al-Mug'ira ibn Shu'ba

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الرَّقِّيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيُّ، وَزِيَادُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ حَيَّةَ، قَالَ بَعَثَ عُمَرُ النَّاسَ فِي أَفْنَاءِ الأَمْصَارِ يُقَاتِلُونَ الْمُشْرِكِينَ، فَأَسْلَمَ الْهُرْمُزَانُ فَقَالَ إِنِّي مُسْتَشِيرُكَ فِي مَغَازِيَّ هَذِهِ‏.‏ قَالَ نَعَمْ، مَثَلُهَا وَمَثَلُ مَنْ فِيهَا مِنَ النَّاسِ مِنْ عَدُوِّ الْمُسْلِمِينَ مَثَلُ طَائِرٍ لَهُ رَأْسٌ وَلَهُ جَنَاحَانِ وَلَهُ رِجْلاَنِ، فَإِنْ كُسِرَ أَحَدُ الْجَنَاحَيْنِ نَهَضَتِ الرِّجْلاَنِ بِجَنَاحٍ وَالرَّأْسُ، فَإِنْ كُسِرَ الْجَنَاحُ الآخَرُ نَهَضَتِ الرِّجْلاَنِ وَالرَّأْسُ، وَإِنْ شُدِخَ الرَّأْسُ ذَهَبَتِ الرِّجْلاَنِ وَالْجَنَاحَانِ وَالرَّأْسُ، فَالرَّأْسُ كِسْرَى، وَالْجَنَاحُ قَيْصَرُ، وَالْجَنَاحُ الآخَرُ فَارِسُ، فَمُرِ الْمُسْلِمِينَ فَلْيَنْفِرُوا إِلَى كِسْرَى‏.‏ وَقَالَ بَكْرٌ وَزِيَادٌ جَمِيعًا عَنْ جُبَيْرِ بْنِ حَيَّةَ قَالَ فَنَدَبَنَا عُمَرُ وَاسْتَعْمَلَ عَلَيْنَا النُّعْمَانَ بْنَ مُقَرِّنٍ، حَتَّى إِذَا كُنَّا بِأَرْضِ الْعَدُوِّ، وَخَرَجَ عَلَيْنَا عَامِلُ كِسْرَى فِي أَرْبَعِينَ أَلْفًا، فَقَامَ تُرْجُمَانٌ فَقَالَ لِيُكَلِّمْنِي رَجُلٌ مِنْكُمْ‏.‏ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ سَلْ عَمَّا شِئْتَ‏.‏ قَالَ مَا أَنْتُمْ قَالَ نَحْنُ أُنَاسٌ مِنَ الْعَرَبِ كُنَّا فِي شَقَاءٍ شَدِيدٍ وَبَلاَءٍ شَدِيدٍ، نَمَصُّ الْجِلْدَ وَالنَّوَى مِنَ الْجُوعِ، وَنَلْبَسُ الْوَبَرَ وَالشَّعَرَ، وَنَعْبُدُ الشَّجَرَ وَالْحَجَرَ، فَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ، إِذْ بَعَثَ رَبُّ السَّمَوَاتِ وَرَبُّ الأَرَضِينَ تَعَالَى ذِكْرُهُ وَجَلَّتْ عَظَمَتُهُ إِلَيْنَا نَبِيًّا مِنْ أَنْفُسِنَا، نَعْرِفُ أَبَاهُ وَأُمَّهُ، فَأَمَرَنَا نَبِيُّنَا رَسُولُ رَبِّنَا صلى الله عليه وسلم أَنْ نَقَاتِلَكُمْ حَتَّى تَعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ أَوْ تُؤَدُّوا الْجِزْيَةَ، وَأَخْبَرَنَا نَبِيُّنَا صلى الله عليه وسلم عَنْ رِسَالَةِ رَبِّنَا أَنَّهُ مَنْ قُتِلَ مِنَّا صَارَ إِلَى الْجَنَّةِ فِي نَعِيمٍ لَمْ يَرَ مِثْلَهَا قَطُّ، وَمَنْ بَقِيَ مِنَّا مَلَكَ رِقَابَكُمْ‏.‏ فَقَالَ النُّعْمَانُ رُبَّمَا أَشْهَدَكَ اللَّهُ مِثْلَهَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُنَدِّمْكَ وَلَمْ يُخْزِكَ، وَلَكِنِّي شَهِدْتُ الْقِتَالَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا لَمْ يُقَاتِلْ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ انْتَظَرَ حَتَّى تَهُبَّ الأَرْوَاحُ وَتَحْضُرَ الصَّلَوَاتُ‏.‏

Jubayr ibn Hayya (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar musulmonlarni — mushriklarga qarshi jang qilish uchun — buyuk mamlakatlarga yubordi. Hurmuzon Islomni qabul qilganda, Umar unga: «Men — bostirib kirmoqchi boʻlgan mana shu mamlakatlar haqida — sen bilan maslahatlashmoqchiman», — dedi. Hurmuzon: «Ha; bu mamlakatlar va ularning aholisi — musulmonlarning dushmanlari — boshi, ikki qanoti va ikki oyogʻi boʻlgan bir qushga oʻxshaydi: agar uning bir qanoti sinsa, u bir qanoti va boshi bilan ikki oyogʻida turadi; agar boshqa qanoti (ham) sinsa, u ikki oyogʻi va boshi bilan turadi; lekin agar uning boshi nobud boʻlsa, ikki oyoq, ikki qanot va bosh (hammasi) befoyda boʻlib qoladi. Bosh — Kisroni, bir qanot — Qaysarni, boshqa qanot — Forsni anglatadi. Bas, musulmonlarga Kisro tomon yurishni buyur», — dedi. Shunday qilib, Umar bizni — Nuʼmon ibn Muqrinni sarkarda qilib tayinlab — (Kisro tomon) yubordi. Biz dushman yeriga yetganimizda, Kisroning vakili qirq ming jangchi bilan (qarshi) chiqdi va bir tarjimon (oʻrnidan) turib: «Sizlardan biri men bilan gaplashsin!» — dedi. Mugʻira: «Xohlagan (narsa)ngni soʻra», — dedi. Boshqasi (tarjimon): «Sizlar kimsiz?» — dedi. Mugʻira: «Biz — arablardan bir qavmmiz; biz ogʻir, baxtsiz, falokatli hayot kechirardik: biz ochlikdan terilar va xurmo danaklarini soʻrar edik; biz tuya juni va echki yungidan (toʻqilgan) kiyimlar kiyar, daraxt va toshlarga sigʻinar edik. Biz shu holatda ekanimizda, osmonlar va yerlarning Robbi — Uning zikri Ulugʻ va Buyukligi Olijanob — bizning oramizdan, otasi va onasi bizga maʼlum boʻlgan bir Paygʻambarni bizga yubordi. Bizning Paygʻambarimiz — Robbimizning Rasuli — bizga: ‹Sizlar — to ular yolgʻiz Allohga ibodat qilguncha yoki jizya (toʻlov) berguncha — ular bilan jang qilinglar›, — deb buyurdi; va bizning Paygʻambarimiz bizga xabar berdiki, Robbimiz aytadi: ‹Bizdan kim oʻldirilsa (yaʼni shahid boʻlsa), u — hech qachon koʻrmagan hashamatli hayotni kechirish uchun — jannatga boradi; bizdan kim tirik qolsa, sizlarning xoʻjayiningiz boʻladi›», — dedi. (Soʻng Mugʻira Nuʼmonni — hujumni kechiktirgani uchun — koyidi va) Nuʼmon Mugʻiraga: «Agar sen — Allohning Rasuli ﷺ bilan birga — shunga oʻxshash bir jangda qatnashganingda, u zot seni — kutganing uchun — koyimas va sharmanda (ham) qilmas edi. Lekin men Allohning Rasuli ﷺ bilan koʻp janglarda hamroh boʻlganman va u zotning odati shunday ediki, agar u zot kunduzi ertaroq jang boshlamasa, — to shamol esa boshlaguncha va namoz vaqti boʻlguncha (yaʼni peshindan keyin) — kutardi», — dedi.Жубайр ибн Ҳайя (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар мусулмонларни — мушрикларга қарши жанг қилиш учун — буюк мамлакатларга юборди. Ҳурмузон Исломни қабул қилганда, Умар унга: «Мен — бостириб кирмоқчи бўлган мана шу мамлакатлар ҳақида — сен билан маслаҳатлашмоқчиман», — деди. Ҳурмузон: «Ҳа; бу мамлакатлар ва уларнинг аҳолиси — мусулмонларнинг душманлари — боши, икки қаноти ва икки оёғи бўлган бир қушга ўхшайди: агар унинг бир қаноти синса, у бир қаноти ва боши билан икки оёғида туради; агар бошқа қаноти (ҳам) синса, у икки оёғи ва боши билан туради; лекин агар унинг боши нобуд бўлса, икки оёқ, икки қанот ва бош (ҳаммаси) бефойда бўлиб қолади. Бош — Кисрони, бир қанот — Қайсарни, бошқа қанот — Форсни англатади. Бас, мусулмонларга Кисро томон юришни буюр», — деди. Шундай қилиб, Умар бизни — Нуъмон ибн Муқринни саркарда қилиб тайинлаб — (Кисро томон) юборди. Биз душман ерига етганимизда, Кисронинг вакили қирқ минг жангчи билан (қарши) чиқди ва бир таржимон (ўрнидан) туриб: «Сизлардан бири мен билан гаплашсин!» — деди. Муғира: «Хоҳлаган (нарса)нгни сўра», — деди. Бошқаси (таржимон): «Сизлар кимсиз?» — деди. Муғира: «Биз — араблардан бир қавммиз; биз оғир, бахциз, фалокатли ҳаёт кечирардик: биз очликдан терилар ва хурмо данакларини сўрар эдик; биз туя жуни ва эчки юнгидан (тўқилган) кийимлар кияр, дарахт ва тошларга сиғинар эдик. Биз шу ҳолатда эканимизда, осмонлар ва ерларнинг Робби — Унинг зикри Улуғ ва Буюклиги Олижаноб — бизнинг орамиздан, отаси ва онаси бизга маълум бўлган бир Пайғамбарни бизга юборди. Бизнинг Пайғамбаримиз — Роббимизнинг Расули — бизга: ‹Сизлар — то улар ёлғиз Аллоҳга ибодат қилгунча ёки жизя (тўлов) бергунча — улар билан жанг қилинглар›, — деб буюрди; ва бизнинг Пайғамбаримиз бизга хабар бердики, Роббимиз айтади: ‹Биздан ким ўлдирилса (яъни шаҳид бўлса), у — ҳеч қачон кўрмаган ҳашаматли ҳаётни кечириш учун — жаннатга боради; биздан ким тирик қолса, сизларнинг хўжайинингиз бўлади›», — деди. (Сўнг Муғира Нуъмонни — ҳужумни кечиктиргани учун — койиди ва) Нуъмон Муғирага: «Агар сен — Аллоҳнинг Расули ﷺ билан бирга — шунга ўхшаш бир жангда қатнашганингда, у зот сени — кутганинг учун — койимас ва шарманда (ҳам) қилмас эди. Лекин мен Аллоҳнинг Расули ﷺ билан кўп жангларда ҳамроҳ бўлганман ва у зотнинг одати шундай эдики, агар у зот кундузи эртароқ жанг бошламаса, — то шамол эса бошлагунча ва намоз вақти бўлгунча (яъни пешиндан кейин) — кутарди», — деди.

وَحَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي الْجَهْمِ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَسَأَلْنَاهَا فَقَالَتْ كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَمْرِو بْنِ حَفْصِ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَخَرَجَ فِي غَزْوَةِ نَجْرَانَ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِنَحْوِ حَدِيثِ ابْنِ مَهْدِيٍّ وَزَادَ قَالَتْ فَتَزَوَّجْتُهُ فَشَرَّفَنِي اللَّهُ بِابْنِ زَيْدٍ وَكَرَّمَنِي اللَّهُ بِابْنِ زَيْدٍ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Abu Amr ibn Hafs ibn al-Mugʻiraning (xotini) edim. U Najron gʻazotiga (jangiga) chiqib ketdi». Va u hadisni Ibn Mahdiyning hadisiga oʻxshash soʻzlab berdi hamda (shuni) qoʻshdi: U (Fotima) dedi: «Bas, men unga turmushga chiqdim va Alloh meni Ibn Zayd (bilan) sharaflantirdi, Alloh meni Ibn Zayd (bilan) ulugʻladi».Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Абу Амр ибн Ҳафс ибн ал-Муғиранинг (хотини) эдим. У Нажрон ғазотига (жангига) чиқиб кетди». Ва у ҳадисни Ибн Маҳдийнинг ҳадисига ўхшаш сўзлаб берди ҳамда (шуни) қўшди: У (Фотима) деди: «Бас, мен унга турмушга чиқдим ва Аллоҳ мени Ибн Зайд (билан) шарафлантирди, Аллоҳ мени Ибн Зайд (билан) улуғлади».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاَقَةَ، قَالَ صَلَّى بِنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَلَمَّا صَلَّى رَكْعَتَيْنِ قَامَ وَلَمْ يَجْلِسْ فَسَبَّحَ بِهِ مَنْ خَلْفَهُ فَأَشَارَ إِلَيْهِمْ أَنْ قُومُوا فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ صَلاَتِهِ سَلَّمَ وَسَجَدَ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ وَسَلَّمَ وَقَالَ هَكَذَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abdulloh ibn Abdurahmon bizga aytib berdi, Yazid ibn Horun bizga xabar berdi, u al-Masʼudiydan, u Ziyod ibn Iloqadan rivoyat qiladi. U aytdi: Bizga Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) imom boʻlib namoz oʻqib berdi. Ikki rakaatni oʻqigach, oʻtirmay turib ketdi. Shunda ortidagilar unga tasbeh aytdi (Subhanalloh dedi), u esa ularga: «Turinglar», deb ishora qildi. Namozini tugatgach, salom berdi va ikki sahv sajdasini qildi, soʻng salom berdi va: «Rasululloh ﷺ ham mana shunday qilganlar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis Mugʻiyra ibn Shuʼbadan, u Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон бизга айтиб берди, Язид ибн Ҳорун бизга хабар берди, у ал-Масъудийдан, у Зиёд ибн Илоқадан ривоят қилади. У айтди: Бизга Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) имом бўлиб намоз ўқиб берди. Икки ракаатни ўқигач, ўтирмай туриб кетди. Шунда ортидагилар унга тасбеҳ айтди (Субҳаналлоҳ деди), у эса уларга: «Туринглар», деб ишора қилди. Намозини тугатгач, салом берди ва икки саҳв саждасини қилди, сўнг салом берди ва: «Расулуллоҳ ﷺ ҳам мана шундай қилганлар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис Муғийра ибн Шуъбадан, у Набий ﷺдан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْجَرَّاحِ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الْمُغِيرَةِ، قَالَ جَمَعَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بَنِي مَرْوَانَ حِينَ اسْتُخْلِفَ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَتْ لَهُ فَدَكُ فَكَانَ يُنْفِقُ مِنْهَا وَيَعُودُ مِنْهَا عَلَى صَغِيرِ بَنِي هَاشِمٍ وَيُزَوِّجُ مِنْهَا أَيِّمَهُمْ وَإِنَّ فَاطِمَةَ سَأَلَتْهُ أَنْ يَجْعَلَهَا لَهَا فَأَبَى فَكَانَتْ كَذَلِكَ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى مَضَى لِسَبِيلِهِ فَلَمَّا أَنْ وَلِيَ أَبُو بَكْرٍ رضى الله عنه عَمِلَ فِيهَا بِمَا عَمِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي حَيَاتِهِ حَتَّى مَضَى لِسَبِيلِهِ فَلَمَّا أَنْ وَلِيَ عُمَرُ عَمِلَ فِيهَا بِمِثْلِ مَا عَمِلاَ حَتَّى مَضَى لِسَبِيلِهِ ثُمَّ أَقْطَعَهَا مَرْوَانُ ثُمَّ صَارَتْ لِعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ - يَعْنِي عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ - فَرَأَيْتُ أَمْرًا مَنَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاطِمَةَ عَلَيْهَا السَّلاَمُ لَيْسَ لِي بِحَقٍّ وَأَنَا أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ رَدَدْتُهَا عَلَى مَا كَانَتْ يَعْنِي عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَلِيَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْخِلاَفَةَ وَغَلَّتُهُ أَرْبَعُونَ أَلْفَ دِينَارٍ وَتُوُفِّيَ وَغَلَّتُهُ أَرْبَعُمِائَةِ دِينَارٍ وَلَوْ بَقِيَ لَكَانَ أَقَلَّ ‏.‏

Mugʻiyra (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh) xalifa qilinganida Marvon avlodini yigʻib, dedi: «Rasululloh ﷺning Fadak (yeri) bor edi; u zot undan (mol) sarflar, undan Banu Hoshimning kichiklariga yordam berar va undan ularning beva-bekasini turmushga chiqarar edilar. Fotima (roziyallohu anho) undan uni oʻziga berishini soʻragan edi, ammo u zot bosh tortdilar. U Rasululloh ﷺning hayotlari davomida shu holatda turdi, toki u zot oʻz yoʻllariga (vafotga) oʻtdilar. Soʻngra Abu Bakr (roziyallohu anhu) ish boshiga oʻtganida, unda Nabiy ﷺ hayotlarida qilgan ishni qildi, toki u oʻz yoʻliga oʻtdi. Soʻngra Umar ish boshiga oʻtganida, unda u ikkisi qilgan ishni qildi, toki u oʻz yoʻliga oʻtdi. Soʻngra Marvon uni (oʻziga) qasr qildi, keyin u Umar ibn Abdulazizga oʻtdi.» U, yaʼni Umar ibn Abdulaziz dedi: «Men Rasululloh ﷺ Fotima (alayhassalom)dan man qilgan bir ishni koʻrdim — u mening haqim emas. Men sizlarni guvoh qilamanki, men uni oʻzgargan holdan — yaʼni Rasululloh ﷺ davridagi holatiga qaytardim.» Abu Dovud dedi: Umar ibn Abdulaziz xalifalik qilganida uning gʻallasi (daromadi) qirq ming dinor edi; vafot etganida esa gʻallasi toʻrt yuz dinor edi; agar (yana) qolganida, undan ham kamroq boʻlar edi.Муғийра (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ) халифа қилинганида Марвон авлодини йиғиб, деди: «Расулуллоҳ ﷺнинг Фадак (ери) бор эди; у зот ундан (мол) сарфлар, ундан Бану Ҳошимнинг кичикларига ёрдам берар ва ундан уларнинг бева-бекасини турмушга чиқарар эдилар. Фотима (розияллоҳу анҳо) ундан уни ўзига беришини сўраган эди, аммо у зот бош тортдилар. У Расулуллоҳ ﷺнинг ҳаётлари давомида шу ҳолатда турди, токи у зот ўз йўлларига (вафотга) ўтдилар. Сўнгра Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) иш бошига ўтганида, унда Набий ﷺ ҳаётларида қилган ишни қилди, токи у ўз йўлига ўтди. Сўнгра Умар иш бошига ўтганида, унда у иккиси қилган ишни қилди, токи у ўз йўлига ўтди. Сўнгра Марвон уни (ўзига) қаср қилди, кейин у Умар ибн Абдулазизга ўтди.» У, яъни Умар ибн Абдулазиз деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ Фотима (алайҳассалом)дан ман қилган бир ишни кўрдим — у менинг ҳақим эмас. Мен сизларни гувоҳ қиламанки, мен уни ўзгарган ҳолдан — яъни Расулуллоҳ ﷺ давридаги ҳолатига қайтардим.» Абу Довуд деди: Умар ибн Абдулазиз халифалик қилганида унинг ғалласи (даромади) қирқ минг динор эди; вафот этганида эса ғалласи тўрт юз динор эди; агар (яна) қолганида, ундан ҳам камроқ бўлар эди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، كَانَتْ تَحْتَ أَبِي عَمْرِو بْنِ حَفْصِ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَطَلَّقَهَا آخِرَ ثَلاَثِ تَطْلِيقَاتٍ ‏.‏ فَزَعَمَتْ فَاطِمَةُ أَنَّهَا جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَفْتَتْهُ فِي خُرُوجِهَا مِنْ بَيْتِهَا فَأَمَرَهَا أَنْ تَنْتَقِلَ إِلَى ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى فَأَبَى مَرْوَانُ أَنْ يُصَدِّقَ فَاطِمَةَ فِي خُرُوجِ الْمُطَلَّقَةِ مِنْ بَيْتِهَا ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ أَنْكَرَتْ عَائِشَةُ ذَلِكَ عَلَى فَاطِمَةَ ‏.‏

Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Abu Amr ibn Hafs ibn al-Mugʻiyraning nikohida edi. U (eri) uni oxirgi uchinchi taloq bilan taloq qildi. Fotima Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, uyidan chiqishi haqida fatvo soʻradi. U zot unga koʻr Ibn Ummu Maktumnikiga koʻchishni buyurdilar. Marvon esa taloq qilingan ayolning uyidan chiqishi haqida Fotimani tasdiqlashdan bosh tortdi. Urva: «Oisha (roziyallohu anho) buni Fotimaga nisbatan inkor qildi», dedi.Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Абу Амр ибн Ҳафс ибн ал-Муғийранинг никоҳида эди. У (эри) уни охирги учинчи талоқ билан талоқ қилди. Фотима Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, уйидан чиқиши ҳақида фатво сўради. У зот унга кўр Ибн Умму Мактумникига кўчишни буюрдилар. Марвон эса талоқ қилинган аёлнинг уйидан чиқиши ҳақида Фотимани тасдиқлашдан бош тортди. Урва: «Оиша (розияллоҳу анҳо) буни Фотимага нисбатан инкор қилди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، سَمِعْتُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، يُحَدِّثُ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ فِي إِمَارَتِهِ أَخَّرَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ الْعَصْرَ وَهْوَ أَمِيرُ الْكُوفَةِ، فَدَخَلَ أَبُو مَسْعُودٍ عُقْبَةُ بْنُ عَمْرٍو الأَنْصَارِيُّ جَدُّ زَيْدِ بْنِ حَسَنٍ شَهِدَ بَدْرًا فَقَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ نَزَلَ جِبْرِيلُ فَصَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَمْسَ صَلَوَاتٍ ثُمَّ قَالَ هَكَذَا أُمِرْتَ‏.‏ كَذَلِكَ كَانَ بَشِيرُ بْنُ أَبِي مَسْعُودٍ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ‏.‏

Mugʻira ibn Shuʼba — u Kufaning amiri edi — asr (namozi)ni kechiktirdi. Shunda Abu Masʼud Uqba ibn Amr al-Ansoriy — Zayd ibn Hasanning bobosi, Badrda qatnashgan kishi — kirib: «Sen yaxshi bilasanki, Jibril tushib, namoz oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham (besh vaqt) namoz oʻqidilar, soʻng: ‹Mana shunday buyurilding› dedi», dedi. Bashir ibn Abu Masʼud ham otasidan shunday rivoyat qilardi.Муғира ибн Шуъба — у Куфанинг амири эди — аср (намози)ни кечиктирди. Шунда Абу Масъуд Уқба ибн Амр ал-Ансорий — Зайд ибн Ҳасаннинг бобоси, Бадрда қатнашган киши — кириб: «Сен яхши биласанки, Жибрил тушиб, намоз ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам (беш вақт) намоз ўқидилар, сўнг: ‹Мана шундай буюрилдинг› деди», деди. Башир ибн Абу Масъуд ҳам отасидан шундай ривоят қиларди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَشْوَعَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، حَدَّثَنِي كَاتِبُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ اكْتُبْ إِلَىَّ بِشَىْءٍ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَكَتَبَ إِلَيْهِ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ كَرِهَ لَكُمْ ثَلاَثًا قِيلَ وَقَالَ وَإِضَاعَةَ الْمَالِ وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ ‏"‏ ‏.‏

Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muoviya Mugʻiraga: «Menga Rasululloh ﷺ dan eshitgan biror narsangni yozib yubor», deb yozdi. Shunda u (Mugʻira) unga yozdi: «Men Rasululloh ﷺ ni: ‹Albatta, Alloh sizlar uchun uch narsani yomon koʻrdi: ‹falon shunday dedi, falon bunday dedi›, deb (behuda) gap tarqatishni, molni zoye qilishni va koʻp soʻrashni›, — deganlarini eshitdim».Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муовия Муғирага: «Менга Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган бирор нарсангни ёзиб юбор», деб ёзди. Шунда у (Муғира) унга ёзди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ ни: ‹Албатта, Аллоҳ сизлар учун уч нарсани ёмон кўрди: ‹фалон шундай деди, фалон бундай деди›, деб (беҳуда) гап тарқатишни, молни зое қилишни ва кўп сўрашни›, — деганларини эшитдим».

