalari undan Abu Sufyon va uning hamrohlari haqida soʻrardilar. U esa: «Mening Abu Sufyon haqida xabarim yoʻq, lekin mana bular — Abu Jahl, Utba, Shayba va Umayya ibn Xalaf (bor)», derdi. U buni aytganda, uni urardilar. Shunda u: «Ha, men sizlarga xabar beraman, mana bu — Abu Sufyon», derdi. Uni qoʻyib yuborib, soʻng (yana) soʻraganlarida esa: «Mening Abu Sufyon haqida xabarim yoʻq, lekin mana bular — Abu Jahl, Utba va Umayya ibn Xalaf odamlar ichida (bor)», derdi. U yana shuni aytganda, uni urardilar. Rasululloh ﷺ esa turib namoz oʻqiyotgan edilar. U zot buni koʻrganlarida, (namozdan) boʻshab: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, u sizlarga rost gapirsa urasiz, yolgʻon gapirsa qoʻyib yuborasizlar», dedilar. (Anas) dedi: soʻng Rasululloh ﷺ: «Bu — falonchining halok boʻladigan joyi», dedilar. (Anas) dedi: u zot qoʻllarini yerga — bu yerga, bu yerga qoʻyardilar. (Anas) dedi: ulardan birortasi Rasululloh ﷺ qoʻllarini qoʻygan joydan nariga siljimadi (oʻsha yerda halok boʻldilar).Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Абу Суфённинг (Шомдан) келаётгани ҳақидаги хабар етганида (саҳобалар билан) маслаҳатлашдилар. (Анас) деди: Абу Бакр сўзлади, аммо у зот ундан юз ўгирдилар; сўнг Умар сўзлади, ундан ҳам юз ўгирдилар. Шунда Саъд ибн Убода туриб: «Бизни назарда тутяпсизми, ё Расулуллоҳ? Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, агар бизга уларни (отларни) денгизга солишни буюрсангиз, албатта солар эдик; агар бизга отларнинг жигарини (елиб бориб) Биркул-Ғимодгача уришни буюрсангиз, албатта қилар эдик», деди. (Анас) деди: шунда Расулуллоҳ ﷺ одамларни (чиқишга) чақирдилар, улар йўлга чиқиб, Бадрга тушдилар. Уларга Қурайш сувчилари келиб қолди, улар ичида Банул-Ҳажжожга тегишли бир қора қул бор эди. Уни ушлаб олдилар ва Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари ундан Абу Суфён ва унинг ҳамроҳлари ҳақида сўрардилар. У эса: «Менинг Абу Суфён ҳақида хабарим йўқ, лекин мана булар — Абу Жаҳл, Утба, Шайба ва Умайя ибн Халаф (бор)», дерди. У буни айтганда, уни урардилар. Шунда у: «Ҳа, мен сизларга хабар бераман, мана бу — Абу Суфён», дерди. Уни қўйиб юбориб, сўнг (яна) сўраганларида эса: «Менинг Абу Суфён ҳақида хабарим йўқ, лекин мана булар — Абу Жаҳл, Утба ва Умайя ибн Халаф одамлар ичида (бор)», дерди. У яна шуни айтганда, уни урардилар. Расулуллоҳ ﷺ эса туриб намоз ўқиётган эдилар. У зот буни кўрганларида, (намоздан) бўшаб: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, у сизларга рост гапирса урасиз, ёлғон гапирса қўйиб юборасизлар», дедилар. (Анас) деди: сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Бу — фалончининг ҳалок бўладиган жойи», дедилар. (Анас) деди: у зот қўлларини ерга — бу ерга, бу ерга қўярдилар. (Анас) деди: улардан бирортаси Расулуллоҳ ﷺ қўлларини қўйган жойдан нарига силжимади (ўша ерда ҳалок бўлдилар).

