Ka'b ibn Molik al-Ansoriy

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنِ الأَعْرَجِ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ كَانَ لَهُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي حَدْرَدٍ الأَسْلَمِيِّ مَالٌ، فَلَقِيَهُ فَلَزِمَهُ حَتَّى ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا، فَمَرَّ بِهِمَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ يَا كَعْبُ ‏"‏‏.‏ فَأَشَارَ بِيَدِهِ كَأَنَّهُ يَقُولُ النِّصْفَ‏.‏ فَأَخَذَ نِصْفَ مَا عَلَيْهِ وَتَرَكَ نِصْفًا‏.‏

Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik (Kaʼb ibn Molikdan) rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Abu Hadrad al-Aslamiy Kaʼb ibn Molikka biroz qarzdor edi. Bir kuni u (Kaʼb) uni (Abdullohni) uchratdi va oʻz haqini talab qildi; ularning ovozlari juda balandlashdi. Paygʻambar ﷺ ularning yonidan oʻtdi va — qoʻli bilan: ‹Qarzning yarmini chegir (kamaytir)›, — degandek ishorat qilib: «Ey Kaʼb!» — dedi. Bas, Kaʼb — boshqasi unga qarzdor boʻlgan (miqdor)ning yarmini oldi va boshqa yarmini kechdi.Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик (Каъб ибн Моликдан) ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Абу Ҳадрад ал-Асламий Каъб ибн Моликка бироз қарздор эди. Бир куни у (Каъб) уни (Абдуллоҳни) учратди ва ўз ҳақини талаб қилди; уларнинг овозлари жуда баландлашди. Пайғамбар ﷺ уларнинг ёнидан ўтди ва — қўли билан: ‹Қарзнинг ярмини чегир (камайтир)›, — дегандек ишорат қилиб: «Эй Каъб!» — деди. Бас, Каъб — бошқаси унга қарздор бўлган (миқдор)нинг ярмини олди ва бошқа ярмини кечди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ حُمَيْدَةَ بِنْتِ عُبَيْدِ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ كَبْشَةَ بِنْتِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، وَكَانَتْ، عِنْدَ ابْنِ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، دَخَلَ عَلَيْهَا ‏.‏ قَالَتْ فَسَكَبْتُ لَهُ وَضُوءًا قَالَتْ فَجَاءَتْ هِرَّةٌ تَشْرَبُ فَأَصْغَى لَهَا الإِنَاءَ حَتَّى شَرِبَتْ قَالَتْ كَبْشَةُ فَرَآنِي أَنْظُرُ إِلَيْهِ فَقَالَ أَتَعْجَبِينَ يَا بِنْتَ أَخِي فَقُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّهَا لَيْسَتْ بِنَجَسٍ إِنَّمَا هِيَ مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ أَوِ الطَّوَّافَاتِ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ لَمْ يَرَوْا بِسُؤْرِ الْهِرَّةِ بَأْسًا ‏.‏ وَهَذَا أَحَسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَقَدْ جَوَّدَ مَالِكٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ وَلَمْ يَأْتِ بِهِ أَحَدٌ أَتَمَّ مِنْ مَالِكٍ ‏.‏

Humayda bint Ubayd ibn Rifoʼa (rahimahalloh)dan, u Kabsha bint Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anho)dan — u Ibn Abu Qatodaning (xotini) edi — rivoyat qiladiki, Abu Qatoda (roziyallohu anhu) uning oldiga kirdi. (Kabsha) aytdi: Men unga tahorat suvini quydim. (Yana) aytdi: Bir mushuk kelib (suvdan) icha boshladi, u (Abu Qatoda) esa idishni unga (mushukka) egib turdi, toki u ichib boʻlguncha. Kabsha aytdi: U meni unga qarab turganimni koʻrdi-da: «Ey jiyanim, taajjublanyapsanmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹U (mushuk) najas emas, u atrofingizda aylanib yuruvchilardan, yoki aylanib yuruvchilardandir›, dedilar», dedi. Bu Nabiy ﷺ ashoblari, tobeʼinlar va ulardan keyingilardan koʻpchilik ulamolarning, masalan Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir — ular mushuk ichgan suvda zarar (yoʻq) deb koʻrganlar. Bu bobda rivoyat qilingan eng yaxshi narsadir. Molik bu hadisni Ishoq ibn Abdulloh ibn Abu Talhadan yaxshi (mukammal) keltirgan, hech kim uni Molikdan koʻra toʻliqroq keltirmagan.Ҳумайда бинт Убайд ибн Рифўа (раҳимаҳаллоҳ)дан, у Кабша бинт Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳо)дан — у Ибн Абу Қатоданинг (хотини) эди — ривоят қиладики, Абу Қатода (розияллоҳу анҳу) унинг олдига кирди. (Кабша) айтди: Мен унга таҳорат сувини қуйдим. (Яна) айтди: Бир мушук келиб (сувдан) ича бошлади, у (Абу Қатода) эса идишни унга (мушукка) эгиб турди, токи у ичиб бўлгунча. Кабша айтди: У мени унга қараб турганимни кўрди-да: «Эй жияним, таажжубланяпсанми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹У (мушук) нажас эмас, у атрофингизда айланиб юрувчилардан, ёки айланиб юрувчилардандир›, дедилар», деди. Бу Набий ﷺ ашоблари, тобеъинлар ва улардан кейингилардан кўпчилик уламоларнинг, масалан Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир — улар мушук ичган сувда зарар (йўқ) деб кўрганлар. Бу бобда ривоят қилинган энг яхши нарсадир. Молик бу ҳадисни Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Талҳадан яхши (мукаммал) келтирган, ҳеч ким уни Моликдан кўра тўлиқроқ келтирмаган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ حُمَيْدَةَ بِنْتِ عُبَيْدِ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ كَبْشَةَ بِنْتِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، - وَكَانَتْ تَحْتَ ابْنِ أَبِي قَتَادَةَ - أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، دَخَلَ فَسَكَبَتْ لَهُ وَضُوءًا فَجَاءَتْ هِرَّةٌ فَشَرِبَتْ مِنْهُ فَأَصْغَى لَهَا الإِنَاءَ حَتَّى شَرِبَتْ قَالَتْ كَبْشَةُ فَرَآنِي أَنْظُرُ إِلَيْهِ فَقَالَ أَتَعْجَبِينَ يَا ابْنَةَ أَخِي فَقُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّهَا لَيْسَتْ بِنَجَسٍ إِنَّهَا مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ وَالطَّوَّافَاتِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — Kabsha binti Kaʼb ibn Molik (Ibn Abu Qatodaning xotini) shunday dedi: Abu Qatoda (uyga) kirdi va men unga tahorat (uchun) suv quydim. Shunda bir mushuk kelib, undan (suvdan) ichdi; u (Abu Qatoda) idishni mushuk ichib boʻlguncha unga (engashtirib) tutib turdi. Kabsha dedi: U meni oʻziga qarab turganimni koʻrib: «Hayron boʻlyapsanmi, ey jiyanim?» — dedi. Men: «Ha», — dedim. U: «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹U (mushuk) nopok emas; u sizlarning atrofingizda aylanib yuradigan (jonzot)lardandir›, — dedilar», — dedi.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — Кабша бинти Каъб ибн Молик (Ибн Абу Қатоданинг хотини) шундай деди: Абу Қатода (уйга) кирди ва мен унга таҳорат (учун) сув қуйдим. Шунда бир мушук келиб, ундан (сувдан) ичди; у (Абу Қатода) идишни мушук ичиб бўлгунча унга (энгаштириб) тутиб турди. Кабша деди: У мени ўзига қараб турганимни кўриб: «Ҳайрон бўляпсанми, эй жияним?» — деди. Мен: «Ҳа», — дедим. У: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹У (мушук) нопок эмас; у сизларнинг атрофингизда айланиб юрадиган (жонзот)лардандир›, — дедилар», — деди.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَبَلَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ أَعْيَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ رَاشِدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، - قَالَ وَهُوَ أَحَدُ الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ تِيبَ عَلَيْهِمْ - يُحَدِّثُ قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَإِلَى صَاحِبَىَّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْتَزِلُوا نِسَاءَكُمْ ‏.‏ فَقُلْتُ لِلرَّسُولِ أُطَلِّقُ امْرَأَتِي أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلْ تَعْتَزِلُهَا فَلاَ تَقْرَبْهَا ‏.‏ فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَكُونِي فِيهِمْ فَلَحِقَتْ بِهِمْ ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — u tavbasi qabul qilingan uch kishidan biri edi: Rasululloh ﷺ menga va ikki hamrohimga: «Rasululloh ﷺ sizlarga xotinlaringizdan uzoqlashishni buyurmoqdalar», deb xabar yubordilar. Men elchiga: «Xotinimni taloq qilaymi yoki nima qilay?» dedim. U: «Yoʻq, balki undan uzoqlash va unga yaqinlashma», dedi. Men xotinimga: «Ahling oldiga borgin va ular yonida boʻlgin», dedim. Shunda u ular oldiga bordi.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — у тавбаси қабул қилинган уч кишидан бири эди: Расулуллоҳ ﷺ менга ва икки ҳамроҳимга: «Расулуллоҳ ﷺ сизларга хотинларингиздан узоқлашишни буюрмоқдалар», деб хабар юбордилар. Мен элчига: «Хотинимни талоқ қилайми ёки нима қилай?» дедим. У: «Йўқ, балки ундан узоқлаш ва унга яқинлашма», деди. Мен хотинимга: «Аҳлинг олдига боргин ва улар ёнида бўлгин», дедим. Шунда у улар олдига борди.

حَدَّثَنَا حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَحْيَى، - رَجُلٌ مِنْ وَلَدِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ - عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ جَدَّتَهُ، خَيْرَةَ - امْرَأَةَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ - أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِحُلِيٍّ لَهَا فَقَالَتْ إِنِّي تَصَدَّقْتُ بِهَذَا فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَجُوزُ لِلْمَرْأَةِ فِي مَالِهَا إِلاَّ بِإِذْنِ زَوْجِهَا فَهَلِ اسْتَأْذَنْتِ كَعْبًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ زَوْجِهَا فَقَالَ ‏"‏ هَلْ أَذِنْتَ لِخَيْرَةَ أَنْ تَتَصَدَّقَ بِحُلِيِّهَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَقَبِلَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْهَا ‏.