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ الْبَارِقِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْخَيْرُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِي الْخَيْلِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ الأَجْرُ وَالْمَغْنَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجَرِيرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعُرْوَةُ هُوَ ابْنُ أَبِي الْجَعْدِ الْبَارِقِيُّ وَيُقَالُ هُوَ عُرْوَةُ بْنُ الْجَعْدِ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَفِقْهُ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ الْجِهَادَ مَعَ كُلِّ إِمَامٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏.‏

Urva al-Boriqiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yaxshilik qiyomat kunigacha otlarning peshonalariga bogʻlangandir — (bu) ajr va gʻanimatdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Abu Said, Jarir, Abu Hurayra, Asmo bint Yazid, Mugʻiyra ibn Shuʼba va Jobirdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Urva — bu Ibn Abul-Jaʼd al-Boriqiydir, uni Urva ibn al-Jaʼd ham deyiladi. Ahmad ibn Hanbal aytdi: Bu hadisning fiqhi shuki, jihod qiyomat kunigacha har bir imom bilan birgadir.Урва ал-Бориқий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Яхшилик қиёмат кунигача отларнинг пешоналарига боғлангандир — (бу) ажр ва ғаниматдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умар, Абу Саид, Жарир, Абу Ҳурайра, Асмо бинт Язид, Муғийра ибн Шуъба ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Урва — бу Ибн Абул-Жаъд ал-Бориқийдир, уни Урва ибн ал-Жаъд ҳам дейилади. Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: Бу ҳадиснинг фиқҳи шуки, жиҳод қиёмат кунигача ҳар бир имом билан биргадир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ حَسَّانَ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فَحَدَّثَتْنِي أُخْتِي الْمُغِيرَةُ، قَالَتْ وَأَنْتَ يَوْمَئِذٍ غُلاَمٌ وَلَكَ قَرْنَانِ أَوْ قُصَّتَانِ فَمَسَحَ رَأْسَكَ وَبَرَّكَ عَلَيْكَ وَقَالَ ‏"‏ احْلِقُوا هَذَيْنِ أَوْ قُصُّوهُمَا فَإِنَّ هَذَا زِيُّ الْيَهُودِ ‏"‏ ‏.‏

Hasan ibn Ali bizga Yazid ibn Horundan, unga Hajjoj ibn Hasson rivoyat qilib aytdi: Biz Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirdik. Singlim Mugʻiyra menga gapirib berib dedi: Sen oʻsha kunlari yosh bola eding, sochingda ikkita kokil yoki ikkita qoqol bor edi. U (Anas) boshingni siladi va senga baraka tiladi-da: «Mana bu ikkitasini qiringlar yoki kesinglar, chunki bu yahudiylarning urfidir», dedi.Ҳасан ибн Али бизга Язид ибн Ҳорундан, унга Ҳажжож ибн Ҳассон ривоят қилиб айтди: Биз Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кирдик. Синглим Муғийра менга гапириб бериб деди: Сен ўша кунлари ёш бола эдинг, сочингда иккита кокил ёки иккита қоқол бор эди. У (Анас) бошингни силади ва сенга барака тилади-да: «Мана бу иккитасини қиринглар ёки кесинглар, чунки бу яҳудийларнинг урфидир», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، عَنِ اللَّيْثِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ أَبِيهِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ ذَهَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِبَعْضِ حَاجَتِهِ، فَقُمْتُ أَسْكُبُ عَلَيْهِ الْمَاءَ ـ لاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ قَالَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ ـ فَغَسَلَ وَجْهَهُ، وَذَهَبَ يَغْسِلُ ذِرَاعَيْهِ فَضَاقَ عَلَيْهِ كُمُّ الْجُبَّةِ، فَأَخْرَجَهُمَا مِنْ تَحْتِ جُبَّتِهِ فَغَسَلَهُمَا ثُمَّ مَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ‏.‏

(Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ baʼzi hojatlari uchun (chetga) ketdilar; men u zotga suv quya boshladim — buni faqat Tabuk gʻazotida (boʻ lgan) deb bilaman — u zot yuzlarini yuvdilar, bilaklarini yuvmoqchi boʻ lganlarida, jubba (chopon)ning yengi ularga tor keldi; shu sababli ularni jubbalari ostidan chiqarib yuvdilar, soʻng maxsi (kavush)lari ustiga mash tortdilar.(Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ баъзи ҳожатлари учун (четга) кетдилар; мен у зотга сув қуя бошладим — буни фақат Табук ғазотида (бў лган) деб биламан — у зот юзларини ювдилар, билакларини ювмоқчи бў лганларида, жубба (чопон)нинг енги уларга тор келди; шу сабабли уларни жуббалари остидан чиқариб ювдилар, сўнг махси (кавуш)лари устига маш тортдилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ وَرَّادٍ، قَالَ كَتَبَ الْمُغِيرَةُ إِلَى مُعَاوِيَةَ سَلاَمٌ عَلَيْكَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ ثَلاَثًا وَنَهَى عَنْ ثَلاَثٍ حَرَّمَ عُقُوقَ الْوَالِدِ وَوَأْدَ الْبَنَاتِ وَلاَ وَهَاتِ ‏.‏ وَنَهَى عَنْ ثَلاَثٍ قِيلٍ وَقَالٍ وَكَثْرَةِ السُّؤَالِ وَإِضَاعَةِ الْمَالِ ‏"‏ ‏.‏

Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Mugʻira Muoviyaga yozib (dedi): «Senga salom boʻlsin. Ammo baʼd: men Rasululloh ﷺ ni: ‹Albatta, Alloh uch narsani harom qildi va uch narsadan qaytardi: otaga oqibatsizlik qilishni, qizlarni tiriklayin koʻmishni va ‹bermaydi-yu soʻraydi› (yaʼni haqqini bermay, oʻziga tegishli boʻlmaganni soʻrash)ni harom qildi. Yana uch narsadan qaytardi: ‹falon shunday dedi, falon bunday dedi›, deb (behuda) gapirishdan, koʻp soʻrashdan va molni zoye qilishdan›, — deganlarini eshitdim».Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муғира Муовияга ёзиб (деди): «Сенга салом бўлсин. Аммо баъд: мен Расулуллоҳ ﷺ ни: ‹Албатта, Аллоҳ уч нарсани ҳаром қилди ва уч нарсадан қайтарди: отага оқибатсизлик қилишни, қизларни тириклайин кўмишни ва ‹бермайди-ю сўрайди› (яъни ҳаққини бермай, ўзига тегишли бўлмаганни сўраш)ни ҳаром қилди. Яна уч нарсадан қайтарди: ‹фалон шундай деди, фалон бундай деди›, деб (беҳуда) гапиришдан, кўп сўрашдан ва молни зое қилишдан›, — деганларини эшитдим».

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى الْفَزَارِيُّ، حَدَّثَنَا سَيْفُ بْنُ هَارُونَ الْبُرْجُمِيُّ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنْ سَلْمَانَ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ السَّمْنِ وَالْجُبْنِ وَالْفِرَاءِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ الْحَلاَلُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ وَالْحَرَامُ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ مِمَّا عَفَا عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ الْمُغِيرَةِ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ وَغَيْرُهُ عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ سَلْمَانَ قَوْلَهُ وَكَأَنَّ الْحَدِيثَ الْمَوْقُوفَ أَصَحُّ ‏.‏ وَسَأَلْتُ الْبُخَارِيَّ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ مَا أُرَاهُ مَحْفُوظًا رَوَى سُفْيَانُ عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ سَلْمَانَ مَوْقُوفًا ‏.‏ قَالَ الْبُخَارِيُّ وَسَيْفُ بْنُ هَارُونَ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ وَسَيْفُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَاصِمٍ ذَاهِبُ الْحَدِيثِ ‏.‏

Salmon (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺdan sariyogʻ, pishloq va moʻyna (terilari) haqida soʻraldi. U zot: «Halol — Alloh Oʻz Kitobida halol qilgan narsa, harom — Alloh Oʻz Kitobida harom qilgan narsa, U sukut qilgan narsa esa U avf etgan narsalardandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Mugʻiyradan ham (rivoyat) bor. Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan marfuʼ (holatda) bilamiz. Sufyon va boshqalar buni Sulaymon at-Taymiydan, u Abu Usmondan, u Salmondan uning (oʻz) soʻzi sifatida rivoyat qilganlar. Goʻyo mavquf hadis sahihroqdir. Men Buxoriydan bu hadis haqida soʻradim, u: «Men buni mahfuz deb hisoblamayman. Sufyon Sulaymon at-Taymiydan, u Abu Usmondan, u Salmondan mavquf (holatda) rivoyat qilgan», dedi. Buxoriy aytdi: Sayf ibn Horun muqoribul-hadisdir (hadisi maqbulga yaqindir), Sayf ibn Muhammad esa Osimdan (rivoyatda) zohibul-hadisdir (hadisi tark etilgandir).Салмон (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺдан сариёғ, пишлоқ ва мўйна (терилари) ҳақида сўралди. У зот: «Ҳалол — Аллоҳ Ўз Китобида ҳалол қилган нарса, ҳаром — Аллоҳ Ўз Китобида ҳаром қилган нарса, У сукут қилган нарса эса У авф этган нарсалардандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Муғийрадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан марфуъ (ҳолатда) биламиз. Суфён ва бошқалар буни Сулаймон ат-Таймийдан, у Абу Усмондан, у Салмондан унинг (ўз) сўзи сифатида ривоят қилганлар. Гўё мавқуф ҳадис саҳиҳроқдир. Мен Бухорийдан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «Мен буни маҳфуз деб ҳисобламайман. Суфён Сулаймон ат-Таймийдан, у Абу Усмондан, у Салмондан мавқуф (ҳолатда) ривоят қилган», деди. Бухорий айтди: Сайф ибн Ҳорун муқорибул-ҳадисдир (ҳадиси мақбулга яқиндир), Сайф ибн Муҳаммад эса Осимдан (ривоятда) зоҳибул-ҳадисдир (ҳадиси тарк этилгандир).

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ زَادَ ‏"‏ وَلاَ عَلَى الْمُخْتَلِسِ قَطْعٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَانِ الْحَدِيثَانِ لَمْ يَسْمَعْهُمَا ابْنُ جُرَيْجٍ مِنْ أَبِي الزُّبَيْرِ وَبَلَغَنِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ أَنَّهُ قَالَ إِنَّمَا سَمِعَهُمَا ابْنُ جُرَيْجٍ مِنْ يَاسِينَ الزَّيَّاتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَدْ رَوَاهُمَا الْمُغِيرَةُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺ orqali xuddi shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qilinadi. Unda: «Bir narsani tortib oluvchining (qoʻli) ham kesilmaydi», deb ziyoda qilindi. Abu Dovud aytdi: Bu ikki hadisni Ibn Jurayj Abu Zubaydan eshitmagan. Menga Ahmad ibn Hanbaldan yetib kelishicha, u: «Ibn Jurayj bu ikki (hadis)ni Yosin az-Zayyotdan eshitgan, xolos», degan. Abu Dovud aytdi: Bu ikkalasini Mugʻiyra ibn Muslim ham Abu Zubaydan, u Jobirdan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qilgan.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺ орқали худди шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинади. Унда: «Бир нарсани тортиб олувчининг (қўли) ҳам кесилмайди», деб зиёда қилинди. Абу Довуд айтди: Бу икки ҳадисни Ибн Журайж Абу Зубайдан эшитмаган. Менга Аҳмад ибн Ҳанбалдан етиб келишича, у: «Ибн Журайж бу икки (ҳадис)ни Ёсин аз-Зайётдан эшитган, холос», деган. Абу Довуд айтди: Бу иккаласини Муғийра ибн Муслим ҳам Абу Зубайдан, у Жобирдан, у Набий ﷺ дан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا حَضَرَتْ أَبَا طَالِبٍ الْوَفَاةُ جَاءَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ عِنْدَهِ أَبَا جَهْلٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أُمَيَّةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، فَقَالَ ‏"‏ أَىْ عَمِّ قُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، كَلِمَةً أُحَاجُّ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ أَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْرِضُهَا عَلَيْهِ، وَيُعِيدَانِهِ بِتِلْكَ الْمَقَالَةِ حَتَّى قَالَ أَبُو طَالِبٍ آخِرَ مَا كَلَّمَهُمْ عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَأَبَى أَنْ يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَاللَّهِ لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ ‏"‏‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="9" aya_start="113" aya_end="113"]{‏مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ‏}‏ وَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي أَبِي طَالِبٍ، فَقَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏[quran sura="28" aya_start="56" aya_end="56"]{‏إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ‏}‏‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏[quran sura="28" aya_start="76" aya_end="76"]{‏أُولِي الْقُوَّةِ‏}‏ لاَ يَرْفَعُهَا الْعُصْبَةُ مِنَ الرِّجَالِ‏.‏ ‏{‏لَتَنُوءُ‏}‏ لَتُثْقِلُ‏.‏ ‏{‏فَارِغًا‏}‏ إِلاَّ مِنْ ذِكْرِ مُوسَى‏.‏ ‏{‏الْفَرِحِينَ‏}‏ الْمَرِحِينَ‏.‏ ‏{‏قُصِّيهِ‏}‏ اتَّبِعِي أَثَرَهُ، وَقَدْ يَكُونُ أَنْ يَقُصَّ الْكَلاَمَ ‏[quran sura="18" aya_start="13" aya_end="13"]{‏نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ‏}‏‏.‏ ‏[quran sura="28" aya_start="11" aya_end="11"]{‏عَنْ جُنُبٍ‏}‏ عَنْ بُعْدٍ عَنْ جَنَابَةٍ وَاحِدٌ، وَعَنِ اجْتِنَابٍ أَيْضًا، يَبْطِشُ وَيَبْطُشُ‏.‏ ‏{‏يَأْتَمِرُونَ‏}‏ يَتَشَاوَرُونَ‏.‏ الْعُدْوَانُ وَالْعَدَاءُ وَالتَّعَدِّي وَاحِدٌ‏.‏ ‏{‏آنَسَ‏}‏ أَبْصَرَ‏.‏ الْجِذْوَةُ قِطْعَةٌ غَلِيظَةٌ مِنَ الْخَشَبِ، لَيْسَ فِيهَا لَهَبٌ، وَالشِّهَابُ فِيهِ لَهَبٌ‏.‏ وَالْحَيَّاتُ أَجْنَاسٌ الْجَانُّ وَالأَفَاعِي وَالأَسَاوِدُ‏.‏ ‏{‏رِدْءًا‏}‏ مُعِينًا‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏{‏يُصَدِّقُنِي‏}‏ وَقَالَ غَيْرُهُ ‏{‏سَنَشُدُّ‏}‏ سَنُعِينُكَ كُلَّمَا عَزَّزْتَ شَيْئًا فَقَدْ جَعَلْتَ لَهُ عَضُدًا‏.‏ مَقْبُوحِينَ مُهْلَكِينَ‏.‏ ‏{‏وَصَّلْنَا‏}‏ بَيَّنَّاهُ وَأَتْمَمْنَاهُ‏.‏ ‏{‏يُجْبَى‏}‏ يُجْلَبُ ‏.‏‏{‏بَطِرَتْ‏}‏ أَشِرَتْ‏.‏ ‏[quran sura="28" aya_start="59" aya_end="59"]{‏فِي أُمِّهَا رَسُولاً‏}‏ أُمُّ الْقُرَى مَكَّةُ وَمَا حَوْلَهَا‏.‏ ‏{‏تُكِنُّ‏}‏ تُخْفِي‏.‏ أَكْنَنْتُ الشَّىْءَ أَخْفَيْتُهُ، وَكَنَنْتُهُ أَخْفَيْتُهُ وَأَظْهَرْتُهُ‏.‏ ‏[quran sura="28" aya_start="82" aya_end="82"]{‏وَيْكَأَنَّ اللَّهَ‏}‏ مِثْلُ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ ‏[quran sura="13" aya_start="26" aya_end="26"]{‏يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ‏}‏ يُوَسِّعُ عَلَيْهِ وَيُضَيِّقُ عَلَيْهِ‏.‏