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ كَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي مَادَّ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا سُفْيَانَ فِي كُفَّارِ قُرَيْشٍ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (Abu Sufyon ibn Harbdan) rivoyat qiladi: Abu Sufyon ibn Harb unga xabar berdiki, Hirqal (Irakliy) — Allohning Rasuli ﷺ Abu Sufyon va Quraysh kofirlari bilan tuzgan sulh (vaqti)da — uni va Shomga savdogarlar sifatida borgan qurayshlik bir karvon aʼzolarini (huzuriga) chaqirdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (Абу Суфён ибн Ҳарбдан) ривоят қилади: Абу Суфён ибн Ҳарб унга хабар бердики, Ҳирқал (Ираклий) — Аллоҳнинг Расули ﷺ Абу Суфён ва Қурайш кофирлари билан тузган сулҳ (вақти)да — уни ва Шомга савдогарлар сифатида борган қурайшлик бир карвон аъзоларини (ҳузурига) чақирди.

حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ وَفَدَتْ وُفُودٌ إِلَى مُعَاوِيَةَ وَذَلِكَ فِي رَمَضَانَ فَكَانَ يَصْنَعُ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ الطَّعَامَ فَكَانَ أَبُو هُرَيْرَةَ مِمَّا يُكْثِرُ أَنْ يَدْعُوَنَا إِلَى رَحْلِهِ فَقُلْتُ أَلاَ أَصْنَعُ طَعَامًا فَأَدْعُوَهُمْ إِلَى رَحْلِي فَأَمَرْتُ بِطَعَامٍ يُصْنَعُ ثُمَّ لَقِيتُ أَبَا هُرَيْرَةَ مِنَ الْعَشِيِّ فَقُلْتُ الدَّعْوَةُ عِنْدِي اللَّيْلَةَ فَقَالَ سَبَقْتَنِي ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ فَدَعَوْتُهُمْ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَلاَ أُعْلِمُكُمْ بِحَدِيثٍ مِنْ حَدِيثِكُمْ يَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ ثُمَّ ذَكَرَ فَتْحَ مَكَّةَ فَقَالَ أَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ فَبَعَثَ الزُّبَيْرَ عَلَى إِحْدَى الْمُجَنِّبَتَيْنِ وَبَعَثَ خَالِدًا عَلَى الْمُجَنِّبَةِ الأُخْرَى وَبَعَثَ أَبَا عُبَيْدَةَ عَلَى الْحُسَّرِ فَأَخَذُوا بَطْنَ الْوَادِي وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي كَتِيبَةٍ - قَالَ - فَنَظَرَ فَرَآنِي فَقَالَ ‏"‏ أَبُو هُرَيْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لاَ يَأْتِينِي إِلاَّ أَنْصَارِيٌّ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ غَيْرُ شَيْبَانَ فَقَالَ ‏"‏ اهْتِفْ لِي بِالأَنْصَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَطَافُوا بِهِ وَوَبَّشَتْ قُرَيْشٌ أَوْبَاشًا لَهَا وَأَتْبَاعًا ‏.‏ فَقَالُوا نُقَدِّمُ هَؤُلاَءِ فَإِنْ كَانَ لَهُمْ شَىْءٌ كُنَّا مَعَهُمْ ‏.‏ وَإِنْ أُصِيبُوا أَعْطَيْنَا الَّذِي سُئِلْنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَرَوْنَ إِلَى أَوْبَاشِ قُرَيْشٍ وَأَتْبَاعِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ بِيَدَيْهِ إِحْدَاهُمَا عَلَى الأُخْرَى ثُمَّ قَالَ ‏"‏ حَتَّى تُوَافُونِي بِالصَّفَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقْنَا فَمَا شَاءَ أَحَدٌ مِنَّا أَنْ يَقْتُلَ أَحَدًا إِلاَّ قَتَلَهُ وَمَا أَحَدٌ مِنْهُمْ يُوَجِّهُ إِلَيْنَا شَيْئًا - قَالَ - فَجَاءَ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُبِيحَتْ خَضْرَاءُ قُرَيْشٍ لاَ قُرَيْشَ بَعْدَ الْيَوْمِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ دَخَلَ دَارَ أَبِي سُفْيَانَ فَهُوَ آمِنٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتِ الأَنْصَارُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ أَمَّا الرَّجُلُ فَأَدْرَكَتْهُ رَغْبَةٌ فِي قَرْيَتِهِ وَرَأْفَةٌ بِعَشِيرَتِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَجَاءَ الْوَحْىُ وَكَانَ إِذَا جَاءَ الْوَحْىُ لاَ يَخْفَى عَلَيْنَا فَإِذَا جَاءَ فَلَيْسَ أَحَدٌ يَرْفَعُ طَرْفَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يَنْقَضِيَ الْوَحْىُ فَلَمَّا انْقَضَى الْوَحْىُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ قُلْتُمْ أَمَّا الرَّجُلُ فَأَدْرَكَتْهُ رَغْبَةٌ فِي قَرْيَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا قَدْ كَانَ ذَاكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ كَلاَّ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ هَاجَرْتُ إِلَى اللَّهِ وَإِلَيْكُمْ وَالْمَحْيَا مَحْيَاكُمْ وَالْمَمَاتُ مَمَاتُكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَبْكُونَ وَيَقُولُونَ وَاللَّهِ مَا قُلْنَا الَّذِي قُلْنَا إِلاَّ الضِّنَّ بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُصَدِّقَانِكُمْ وَيَعْذِرَانِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَقْبَلَ النَّاسُ إِلَى دَارِ أَبِي سُفْيَانَ وَأَغْلَقَ النَّاسُ أَبْوَابَهُمْ - قَالَ - وَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَقْبَلَ إِلَى الْحَجَرِ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ - قَالَ - فَأَتَى عَلَى صَنَمٍ إِلَى جَنْبِ الْبَيْتِ كَانُوا يَعْبُدُونَهُ - قَالَ - وَفِي يَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَوْسٌ وَهُوَ آخِذٌ بِسِيَةِ الْقَوْسِ فَلَمَّا أَتَى عَلَى الصَّنَمِ جَعَلَ يَطْعُنُهُ فِي عَيْنِهِ وَيَقُولُ ‏"‏ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ طَوَافِهِ أَتَى الصَّفَا فَعَلاَ عَلَيْهِ حَتَّى نَظَرَ إِلَى الْبَيْتِ وَرَفَعَ يَدَيْهِ فَجَعَلَ يَحْمَدُ اللَّهَ وَيَدْعُو بِمَا شَاءَ أَنْ يَدْعُوَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muoviyaga (kishilardan) vakillar kelishdi, bu Ramazonda edi. Baʼzimiz baʼzimizga taom tayyorlardik. Abu Hurayra esa bizni koʻp marta oʻz uyiga taklif qilardi. Men: «Men ham taom tayyorlab, ularni oʻz uyimga taklif qilsam-chi?» dedim va taom tayyorlashga buyurdim. Soʻng kechqurun Abu Hurayra bilan uchrashib: «Bugun kechasi ziyofat menikida», dedim. U: «Sen mendan oʻzib ketding», dedi. Men: «Ha», dedim va ularni taklif qildim. Shunda Abu Hurayra: «Ey ansorlar jamoasi, sizlarga oʻz hadislaringizdan bir hadisni bildiraymi?» dedi va Makka fathini zikr qilib, dedi: Rasululloh ﷺ kelib, Makkaga yetib bordilar. Zubayrni ikki qanotning biriga, Xolidni boshqa qanotga, Abu Ubaydani esa sovutsizlar (piyodalar) ustiga qoʻyib yubordilar. Ular vodiyning ichidan oʻtdilar, Rasululloh ﷺ esa bir qoʻshin ichida edilar. (Abu Hurayra) dedi: u zot qarab meni koʻrdilar-da: «Abu Hurayra!» dedilar. Men: «Labbayka, yo Rasululloh!» dedim. U zot: «Menga ansoriydan boshqasi kelmasin», dedilar. Shaybondan boshqasi (rovsiy) qoʻshib aytdi: u zot: «Menga ansorlarni chaqir», dedilar. (Abu Hurayra) dedi: ular u zotni oʻrab oldilar. Quraysh esa oʻzining bir guruh oʻtkinchilarini va ergashuvchilarini toʻpladi. Ular: «Mana bularni oldinga suramiz, agar ularga biror narsa (oʻlja) tegsa, biz ular bilan birga boʻlamiz; agar magʻlub boʻlsalar, bizdan soʻralgan narsani (tovonni) toʻlaymiz», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Quraysh oʻtkinchilari va ularning ergashuvchilarini koʻryapsizlarmi?» dedilar. Soʻng ikki qoʻllari bilan, birini ikkinchisining ustiga qoʻyib (ishora qilib): «Toki menga Safoda yetib kelgunlaringizcha (ularni qiringlar)», dedilar. (Abu Hurayra) dedi: biz yoʻlga chiqdik, bizdan biror kishi kimni oʻldirishni istasa, albatta uni oʻldirardi, ulardan esa birortasi bizga qarshi biror narsa qila olmasdi. (Abu Hurayra) dedi: soʻng Abu Sufyon kelib: «Yo Rasululloh, Quraysh (jangchilarining) qoni halol boʻldi, bugundan keyin Quraysh (qolmaydi)», dedi. Soʻng u zot: «Kim Abu Sufyonning uyiga kirsa, u omondadir», dedilar. Shunda ansorlar baʼzilari baʼzilariga: «Bu kishini (Paygʻambarni) oʻz shahriga ragʻbati va oʻz qabilasiga rahm-shafqati egallab oldi (shekilli)», dedilar. Abu Hurayra dedi: shunda vahiy keldi. Vahiy kelganda, u bizga maxfiy qolmasdi. Vahiy kelganida esa, hech kim vahiy tamom boʻlguncha koʻzini Rasululloh ﷺ ga koʻtara olmasdi. Vahiy tamom boʻlganida, Rasululloh ﷺ: «Ey ansorlar jamoasi!» dedilar. Ular: «Labbayka, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Sizlar: ‹Bu kishini oʻz shahriga ragʻbat egallab oldi›, dedingizlarmi?» dedilar. Ular: «Shunday boʻldi», dedilar. U zot: «Aslo unday emas! Men Allohning bandasi va Rasuliman. Men Allohga va sizlarga (tomon) hijrat qildim. Hayotim sizlarning hayotingiz, oʻlimim sizlarning oʻlimingizdir», dedilar. Shunda ular yigʻlab u zotga yuzlandilar va: «Vallohi, biz aytgan soʻzimizni faqat Alloh va Rasuliga (boʻlgan) muhabbatimizdan (qoʻrqib) aytdik», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh va Rasuli sizlarni tasdiqlaydilar va uzringizni qabul qiladilar», dedilar. (Abu Hurayra) dedi: soʻng odamlar Abu Sufyonning uyiga yuzlandilar, odamlar esa eshiklarini berkitdilar. (Abu Hurayra) dedi: Rasululloh ﷺ kelib, Hajarul-(Asvad)ning oldiga keldilar va uni istilom qildilar (qoʻl tegizdilar), soʻng Baytni tavof qildilar. (Abu Hurayra) dedi: u zot Baytning yonidagi, ular ibodat qiladigan bir butga keldilar. (Abu Hurayra) dedi: Rasululloh ﷺ ning qoʻllarida kamon bor edi, u zot kamonning uchidan ushlab turardilar. Butning oldiga kelganlarida, uning koʻziga (kamon uchini) sancha boshladilar va: «Haq keldi, botil yoʻq boʻldi», derdilar. Tavofdan boʻshaganlarida, Safoga kelib, unga koʻtarildilar, toki Baytni koʻrdilar, qoʻllarini koʻtarib Allohga hamd ayta boshladilar va Oʻzi xohlagan narsalar bilan duo qildilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муовияга (кишилардан) вакиллар келишди, бу Рамазонда эди. Баъзимиз баъзимизга таом тайёрлардик. Абу Ҳурайра эса бизни кўп марта ўз уйига таклиф қиларди. Мен: «Мен ҳам таом тайёрлаб, уларни ўз уйимга таклиф қилсам-чи?» дедим ва таом тайёрлашга буюрдим. Сўнг кечқурун Абу Ҳурайра билан учрашиб: «Бугун кечаси зиёфат меникида», дедим. У: «Сен мендан ўзиб кетдинг», деди. Мен: «Ҳа», дедим ва уларни таклиф қилдим. Шунда Абу Ҳурайра: «Эй ансорлар жамоаси, сизларга ўз ҳадисларингиздан бир ҳадисни билдирайми?» деди ва Макка фатҳини зикр қилиб, деди: Расулуллоҳ ﷺ келиб, Маккага етиб