Xayra (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U oʻzining zeb-ziynatlari bilan Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Men buni sadaqa qildim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Ayol kishiga eri iznisiz oʻz molidan tasarruf qilishi joiz emas. Kaʼbdan izn soʻradingmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ uning eri Kaʼb ibn Molikka odam yuborib: «Xayraga zeb-ziynatlarini sadaqa qilishga izn berdingmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ uning sadaqasini qabul qildilar.Хайра (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У ўзининг зеб-зийнатлари билан Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Мен буни садақа қилдим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Аёл кишига эри изнисиз ўз молидан тасарруф қилиши жоиз эмас. Каъбдан изн сўрадингми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг эри Каъб ибн Моликка одам юбориб: «Хайрага зеб-зийнатларини садақа қилишга изн бердингми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг садақасини қабул қилдилар.

- وعن عبد الله بن كعب بن مالك، وكان قائد كعب رضي الله عنه من بنيه حين عمي قال‏:‏ سمعت كعب بن مالك رضي الله عنه يحدث بحديثه حين تخلف عن رسول الله صلى الله عليه وسلم في غزوة تبوك‏.‏ قال كعب‏:‏ لم اتخلف عن رسول الله، صلى الله عليه وسلم ، في غزوة غزاها قط إلا في غزوة تبوك، غير أني قد تخلفت في غزوة بدر، ولم يعاتب أحد تخلف عنه، إنما خرج رسول الله صلى الله عليه وسلم والمسلمون يريدون عير قريش حتى جمع الله تعالى بينهم وبين عدوهم على غير ميعاد‏.‏ ولقد شهدت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم ليلة العقبة حين تواثقنا على الإسلام، وما أحب أن لي بها مشهد بدرٍ، وإن كانت بدر أذكر في الناس منها‏.‏ وكان من خبري حين تخلف عن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، في غزوة تبوك أني لم أكن قط أقوى ولا أيسر مني حين تخلفت عنه في تلك الغزوة، والله ما جمعت قبلها راحلتين قط حتى جمعتهما في تلك الغزوة، ولم يكن رسول الله صلى الله عليه وسلم يريد غزوة إلا ورى بغيرها حتى كانت تلك الغزوة، فغزاها رسول الله صلى الله عليه وسلم في حر شديد، واستقبل سفراً بعيداً ومفازاً، واستقبل عدداً كثيراً، فجلى للمسلمين أمرهم ليتأهبوا أهبة غزوهم فأخبرهم بوجههم الذي يريد، والمسلمون مع رسول الله كثير ولا يجمعهم كتاب حافظ ‏"‏يريد بذلك الديوان‏"‏ قال كعب‏:‏ فقل رجل يريد أن يتغيب إلا ظن أن ذلك سيخفى به مالم ينزل فيه وحي من الله، وغزا رسول الله صلى الله عليه وسلم تلك الغزوة حين طابت الثمار والظلال فأنا إليها أصعر فتجهز رسول الله صلى الله عليه وسلم والمسلمون معه، وطفقت أغدو لكي أتجهز معه، فأرجع ولم أقض شيئاً، وأقول في نفسي‏:‏ أنا قادر على ذلك إذا أردت، فلم يزل يتمادى بي حتى استمر بالناس الجد، فأصبح رسول الله صلى الله عليه وسلم غادياً والمسلمون معه، ولم أقض من جهازي شيئاً، ثم غدوت فرجعت ولم أقض شيئاً، فلم يزل يتمادى بي حتى أسرعوا وتفارط الغرو، فهممت أن أرتحل فأدركهم، فياليتني فعلت، ثم لم يقدر ذلك لي، فطفقت إذا خرجت في الناس بعد خروج رسول الله صلى الله عليه وسلم يحزنني أني أرى لي أسوة، إلا رجلاً مغموصاً عليه في النفاق، أو رجلاً ممن عذر الله تعالى من أسوة، إلا رجلاً مغموصاً عليه في النفاق، أو رجلاً ممن عذر الله تعالى من الضعفاء، ولم يذكرني رسول الله صلى الله عليه وسلم حتى بلغ تبوك، فقال وهو جالس في القوم بتبوك‏:‏ ما فعل كعب بن مالك‏؟‏ قَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَالنَّظَرُ فِي عِطْفَيْهِ.فقال له معاذ بن جبل رضي الله عنه بئس ما قلت‏!‏ والله يارسول الله ما علمنا عليه إلا خيراً ، فسكت رسول الله صلى الله عليه وسلم فبينا هو على ذلك رأى رجلا مبيضا يزول به السراب فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم‏:‏ كن أبا خيثمة، فإذا أبو خيثمة الأنصاري وهو الذي تصدق بصاع التمر حين لمزه المنافقون، قال كعب‏:‏ فلما بلغني أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قد توجه قافلاً من تبوك حضرني بثي، فطفقت أتذكر الكذب وأقول‏:‏ بم أخرج من سخطه غداً وأستعين على ذلك بكل ذي رأى من أهلي، فلما قيل‏:‏ إن رسول الله صلى الله عليه وسلم قد أظل قادماً زاح عني الباطل حتى عرفت أني لم أنج منه بشيء أبداً، فأجمعت صدقه، وأصبح رسول الله صلى الله عليه وسلم قادماً، وكان إذا قدم من سفر بدأ بالمسجد فركع فيه ركعتين ثم جلس للناس، فلما فعل فعل ذلك جاءه المخلفون يعتذرون إليه ويحلفون له، وكانوا بضعا وثمانين رجلاً فقبل منهم علانيتهم وبايعهم واستغفر لهم ووكل سرائرهم إلى الله تعالى حتى جئت‏.‏ فلما سلمت تبسم تبسم المغضب ثم قال‏:‏ تعال، فجئت أمشي حتى جلست بين يديه، فقال لي‏:‏ ما خلفك‏؟‏ ألم تكن قد ابتعت ظهرك‏!‏ قال قلت‏:‏ يارسول الله إني والله لو جلست عند غيرك من أهل الدنيا لرأيت أني سأخرج من سخطه بعذر، لقد أعطيت جدلاً، ولكنني والله لقد علمت لئن حدثتك اليوم حديث كذب ترضي به ليوشكن الله يسخطك علي، وإن حدثتك حديث صدق تجد علي فيه إني لأرجو فيه عقبى الله عز وجل، والله ما كان لي من عذر، والله ما كنت قط أقوى ولا أيسر مني حين تخلفت عنك‏.‏ قال‏:‏ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أما هذا فقد صدق، فقم حتى يقضي الله فيك‏"‏ وسار رجال من بني سلمة فاتبعوني، فقالوا لي‏:‏ والله ما علمناك أذنبت ذنبا قبل هذا، لقد عجزت في أن لا يكون اعتذرت إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم بما اعتذر إليه المخلفون فقد كان كافيك ذنبك استغفار رسول الله صلى الله عليه وسلم لك‏.‏ قال‏:‏ فوالله ما زالوا يؤنبونني حتى أردت أن أرجع إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم فأكذب نفسي، ثم قلت لهم‏:‏ هل لقي هذا معي من أحد‏؟‏ قالوا‏:‏ نعم لقيه معك رجلان قالا مثل ما قلت، وقيل لهما مثل ما قيل لك، قال قلت‏:‏ من هما‏؟‏ قالوا‏:‏ مرارة بن الربيع العمري، وهلال بن أمية الواقفي‏؟‏ قال‏:‏ فذكروا لي رجلين صالحين قد شهدا بدراً فيهما أسوة‏.‏ قال‏:‏ فمضيت حين ذكروهما لي‏.‏ ونهى رسول صلى الله عليه وسلم عن كلامنا أيها الثلاثة من بين من تخلف عنه، قال‏:‏ فاجتنبنا الناس- أو قال‏:‏ تغيروا لنا- حتى تنكرت لي في نفس الأرض، فما هي بالأرض التي أعرف، فلبثنا على ذلك خمسين ليلة‏.‏ فأما صاحباي فاستكانا وقعدا في بيوتهما يبكيان، وأما أنا فكنت أشب القوم وأجلدهم، فكنت أخرج فأشهد الصلاة مع المسلمين، وأطوف في الأسواق ولا يكلمني أحد، وآتي رسول الله صلى الله عليه وسلم فأسلم عليه، وهو في مجلسه بعد الصلاة، فأقول في نفسي ‏:‏ هل حرك شفتيه برد السلام أم ‏؟‏ ثم أصلي قريباً منه وأسارقه النظر، فإذا أقبلت على صلاتي نظر إلي، وإذا التفت نحوه أعرض عني، حتى إذا طال ذلك علي من جفوة المسلمين مشيت حتى تسورت جدار حائط أبي قتادة وهو ابن عمي وأحب الناس إلي، فسلمت عليه فوالله ما ردّ علي السلام، فقلت له‏:‏ يا أبا قتادة أنشدك بالله هل تعلمني أُحب الله ورسوله صلى الله عليه وسلم ‏؟‏ فسكت، فعدت فناشدته فسكت، فعدت فناشدته فقال‏:‏ الله ورسوله أعلم‏.‏ ففاضت عيناي، وتوليت حتى تسورت الجدار، فبينما أنا أمشى في سوق المدينة إذا نبطى من نبط أهل الشام ممن قدم بالطعام ببيعه بالمدينة يقول‏:‏ من يدل على كعب بن مالك‏؟‏ فطفق الناس يشيرون له إلي حتى جاءنى فدفع إلي كتاب من ملك غسان، وكنت كاتباً‏.‏ فقرأته فإذا فيه‏:‏ أما بعد فإنه قد بلغنا أن صاحبك قد جفاك، ولم يجعلك الله بدار هوان ولا مضيعة، فالحق بنا نواسك، فقلت حين قرأتها، وهذه أيضاً من البلاء فتيممت بها التنور فسجرتها، حتى إذا مضت أربعون من الخمسين واستلبث الوحى إذا رسول رسول الله صلى الله عليه وسلم يأتينى، فقال‏:‏ إن رسول الله صلى الله عليه وسلم يأمرك أن تعتزل امرأتك، فقلت‏:‏ أطلقها، أم ماذا أفعل‏؟‏ قال‏:‏ لا، بل اعتزلها فلا تقربنها، وأرسل إلى صاحبي بمثل ذلك‏.‏ فقلت لامرأتي‏:‏ ألحقي بأهلك فكوني عندهم حتى يقضي الله في هذا الأمر، فجاءت امرأة هلال بن أمية رسول الله صلى الله عليه وسلم فقالت له ‏:‏ يا رسول الله إن هلال بن أمية شيخ ضائع ليس له خادم، فهل تكره أن أخدمه‏؟‏ قال ‏:‏ لا، ولكن لا يقربنك‏.‏ فقالت‏:‏ إنه والله ما به من حركة إلى شيء، ووالله ما زال يبكي منذ كان من أمره ما كان إلى يومه هذا‏.‏ فقال لي بعض أهلي‏:‏ لو استأذنت رسول الله صلى الله عليه وسلم في امرأتك، فقد أذن لامرأة هلال بن أمية أن تخدمه‏؟‏ فقلت‏:‏ لا أستأذن فيها رسول الله صلى الله عليه وسلم، وما يدريني ماذا يقول رسول الله صلى الله عليه وسلم، إذا استأذنته فيها وأنا رجل شاب‏!‏ فلبثت بذلك عشر ليالٍ، فكمل لنا خمسون ليلة من حين نهى عن كلامنا‏.