(Saʼid ibnul-Musayyab otasi (al-Musayyab)dan rivoyat qildi:) Abu Tolibga vafot (vaqti) yetganida, Rasululloh ﷺ uning oldigʻa keldilar — uning yonida Abu Jahl va Abdulloh ibn Abu Umayya ibn Mugʻ ira bor edi. U zot: «Ey amaki, ‹La ilaha illalloh› deng — bir kalima (boʻ lsin)ki, men u bilan siz uchun Alloh huzurida hujjat keltiraman», dedilar. Abu Jahl va Abdulloh ibn Abu Umayya: «Ey Abu Tolib, Abdulmuttalibning millatidan yuz oʻ girasanmi?» dedi. Rasululloh ﷺ unga (kalimani) taklif qilaverdilar, ular esa oʻ sha gapni (takror) qaytaraverdi — to Abu Tolib ularga aytgan soxirgi (gapi) ‹Abdulmuttalibning millati ustida (man)› (degani) boʻ ldi va ‹La ilaha illalloh› deyishdan bosh tortdi. Rasululloh ﷺ: «Allohga qasamki, sizdan (man qilib) qaytarilmagunimcha, albatta siz uchun magʻ firat soʻrayveraman», dedilar. Shunda Alloh: ‹Paygʻambar va iymon keltirganlarga — mushriklar uchun... magʻ firat soʻrash (joiz) emas› (Tavba surasi, 113) (oyatini) nozil qildi va Alloh Abu Tolib haqida — Rasululloh ﷺga — ‹Albatta sen oʻ zing sevgan (kishi)ni hidoyat qilolmaysan; lekin Alloh xohlagan (kishi)ni hidoyat qiladi› (Qasas surasi, 56) (oyatini) nozil qildi. (Lugʻ atlar:) Ibn Abbos: ‹Uli-l-quvva› (Qasas surasi, 76) — uni (xazina kalitlarini) bir guruh (baquvvat) erkak (ham) koʻ tarolmas (degani); ‹latanuu› — ogʻ irlik qiladi; ‹forigʻ an› (Qasas surasi, 10) — Muso zikridan boshqa (har narsadan) boʻ shab qolgan; ‹al-farihina› — kerilgan (shodlangan)lar; ‹qussiyhi› (Qasas surasi, 11) — uning izidan ergash — gohida ‹qassal-kalom (gapni soʻzlab berdi)› (ham boʻ ladi), Allohning ‹Biz senga soʻzlab beramiz› (Yusuf surasi, 3) (degani)dek; ‹an junub› (Qasas surasi, 11) — uzoqdan (kuzatdi); ‹janoba›, ‹ijtinob› — bir (maʼnoda); ‹yabtishu› va ‹yabtushu› (ikki xil oʻqiladi); ‹yaʼtamirun› (Qasas surasi, 20) — oʻ zaro maslahatlashadilar; ‹al-udvon›, ‹al-adoʼ› va ‹at-taʼaddiy› — bir (maʼnoda); ‹onasa› (Qasas surasi, 29) — koʻ rdi; ‹al-jizva› — uchida alanga boʻ lmagan yoʻgʻ on yogʻ och boʻ lagi; ‹ash-shihob›da esa alanga bor; ilonlar (turlaridir): jonn, afoʼiy, asovid; ‹ridʼan› (Qasas surasi, 34) — yordamchi; Ibn Abbos: ‹yusoddiquni› (deb oʻqidi); boshqasi: ‹sanashuddu (seni qoʻ llaymiz)› — seni quvvatlaymiz; har qachon bir narsani kuchaytirsa, unga ‹azud› (suyanchiq) qilgan boʻ lasan; ‹maqbuhin› (Qasas surasi, 42) — halok qilinganlar; ‹vassalna› (Qasas surasi, 51) — uni bayon qildik va toʻ liq (yetkazdik); ‹yujbaa› (Qasas surasi, 57) — keltiriladi; ‹batirat› (Qasas surasi, 58) — kerildi (manmanlandi); ‹fi ummiha rasulan› (Qasas surasi, 59) — ‹Ummul-Quro› — Makka va uning atrofidir; ‹tukinnu› (Qasas surasi, 69) — yashiradi; ‹aknantush-shayʼa› — uni yashirdim; ‹kanantuhu› — uni yashirdim va oshkor (ham) qildim; ‹vaykaannalloh› (Qasas surasi, 82) — ‹Alloh... ekanini koʻ rmadingmi?› (degani) kabi; ‹yabsutur-rizqa li-man yashou va yaqdiru› (Raʼd surasi, 26) — unga (rizqni) keng qiladi va toraytiradi.(Саъид ибнул-Мусайяб отаси (ал-Мусайяб)дан ривоят қилди:) Абу Толибга вафот (вақти) етганида, Расулуллоҳ ﷺ унинг олдиға келдилар — унинг ёнида Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ ибн Абу Умайя ибн Муғ ира бор эди. У зот: «Эй амаки, ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› денг — бир калима (бў лсин)ки, мен у билан сиз учун Аллоҳ ҳузурида ҳужжат келтираман», дедилар. Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ ибн Абу Умайя: «Эй Абу Толиб, Абдулмутталибнинг миллатидан юз ў гирасанми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ унга (калимани) таклиф қилавердилар, улар эса ў ша гапни (такрор) қайтараверди — то Абу Толиб уларга айтган сохирги (гапи) ‹Абдулмутталибнинг миллати устида (ман)› (дегани) бў лди ва ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› дейишдан бош тортди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга қасамки, сиздан (ман қилиб) қайтарилмагунимча, албатта сиз учун мағ фират сўрайвераман», дедилар. Шунда Аллоҳ: ‹Пайғамбар ва иймон келтирганларга — мушриклар учун... мағ фират сўраш (жоиз) эмас› (Тавба сураси, 113) (оятини) нозил қилди ва Аллоҳ Абу Толиб ҳақида — Расулуллоҳ ﷺга — ‹Албатта сен ў зинг севган (киши)ни ҳидоят қилолмайсан; лекин Аллоҳ хоҳлаган (киши)ни ҳидоят қилади› (Қасас сураси, 56) (оятини) нозил қилди. (Луғ атлар:) Ибн Аббос: ‹Ули-л-қувва› (Қасас сураси, 76) — уни (хазина калитларини) бир гуруҳ (бақувват) эркак (ҳам) кў таролмас (дегани); ‹латануу› — оғ ирлик қилади; ‹фориғ ан› (Қасас сураси, 10) — Мусо зикридан бошқа (ҳар нарсадан) бў шаб қолган; ‹ал-фариҳина› — керилган (шодланган)лар; ‹қуссийҳи› (Қасас сураси, 11) — унинг изидан эргаш — гоҳида ‹қассал-калом (гапни сўзлаб берди)› (ҳам бў лади), Аллоҳнинг ‹Биз сенга сўзлаб берамиз› (Юсуф сураси, 3) (дегани)дек; ‹ан жунуб› (Қасас сураси, 11) — узоқдан (кузатди); ‹жаноба›, ‹ижтиноб› — бир (маънода); ‹ябтишу› ва ‹ябтушу› (икки хил ўқилади); ‹яътамирун› (Қасас сураси, 20) — ў заро маслаҳатлашадилар; ‹ал-удвон›, ‹ал-адў› ва ‹ат-таъаддий› — бир (маънода); ‹онаса› (Қасас сураси, 29) — кў рди; ‹ал-жизва› — учида аланга бў лмаган йўғ он ёғ оч бў лаги; ‹аш-шиҳоб›да эса аланга бор; илонлар (турларидир): жонн, афўий, асовид; ‹ридъан› (Қасас сураси, 34) — ёрдамчи; Ибн Аббос: ‹юсоддиқуни› (деб ўқиди); бошқаси: ‹санашудду (сени қў ллаймиз)› — сени қувватлаймиз; ҳар қачон бир нарсани кучайтирса, унга ‹азуд› (суянчиқ) қилган бў ласан; ‹мақбуҳин› (Қасас сураси, 42) — ҳалок қилинганлар; ‹вассална› (Қасас сураси, 51) — уни баён қилдик ва тў лиқ (етказдик); ‹южбаа› (Қасас сураси, 57) — келтирилади; ‹батират› (Қасас сураси, 58) — керилди (манманланди); ‹фи уммиҳа расулан› (Қасас сураси, 59) — ‹Уммул-Қуро› — Макка ва унинг атрофидир; ‹тукинну› (Қасас сураси, 69) — яширади; ‹акнантуш-шайъа› — уни яширдим; ‹канантуҳу› — уни яширдим ва ошкор (ҳам) қилдим; ‹вайкаанналлоҳ› (Қасас сураси, 82) — ‹Аллоҳ... эканини кў рмадингми?› (дегани) каби; ‹ябсутур-ризқа ли-ман яшоу ва яқдиру› (Раъд сураси, 26) — унга (ризқни) кенг қилади ва торайтиради.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، هُوَ الشَّيْبَانِيُّ عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ قَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ أَهْدَى دِحْيَةُ الْكَلْبِيُّ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خُفَّيْنِ فَلَبِسَهُمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَ إِسْرَائِيلُ عَنْ جَابِرٍ عَنْ عَامِرٍ وَجُبَّةً فَلَبِسَهُمَا حَتَّى تَخَرَّقَا لاَ يَدْرِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَذَكِيٌّ هُمَا أَمْ لاَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ أَبُو إِسْحَاقَ الَّذِي رَوَى هَذَا عَنِ الشَّعْبِيِّ هُوَ أَبُو إِسْحَاقَ الشَّيْبَانِيُّ وَاسْمُهُ سُلَيْمَانُ وَالْحَسَنُ بْنُ عَيَّاشٍ هُوَ أَخُو أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) aytdi: Dihya al-Kalbiy Rasululloh ﷺga bir juft maxsi hadya qildi, u zot ularni kiydilar. Abu Iso aytdi: Isroil Jobirdan, u Omirdan (rivoyat qilib): «Va bir jubba (hadya qildi), u zot ularni teshilib ketguncha kiydilar; Nabiy ﷺ ular (terisi) halol soʻyilgan hayvonnikimi yoki yoʻqmi — bilmas edilar», dedi. Bu hadis hasan gʻaribdir. Buni Shaʼbiydan rivoyat qilgan Abu Ishoq — Abu Ishoq ash-Shayboniydir, uning ismi Sulaymon; Hasan ibn Ayyosh esa Abu Bakr ibn Ayyoshning akasidir.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) айтди: Диҳя ал-Калбий Расулуллоҳ ﷺга бир жуфт махси ҳадя қилди, у зот уларни кийдилар. Абу Исо айтди: Исроил Жобирдан, у Омирдан (ривоят қилиб): «Ва бир жубба (ҳадя қилди), у зот уларни тешилиб кетгунча кийдилар; Набий ﷺ улар (териси) ҳалол сўйилган ҳайвонникими ёки йўқми — билмас эдилар», деди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Буни Шаъбийдан ривоят қилган Абу Ишоқ — Абу Ишоқ аш-Шайбонийдир, унинг исми Сулаймон; Ҳасан ибн Айёш эса Абу Бакр ибн Айёшнинг акасидир.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ ‏.‏ وَزَادَ فَجَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم دِيَةَ الْمَقْتُولَةِ عَلَى عَصَبَةِ الْقَاتِلَةِ وَغُرَّةً لِمَا فِي بَطْنِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ الْحَكَمُ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ oʻldirilgan ayolning diyatini qotil ayolning asabasi (otadan boʻlgan erkak qarindoshlari) zimmasiga, qornidagisi (homilasi) uchun esa bir gʻurrani (yukladilar). Abu Dovud aytdi: Buni xuddi shunday al-Hakam Mujohiddan, u Mugʻiyradan rivoyat qilgan.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ўлдирилган аёлнинг диятини қотил аёлнинг асабаси (отадан бўлган эркак қариндошлари) зиммасига, қорнидагиси (ҳомиласи) учун эса бир ғуррани (юкладилар). Абу Довуд айтди: Буни худди шундай ал-Ҳакам Мужоҳиддан, у Муғийрадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ وَهْوَ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏"‏ إِنَّ بَنِي هِشَامِ بْنِ الْمُغِيرَةِ اسْتَأْذَنُوا فِي أَنْ يُنْكِحُوا ابْنَتَهُمْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَلاَ آذَنُ، ثُمَّ لاَ آذَنُ، ثُمَّ لاَ آذَنُ، إِلاَّ أَنْ يُرِيدَ ابْنُ أَبِي طَالِبٍ أَنْ يُطَلِّقَ ابْنَتِي وَيَنْكِحَ ابْنَتَهُمْ، فَإِنَّمَا هِيَ بَضْعَةٌ مِنِّي، يُرِيبُنِي مَا أَرَابَهَا وَيُؤْذِينِي مَا آذَاهَا ‏"‏‏.‏ هَكَذَا قَالَ‏.‏