бордилар. Зубайрни икки қанотнинг бирига, Холидни бошқа қанотга, Абу Убайдани эса совутсизлар (пиёдалар) устига қўйиб юбордилар. Улар водийнинг ичидан ўтдилар, Расулуллоҳ ﷺ эса бир қўшин ичида эдилар. (Абу Ҳурайра) деди: у зот қараб мени кўрдилар-да: «Абу Ҳурайра!» дедилар. Мен: «Лаббайка, ё Расулуллоҳ!» дедим. У зот: «Менга ансорийдан бошқаси келмасин», дедилар. Шайбондан бошқаси (ровсий) қўшиб айтди: у зот: «Менга ансорларни чақир», дедилар. (Абу Ҳурайра) деди: улар у зотни ўраб олдилар. Қурайш эса ўзининг бир гуруҳ ўткинчиларини ва эргашувчиларини тўплади. Улар: «Мана буларни олдинга сурамиз, агар уларга бирор нарса (ўлжа) тегса, биз улар билан бирга бўламиз; агар мағлуб бўлсалар, биздан сўралган нарсани (товонни) тўлаймиз», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Қурайш ўткинчилари ва уларнинг эргашувчиларини кўряпсизларми?» дедилар. Сўнг икки қўллари билан, бирини иккинчисининг устига қўйиб (ишора қилиб): «Токи менга Сафода етиб келгунларингизча (уларни қиринглар)», дедилар. (Абу Ҳурайра) деди: биз йўлга чиқдик, биздан бирор киши кимни ўлдиришни истаса, албатта уни ўлдирарди, улардан эса бирортаси бизга қарши бирор нарса қила олмасди. (Абу Ҳурайра) деди: сўнг Абу Суфён келиб: «Ё Расулуллоҳ, Қурайш (жангчиларининг) қони ҳалол бўлди, бугундан кейин Қурайш (қолмайди)», деди. Сўнг у зот: «Ким Абу Суфённинг уйига кирса, у омондадир», дедилар. Шунда ансорлар баъзилари баъзиларига: «Бу кишини (Пайғамбарни) ўз шаҳрига рағбати ва ўз қабиласига раҳм-шафқати эгаллаб олди (шекилли)», дедилар. Абу Ҳурайра деди: шунда ваҳий келди. Ваҳий келганда, у бизга махфий қолмасди. Ваҳий келганида эса, ҳеч ким ваҳий тамом бўлгунча кўзини Расулуллоҳ ﷺ га кўтара олмасди. Ваҳий тамом бўлганида, Расулуллоҳ ﷺ: «Эй ансорлар жамоаси!» дедилар. Улар: «Лаббайка, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Сизлар: ‹Бу кишини ўз шаҳрига рағбат эгаллаб олди›, дедингизларми?» дедилар. Улар: «Шундай бўлди», дедилар. У зот: «Асло ундай эмас! Мен Аллоҳнинг бандаси ва Расулиман. Мен Аллоҳга ва сизларга (томон) ҳижрат қилдим. Ҳаётим сизларнинг ҳаётингиз, ўлимим сизларнинг ўлимингиздир», дедилар. Шунда улар йиғлаб у зотга юзландилар ва: «Валлоҳи, биз айтган сўзимизни фақат Аллоҳ ва Расулига (бўлган) муҳаббатимиздан (қўрқиб) айтдик», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ ва Расули сизларни тасдиқлайдилар ва узрингизни қабул қиладилар», дедилар. (Абу Ҳурайра) деди: сўнг одамлар Абу Суфённинг уйига юзландилар, одамлар эса эшикларини беркитдилар. (Абу Ҳурайра) деди: Расулуллоҳ ﷺ келиб, Ҳажарул-(Асвад)нинг олдига келдилар ва уни истилом қилдилар (қўл тегиздилар), сўнг Байтни тавоф қилдилар. (Абу Ҳурайра) деди: у зот Байтнинг ёнидаги, улар ибодат қиладиган бир бутга келдилар. (Абу Ҳурайра) деди: Расулуллоҳ ﷺ нинг қўлларида камон бор эди, у зот камоннинг учидан ушлаб турардилар. Бутнинг олдига келганларида, унинг кўзига (камон учини) санча бошладилар ва: «Ҳақ келди, ботил йўқ бўлди», дердилар. Тавофдан бўшаганларида, Сафога келиб, унга кўтарилдилар, токи Байтни кўрдилар, қўлларини кўтариб Аллоҳга ҳамд айта бошладилар ва Ўзи хоҳлаган нарсалар билан дуо қилдилар.