‏ ثم صليت صلاة الفجر صباح خمسين ليلة على ظهر بيت من بيوتنا، فبينما أنا جالس على الحال التى ذكر الله تعالى منا، قد ضافت علي نفسي وضاقت علي الأرض بما رحبت، سمعت صوت صارخ أوفى على سلع يقول بأعلى صوته‏:‏ يا كعب بن مالك أبشر فخررت ساجداً، وعرفت أنه قد جاء فرج‏.‏ فآذن رسول الله صلى الله عليه وسلم الناس بتوبة الله عز وجل علينا حين صلى صلاة الفجر فذهب الناس يبشروننا، فذهب قبل صاحبي مبشرون، وركض رجل إلي فرساً وسعى ساع من أسلم قبلي وأوفى على الجبل، فكان الصوت أسرع من الفرس، فلما جاءني الذى سمعت صوته يبشرني نزعت له ثوبي فكسوتهما إياه ببشراه، والله ما أملك غيرهما يومئذ، واستعرت ثوبين فلبستهما وانطلقت أتأمم رسول الله صلى الله عليه وسلم يتلقانى الناس فوجاً فوجاً يهنئوني بالتوبة ويقولون لي‏:‏ لتهنك توبة الله عليك، حتى دخلت المسجد فإذا رسول الله صلى الله عليه وسلم جالس حوله الناس، فقام طلحة بن عبيد الله رضي الله عنه يهرول حتى صافحني وهنأني، والله ما قام رجل من المهاجرين غيره، فكان كعب لا ينساها لطلحة‏.‏ قال كعب‏:‏ فلما سلمت على رسول الله صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ وهو يبرق وجهه من السرور ‏:‏ أبشر بخير يوم مرّ عليك مذ ولدتك أمك، فقلت‏:‏ أمن عندك يا رسول الله أم من عند الله‏؟‏ قال ‏:‏ لا ، بل من عند الله عز وجل، وكان رسول الله صلى الله عليه وسلم إذا سر استنار وجهه حتى كأن وجهه قطعة قمر، وكنا نعرف ذلك منه، فلما جلست بين يديه قلت‏:‏ يا رسول الله إن من توبتي أن أنخلع من مالي صدقة‎ إلى الله وإلى رسوله‏.‏ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ أمسك عليك بعض مالك فهو خير لك، فقلت‏:‏ إني أمسك سهمي الذى بخيبر‏.‏ وقلت‏:‏ يا رسول الله إن الله تعالى إنما أنجاني بالصدق، وإن من توبتي أن لا أحدثَ إلا صدقاً ما بقيت ، فو الله ما علمت أحداً من المسلمين أبلاه الله في صدق الحديث منذ ذكرت ذلك لرسول الله صلى الله عليه وسلم أحسن مما أبلاني الله تعالى ، والله ما تعمدت كذبة منذ قلت ذلك لرسول الله صلى الله عليه وسلم إلى يومي هذا، وإني لأرجو أن يحفظني الله تعالى فيما بقي، قال‏:‏ فأنزل الله تعالى‏:‏ ‏{‏لقد تاب الله على النبي والمهاجرين والأنصار الذين اتبعوه في ساعة العسرة‏)‏ حتى بلغ‏:‏ ‏{‏إنه بهم رؤوف رحيم ‏.‏ وعلى الثلاثة الذين خلفوا حتى إذا ضاقت عليهم الأرض بما رحبت‏}‏ حتى بلغ ‏:‏ ‏{‏اتقوا الله وكونوا مع الصادقين‏}‏ ‏(‏‏(‏التوبة 117، 119‏)‏‏)‏ قال كعب ‏:‏ والله ما أنعم الله علي من نعمة قط بعد إذ هداني الله للإسلام أعظم في نفسي من صدقي رسول الله صلى الله عليه وسلم أن لا أكون كذبته، فأهلك كما هلك الذين كذبوا، إن الله تعالى قال للذين كذبوا حين أنزل الوحي شر ما قال لأحد، فقال الله تعالى ‏:‏ ‏{‏سيحلفون بالله لكم إذا انقلبتم إليهم لتعرضوا عنهم فأعرضوا عنهم إنهم رجس ومأواهم جهنم جزاء بما كانوا يكسبون يحلفون لكم لترضوا عنهم فإن ترضوا عنهم فإن الله لا يرضى عن القوم الفاسقين‏}‏ ‏(‏‏(‏التوبة‏:‏ 95،96‏)‏‏)‏ ‏.‏ قال كعب ‏:‏ كنا خلفنا أيها الثلاثة عن أمر أولئك الذين قبل منهم رسول الله صلى الله عليه وسلم حين حلفوا له ، فبايعهم واستغفر لهم، وأرجأ رسول الله صلى الله عليه وسلم أمرنا حتى قضى الله تعالى فيه بذلك، قال الله تعالى ‏:‏ ‏{‏وعلى الثلاثة الذين خلفوا‏}‏ وليس الذي ذكر مما خلفنا تخلفنا عن الغزو، وإنما هو تخليفه إيانا وإرجاؤه أمرنا عمن حلف له واعتذر إليه فقبل منه‏.‏ متفق عليه‏.‏ وفى رواية ‏"‏أن النبي صلى الله عليه وسلم خرج في غزوة تبوك يوم الخميس، وكان يحب أن يخرج يوم الخميس‏"‏ وفى رواية‏:‏ ‏"‏وكان لا يقدم من سفر إلا نهاراً في الضحى، فإذا قدم بدأ بالمسجد فصلى فيه ركعتين ثم جلس فيه‏"‏ ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Soʻng Rasululloh ﷺ Tabuk gʻazotini qildilar, u zot Shomdagi Rumliklar va arab nasroniylarini (maqsad) qilgan edilar. Kaʼb ibn Molik dedi: Men Rasululloh ﷺ qilgan birorta gʻazotda ortda qolmaganman, faqat Tabuk gʻazotidan boshqa. Albatta, men Badr gʻazotida ham ortda qolgan edim, lekin (u zot) oʻzlaridan ortda qolgan birovni malomat qilmagan edilar. Chunki Rasululloh ﷺ va musulmonlar Quraysh karvonini koʻzlab chiqishgan edi, hatto Alloh ular bilan dushmanlarini belgilangan vaqtsiz duch qildi. Men Rasululloh ﷺ bilan birga Aqaba kechasida — biz Islom uchun ahd-paymon bergan paytda hozir boʻlganman, men buni Badrda hozir boʻlishdan koʻra afzal koʻraman, garchi Badr odamlar orasida undan koʻra mashhurroq boʻlsa-da. Mening Rasululloh ﷺ dan Tabuk gʻazotida ortda qolib qolganimning xabari shunday edi: men oʻsha gʻazotda u zotdan ortda qolgan paytimdagidan koʻra hech qachon kuchliroq va boyroq boʻlmagan edim. Vallohi, men undan oldin hech qachon ikkita ulov toʻplamagan edim, faqat oʻsha gʻazotdagina ularning ikkovini toʻplagandim. Rasululloh ﷺ uni qattiq jaziramada gʻazot qildilar, uzoq safar, suvsiz biyobon va koʻp sonli dushmanni qarshi oldilar. Shunda u zot musulmonlarga ishlarini ochiq bayon qildilar, toki ular gʻazotlariga tayyorgarlik koʻrsinlar. (U zot) ularga oʻzlari koʻzlagan yoʻnalishni xabar qildilar. Rasululloh ﷺ bilan birga boʻlgan musulmonlar koʻp edi, ularni biror saqlovchining daftari (roʻyxati) jamlamas edi — bu bilan devon (roʻyxat daftari)ni nazarda tutadi. Kaʼb dedi: Bir kishi gʻoyib boʻlmoqchi boʻlsa, bu Aziz va Jalil Alloh tarafidan u haqida vahiy nozil boʻlmaguncha unga yashirin qoladi deb oʻylar edi (yaʼni roʻyxat yoʻqligidan). Rasululloh ﷺ oʻsha gʻazotni mevalar va soyalar yoqimli boʻlgan paytda qildilar. Men esa ularga (mevalarga) moyil edim. Rasululloh ﷺ va u zot bilan musulmonlar tayyorgarlik koʻra boshlashdi, men ham ular bilan birga tayyorlanish uchun erta tongdan chiqar, soʻng hech narsa qilmay qaytar edim. Oʻzimcha: «Men buni xohlasam, qilishga qodirman», derdim. Mana shunday cheksiz davom etaverdi, hatto odamlar (yoʻlga) jadal bilan kirishishdi. Rasululloh ﷺ tongda yoʻlga chiqdilar, musulmonlar ham u zot bilan birga (chiqishdi), men esa tayyorgarligimdan hech narsa qilmagan edim. Soʻng erta chiqib, qaytar, hech narsa qilmas edim. Bu menda cheksiz davom etaverdi, hatto ular shoshilishib, gʻazot ulgurib ketdi. Men yoʻlga chiqib, ularga yetib olishni qasd qildim. Qaniydi shuni qilganimda edi! Soʻng bu menga nasib etmadi. Rasululloh ﷺ chiqib ketganlaridan keyin odamlar orasiga chiqsam, oʻzimga oʻxshash faqat munofiqlikda ayblangan kishini yoki Alloh uzr bergan kuchsizlardan birini koʻrar, bu meni qaygʻuga solar edi. Rasululloh ﷺ Tabukka yetguncha meni eslamadilar. U zot Tabukda jamoa orasida oʻtirgan holda: «Kaʼb ibn Molik nima qildi?», — dedilar. Banu Salimadan bir kishi: «Yo Rasululloh, uni ikki ridosi va oʻz yonlariga (kibr bilan) qarashi ushlab qoldi», — dedi. Shunda Muoz ibn Jabal unga: «Naqadar yomon gap aytding! Vallohi, yo Rasululloh, biz u haqida yaxshilikdan boshqa narsa bilmaymiz», — dedi. Rasululloh ﷺ jim turdilar. Shu holda u zot oq kiyim kiygan, unga sarob (issiqda) tovlanayotgan bir kishini koʻrdilar va: «(Ey kishi,) Abu Xaysama boʻlgin!», — dedilar. Qarasalar, u Abu Xaysama al-Ansoriy ekan — u munofiqlar masxara qilgan paytda bir soʻ xurmoni sadaqa qilgan kishi edi. Kaʼb ibn Molik dedi: Rasululloh ﷺ Tabukdan qaytishga yuzlanganlari menga yetgach, qaygʻum kuchaydi va men yolgʻon (uydirish)ni oʻylay boshladim, oʻzimcha: «Ertaga uning gʻazabidan nima bilan qutulaman?», der edim. Bunda ahlimdan har bir aqlli kishidan yordam soʻrardim. Menga: «Rasululloh ﷺ yetib kelay deb qoldilar», deyilgach, botil (uydirma fikr) mendan yoʻqoldi, hatto men undan hech narsa bilan qutulolmasligimni bildim va u zotga rost soʻzlashni qatʼiy qaror qildim. Rasululloh ﷺ tongda yetib keldilar. U zot safardan qaytganlarida avval masjiddan boshlar, unda ikki rakaat namoz oʻqir, soʻng odamlar uchun (ularni qabul qilib) oʻtirar edilar. (U zot) shuni qilganlarida, ortda qolganlar u zotning huzurlariga kelib, uzr aytishni boshlashdi va qasam icha boshlashdi — ular sakson nechta kishi edi. Rasululloh ﷺ ularning ochiq aytganlarini qabul qildilar, ulardan bayʼat oldilar va ular uchun istigʻfor aytdilar, ichki niyatlarini esa Allohga havola qildilar — toki men kelgunimcha. Men salom berganimda, u zot gʻazablangan kishidek tabassum qildilar, soʻng: «Beri kel!», — dedilar. Men yurib keldim, hatto u zotning oldilarida