(al-Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Rasululloh ﷺni — u zot minbar ustida (boʻ lgan) holda — (shunday) deb aytayotganlarini eshitdim: «Albatta Hishom ibnul-Mugʻ ira(ning) oʻgʻ illari — oʻ z qizlarini Ali ibn Abu Tolibga nikohlab berishga — izn soʻradi; bas, men izn bermayman, soʻng izn bermayman, soʻng izn bermayman — magar Ibn Abu Tolib mening qizimni taloq qilib, ularning qiziga uylanishni xohlasa (boshqa gap). Chunki u (Fotima) — mendan bir parcha(dir): uni shubhaga solgan (ranjitgan) narsa meni shubhaga soladi (ranjitadi), va unga ozor bergan narsa menga ozor beradi», dedilar. U mana shunday dedi.(ал-Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺни — у зот минбар устида (бў лган) ҳолда — (шундай) деб айтаётганларини эшитдим: «Албатта Ҳишом ибнул-Муғ ира(нинг) ўғ иллари — ў з қизларини Али ибн Абу Толибга никоҳлаб беришга — изн сўради; бас, мен изн бермайман, сўнг изн бермайман, сўнг изн бермайман — магар Ибн Абу Толиб менинг қизимни талоқ қилиб, уларнинг қизига уйланишни хоҳласа (бошқа гап). Чунки у (Фотима) — мендан бир парча(дир): уни шубҳага солган (ранжитган) нарса мени шубҳага солади (ранжитади), ва унга озор берган нарса менга озор беради», дедилар. У мана шундай деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، قال حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قال حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، قَالَ مَرَّةً قَالَ قَبِيصَةُ وَقَالَ مَرَّةً رَجُلٌ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ قَالَ جَاءَتِ الْجَدَّةُ أُمُّ الأُمِّ أَوْ أُمُّ الأَبِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَتْ إِنَّ ابْنَ ابْنِي أَوِ ابْنَ بِنْتِي مَاتَ وَقَدْ أُخْبِرْتُ أَنَّ لِي فِي كِتَابِ اللَّهِ حَقًّا ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ مَا أَجِدُ لَكِ فِي الْكِتَابِ مِنْ حَقٍّ وَمَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى لَكِ بِشَيْءٍ وَسَأَسْأَلُ النَّاسَ ‏.‏ قَالَ فَسَأَلَ فَشَهِدَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهَا السُّدُسَ ‏.‏ قَالَ وَمَنْ سَمِعَ ذَلِكَ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ ‏.‏ قَالَ فَأَعْطَاهَا السُّدُسَ ثُمَّ جَاءَتِ الْجَدَّةُ الأُخْرَى الَّتِي تُخَالِفُهَا إِلَى عُمَرَ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَزَادَنِي فِيهِ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ أَحْفَظْهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَكِنْ حَفِظْتُهُ مِنْ مَعْمَرٍ أَنَّ عُمَرَ قَالَ إِنِ اجْتَمَعْتُمَا فَهُوَ لَكُمَا وَأَيَّتُكُمَا انْفَرَدَتْ بِهِ فَهُوَ لَهَا ‏.‏

Qabiysa ibn Zuayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Buvi — onaning onasi yoki otaning onasi — Abu Bakrning oldiga kelib: «Oʻgʻlimning oʻgʻli — yoki qizimning oʻgʻli — vafot etdi. Menga Allohning Kitobida bir haqq borligi xabar berildi», dedi. Abu Bakr: «Men Kitobda sen uchun bir haqq topmayapman va Rasululloh ﷺ sen uchun bir narsaga hukm qilganlarini eshitmadim. Lekin men odamlardan soʻrayman», dedi. So u (odamlardan) soʻradi. Shunda Mugʻiyra ibn Shuʼba Rasululloh ﷺ unga oltidan birni berganliklariga guvohlik berdi. Abu Bakr: «Buni sen bilan birga kim eshitgan?» dedi. U: «Muhammad ibn Maslama», dedi. So u (Abu Bakr) buviga oltidan birni berdi. Soʻng unga muxolif boʻlgan boshqa buvi Umarning oldiga keldi. Sufyon aytdi: Buni menga Maʼmar Zuhriydan (rivoyat qilib) ziyoda qildi — men uni Zuhriydan yodlamadim, lekin uni Maʼmardan yodladim — Umar: «Agar ikkovingiz (birga) toʻplansangiz, u (oltidan bir) ikkovingizniki, qaysingiz yolgʻiz qolsangiz, u oʻshaniki», dedi.Қабийса ибн Зуайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Буви — онанинг онаси ёки отанинг онаси — Абу Бакрнинг олдига келиб: «Ўғлимнинг ўғли — ёки қизимнинг ўғли — вафот этди. Менга Аллоҳнинг Китобида бир ҳаққ борлиги хабар берилди», деди. Абу Бакр: «Мен Китобда сен учун бир ҳаққ топмаяпман ва Расулуллоҳ ﷺ сен учун бир нарсага ҳукм қилганларини эшитмадим. Лекин мен одамлардан сўрайман», деди. Со у (одамлардан) сўради. Шунда Муғийра ибн Шуъба Расулуллоҳ ﷺ унга олтидан бирни берганликларига гувоҳлик берди. Абу Бакр: «Буни сен билан бирга ким эшитган?» деди. У: «Муҳаммад ибн Маслама», деди. Со у (Абу Бакр) бувига олтидан бирни берди. Сўнг унга мухолиф бўлган бошқа буви Умарнинг олдига келди. Суфён айтди: Буни менга Маъмар Зуҳрийдан (ривоят қилиб) зиёда қилди — мен уни Зуҳрийдан ёдламадим, лекин уни Маъмардан ёдладим — Умар: «Агар икковингиз (бирга) тўплансангиз, у (олтидан бир) икковингизники, қайсингиз ёлғиз қолсангиз, у ўшаники», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهَارُونُ بْنُ عَبَّادٍ الأَزْدِيُّ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، أَنَّ عُمَرَ، اسْتَشَارَ النَّاسَ فِي إِمْلاَصِ الْمَرْأَةِ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ شَهِدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِيهَا بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ ‏.‏ فَقَالَ ائْتِنِي بِمَنْ يَشْهَدُ مَعَكَ ‏.‏ فَأَتَاهُ بِمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ - زَادَ هَارُونُ - فَشَهِدَ لَهُ يَعْنِي ضَرَبَ الرَّجُلُ بَطْنَ امْرَأَتِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ بَلَغَنِي عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ إِنَّمَا سُمِّيَ إِمْلاَصًا لأَنَّ الْمَرْأَةَ تَزْلِقُهُ قَبْلَ وَقْتِ الْوِلاَدَةِ وَكَذَلِكَ كُلُّ مَا زَلَقَ مِنَ الْيَدِ وَغَيْرِهِ فَقَدْ مَلِصَ ‏.‏

Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar odamlar bilan ayolning (homilasini) tushirib yuborish (imlos) haqida kengashdi. Shunda Mugʻiyra ibn Shuʼba: «Men Rasululloh ﷺ buning haqida bir gʻurra — qul yoki choʻri (toʻlashga) hukm qilganlariga guvoh boʻldim», dedi. (Umar): «Senga (guvohlik berishda) hamroh boʻladigan kishini olib kel», dedi. Shunda u oldiga Muhammad ibn Maslamani olib keldi. Horun (quyidagini) ziyoda qildi: U unga guvohlik berdi — yaʼni bir kishi ayolining qornini urgani (haqida). Abu Dovud aytdi: Menga Abu Ubayddan yetib kelishicha, u (homila tushishi) imlos deb atalishining sababi shuki, ayol uni tugʻilish vaqtidan oldin sirgʻalib chiqarib yuboradi; xuddi shuningdek, qoʻldan yoki boshqasidan sirgʻalib ketgan har bir narsa ham malisa (sirgʻalib ketdi) deyiladi.Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар одамлар билан аёлнинг (ҳомиласини) тушириб юбориш (имлос) ҳақида кенгашди. Шунда Муғийра ибн Шуъба: «Мен Расулуллоҳ ﷺ бунинг ҳақида бир ғурра — қул ёки чўри (тўлашга) ҳукм қилганларига гувоҳ бўлдим», деди. (Умар): «Сенга (гувоҳлик беришда) ҳамроҳ бўладиган кишини олиб кел», деди. Шунда у олдига Муҳаммад ибн Масламани олиб келди. Ҳорун (қуйидагини) зиёда қилди: У унга гувоҳлик берди — яъни бир киши аёлининг қорнини ургани (ҳақида). Абу Довуд айтди: Менга Абу Убайддан етиб келишича, у (ҳомила тушиши) имлос деб аталишининг сабаби шуки, аёл уни туғилиш вақтидан олдин сирғалиб чиқариб юборади; худди шунингдек, қўлдан ёки бошқасидан сирғалиб кетган ҳар бир нарса ҳам малиса (сирғалиб кетди) дейилади.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ بَنِي الْمُغِيرَةِ اسْتَأْذَنُوا فِي أَنْ يَنْكِحَ عَلِيٌّ ابْنَتَهُمْ، فَلاَ آذَنُ ‏"‏‏.‏

(al-Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺni: «Albatta (Banu) Mugʻ ira(ning) oʻgʻ illari — Ali ularning qiziga uylanishiga — izn soʻradi; bas, men izn bermayman», deb aytayotganlarini eshitdim.(ал-Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺни: «Албатта (Бану) Муғ ира(нинг) ўғ иллари — Али уларнинг қизига уйланишига — изн сўради; бас, мен изн бермайман», деб айтаётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قال حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ خَرَشَةَ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ، قَالَ جَاءَتِ الْجَدَّةُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا ‏.‏ قَالَ فَقَالَ لَهَا مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ شَيْءٌ وَمَا لَكِ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْءٌ فَارْجِعِي حَتَّى أَسْأَلَ النَّاسَ ‏.‏ فَسَأَلَ النَّاسَ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ حَضَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَاهَا السُّدُسَ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هَلْ مَعَكَ غَيْرُكَ فَقَامَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ مِثْلَ مَا قَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَأَنْفَذَهُ لَهَا أَبُو بَكْرٍ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ جَاءَتِ الْجَدَّةُ الأُخْرَى إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا فَقَالَ مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ شَيْءٌ وَلَكِنْ هُوَ ذَاكَ السُّدُسُ فَإِنِ اجْتَمَعْتُمَا فِيهِ فَهُوَ بَيْنَكُمَا وَأَيَّتُكُمَا خَلَتْ بِهِ فَهُوَ لَهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ ‏.‏ وَهَذَا أَحْسَنُ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏

Qabiysa ibn Zuayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir buvi Abu Bakrning oldiga kelib, undan oʻz merosini soʻradi. Abu Bakr unga: «Senga Allohning Kitobida hech narsa yoʻq va senga Rasululloh ﷺning sunnatlarida ham hech narsa yoʻq. Bas, qaytib turgin, men odamlardan soʻray», dedi. So u odamlardan soʻradi. Shunda Mugʻiyra ibn Shuʼba: «Men Rasululloh ﷺ huzurida hozir boʻlgan edim, u zot unga oltidan birni berdilar», dedi. Abu Bakr: «Sen bilan boshqa (guvoh) bormi?» dedi. Shunda Muhammad ibn Maslama al-Ansoriy turib, Mugʻiyra ibn Shuʼba aytgan narsaning mislini aytdi. So Abu Bakr buni unga (buviga) joriy qildi. Soʻng boshqa buvi Umar ibn al-Xattobning oldiga kelib, undan oʻz merosini soʻradi. U: «Senga Allohning Kitobida hech narsa yoʻq, lekin u oʻsha oltidan birdir. Agar ikkovingiz unda (birga) toʻplansangiz, u ikkovingiz oʻrtangizda, qaysingiz yolgʻiz qolsangiz, u oʻshaniki», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Buraydadan ham (rivoyat) bor. Bu (rivoyat) eng yaxshisidir va Ibn Uyayna hadisidan koʻra sahihroqdir.Қабийса ибн Зуайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир буви Абу Бакрнинг олдига келиб, ундан ўз меросини сўради. Абу Бакр унга: «Сенга Аллоҳнинг Китобида ҳеч нарса йўқ ва сенга Расулуллоҳ ﷺнинг суннатларида ҳам ҳеч нарса йўқ. Бас, қайтиб тургин, мен одамлардан сўрай», деди. Со у одамлардан сўради. Шунда Муғийра ибн Шуъба: «Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида ҳозир бўлган эдим, у зот унга олтидан бирни бердилар», деди. Абу Бакр: «Сен билан бошқа (гувоҳ) борми?» деди. Шунда Муҳаммад ибн Маслама ал-Ансорий туриб, Муғийра ибн Шуъба айтган нарсанинг мислини айтди. Со Абу Бакр буни унга (бувига) жорий қилди. Сўнг бошқа буви Умар ибн ал-Хаттобнинг олдига келиб, ундан ўз меросини сўради. У: «Сенга Аллоҳнинг Китобида ҳеч нарса йўқ, лекин у ўша олтидан бирдир. Агар икковингиз унда (бирга) тўплансангиз, у икковингиз ўртангизда, қайсингиз ёлғиз қолсангиз, у ўшаники», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Бурайдадан ҳам (ривоят) бор. Бу (ривоят) энг яхшисидир ва Ибн Уяйна ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ ثَوْرٍ، حَدَّثَهُمْ عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ فَأَتَاهُ - يَعْنِي عُرْوَةَ بْنَ مَسْعُودٍ - فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَكُلَّمَا كَلَّمَهُ أَخَذَ بِلِحْيَتِهِ وَالْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ السَّيْفُ وَعَلَيْهِ الْمِغْفَرُ فَضَرَبَ يَدَهُ بِنَعْلِ السَّيْفِ وَقَالَ أَخِّرْ يَدَكَ عَنْ لِحْيَتِهِ ‏.‏ فَرَفَعَ عُرْوَةُ رَأْسَهُ فَقَالَ مَنْ هَذَا قَالُوا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ ‏.‏

Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Hudaybiya zamonida chiqdilar. Soʻng u (rovi) hadisni zikr qildi. U dedi: Soʻng uning oldiga — yaʼni Urva ibn Masʼud — keldi va Nabiy ﷺ ila gaplasha boshladi. U gapirgan har safar (Nabiyning) soqollaridan ushlar edi. Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) esa Nabiy ﷺning bosh ustida turardi, qoʻlida qilich, boshida dubulgʻa bor edi. U (Urvaning) qoʻliga qilichning dastasi bilan urib: «Qoʻlingni uning soqolidan tort», dedi. Shunda Urva boshini koʻtarib: «Bu kim?» dedi. Ular: «Mugʻiyra ibn Shuʼba», dedilar.Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Ҳудайбия замонида чиқдилар. Сўнг у (рови) ҳадисни зикр қилди. У деди: Сўнг унинг олдига — яъни Урва ибн Масъуд — келди ва Набий ﷺ ила гаплаша бошлади. У гапирган ҳар сафар (Набийнинг) соқолларидан ушлар эди. Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) эса Набий ﷺнинг бош устида турарди, қўлида қилич, бошида дубулға бор эди. У (Урванинг) қўлига қиличнинг дастаси билан уриб: «Қўлингни унинг соқолидан торт», деди. Шунда Урва бошини кўтариб: «Бу ким?» деди. Улар: «Муғийра ибн Шуъба», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَتَى السَّاعَةُ قَائِمَةٌ قَالَ ‏"‏ وَيْلَكَ وَمَا أَعْدَدْتَ لَهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ مَا أَعْدَدْتُ لَهَا إِلاَّ أَنِّي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّكَ مَعَ مَنْ أَحْبَبْتَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْنَا وَنَحْنُ كَذَلِكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ فَفَرِحْنَا يَوْمَئِذٍ فَرَحًا شَدِيدًا، فَمَرَّ غُلاَمٌ لِلْمُغِيرَةِ وَكَانَ مِنْ أَقْرَانِي فَقَالَ ‏"‏ إِنْ أُخِّرَ هَذَا فَلَنْ يُدْرِكَهُ الْهَرَمُ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ ‏"‏‏.‏ وَاخْتَصَرَهُ شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ سَمِعْتُ أَنَسًا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) rivoyat qilishicha,) sahroyilardan (badiyadan) bir kishi Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, qiyomat (soat) qachon qoyim boʻladi?» dedi. (U zot:) «Voy senga (vaylaka), sen unga nima tayyorlading?» dedilar. U: «Men unga (koʻp narsa) tayyorlamadim — magar men Alloh va Uning Rasulini sevaman (xolos)» dedi. (U zot:) «Sen oʻzing sevgan (zot) bilan birga (boʻlasan)» dedilar. Biz: «Biz ham shundaymizmi (yaʼni biz ham sevganimiz bilan birga boʻlamizmi)?» dedik. (U zot:) «Ha» dedilar. Bas, biz oʻsha kuni qattiq xursand boʻldik. Soʻng Mugʻiyraning bir yosh quli — u mening tengdoshlarimdan edi — (yonimizdan) oʻtdi, (u zot:) «Agar bu (bola) kechiktirilsa (uzoq yashasa), qiyomat qoyim boʻlmasidan oldin unga qarilik yetmaydi» dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) ривоят қилишича,) саҳройилардан (бадиядан) бир киши Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, қиёмат (соат) қачон қойим бўлади?» деди. (У зот:) «Вой сенга (вайлака), сен унга нима тайёрладинг?» дедилар. У: «Мен унга (кўп нарса) тайёрламадим — магар мен Аллоҳ ва Унинг Расулини севаман (холос)» деди. (У зот:) «Сен ўзинг севган (зот) билан бирга (бўласан)» дедилар. Биз: «Биз ҳам шундаймизми (яъни биз ҳам севганимиз билан бирга бўламизми)?» дедик. (У зот:) «Ҳа» дедилар. Бас, биз ўша куни қаттиқ хурсанд бўлдик. Сўнг Муғийранинг бир ёш қули — у менинг тенгдошларимдан эди — (ёнимиздан) ўтди, (у зот:) «Агар бу (бола) кечиктирилса (узоқ яшаса), қиёмат қойим бўлмасидан олдин унга қарилик етмайди» дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ طَرِيفٍ، وَعَبْدِ الْمَلِكِ، وَهُوَ ابْنُ أَبْجَرَ سَمِعَا الشَّعْبِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ، عَلَى الْمِنْبَرِ يَرْفَعُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ سَأَلَ رَبَّهُ فَقَالَ أَىْ رَبِّ أَىُّ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَدْنَى مَنْزِلَةً قَالَ رَجُلٌ يَأْتِي بَعْدَ مَا يَدْخُلُ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ فَيُقَالُ لَهُ ادْخُلِ الْجَنَّةَ ‏.‏ فَيَقُولُ كَيْفَ أَدْخُلُ وَقَدْ نَزَلُوا مَنَازِلَهُمْ وَأَخَذُوا أَخَذَاتِهِمْ ‏.‏ قَالَ فَيُقَالُ لَهُ أَتَرْضَى أَنْ يَكُونَ لَكَ مَا كَانَ لِمَلِكٍ مِنْ مُلُوكِ الدُّنْيَا فَيَقُولُ نَعَمْ أَىْ رَبِّ قَدْ رَضِيتُ ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ فَإِنَّ لَكَ هَذَا وَمِثْلَهُ وَمِثْلَهُ وَمِثْلَهُ فَيَقُولُ رَضِيتُ أَىْ رَبِّ ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ فَإِنَّ لَكَ هَذَا وَعَشْرَةَ أَمْثَالِهِ فَيَقُولُ رَضِيتُ أَىْ رَبِّ ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ فَإِنَّ لَكَ مَعَ هَذَا مَا اشْتَهَتْ نَفْسُكَ وَلَذَّتْ عَيْنُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ الْمُغِيرَةِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَالْمَرْفُوعُ أَصَحُّ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u minbar ustida turib, buni Rasululloh ﷺga koʻtarib (yoki marfuʼ qilib) shunday dedi: «Albatta, Muso alayhissalom Robbidan soʻrab: ‹Ey Robbim, jannat ahlining martabasi eng past boʻlgani kim?› dedi. (Robbi): ‹U jannat ahli jannatga kirgandan keyin keladigan bir kishidir. Unga: ‹Jannatga kir› deyiladi. U: ‹Qanday kiraman, axir ular oʻz manzillariga joylashib, oʻz ulushlarini olib boʻlishdi-ku?› deydi. Shunda unga: ‹Dunyo podshohlaridan bir podshohga tegishli boʻlgan narsa senga boʻlsa, rozi boʻlasanmi?› deyiladi. U: ‹Ha, ey Robbim, rozi boʻldim›, deydi. Unga: ‹Senga shu (narsa) va uning misli, uning misli, uning misli (beriladi)› deyiladi. U: ‹Rozi boʻldim, ey Robbim›, deydi. Unga: ‹Senga shu va uning oʻn baravari (beriladi)› deyiladi. U: ‹Rozi boʻldim, ey Robbim›, deydi. Shunda unga: ‹Buning bilan birga senga koʻngling tusagan va koʻzing lazzatlangan narsa (ham bordir)› deyiladi›», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzilar bu hadisni Shaʼbiydan, Mugʻiyradan, marfuʼ qilmasdan rivoyat qilganlar; marfuʼ (rivoyat) esa sahihroqdir.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у минбар устида туриб, буни Расулуллоҳ ﷺга кўтариб (ёки марфуъ қилиб) шундай деди: «Албатта, Мусо алайҳиссалом Роббидан сўраб: ‹Эй Роббим, жаннат аҳлининг мартабаси энг паст бўлгани ким?› деди. (Робби): ‹У жаннат аҳли жаннатга киргандан кейин келадиган бир кишидир. Унга: ‹Жаннатга кир› дейилади. У: ‹Қандай кираман, ахир улар ўз манзилларига жойлашиб, ўз улушларини олиб бўлишди-ку?› дейди. Шунда унга: ‹Дунё подшоҳларидан бир подшоҳга тегишли бўлган нарса сенга бўлса, рози бўласанми?› дейилади. У: ‹Ҳа, эй Роббим, рози бўлдим›, дейди. Унга: ‹Сенга шу (нарса) ва унинг мисли, унинг мисли, унинг мисли (берилади)› дейилади. У: ‹Рози бўлдим, эй Роббим›, дейди. Унга: ‹Сенга шу ва унинг ўн баравари (берилади)› дейилади. У: ‹Рози бўлдим, эй Роббим›, дейди. Шунда унга: ‹Бунинг билан бирга сенга кўнглинг тусаган ва кўзинг лаззатланган нарса (ҳам бордир)› дейилади›», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзилар бу ҳадисни Шаъбийдан, Муғийрадан, марфуъ қилмасдан ривоят қилганлар; марфуъ (ривоят) эса саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ أَبِي عِيسَى السَّيْلَحِينِيُّ، عَنْ أَبِي الْمُغِيرَةِ، كَمَا قَالَ ابْنُ الْمُصَفَّى ‏.‏

Bu hadisni Iso ibn Abu Iso as-Saylahiniy ham Abul-Mugʻiyradan, Ibnul-Musaffo aytganidek rivoyat qilgan.Бу ҳадисни Исо ибн Абу Исо ас-Сайлаҳиний ҳам Абул-Муғийрадан, Ибнул-Мусаффо айтганидек ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الْمُسَيَّبِ بْنِ رَافِعٍ، عَنْ وَرَّادٍ، مَوْلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ كَتَبَ الْمُغِيرَةُ إِلَى مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلاَةٍ إِذَا سَلَّمَ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ مَنْصُورٍ قَالَ سَمِعْتُ الْمُسَيَّبَ‏.‏

(Mugʻiraning ozod qilingan quli Warrod (rivoyat qildi):) Mugʻira (ibn Shuʼba) Muoviya ibn Abu Sufyonga (xat) yozib (bildirdiki,) Rasululloh ﷺ har namozdan keyin, salom berganlarida, shunday der edilar: «La ilaha illalloh, vahdahu la shariyka lah, lahul-mulku va lahul-hamdu, va huva ala kulli shayʼin qodiyr. Allohumma la maniʼa lima aʼtoyta, va la muʼtiya lima manaʼta, va la yanfaʼu zal-jaddi minkal-jadd» (Allohdan oʻzga iloh yoʻq, U yagonadir, Uning sherigi yoʻq; mulk Unikidir, hamd ham Unikidir, U har narsaga qodirdir. Allohim, Sen bergan narsaga toʻsiq qoʻyguvchi yoʻq, Sen man qilgan narsani beruvchi yoʻq; mol-martaba egasiga (Sening huzuringda) uning martabasi foyda bermas). (Shuʼba Mansurdan: ‹Men Musayyabdan eshitdim› dedi.)(Муғиранинг озод қилинган қули Варрод (ривоят қилди):) Муғира (ибн Шуъба) Муовия ибн Абу Суфёнга (хат) ёзиб (билдирдики,) Расулуллоҳ ﷺ ҳар намоздан кейин, салом берганларида, шундай дер эдилар: «Ла илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ла шарийка лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду, ва ҳува ала кулли шайъин қодийр. Аллоҳумма ла маниъа лима аътойта, ва ла муътия лима манаъта, ва ла янфаъу зал-жадди минкал-жадд» (Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, У ягонадир, Унинг шериги йўқ; мулк Уникидир, ҳамд ҳам Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир. Аллоҳим, Сен берган нарсага тўсиқ қўйгувчи йўқ, Сен ман қилган нарсани берувчи йўқ; мол-мартаба эгасига (Сенинг ҳузурингда) унинг мартабаси фойда бермас). (Шуъба Мансурдан: ‹Мен Мусайябдан эшитдим› деди.)

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏"‏ إِنَّ بَنِي هِشَامِ بْنِ الْمُغِيرَةِ اسْتَأْذَنُونِي فِي أَنْ يُنْكِحُوا ابْنَتَهُمْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَلاَ آذَنُ ثُمَّ لاَ آذَنُ ثُمَّ لاَ آذَنُ إِلاَّ أَنْ يُرِيدَ ابْنُ أَبِي طَالِبٍ أَنْ يُطَلِّقَ ابْنَتِي وَيَنْكِحَ ابْنَتَهُمْ فَإِنَّهَا بَضْعَةٌ مِنِّي يَرِيبُنِي مَا رَابَهَا وَيُؤْذِينِي مَا آذَاهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ نَحْوَ حَدِيث اللَّيْث ‏.‏

Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Nabiy ﷺni minbar ustida turgan holda shunday deyayotganlarini eshitdim: ‹Hishom ibn Mugʻiyraning oʻgʻillari qizlarini Ali ibn Abu Tolibga nikohlab berish uchun mendan ruxsat soʻrashdi. Men ruxsat bermayman, soʻngra ruxsat bermayman, soʻngra ruxsat bermayman. Magar Ibn Abu Tolib mening qizimni taloq qilib, ularning qizini nikohiga olishni istasa, boshqa gap. Zero u (Fotima) mening bir boʻlagimdir. Uni shubhaga solgan narsa meni ham shubhaga soladi, unga ozor bergan narsa menga ham ozor beradi›», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni Amr ibn Dinor ham Ibn Abu Mulaykadan, u Misvar ibn Maxramadan Laysning hadisiga oʻxshatib rivoyat qilgan.Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Набий ﷺни минбар устида турган ҳолда шундай деяётганларини эшитдим: ‹Ҳишом ибн Муғийранинг ўғиллари қизларини Али ибн Абу Толибга никоҳлаб бериш учун мендан рухсат сўрашди. Мен рухсат бермайман, сўнгра рухсат бермайман, сўнгра рухсат бермайман. Магар Ибн Абу Толиб менинг қизимни талоқ қилиб, уларнинг қизини никоҳига олишни истаса, бошқа гап. Зеро у (Фотима) менинг бир бўлагимдир. Уни шубҳага солган нарса мени ҳам шубҳага солади, унга озор берган нарса менга ҳам озор беради›», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Амр ибн Динор ҳам Ибн Абу Мулайкадан, у Мисвар ибн Махрамадан Лайснинг ҳадисига ўхшатиб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَبِي الزَّرْقَاءِ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، رضى الله عنه ضَرَبَ ابْنًا لَهُ تَكَنَّى أَبَا عِيسَى وَأَنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ تَكَنَّى بِأَبِي عِيسَى فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَمَا يَكْفِيكَ أَنْ تُكَنَّى بِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَنَّانِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ وَإِنَّا فِي جَلْجَلَتِنَا فَلَمْ يَزَلْ يُكْنَى بِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ حَتَّى هَلَكَ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Zayd ibn Aslam otasidan rivoyat qiladi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) Abu Iso deb kunya olgan oʻgʻlini urdi. Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) ham Abu Iso deb kunya olgan edi. Umar unga: «Senga Abu Abdulloh deb kunya olishing yetarli emasmi?» dedi. U: «Albatta, menga bu kunyani Rasululloh ﷺ qoʻyganlar», dedi. (Umar): «Albatta, Rasululloh ﷺning oldingi va keyingi gunohlari kechirilgan, biz esa hali oʻz tashvishimizda (sinov ichida)miz», dedi. U vafot etgunicha Abu Abdulloh deb kunya olib qolaverdi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Зайд ибн Аслам отасидан ривоят қилади: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Абу Исо деб куня олган ўғлини урди. Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) ҳам Абу Исо деб куня олган эди. Умар унга: «Сенга Абу Абдуллоҳ деб куня олишинг етарли эмасми?» деди. У: «Албатта, менга бу куняни Расулуллоҳ ﷺ қўйганлар», деди. (Умар): «Албатта, Расулуллоҳ ﷺнинг олдинги ва кейинги гуноҳлари кечирилган, биз эса ҳали ўз ташвишимизда (синов ичида)миз», деди. У вафот этгунича Абу Абдуллоҳ деб куня олиб қолаверди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا غَيْرُ، وَاحِدٍ، مِنْهُمْ مُغِيرَةُ وَفُلاَنٌ وَرَجُلٌ ثَالِثٌ أَيْضًا عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ وَرَّادٍ كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَنَّ مُعَاوِيَةَ كَتَبَ إِلَى الْمُغِيرَةِ أَنِ اكْتُبْ إِلَىَّ بِحَدِيثٍ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ الْمُغِيرَةُ أَنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ عِنْدَ انْصِرَافِهِ مِنَ الصَّلاَةِ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ‏"‏‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ قَالَ وَكَانَ يَنْهَى عَنْ قِيلَ وَقَالَ وَكَثْرَةِ السُّؤَالِ، وَإِضَاعَةِ الْمَالِ، وَمَنْعٍ وَهَاتِ، وَعُقُوقِ الأُمَّهَاتِ، وَوَأْدِ الْبَنَاتِ‏.‏ وَعَنْ هُشَيْمٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ قَالَ سَمِعْتُ وَرَّادًا يُحَدِّثُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Mugʻira ibn Shuʼbaning kotibi Warrod rivoyat qildiki,) Muoviya Mugʻiraga: «Menga Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadisni yozib joʻnat», deb (xat) yozdi. Shunda Mugʻira unga (shunday) yozdi: «Men u zotning namozdan (boʻshab) qaytishlarida uch marta: ‹La ilaha illalloh, vahdahu la shariyka lah, lahul-mulku va lahul-hamd, va huva ala kulli shayʼin qodiyr› (Allohdan oʻzga iloh yoʻq, U yagona, sherigi yoʻq; mulk Unikidir, hamd Unikidir, U har narsaga qodir) deganlarini eshitdim. U zot ‹qiyl va qol› (behuda gap-soʻz)dan, koʻp savol (berishdan), molni zoye qilishdan, (haqni) man qilib (boshqalardan) ‹ber-ber› (deyishdan), onalarga oqlik qilishdan va qiz bolalarni (tiriklayin) koʻmishdan qaytarar edilar.»(Муғира ибн Шуъбанинг котиби Варрод ривоят қилдики,) Муовия Муғирага: «Менга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадисни ёзиб жўнат», деб (хат) ёзди. Шунда Муғира унга (шундай) ёзди: «Мен у зотнинг намоздан (бўшаб) қайтишларида уч марта: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ла шарийка лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, ва ҳува ала кулли шайъин қодийр› (Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, У ягона, шериги йўқ; мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодир) деганларини эшитдим. У зот ‹қийл ва қол› (беҳуда гап-сўз)дан, кўп савол (беришдан), молни зое қилишдан, (ҳақни) ман қилиб (бошқалардан) ‹бер-бер› (дейишдан), оналарга оқлик қилишдан ва қиз болаларни (тириклайин) кўмишдан қайтарар эдилар.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، قَالَ سَأَلَنِي نَافِعُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ فَقَالَ لِي فِي كَمْ تَقْرَأُ الْقُرْآنَ فَقُلْتُ مَا أُحَزِّبُهُ ‏.‏ فَقَالَ لِي نَافِعٌ لاَ تَقُلْ مَا أُحَزِّبُهُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَرَأْتُ جُزْءًا مِنَ الْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حَسِبْتُ أَنَّهُ ذَكَرَهُ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ‏.‏

Muhammad ibn Yahyo ibn Foris bizga rivoyat qildi: Ibn Abu Maryam bizga xabar berdi: Yahyo ibn Ayyub bizga xabar berdi, u Ibnul Hoddan rivoyat qildi. U aytdi: Nofeʼ ibn Jubayr ibn Mutʼim mendan soʻrab: «Qurʼonni necha kunda oʻqib chiqasan?» dedi. Men: «Men uni (kunlik) qismlarga ajratmayman», dedim. Shunda Nofeʼ menga aytdi: «‹Men uni qismlarga ajratmayman› dema, chunki Rasululloh ﷺ: ‹Men Qurʼondan bir juzʼ oʻqidim›, dedilar». Ibnul Hod aytdi: Menimcha, u buni Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan zikr qildi.Муҳаммад ибн Яҳё ибн Форис бизга ривоят қилди: Ибн Абу Марям бизга хабар берди: Яҳё ибн Айюб бизга хабар берди, у Ибнул Ҳоддан ривоят қилди. У айтди: Нофеъ ибн Жубайр ибн Мутъим мендан сўраб: «Қуръонни неча кунда ўқиб чиқасан?» деди. Мен: «Мен уни (кунлик) қисмларга ажратмайман», дедим. Шунда Нофеъ менга айтди: «‹Мен уни қисмларга ажратмайман› дема, чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен Қуръондан бир жузъ ўқидим›, дедилар». Ибнул Ҳод айтди: Менимча, у буни Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ أَبِي لُبَابَةَ، عَنْ وَرَّادٍ، مَوْلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ اكْتُبْ إِلَىَّ مَا سَمِعْتَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ خَلْفَ الصَّلاَةِ‏.‏ فَأَمْلَى عَلَىَّ الْمُغِيرَةُ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ خَلْفَ الصَّلاَةِ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي عَبْدَةُ أَنَّ وَرَّادًا أَخْبَرَهُ بِهَذَا‏.‏ ثُمَّ وَفَدْتُ بَعْدُ إِلَى مُعَاوِيَةَ فَسَمِعْتُهُ يَأْمُرُ النَّاسَ بِذَلِكَ الْقَوْلِ‏.‏

(Mugʻira (ibn Shuʼba) (roziyallohu anhu)ning ozod qilgan quli Varrod aytdi:) Muoviya Mugʻiraga: ‹Paygʻambar ﷺning namozdan keyin nima deganlarini eshitgan boʻlsang, menga yozib yubor›, deb (xat) yozdi. Shunda Mugʻira menga (yozdirib) aytdiki: Men Paygʻambar ﷺning namozdan keyin shunday deganlarini eshitganman: «La ilaha illalloh, vahdahu la sharika lah (Allohdan boshqa iloh yoʻq, yagona, sherigi yoʻq). Allohumma, la mania lima aʼtoyta, va la muʼtiya lima manaʼta, va la yanfau zal-jaddi minkal-jadd (Allohim, Sen bergan narsani man qiluvchi yoʻq, Sen man qilgan narsani beruvchi yoʻq; (mol-davlat) egasiga Sening huzuringda uning davlati naf bermaydi)».(Муғира (ибн Шуъба) (розияллоҳу анҳу)нинг озод қилган қули Варрод айтди:) Муовия Муғирага: ‹Пайғамбар ﷺнинг намоздан кейин нима деганларини эшитган бўлсанг, менга ёзиб юбор›, деб (хат) ёзди. Шунда Муғира менга (ёздириб) айтдики: Мен Пайғамбар ﷺнинг намоздан кейин шундай деганларини эшитганман: «Ла илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ла шарика лаҳ (Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ, ягона, шериги йўқ). Аллоҳумма, ла маниа лима аътойта, ва ла муътия лима манаъта, ва ла янфау зал-жадди минкал-жадд (Аллоҳим, Сен берган нарсани ман қилувчи йўқ, Сен ман қилган нарсани берувчи йўқ; (мол-давлат) эгасига Сенинг ҳузурингда унинг давлати наф бермайди)».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، أَخْبَرَنَا قُرَّانُ بْنُ تَمَّامٍ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو خَالِدٍ، - وَهَذَا لَفْظُهُ - عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْلَى، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ جَدِّهِ، - قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ فِي حَدِيثِهِ أَوْسُ بْنُ حُذَيْفَةَ - قَالَ قَدِمْنَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي وَفْدِ ثَقِيفٍ - قَالَ - فَنَزَلَتِ الأَحْلاَفُ عَلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَأَنْزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَنِي مَالِكٍ فِي قُبَّةٍ لَهُ ‏.‏ قَالَ مُسَدَّدٌ وَكَانَ فِي الْوَفْدِ الَّذِينَ قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ ثَقِيفٍ قَالَ كَانَ كُلَّ لَيْلَةٍ يَأْتِينَا بَعْدَ الْعِشَاءِ يُحَدِّثُنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ قَائِمًا عَلَى رِجْلَيْهِ حَتَّى يُرَاوِحَ بَيْنَ رِجْلَيْهِ مِنْ طُولِ الْقِيَامِ وَأَكْثَرُ مَا يُحَدِّثُنَا مَا لَقِيَ مِنْ قَوْمِهِ مِنْ قُرَيْشٍ ثُمَّ يَقُولُ لاَ سَوَاءً كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ مُسْتَذَلِّينَ - قَالَ مُسَدَّدٌ بِمَكَّةَ - فَلَمَّا خَرَجْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ كَانَتْ سِجَالُ الْحَرْبِ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ نُدَالُ عَلَيْهِمْ وَيُدَالُونَ عَلَيْنَا فَلَمَّا كَانَتْ لَيْلَةً أَبْطَأَ عَنِ الْوَقْتِ الَّذِي كَانَ يَأْتِينَا فِيهِ فَقُلْنَا لَقَدْ أَبْطَأْتَ عَنَّا اللَّيْلَةَ ‏.‏ قَالَ إِنَّهُ طَرَأَ عَلَىَّ جُزْئِي مِنَ الْقُرْآنِ فَكَرِهْتُ أَنْ أَجِيءَ حَتَّى أُتِمَّهُ ‏.‏ قَالَ أَوْسٌ سَأَلْتُ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَيْفَ يُحَزِّبُونَ الْقُرْآنَ قَالُوا ثَلاَثٌ وَخَمْسٌ وَسَبْعٌ وَتِسْعٌ وَإِحْدَى عَشْرَةَ وَثَلاَثَ عَشْرَةَ وَحِزْبُ الْمُفَصَّلِ وَحْدَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ أَتَمُّ ‏.‏