oʻtirdim. (U zot) menga: «Seni nima ortda qoldirdi? Ulovingni sotib olmaganmiding?», — dedilar. Men: «Yo Rasululloh, vallohi, agar men dunyo ahlidan sizdan boshqa birovning huzurida oʻtirganimda edi, biron uzr bilan uning gʻazabidan qutulardim, chunki menga (yaxshi) bahslashish (qobiliyati) berilgan. Lekin, vallohi, men aniq bilamanki, agar bugun sizga sizni mendan rozi qiladigan yolgʻon soʻz aytsam, Alloh sizni menga gʻazablantirishi yaqindir; agar sizga rost soʻz aytsam, undan sizning mendan gʻazablanishingiz (mumkin), lekin men bunda Allohning (yaxshi) oqibatidan umidvorman. Vallohi, mening hech qanday uzrim yoʻq edi. Vallohi, men sizdan ortda qolgan paytimdagidan koʻra hech qachon kuchliroq va boyroq boʻlmagan edim», — dedim. Rasululloh ﷺ: «Mana bunisi-ku rost soʻzladi. Allohning sen haqingda hukm qilishini (kutib) turgin», — dedilar. Men turdim, Banu Salimadan baʼzi kishilar oʻrnidan turib, ortimdan ergashishdi va menga: «Vallohi, biz seni bundan oldin biror gunoh qilgan deb bilmas edik. Sen Rasululloh ﷺ ga ortda qolganlar uzr aytganidek uzr aytmay, ojizlik qilding. Holbuki, gunohing uchun Rasululloh ﷺ ning sen uchun istigʻfor aytishlari kifoya qilar edi», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Vallohi, ular meni shunchalik malomat qilishdiki, hatto men Rasululloh ﷺ ning oldilariga qaytib, oʻzimni yolgʻonchi qilmoqchi boʻldim. (Kaʼb) dedi: Soʻng ularga: «Bu (holatga) men bilan birga yana birortasi duch keldimi?», — dedim. Ular: «Ha, sen bilan birga ikki kishi shunga duch keldi, ular ham sen aytgandek aytdilar va ularga ham senga aytilgandek aytildi», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Men: «Ular kimlar?», — dedim. Ular: «Murora ibn ar-Robia al-Omiriy va Hilol ibn Umayya al-Voqifiy», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Ular menga Badrda qatnashgan ikki solih kishini eslatishdi, ularda men uchun ibrat (oʻrnak) bor edi. (Kaʼb) dedi: Ular menga ularni eslatganlarida, men (oʻz soʻzimda) davom etdim. (Kaʼb) dedi: Rasululloh ﷺ musulmonlarni biz uchovimiz bilan — ortda qolganlar orasidan (aynan) biz bilan gaplashishdan qaytardilar. (Kaʼb) dedi: Odamlar bizdan chetlanishdi va bizga (munosabatlari) oʻzgardi, hatto men uchun yer ham oʻzgargandek tuyuldi, u men biladigan yer emasdek edi. Biz shu holatda ellik kecha qoldik. Ikki sherigim esa boʻysunib, uylarida yigʻlab oʻtirib qolishdi. Men esa qavmning eng yoshi va eng baquvvati edim, shuning uchun chiqib, namozda hozir boʻlardim, bozorlarda aylanardim, lekin hech kim men bilan gaplashmas edi. Men Rasululloh ﷺ ning huzurlariga kelib, u zot namozdan keyin oʻz majlislarida oʻtirgan paytlarida salom berardim, oʻzimcha: «Salomimni qaytarish uchun lablarini qimirlatdilarmi yoki yoʻqmi?», derdim. Soʻng u zotga yaqin joyda namoz oʻqir va u zotga oʻgʻrincha qarab qoʻyar edim. Namozimga yuzlanganimda, (u zot) menga qarar, men u zot tomonga oʻgirilsam, mendan yuz oʻgirar edilar. Musulmonlarning bu betgaplari (jafosi) menga uzoq choʻzilgach, men yurib bordim va Abu Qatodaning bogʻ devoridan oshib oʻtdim — u mening amakimning oʻgʻli va menga odamlarning eng sevimlisi edi. Men unga salom berdim, lekin, vallohi, u salomimni qaytarmadi. Men unga: «Yo Abu Qatoda, men Alloh bilan sendan soʻrayman, men Alloh va Uning Rasulini sevishimni bilmaysanmi?», — dedim. (Kaʼb) dedi: U jim turdi. Men yana takrorlab, undan soʻradim, u yana jim turdi. Men yana takrorlab, undan soʻradim, shunda u: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchidir», — dedi. Shunda koʻzlarimdan yosh oqdi va men orqaga qaytib, devordan oshib oʻtdim. Men Madina bozorida yurganimda, Shom ahlining nabatiylaridan — taom (oziq-ovqat) olib kelib Madinada sotuvchilardan biri: «Kaʼb ibn Molikni kim koʻrsatib beradi?», deb (soʻrayotgan ekan). (Kaʼb) dedi: Odamlar unga meni koʻrsata boshlashdi, hatto u oldimga keldi va menga Gʻasson podshohidan bir maktub topshirdi. Men yozuvchi (savodli) edim, uni oʻqidim, qarasam, unda: «Ammo baʼd. Bizga sherigingning senga jafo qilgani yetib keldi. Alloh seni xorlik va zoeʼ boʻlish maskanida (yashashing uchun) yaratmagan. Bizga qoʻshilgin, biz senga hamdard boʻlamiz», (deb yozilgan ekan). (Kaʼb) dedi: Uni oʻqiganimda: «Bu ham balolardan biridir», dedim. Soʻng uni tandirga olib borib, u bilan (tandirni) yoqdim. Nihoyat ellikdan qirq (kun) oʻtib, vahiy esa kechiktirilganda, Rasululloh ﷺ ning elchisi oldimga kelib: «Albatta, Rasululloh ﷺ senga ayolingdan ajralib (uzoqlashib) turishingni buyurmoqdalar», — dedi. Men: «Uni taloq qilaymi yoki nima qilay?», — dedim. U: «Yoʻq, balki undan uzoqlashib tur, unga yaqinlashma», — dedi. (Kaʼb) dedi: U (Rasululloh ﷺ) ikki sherigimga ham shunday (xabar) yubordilar. (Kaʼb) dedi: Men ayolimga: «Ahling (ota-onang) huzuriga borib, Alloh bu ishda hukm qilguncha ular yonida turib turgin», — dedim. (Kaʼb) dedi: Hilol ibn Umayyaning ayoli Rasululloh ﷺ ning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, Hilol ibn Umayya zaif chol, uning xizmatkori yoʻq. Unga xizmat qilishimni yomon koʻrasizmi?», — dedi. (U zot:) «Yoʻq, lekin u senga yaqinlashmasin», — dedilar. (Ayol:) «Vallohi, unda biror narsaga (intilishga) harakat yoʻq. Vallohi, u boshiga oʻsha ish tushganidan to shu kunigacha yigʻlamoqda», — dedi. (Kaʼb) dedi: Ahlimdan baʼzilari menga: «Sen ham ayoling haqida Rasululloh ﷺ dan ruxsat soʻrasang boʻlmasmidi? Axir u zot Hilol ibn Umayyaning ayoliga unga xizmat qilishga izn berdilar-ku», — deyishdi. (Kaʼb) dedi: Men: «Men u haqida Rasululloh ﷺ dan ruxsat soʻramayman. Men u haqida ruxsat soʻrasam, Rasululloh ﷺ nima deyishlarini qayerdan bilaman? Men esa yosh kishiman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Men shu holda yana oʻn kecha qoldim, shunday qilib, biz bilan gaplashish man etilganidan beri bizga ellik kecha toʻldi. (Kaʼb) dedi: Soʻng men ellikinchi kechaning tongida bomdod namozini uylarimizdan birining tomida oʻqidim. Men Aziz va Jalil Alloh biz haqimizda zikr qilgan holatda — jonim oʻzimga torlik qilib, yer kengligiga qaramay menga tor boʻlib ketgan holda oʻtirgan edim, Salʼ (togʻi) ustiga chiqib olgan bir kishining ovozini eshitdim, u ovozining boricha: «Yo Kaʼb ibn Molik, suyunchi (xushxabar)!», deb (qichqirardi). (Kaʼb) dedi: Men sajdaga yiqildim va bildimki, najot (kushoyish) keldi. (Kaʼb) dedi: Rasululloh ﷺ bomdod namozini oʻqiganlarida odamlarga Allohning bizning tavbamizni qabul qilganini eʼlon qildilar. Shunda odamlar bizga xushxabar bera boshlashdi, ikki sherigim tomonga ham xushxabar beruvchilar bordi. Bir kishi men tomonga ot choptirdi, Aslamdan bir chopar ham men tomonga shoshildi va togʻga chiqib (qichqirdi), shunda ovoz otdan tezroq (yetdi). Ovozini eshitgan kishi xushxabar berib oldimga kelganida, men unga ikki kiyimimni yechib, xushxabari uchun ularni unga kiydirdim. Vallohi, oʻsha kuni mening ulardan boshqa (kiyimim) yoʻq edi. Soʻng ikki kiyimni qarzga olib, ularni kiydim va Rasululloh ﷺ ni qasd qilib yoʻlga tushdim. Odamlar meni guruh-guruh boʻlib kutib olib, tavbam (qabul boʻlgani) bilan tabriklar va: «Allohning tavbangni qabul qilgani senga muborak boʻlsin», deyishardi. Hatto men masjidga kirdim, qarasam, Rasululloh ﷺ masjidda oʻtiribdilar, atroflarida esa odamlar bor. Shunda Talha ibn Ubaydulloh shoshib oʻrnidan turdi, hatto men bilan qoʻl berib koʻrishib, tabrikladi. Vallohi, muhojirlardan undan boshqa hech bir kishi oʻrnidan turmadi. (Roviy) dedi: Kaʼb buni Talhaga (qilgan yaxshiligini) hech unutmas edi. Kaʼb dedi: Rasululloh ﷺ ga salom berganimda, u zotning chehralari xursandchilikdan porlab turardi, (u zot): «Onang seni tuqqanidan beri ustingdan oʻtgan eng yaxshi kun bilan suyunchi (xushxabar)!», — dedilar. (Kaʼb) dedi: Men: «Bu sizning tomoningizdanmi, yo Rasululloh, yoki Alloh tomonidanmi?», — dedim. (U zot:) «Yoʻq, balki Alloh tomonidan», — dedilar. Rasululloh ﷺ xursand boʻlganlarida chehralari nurlanar, goʻyo chehralari oy parchasidek edi. (Kaʼb) dedi: Biz buni (shundan) bilar edik. (Kaʼb) dedi: Men u zotning oldilarida oʻtirganimda: «Yo Rasululloh, mening tavbamdan (biri shuki), men molimdan ajrab, uni Allohga va Uning Rasuli ﷺ ga sadaqa qilishimdir», — dedim. Rasululloh ﷺ: «Molingning baʼzisini ushlab qol, bu sen uchun yaxshiroq», — dedilar. (Kaʼb) dedi: Men: «Unday boʻlsa, men Xaybardagi ulushimni ushlab qolaman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Men: «Yo Rasululloh, albatta, Alloh meni rostgoʻylik bilan najot berdi. Mening tavbamdan (biri shuki), men tirik ekanman, faqat rost soʻzlayman», — dedim. (Kaʼb) dedi: Vallohi, men buni Rasululloh ﷺ ga aytganimdan to shu kunimgacha musulmonlardan birorta kishini Alloh soʻzning rostligida menga (berganidan) koʻra yaxshiroq sinaganini bilmayman. Vallohi, men buni Rasululloh ﷺ ga aytganimdan to shu kunimgacha qasddan biror yolgʻon (gapni) gapirmadim va men qolgan (umrim)da ham Alloh meni saqlashidan umidvorman. (Kaʼb) dedi: Shunda Aziz va Jalil Alloh nozil qildi: {Albatta, Alloh Nabiyning, qiyinchilik soatida unga ergashgan muhojir va ansorlarning — ulardan bir guruhining qalblari (haqdan) ogʻib ketay deganidan keyin — tavbasini qabul qildi. Soʻng (Alloh) ularning tavbasini qabul qildi. Albatta, U ularga shafqatli, mehribondir * Va (ishlari) ortga qoldirilgan uch kishining ham (tavbasini qabul qildi); hatto yer kengligiga qaramay ularga torlik qildi va oʻzlari ham oʻzlariga tor boʻlib qoldi} (oyatigacha), to: {Ey iymon keltirganlar! Allohdan qoʻrqinglar va rostgoʻylar bilan birga boʻlinglar} (Tavba 117-119) (oyatigacha yetdi). Kaʼb dedi: Vallohi, Alloh meni Islomga hidoyat qilganidan keyin, oʻzimning Rasululloh ﷺ ga rostgoʻyligimdan — u zotga yolgʻon soʻzlab, yolgʻon soʻzlaganlar halok boʻlganidek halok boʻlmaganimdan koʻra ulkanroq biror neʼmatni hech qachon menga ato etmadi. Chunki Alloh vahiy nozil qilganida yolgʻon soʻzlaganlarga birorta kishiga aytmagan eng yomon (soʻzni) aytdi. Alloh shunday dedi: {Siz ularning oldiga qaytib borganingizda, ulardan yuz oʻgirishingiz uchun, sizlarga Alloh nomi bilan qasam ichadilar. Bas, ulardan yuz oʻgiringlar! Albatta, ular nopokdirlar va qilgan ishlari jazosiga maskanlari jahannamdir * Sizlardan rozi boʻlishingiz uchun sizlarga qasam ichadilar. Bordi-yu sizlar ulardan rozi boʻlsangiz ham, albatta, Alloh fosiq qavmdan rozi boʻlmaydi} (Tavba 95-96). Kaʼb dedi: Biz uchovimiz Rasululloh ﷺ qasam ichganlarida qabul qilgan kishilarning ishidan ortda (kechiktirilib) qoldirildik — (u zot) ularning bayʼatini olib, ular uchun istigʻfor aytgan edilar. Rasululloh ﷺ esa bizning ishimizni Alloh hukm qilguncha kechiktirib turdilar. Mana shu sababdan Aziz va Jalil Alloh: {Va (ishlari) ortga qoldirilgan uch kishining ham} dedi. Alloh zikr qilgan «ortga qoldirilgan» (degani) bizning gʻazotdan ortda qolganimiz emas, balki bu (u zotning) bizni kechiktirgani va ishimizni unga qasam ichib, uzr aytgan, undan (u zot) qabul qilgan kishilardan ortga qoldirgani (kechiktirgani)dir.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ Табук ғазотини қилдилар, у зот Шомдаги Румликлар ва араб насронийларини (мақсад) қилган эдилар. Каъб ибн Молик деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ қилган бирорта ғазотда ортда қолмаганман, фақат Табук ғазотидан бошқа. Албатта, мен Бадр ғазотида ҳам ортда қолган эдим, лекин (у зот) ўзларидан ортда қолган бировни маломат қилмаган эдилар. Чунки Расулуллоҳ ﷺ ва мусулмонлар Қурайш карвонини кўзлаб чиқишган эди, ҳатто Аллоҳ улар билан душманларини белгиланган вақтсиз дуч қилди. Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Ақаба кечасида — биз Ислом учун аҳд-паймон берган пайтда ҳозир бўлганман, мен буни Бадрда ҳозир бўлишдан кўра афзал кўраман, гарчи Бадр одамлар орасида ундан кўра машҳурроқ бўлса-да. Менинг Расулуллоҳ ﷺ дан Табук ғазотида ортда қолиб қолганимнинг хабари шундай эди: мен ўша ғазотда у зотдан ортда қолган пайтимдагидан кўра ҳеч қачон кучлироқ ва бойроқ бўлмаган эдим. Валлоҳи, мен ундан олдин ҳеч қачон иккита улов тўпламаган эдим, фақат ўша ғазотдагина уларнинг икковини тўплагандим. Расулуллоҳ ﷺ уни қаттиқ жазирамада ғазот қилдилар, узоқ сафар, сувсиз биёбон ва кўп сонли душманни қарши олдилар. Шунда у зот мусулмонларга ишларини очиқ баён қилдилар, токи улар ғазотларига тайёргарлик кўрсинлар. (У зот) уларга ўзлари кўзлаган йўналишни хабар қилдилар. Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бўлган мусулмонлар кўп эди, уларни бирор сақловчининг дафтари (рўйхати) жамламас эди — бу билан девон (рўйхат дафтари)ни назарда тутади. Каъб деди: Бир киши ғойиб бўлмоқчи бўлса, бу Азиз ва Жалил Аллоҳ тарафидан у ҳақида ваҳий нозил бўлмагунча унга яширин қолади деб ўйлар эди (яъни рўйхат йўқлигидан). Расулуллоҳ ﷺ ўша ғазотни мевалар ва соялар ёқимли бўлган пайтда қилдилар. Мен эса уларга (меваларга) мойил эдим. Расулуллоҳ ﷺ ва у зот билан мусулмонлар тайёргарлик кўра бошлашди, мен ҳам улар билан бирга тайёрланиш учун эрта тонгдан чиқар, сўнг ҳеч нарса қилмай қайтар эдим. Ўзимча: «Мен буни хоҳласам, қилишга қодирман», дердим. Мана шундай чексиз давом этаверди, ҳатто одамлар (йўлга) жадал билан киришишди. Расулуллоҳ ﷺ тонгда йўлга чиқдилар, мусулмонлар ҳам у зот билан бирга (чиқишди), мен эса тайёргарлигимдан ҳеч нарса қилмаган эдим. Сўнг эрта чиқиб, қайтар, ҳеч нарса қилмас эдим. Бу менда чексиз давом этаверди, ҳатто улар шошилишиб, ғазот улгуриб кетди. Мен йўлга чиқиб, уларга етиб олишни қасд қилдим. Қанийди шуни қилганимда эди! Сўнг бу менга насиб этмади. Расулуллоҳ ﷺ чиқиб кетганларидан кейин одамлар орасига чиқсам, ўзимга ўхшаш фақат мунофиқликда айбланган кишини ёки Аллоҳ узр берган кучсизлардан бирини кўрар, бу мени қайғуга солар эди. Расулуллоҳ ﷺ Табукка етгунча мени эсламадилар. У зот Табукда жамоа орасида ўтирган ҳолда: «Каъб ибн Молик нима қилди?», — дедилар. Бану Салимадан бир киши: «Ё Расулуллоҳ, уни икки ридоси ва ўз ёнларига (кибр билан) қараши ушлаб қолди», — деди. Шунда Муоз ибн Жабал унга: «Нақадар ёмон гап айтдинг! Валлоҳи, ё Расулуллоҳ, биз у ҳақида яхшиликдан бошқа нарса билмаймиз», — деди. Расулуллоҳ ﷺ жим турдилар. Шу ҳолда у зот оқ кийим кийган, унга сароб (иссиқда) товланаётган бир кишини кўрдилар ва: «(Эй киши,) Абу Хайсама бўлгин!», — дедилар. Қарасалар, у Абу Хайсама ал-Ансорий экан — у мунофиқлар масхара қилган пайтда бир сў хурмони садақа қилган киши эди. Каъб ибн Молик деди: Расулуллоҳ ﷺ Табукдан қайтишга юзланганлари менга етгач, қайғум кучайди ва мен ёлғон (уйдириш)ни ўйлай бошладим, ўзимча: «Эртага унинг ғазабидан нима билан қутуламан?», дер эдим. Бунда аҳлимдан ҳар бир ақлли кишидан ёрдам сўрардим. Менга: «Расулуллоҳ ﷺ етиб келай деб қолдилар», дейилгач, ботил (уйдирма фикр) мендан йўқолди, ҳатто мен ундан ҳеч нарса билан қутулолмаслигимни билдим ва у зотга рост сўзлашни қатъий қарор қилдим. Расулуллоҳ ﷺ тонгда етиб келдилар. У зот сафардан қайтганларида аввал масжиддан бошлар, унда икки ракаат намоз ўқир, сўнг одамлар учун (уларни қабул қилиб) ўтирар эдилар. (У зот) шуни қилганларида, ортда қолганлар у зотнинг ҳузурларига келиб, узр айтишни бошлашди ва қасам ича бошлашди — улар саксон нечта киши эди. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг очиқ айтганларини қабул қилдилар, улардан байъат олдилар ва улар учун истиғфор айтдилар, ички ниятларини эса Аллоҳга ҳавола қилдилар — токи мен келгунимча. Мен салом берганимда, у зот ғазабланган кишидек табассум қилдилар, сўнг: «Бери кел!», — дедилар. Мен юриб келдим, ҳатто у зотнинг олдиларида ўтирдим. (У зот) менга: «Сени нима ортда қолдирди? Уловингни сотиб олмаганмидинг?», — дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, валлоҳи, агар мен дунё аҳлидан сиздан бошқа бировнинг ҳузурида ўтирганимда эди, бирон узр билан унинг ғазабидан қутулардим, чунки менга (яхши) баҳслашиш (қобилияти) берилган. Лекин, валлоҳи, мен аниқ биламанки, агар бугун сизга сизни мендан рози қиладиган ёлғон сўз айтсам, Аллоҳ сизни менга ғазаблантириши яқиндир; агар сизга рост сўз айтсам, ундан сизнинг мендан ғазабланишингиз (мумкин), лекин мен бунда Аллоҳнинг (яхши) оқибатидан умидворман. Валлоҳи, менинг ҳеч қандай узрим йўқ эди. Валлоҳи, мен сиздан ортда қолган пайтимдагидан кўра ҳеч қачон кучлироқ ва бойроқ бўлмаган эдим», — дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Мана буниси-ку рост сўзлади. Аллоҳнинг сен ҳақингда ҳукм қилишини (кутиб) тургин», — дедилар. Мен турдим, Бану Салимадан баъзи кишилар ўрнидан туриб, ортимдан эргашишди ва менга: «Валлоҳи, биз сени бундан олдин бирор гуноҳ қилган деб билмас эдик. Сен Расулуллоҳ ﷺ га ортда қолганлар узр айтганидек узр айтмай, ожизлик қилдинг. Ҳолбуки, гуноҳинг учун Расулуллоҳ ﷺ нинг сен учун истиғфор айтишлари кифоя қилар эди», — дейишди. (Каъб) деди: Валлоҳи, улар мени шунчалик маломат қилишдики, ҳатто мен Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига қайтиб, ўзимни ёлғончи қилмоқчи бўлдим. (Каъб) деди: Сўнг уларга: «Бу (ҳолатга) мен билан бирга яна бирортаси дуч келдими?», — дедим. Улар: «Ҳа, сен билан бирга икки киши шунга дуч келди, улар ҳам сен айтгандек айтдилар ва уларга ҳам сенга айтилгандек айтилди», — дейишди. (Каъб) деди: Мен: «Улар кимлар?», — дедим. Улар: «Мурора ибн ар-Робиа ал-Омирий ва Ҳилол ибн Умайя ал-Воқифий», — дейишди. (Каъб) деди: Улар менга Бадрда қатнашган икки солиҳ кишини эслатишди, уларда мен учун ибрат (ўрнак) бор эди. (Каъб) деди: Улар менга уларни эслатганларида, мен (ўз сўзимда) давом этдим. (Каъб) деди: Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларни биз учовимиз билан — ортда қолганлар орасидан (айнан) биз билан гаплашишдан қайтардилар. (Каъб) деди: Одамлар биздан четланишди ва бизга (муносабатлари) ўзгарди, ҳатто мен учун ер ҳам ўзгаргандек туюлди, у мен биладиган ер эмасдек эди. Биз шу ҳолатда эллик кеча қолдик. Икки шеригим эса бўйсуниб, уйларида йиғлаб ўтириб қолишди. Мен эса қавмнинг энг ёши ва энг бақуввати эдим, шунинг учун чиқиб, намозда ҳозир бўлардим, бозорларда айланардим, лекин ҳеч ким мен билан гаплашмас эди. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келиб, у зот намоздан кейин ўз мажлисларида ўтирган пайтларида салом берардим, ўзимча: «Саломимни қайтариш учун лабларини қимирлатдиларми ёки йўқми?», дердим. Сўнг у зотга яқин жойда намоз ўқир ва у зотга ўғринча қараб қўяр эдим. Намозимга юзланганимда, (у зот) менга қарар, мен у зот томонга ўгирилсам, мендан юз ўгирар эдилар. Мусулмонларнинг бу бетгаплари (жафоси) менга узоқ чўзилгач, мен юриб бордим ва Абу Қатоданинг боғ деворидан ошиб ўтдим — у менинг амакимнинг ўғли ва менга одамларнинг энг севимлиси эди. Мен унга салом бердим, лекин, валлоҳи, у саломимни қайтармади. Мен унга: «Ё Абу Қатода, мен Аллоҳ билан сендан сўрайман, мен Аллоҳ ва Унинг Расулини севишимни билмайсанми?», — дедим. (Каъб) деди: У жим турди. Мен яна такрорлаб, ундан сўрадим, у яна жим турди. Мен яна такрорлаб, ундан сўрадим, шунда у: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчидир», — деди. Шунда кўзларимдан ёш оқди ва мен орқага қайтиб, девордан ошиб ўтдим. Мен Мадина бозорида юрганимда, Шом аҳлининг набатийларидан — таом (озиқ-овқат) олиб келиб Мадинада сотувчилардан бири: «Каъб ибн Моликни ким кўрсатиб беради?», деб (сўраётган экан). (Каъб) деди: Одамлар унга мени кўрсата бошлашди, ҳатто у олдимга келди ва менга Ғассон подшоҳидан бир мактуб топширди. Мен ёзувчи (саводли) эдим, уни ўқидим, қарасам, унда: «Аммо баъд. Бизга шеригингнинг сенга жафо қилгани етиб келди. Аллоҳ сени хорлик ва зоэъ бўлиш масканида (яшашинг учун) яратмаган. Бизга қўшилгин, биз сенга ҳамдард бўламиз», (деб ёзилган экан). (Каъб) деди: Уни ўқиганимда: «Бу ҳам балолардан биридир», дедим. Сўнг уни тандирга олиб бориб, у билан (тандирни) ёқдим. Ниҳоят элликдан қирқ (кун) ўтиб, ваҳий эса кечиктирилганда, Расулуллоҳ ﷺ нинг элчиси олдимга келиб: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ сенга аёлингдан ажралиб (узоқлашиб) туришингни буюрмоқдалар», — деди. Мен: «Уни талоқ қилайми ёки нима қилай?», — дедим. У: «Йўқ, балки ундан узоқлашиб тур, унга яқинлашма», — деди. (Каъб) деди: У (Расулуллоҳ ﷺ) икки шеригимга ҳам шундай (хабар) юбордилар. (Каъб) деди: Мен аёлимга: «Аҳлинг (ота-онанг) ҳузурига бориб, Аллоҳ бу ишда ҳукм қилгунча улар ёнида туриб тургин», — дедим. (Каъб) деди: Ҳилол ибн Умайянинг аёли Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, Ҳилол ибн Умайя заиф чол, унинг хизматкори йўқ. Унга хизмат қилишимни ёмон кўрасизми?», — деди. (У зот:) «Йўқ, лекин у сенга яқинлашмасин», — дедилар. (Аёл:) «Валлоҳи, унда бирор нарсага (интилишга) ҳаракат йўқ. Валлоҳи, у бошига ўша иш тушганидан то шу кунигача йиғламоқда», — деди. (Каъб) деди: Аҳлимдан баъзилари менга: «Сен ҳам аёлинг ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан рухсат сўрасанг бўлмасмиди? Ахир у зот Ҳилол ибн Умайянинг аёлига унга хизмат қилишга изн бердилар-ку», — дейишди. (Каъб) деди: Мен: «Мен у ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан рухсат сўрамайман. Мен у ҳақида рухсат сўрасам, Расулуллоҳ ﷺ нима дейишларини қаердан биламан? Мен эса ёш кишиман», — дедим. (Каъб) деди: Мен шу ҳолда яна ўн кеча қолдим, шундай қилиб, биз билан гаплашиш ман этилганидан бери бизга эллик кеча тўлди. (Каъб) деди: Сўнг мен элликинчи кечанинг тонгида бомдод намозини уйларимиздан бирининг томида ўқидим. Мен Азиз ва Жалил Аллоҳ биз ҳақимизда зикр қилган ҳолатда — жоним ўзимга торлик қилиб, ер кенглигига қарамай менга тор бўлиб кетган ҳолда ўтирган эдим, Салъ (тоғи) устига чиқиб олган бир кишининг овозини эшитдим, у овозининг борича: «Ё Каъб ибн Молик, суюнчи (хушхабар)!», деб (қичқирарди). (Каъб) деди: Мен саждага йиқилдим ва билдимки, нажот (кушойиш) келди. (Каъб) деди: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозини ўқиганларида одамларга Аллоҳнинг бизнинг тавбамизни қабул қилганини эълон қилдилар. Шунда одамлар бизга хушхабар бера бошлашди, икки шеригим томонга ҳам хушхабар берувчилар борди. Бир киши мен томонга от чоптирди, Асламдан бир чопар ҳам мен томонга шошилди ва тоғга чиқиб (қичқирди), шунда овоз отдан тезроқ (етди). Овозини эшитган киши хушхабар бериб олдимга келганида, мен унга икки кийимимни ечиб, хушхабари учун уларни унга кийдирдим. Валлоҳи, ўша куни менинг улардан бошқа (кийимим) йўқ эди. Сўнг икки кийимни қарзга олиб, уларни кийдим ва Расулуллоҳ ﷺ ни қасд қилиб йўлга тушдим. Одамлар мени гуруҳ-гуруҳ бўлиб кутиб олиб, тавбам (қабул бўлгани) билан табриклар ва: «Аллоҳнинг тавбангни қабул қилгани сенга муборак бўлсин», дейишарди. Ҳатто мен масжидга кирдим, қарасам, Расулуллоҳ ﷺ масжидда ўтирибдилар, атрофларида эса одамлар бор. Шунда Талҳа ибн Убайдуллоҳ шошиб ўрнидан турди, ҳатто мен билан қўл бериб кўришиб, табриклади. Валлоҳи, муҳожирлардан ундан бошқа ҳеч бир киши ўрнидан турмади. (Ровий) деди: Каъб буни Талҳага (қилган яхшилигини) ҳеч унутмас эди. Каъб деди: Расулуллоҳ ﷺ га салом берганимда, у зотнинг чеҳралари хурсандчиликдан порлаб турарди, (у зот): «Онанг сени туққанидан бери устингдан ўтган энг яхши кун билан суюнчи (хушхабар)!», — дедилар. (Каъб) деди: Мен: «Бу сизнинг томонингизданми, ё Расулуллоҳ, ёки Аллоҳ томониданми?», — дедим. (У зот:) «Йўқ, балки Аллоҳ томонидан», — дедилар. Расулуллоҳ ﷺ хурсанд бўлганларида чеҳралари нурланар, гўё чеҳралари ой парчасидек эди. (Каъб) деди: Биз буни (шундан) билар эдик. (Каъб) деди: Мен у зотнинг олдиларида ўтирганимда: «Ё Расулуллоҳ, менинг тавбамдан (бири шуки), мен молимдан ажраб, уни Аллоҳга ва Унинг Расули ﷺ га садақа қилишимдир», — дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Молингнинг баъзисини ушлаб қол, бу сен учун яхшироқ», — дедилар. (Каъб) деди: Мен: «Ундай бўлса, мен Хайбардаги улушимни ушлаб қоламан», — дедим. (Каъб) деди: Мен: «Ё Расулуллоҳ, албатта, Аллоҳ мени ростгўйлик билан нажот берди. Менинг тавбамдан (бири шуки), мен тирик эканман, фақат рост сўзлайман», — дедим. (Каъб) деди: Валлоҳи, мен буни Расулуллоҳ ﷺ га айтганимдан то шу кунимгача мусулмонлардан бирорта кишини Аллоҳ сўзнинг ростлигида менга (берганидан) кўра яхшироқ синаганини билмайман. Валлоҳи, мен буни Расулуллоҳ ﷺ га айтганимдан то шу кунимгача қасддан бирор ёлғон (гапни) гапирмадим ва мен қолган (умрим)да ҳам Аллоҳ мени сақлашидан умидворман. (Каъб) деди: Шунда Азиз ва Жалил Аллоҳ нозил қилди: {Албатта, Аллоҳ Набийнинг, қийинчилик соатида унга эргашган муҳожир ва ансорларнинг — улардан бир гуруҳининг қалблари (ҳақдан) оғиб кетай деганидан кейин — тавбасини қабул қилди. Сўнг (Аллоҳ) уларнинг тавбасини қабул қилди. Албатта, У уларга шафқатли, меҳрибондир * Ва (ишлари) ортга қолдирилган уч кишининг ҳам (тавбасини қабул қилди); ҳатто ер кенглигига қарамай уларга торлик қилди ва ўзлари ҳам ўзларига тор бўлиб қолди} (оятигача), то: {Эй иймон келтирганлар! Аллоҳдан қўрқинглар ва ростгўйлар билан бирга бўлинглар} (Тавба 117-119) (оятигача етди). Каъб деди: Валлоҳи, Аллоҳ мени Исломга ҳидоят қилганидан кейин, ўзимнинг Расулуллоҳ ﷺ га ростгўйлигимдан — у зотга ёлғон сўзлаб, ёлғон сўзлаганлар ҳалок бўлганидек ҳалок бўлмаганимдан кўра улканроқ бирор неъматни ҳеч қачон менга ато этмади. Чунки Аллоҳ ваҳий нозил қилганида ёлғон сўзлаганларга бирорта кишига айтмаган энг ёмон (сўзни) айтди. Аллоҳ шундай деди: {Сиз уларнинг олдига қайтиб борганингизда, улардан юз ўгиришингиз учун, сизларга Аллоҳ номи билан қасам ичадилар. Бас, улардан юз ўгиринглар! Албатта, улар нопокдирлар ва қилган ишлари жазосига масканлари жаҳаннамдир * Сизлардан рози бўлишингиз учун сизларга қасам ичадилар. Борди-ю сизлар улардан рози бўлсангиз ҳам, албатта, Аллоҳ фосиқ қавмдан рози бўлмайди} (Тавба 95-96). Каъб деди: Биз учовимиз Расулуллоҳ ﷺ қасам ичганларида қабул қилган кишиларнинг ишидан ортда (кечиктирилиб) қолдирилдик — (у зот) уларнинг байъатини олиб, улар учун истиғфор айтган эдилар. Расулуллоҳ ﷺ эса бизнинг ишимизни Аллоҳ ҳукм қилгунча кечиктириб турдилар. Мана шу сабабдан Азиз ва Жалил Аллоҳ: {Ва (ишлари) ортга қолдирилган уч кишининг ҳам} деди. Аллоҳ зикр қилган «ортга қолдирилган» (дегани) бизнинг ғазотдан ортда қолганимиз эмас, балки бу (у зотнинг) бизни кечиктиргани ва ишимизни унга қасам ичиб, узр айтган, ундан (у зот) қабул қилган кишилардан ортга қолдиргани (кечиктиргани)дир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ تَلِيدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي جَابِرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، وَغَيْرُهُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا، أَنَّهَا كَانَتْ تَقُولُ‏:‏ الشِّعْرُ مِنْهُ حَسَنٌ وَمِنْهُ قَبِيحٌ، خُذْ بِالْحَسَنِ وَدَعِ الْقَبِيحَ، وَلَقَدْ رَوَيْتُ مِنْ شِعْرِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَشْعَارًا، مِنْهَا الْقَصِيدَةُ فِيهَا أَرْبَعُونَ بَيْتًا، وَدُونَ ذَلِكَ‏.‏

(Urva, Oisha (roziyallohu anho)dan (rivoyat qildi)ki,) u (Oisha) bemorga va — oʻ lgan (kishi) uchun gʻ amgin (motamdor)ga — talbina (un-sutli atala) (tayyorlashni) buyurar va: «Men Rasululloh ﷺni: ‹Albatta talbina bemorning yuragini taskinlaydi (orom beradi) va gʻ amning baʼzisini ketkazadi› deganlarini eshitganman» der edi.(Урва, Оиша (розияллоҳу анҳо)дан (ривоят қилди)ки,) у (Оиша) беморга ва — ў лган (киши) учун ғ амгин (мотамдор)га — талбина (ун-сутли атала) (тайёрлашни) буюрар ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺни: ‹Албатта талбина беморнинг юрагини таскинлайди (ором беради) ва ғ амнинг баъзисини кетказади› деганларини эшитганман» дер эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنٍ لِكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَلْعَقُ أَصَابِعَهُ ثَلاثًا‏.‏

An-Nufayliy bizga Abu Muoviyadan, u Hishom ibn Urvadan, u Abdurahmon ibn Saʼddan, u Kaʼb ibn Molikning oʻgʻlidan, u otasidan hadis aytib berdi: Nabiy ﷺ uchta barmoqlari bilan yer va qoʻllarini yalamaguncha artmas edilar.Ан-Нуфайлий бизга Абу Муовиядан, у Ҳишом ибн Урвадан, у Абдураҳмон ибн Саъддан, у Каъб ибн Моликнинг ўғлидан, у отасидан ҳадис айтиб берди: Набий ﷺ учта бармоқлари билан ер ва қўлларини яламагунча артмас эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ،‏.‏ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبٍ، أَنَّ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، تَقَاضَى ابْنَ أَبِي حَدْرَدٍ دَيْنًا كَانَ لَهُ عَلَيْهِ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ، فَارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا حَتَّى سَمِعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ فِي بَيْتٍ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِمَا حَتَّى كَشَفَ سِجْفَ حُجْرَتِهِ، فَنَادَى كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ فَقَالَ ‏"‏ يَا كَعْبُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَأَشَارَ بِيَدِهِ أَنْ ضَعِ الشَّطْرَ‏.‏ فَقَالَ كَعْبٌ قَدْ فَعَلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قُمْ فَاقْضِهِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Kaʼb (Kaʼb ibn Molikdan) rivoyat qiladi: Kaʼb ibn Molik unga aytdiki, Allohning Rasuli ﷺ hayot paytida u Ibn Abu Hadraddan masjidda oʻz qarzini talab qildi. Ularning ovozlari — to Allohning Rasuli ﷺ oʻz uyida (turgan holda) ularni eshitgunicha — balandlashdi. Bas, u zot oʻz xonasining pardasini koʻtarib, Kaʼb ibn Molikni: «Ey Kaʼb!» — deb chaqirdi. U: «Labbay, yo Rasululloh!» — deb javob berdi. U zot unga — qarzning yarmini chegir (kamaytir), degandek — qoʻli bilan ishorat qildi. Kaʼb: «Rozi boʻldim, yo Rasululloh!» — dedi. Soʻng Allohning Rasuli ﷺ (Ibn Abu Hadradga): «(Oʻrningdan) tur va unga qolganini toʻla», — dedi.Абдуллоҳ ибн Каъб (Каъб ибн Моликдан) ривоят қилади: Каъб ибн Молик унга айтдики, Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳаёт пайтида у Ибн Абу Ҳадраддан масжидда ўз қарзини талаб қилди. Уларнинг овозлари — то Аллоҳнинг Расули ﷺ ўз уйида (турган ҳолда) уларни эшитгунича — баландлашди. Бас, у зот ўз хонасининг пардасини кўтариб, Каъб ибн Моликни: «Эй Каъб!» — деб чақирди. У: «Лаббай, ё Расулуллоҳ!» — деб жавоб берди. У зот унга — қарзнинг ярмини чегир (камайтир), дегандек — қўли билан ишорат қилди. Каъб: «Рози бўлдим, ё Расулуллоҳ!» — деди. Сўнг Аллоҳнинг Расули ﷺ (Ибн Абу Ҳадрадга): «(Ўрнингдан) тур ва унга қолганини тўла», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَرْبُ خُدْعَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ بْنِ السَّكَنِ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Urush — hiyladir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali, Zayd ibn Sobit, Oisha, Ibn Abbos, Abu Hurayra, Asmoʻ bint Yazid ibn as-Sakan, Kaʼb ibn Molik va Anas ibn Molikdan ham (hadislar) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уруш — ҳийладир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Али, Зайд ибн Собит, Оиша, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Асмў бинт Язид ибн ас-Сакан, Каъб ибн Молик ва Анас ибн Моликдан ҳам (ҳадислар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، قَالاَ أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ، - وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ - قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍفَسَاقَ قِصَّتَهُ فِي تَبُوكَ قَالَ حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ مِنَ الْخَمْسِينَ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا فَلاَ تَقْرَبَنَّهَا ‏.‏ فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذَا الأَمْرِ ‏.‏