Musaddad bizga rivoyat qildi: Qurron ibn Tammom bizga xabar berdi. (Boshqa sanad bilan) Abdulloh ibn Said bizga rivoyat qildi: Abu Xolid bizga xabar berdi — bu lafz uniki — u Abdulloh ibn Abdurrahmon ibn Yaʼlodan, u Usmon ibn Abdulloh ibn Avsdan, u bobosidan — Abdulloh ibn Said oʻz hadisida «Avs ibn Huzayfa» dedi — rivoyat qildi. U aytdi: Biz Saqif elchilari qatorida Rasululloh ﷺ huzurlariga keldik. (U aytdi:) Ahloflar Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)nikiga tushdilar, Rasululloh ﷺ esa Banu Molikni oʻzlarining bir chodirlariga tushirdilar. Musaddad aytdi: U Saqifdan Rasululloh ﷺ huzurlariga kelgan elchilar orasida edi. U aytdi: U zot har kecha xufton namozidan keyin huzurimizga kelib, biz bilan suhbatlashar edilar. Abu Said aytdi: U zot uzoq tik turishdan oyoqlarini bir-biriga almashtirib, oyoqlarida tik turgan holda (suhbatlashardilar). U zot biz bilan eng koʻp suhbatlashadigani — qavmi Qurayshdan koʻrgan azoblari haqida boʻlar, soʻng: «Biz teng emas edik; biz (— Musaddad ‹Makkada› dedi —) zaiflashtirilgan, xorlangan edik. Madinaga chiqqanimizda esa, bizning va ularning oramizda urush galma-gal boʻldi: gohida biz ulardan ustun kelar, gohida ular bizdan ustun kelar edi», der edilar. Bir kecha kelganda u zot odatda huzurimizga keladigan vaqtdan kechikdilar. Shunda biz: «Bu kecha bizning oldimizga kechikib keldingiz», dedik. U zot: «Qurʼondan boʻlgan juzʼimni (oʻqish) yodimga tushib qoldi, shuni tugatmagunimcha kelishni xush koʻrmadim», dedilar. Avs aytdi: Men Rasululloh ﷺning sahobalaridan: «Qurʼonni qanday qismlarga ajratasizlar?» deb soʻradim. Ular: «Uch, besh, yetti, toʻqqiz, oʻn bir va oʻn uch (sura), hamda Mufassalni alohida bir qism qilib (ajratamiz)», dedilar. Abu Dovud aytdi: Abu Saidning hadisi toʻliqroqdir.Мусаддад бизга ривоят қилди: Қуррон ибн Таммом бизга хабар берди. (Бошқа санад билан) Абдуллоҳ ибн Саид бизга ривоят қилди: Абу Холид бизга хабар берди — бу лафз уники — у Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Яълодан, у Усмон ибн Абдуллоҳ ибн Авсдан, у бобосидан — Абдуллоҳ ибн Саид ўз ҳадисида «Авс ибн Ҳузайфа» деди — ривоят қилди. У айтди: Биз Сақиф элчилари қаторида Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдик. (У айтди:) Аҳлофлар Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)никига тушдилар, Расулуллоҳ ﷺ эса Бану Моликни ўзларининг бир чодирларига туширдилар. Мусаддад айтди: У Сақифдан Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келган элчилар орасида эди. У айтди: У зот ҳар кеча хуфтон намозидан кейин ҳузуримизга келиб, биз билан суҳбатлашар эдилар. Абу Саид айтди: У зот узоқ тик туришдан оёқларини бир-бирига алмаштириб, оёқларида тик турган ҳолда (суҳбатлашардилар). У зот биз билан энг кўп суҳбатлашадигани — қавми Қурайшдан кўрган азоблари ҳақида бўлар, сўнг: «Биз тенг эмас эдик; биз (— Мусаддад ‹Маккада› деди —) заифлаштирилган, хорланган эдик. Мадинага чиққанимизда эса, бизнинг ва уларнинг орамизда уруш галма-гал бўлди: гоҳида биз улардан устун келар, гоҳида улар биздан устун келар эди», дер эдилар. Бир кеча келганда у зот одатда ҳузуримизга келадиган вақтдан кечикдилар. Шунда биз: «Бу кеча бизнинг олдимизга кечикиб келдингиз», дедик. У зот: «Қуръондан бўлган жузъимни (ўқиш) ёдимга тушиб қолди, шуни тугатмагунимча келишни хуш кўрмадим», дедилар. Авс айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан: «Қуръонни қандай қисмларга ажратасизлар?» деб сўрадим. Улар: «Уч, беш, етти, тўққиз, ўн бир ва ўн уч (сура), ҳамда Муфассални алоҳида бир қисм қилиб (ажратамиз)», дедилар. Абу Довуд айтди: Абу Саиднинг ҳадиси тўлиқроқдир.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، عَنْ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ اسْتَشَارَهُمْ فِي إِمْلاَصِ الْمَرْأَةِ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ قَضَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْغُرَّةِ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ‏.‏ فَقَالَ ائْتِ مَنْ يَشْهَدُ مَعَكَ، فَشَهِدَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ أَنَّهُ شَهِدَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِهِ‏.‏

(Hishom otasidan, Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan, Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki:) U (Umar) ayolning (homilasini) tushib ketishi (imlos) haqida ular bilan maslahatlashdi. Mugʻira: «Paygʻambar ﷺ gʻurra — qul yoki choʻri (toʻlash) bilan hukm qilgan edilar», dedi. (Umar): «Sen bilan birga guvohlik beradigan (yana) birovni keltir», dedi. Bas, Muhammad ibn Maslama — U zot shunday hukm qilganlariga guvohlik bergani uchun — guvohlik berdi.(Ҳишом отасидан, Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан, Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики:) У (Умар) аёлнинг (ҳомиласини) тушиб кетиши (имлос) ҳақида улар билан маслаҳатлашди. Муғира: «Пайғамбар ﷺ ғурра — қул ёки чўри (тўлаш) билан ҳукм қилган эдилар», деди. (Умар): «Сен билан бирга гувоҳлик берадиган (яна) бировни келтир», деди. Бас, Муҳаммад ибн Маслама — У зот шундай ҳукм қилганларига гувоҳлик бергани учун — гувоҳлик берди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنْ عُمَرَ، نَشَدَ النَّاسَ مَنْ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِي السِّقْطِ وَقَالَ الْمُغِيرَةُ أَنَا سَمِعْتُهُ قَضَى فِيهِ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ‏.‏ قَالَ ائْتِ مَنْ يَشْهَدُ مَعَكَ عَلَى هَذَا فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ أَنَا أَشْهَدُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ هَذَا‏.‏

(Hishom otasidan rivoyat qildiki:) Umar odamlardan: «Paygʻambar ﷺ (oʻlik) tushgan homila (siqt) haqida hukm qilganlarini kim eshitgan?» deb soʻradi. Mugʻira: «Men U zotning bu haqda gʻurra — qul yoki choʻri (toʻlash) bilan hukm qilganlarini eshitganman», dedi. (Umar): «Sen bilan birga buni guvohlik beradigan (birovni) keltir», dedi. Muhammad ibn Maslama: «Men Paygʻambar ﷺ haqida xuddi shunga (oʻxshash) guvohlik beraman», dedi.(Ҳишом отасидан ривоят қилдики:) Умар одамлардан: «Пайғамбар ﷺ (ўлик) тушган ҳомила (сиқт) ҳақида ҳукм қилганларини ким эшитган?» деб сўради. Муғира: «Мен У зотнинг бу ҳақда ғурра — қул ёки чўри (тўлаш) билан ҳукм қилганларини эшитганман», деди. (Умар): «Сен билан бирга буни гувоҳлик берадиган (бировни) келтир», деди. Муҳаммад ибн Маслама: «Мен Пайғамбар ﷺ ҳақида худди шунга (ўхшаш) гувоҳлик бераман», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، أَخَّرَ الصَّلاَةَ يَوْمًا، فَدَخَلَ عَلَيْهِ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، فَأَخْبَرَهُ أَنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ أَخَّرَ الصَّلاَةَ يَوْمًا وَهْوَ بِالْعِرَاقِ، فَدَخَلَ عَلَيْهِ أَبُو مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ مَا هَذَا يَا مُغِيرَةُ أَلَيْسَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ جِبْرِيلَ نَزَلَ فَصَلَّى، فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ بِهَذَا أُمِرْتُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لِعُرْوَةَ اعْلَمْ مَا تُحَدِّثُ أَوَإِنَّ جِبْرِيلَ هُوَ أَقَامَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقْتَ الصَّلاَةِ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ كَذَلِكَ كَانَ بَشِيرُ بْنُ أَبِي مَسْعُودٍ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ وَلَقَدْ حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي الْعَصْرَ، وَالشَّمْسُ فِي حُجْرَتِهَا قَبْلَ أَنْ تَظْهَرَ‏.‏

Ibn Shihob (Urvadan) rivoyat qiladi: Bir kuni Umar ibn Abdulaziz namozni kechiktirdi va Urva ibn Zubayr uning oldiga borib: «Bir kuni Iroqda Mugʻira ibn Shuʼba namozlarini kechiktirdi, Abu Masʼud al-Ansoriy uning oldiga borib: ‹Ey Mugʻira, bu nima? Bilmaysanmi, bir kuni Jabroil kelib (bomdod) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham oʻqidilar; soʻng u yana (peshin) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham; yana (asr) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham; yana (shom) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham; yana (xufton) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham — soʻng Jabroil: Men shunday qilishga (sizlarga farz namozlarni koʻrsatishga) buyurildim, dedi›, — dedi», — dedi. Umar (ibn Abdulaziz) Urvaga: «Aytayotgan gapingga ishonchli boʻl. Jabroil Rasululloh ﷺ ga namozlarni belgilangan vaqtlarida imomlik qildimi?» — dedi. Urva: «Bashir ibn Abu Masʼud otasidan shunday rivoyat qildi», — dedi. Urva qoʻshimcha qildi: «Oisha menga aytdiki, Rasululloh ﷺ asr namozini quyosh hali uning xonasida (nuri) turgan paytda (asrning avvalgi vaqtida) oʻqir edilar».Ибн Шиҳоб (Урвадан) ривоят қилади: Бир куни Умар ибн Абдулазиз намозни кечиктирди ва Урва ибн Зубайр унинг олдига бориб: «Бир куни Ироқда Муғира ибн Шуъба намозларини кечиктирди, Абу Масъуд ал-Ансорий унинг олдига бориб: ‹Эй Муғира, бу нима? Билмайсанми, бир куни Жаброил келиб (бомдод) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам ўқидилар; сўнг у яна (пешин) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам; яна (аср) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам; яна (шом) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам; яна (хуфтон) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам — сўнг Жаброил: Мен шундай қилишга (сизларга фарз намозларни кўрсатишга) буюрилдим, деди›, — деди», — деди. Умар (ибн Абдулазиз) Урвага: «Айтаётган гапингга ишончли бўл. Жаброил Расулуллоҳ ﷺ га намозларни белгиланган вақтларида имомлик қилдими?» — деди. Урва: «Башир ибн Абу Масъуд отасидан шундай ривоят қилди», — деди. Урва қўшимча қилди: «Оиша менга айтдики, Расулуллоҳ ﷺ аср намозини қуёш ҳали унинг хонасида (нури) турган пайтда (асрнинг аввалги вақтида) ўқир эдилар».

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ، عَنْ وَرَّادٍ، كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ اكْتُبْ إِلَىَّ مَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَكَتَبَ إِلَيْهِ إِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلاَةٍ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ‏"‏‏.‏ وَكَتَبَ إِلَيْهِ إِنَّهُ كَانَ يَنْهَى عَنْ قِيلَ وَقَالَ، وَكَثْرَةِ السُّؤَالِ، وَإِضَاعَةِ الْمَالِ، وَكَانَ يَنْهَى عَنْ عُقُوقِ الأُمَّهَاتِ وَوَأْدِ الْبَنَاتِ وَمَنْعٍ وَهَاتِ‏.‏

Mugʻiraning kotibi Varrod (rahimahulloh) aytdi: Muoviya Mugʻiraga: «Rasululloh ﷺ dan eshitgan narsangni menga yozib yubor», deb yozdi. U esa unga shunday yozdi: Allohning Nabiysi ﷺ har namozdan keyin: «Lo ilaha illalloh, vahdahu lo sharika lahu, lahul-mulku va lahul-hamdu, va huva alo kulli shayin qadir. Allohumma lo moniʼa limo aʼtayta, va lo muʼtiya limo manaʼta, va lo yanfaʼu zal-jaddi minkal-jadd», deb aytar edilar. Yana unga shuni yozdiki, u zot qiyl-u qol (behuda gap-soʻz)dan, koʻp savol berishdan va molni zoye qilishdan qaytarardilar; onalarga oqibatsizlik qilishdan, qizlarni tiriklayin koʻmishdan hamda (haqni) bermaslik va (haqsiz narsani) talab qilishdan qaytarardilar.Муғиранинг котиби Варрод (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Муовия Муғирага: «Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган нарсангни менга ёзиб юбор», деб ёзди. У эса унга шундай ёзди: Аллоҳнинг Набийси ﷺ ҳар намоздан кейин: «Ло илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ло шарика лаҳу, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду, ва ҳува ало кулли шайин қадир. Аллоҳумма ло мониъа лимо аътайта, ва ло муътия лимо манаъта, ва ло янфаъу зал-жадди минкал-жадд», деб айтар эдилар. Яна унга шуни ёздики, у зот қийл-у қол (беҳуда гап-сўз)дан, кўп савол беришдан ва молни зое қилишдан қайтарардилар; оналарга оқибатсизлик қилишдан, қизларни тириклайин кўмишдан ҳамда (ҳақни) бермаслик ва (ҳақсиз нарсани) талаб қилишдан қайтарардилар.