Ahmad ibn Amr ibn as-Sarh va Sulaymon ibn Dovud bizga aytdilar, bizga Ibn Vahb xabar berdi, menga Yunus, u Ibn Shihobdan (xabar berdi), menga Abdurrahmon ibn Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik xabar berdiki, Abdulloh ibn Kaʼb — u (otasi) Kaʼb koʻzi ojiz boʻlib qolganda, oʻgʻillaridan uning yetakchisi edi — aytdi: Men Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)ni eshitdim. Soʻng u (Kaʼb) Tabuk (gʻazoti) haqidagi voqeasini keltirdi va aytdi: Hatto ellik (kun)dan qirq (kuni) oʻtganida, Rasululloh ﷺning elchisi kelib: «Rasululloh ﷺ senga xotiningdan ajralib turishingni buyurmoqdalar», dedi. (Kaʼb) aytdi: Men: «Uni taloq qilaymi yoki nima qilay?» dedim. U: «Yoʻq, balki undan ajralib tur va unga yaqinlashma», dedi. Men xotinimga: «Ahling oldiga bor va Alloh subhonahu bu ish haqida hukm chiqarguncha ularning huzurida boʻlib tur», dedim.Аҳмад ибн Амр ибн ас-Сарҳ ва Сулаймон ибн Довуд бизга айтдилар, бизга Ибн Ваҳб хабар берди, менга Юнус, у Ибн Шиҳобдан (хабар берди), менга Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Каъб — у (отаси) Каъб кўзи ожиз бўлиб қолганда, ўғилларидан унинг етакчиси эди — айтди: Мен Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)ни эшитдим. Сўнг у (Каъб) Табук (ғазоти) ҳақидаги воқеасини келтирди ва айтди: Ҳатто эллик (кун)дан қирқ (куни) ўтганида, Расулуллоҳ ﷺнинг элчиси келиб: «Расулуллоҳ ﷺ сенга хотинингдан ажралиб туришингни буюрмоқдалар», деди. (Каъб) айтди: Мен: «Уни талоқ қилайми ёки нима қилай?» дедим. У: «Йўқ, балки ундан ажралиб тур ва унга яқинлашма», деди. Мен хотинимга: «Аҳлинг олдига бор ва Аллоҳ субҳонаҳу бу иш ҳақида ҳукм чиқаргунча уларнинг ҳузурида бўлиб тур», дедим.

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، قَالَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حَدِيثَهُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ قَالَ فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ ‏.‏ مُخْتَصَرٌ ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu) Tabuk gʻazotida Rasululloh ﷺdan ortda qolib qolgani haqidagi voqeani soʻzlab bergan. U: «Uning huzurida oʻtirganimda: ‹Ey Allohning Rasuli, tavbamning bir belgisi shuki, men molimdan butunlay ajralib, uni Alloh va Rasuliga sadaqa qilmoqchiman›, dedim. Rasululloh ﷺ: ‹Molingning bir qismini oʻzingga olib qol, bu sen uchun yaxshiroqdir›, dedilar. Men: ‹Unda Xaybardagi ulushimni oʻzimga olib qolaman›, dedim», deydi.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Табук ғазотида Расулуллоҳ ﷺдан ортда қолиб қолгани ҳақидаги воқеани сўзлаб берган. У: «Унинг ҳузурида ўтирганимда: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, тавбамнинг бир белгиси шуки, мен молимдан бутунлай ажралиб, уни Аллоҳ ва Расулига садақа қилмоқчиман›, дедим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Молингнинг бир қисмини ўзингга олиб қол, бу сен учун яхшироқдир›, дедилар. Мен: ‹Унда Хайбардаги улушимни ўзимга олиб қоламан›, дедим», дейди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، جَمِيعًا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ فُضَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا حَضَرَتْ كَعْبًا الْوَفَاةُ أَتَتْهُ أُمُّ بِشْرٍ بِنْتُ الْبَرَاءِ بْنِ مَعْرُورٍ فَقَالَتْ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنْ لَقِيتَ فُلاَنًا فَاقْرَأْ عَلَيْهِ مِنِّي السَّلاَمَ ‏.‏ قَالَ غَفَرَ اللَّهُ لَكِ يَا أُمَّ بِشْرٍ نَحْنُ أَشْغَلُ مِنْ ذَلِكِ ‏.‏ قَالَتْ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَمَا سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ أَرْوَاحَ الْمُؤْمِنِينَ فِي طَيْرٍ خُضْرٍ تَعْلُقُ فِي شَجَرِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ بَلَى ‏.‏ قَالَتْ فَهُوَ ذَاكَ ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Kaʼbga oʻlim yaqinlashganda, Ummu Bishr binti Baroʻ ibn Maʼrur uning huzuriga kelib: «Ey Abu Abdurrahmon, agar falonchini uchratsang, unga mendan salom yetkazgin», dedi. U: «Alloh seni magʻfirat qilsin, ey Ummu Bishr, biz bundan koʻra mashgʻulroqmiz», dedi. U ayol: «Ey Abu Abdurrahmon, Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, moʻminlarning ruhlari yashil qushlar ichida boʻlib, jannat daraxtlaridan yeydilar›, deganlarini eshitmaganmiding?» dedi. U: «Ha», dedi. Ayol: «Mana shuni aytmoqchiman», dedi.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Каъбга ўлим яқинлашганда, Умму Бишр бинти Барў ибн Маърур унинг ҳузурига келиб: «Эй Абу Абдурраҳмон, агар фалончини учратсанг, унга мендан салом етказгин», деди. У: «Аллоҳ сени мағфират қилсин, эй Умму Бишр, биз бундан кўра машғулроқмиз», деди. У аёл: «Эй Абу Абдурраҳмон, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, мўминларнинг руҳлари яшил қушлар ичида бўлиб, жаннат дарахтларидан ейдилар›, деганларини эшитмаганмидинг?» деди. У: «Ҳа», деди. Аёл: «Мана шуни айтмоқчиман», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ صَالِحٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى الْكَلْبِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللهِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ‏:‏ وَكَانَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ أَحَدَ الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ تِيبَ عَلَيْهِمْ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ، أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ خَرَجَ مِنْ عِنْدِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم فِي وَجَعِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ، فَقَالَ النَّاسُ‏:‏ يَا أَبَا الْحَسَنِ، كَيْفَ أَصْبَحَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏؟‏ قَالَ‏:‏ أَصْبَحَ بِحَمْدِ اللهِ بَارِئًا، قَالَ‏:‏ فَأَخَذَ عَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ بِيَدِهِ، فَقَالَ‏:‏ أَرَأَيْتُكَ‏؟‏ فَأَنْتَ وَاللَّهِ بَعْدَ ثَلاَثٍ عَبْدُ الْعَصَا، وَإِنِّي وَاللَّهِ لَأَرَى رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم سَوْفَ يُتَوَفَّى فِي مَرَضِهِ هَذَا، إِنِّي أَعْرِفُ وُجُوهَ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عِنْدَ الْمَوْتِ، فَاذْهَبْ بِنَا إِلَى رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَلْنَسْأَلْهُ‏:‏ فِيمَنْ هَذَا الأَمْرُ‏؟‏ فَإِنْ كَانَ فِينَا عَلِمْنَا ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ فِي غَيْرِنَا كَلَّمْنَاهُ فَأَوْصَى بِنَا، فَقَالَ عَلِيٌّ‏:‏ إِنَّا وَاللَّهِ إِنْ سَأَلْنَاهُ فَمَنَعَنَاهَا لاَ يُعْطِينَاهَا النَّاسُ بَعْدَهُ أَبَدًا، وَإِنِّي وَاللَّهِ لاَ أَسْأَلُهَا رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم أَبَدًا‏.‏

(Abdulloh ibn Abbos xabar berdi)ki, Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺning oldidan — u zot vafot etgan oʻsha ogʻriqlari (kasallik) paytida — chiqdi. Odamlar: «Ey Abu Hasan, Rasululloh ﷺ qanday tongotdilar (qanday holda)?» dedi. U: «Alhamdulilloh, sogʻayib (yengillashib) tongotdilar», dedi. Abbos ibn Abdulmuttalib uning qoʻ lidan ushlab, unga: «Allohga qasamki, sen uch (kun)dan keyin (mirosdan mahrum) tayoq quli (xizmatkori) boʻ lasan! Allohga qasamki, men Rasululloh ﷺni shu ogʻriqlaridan vafot etadilar deb oʻylayman; men Abdulmuttalib (avlodi)ning yuzlarini oʻ lim paytida (qanday boʻ lishini) taniyman. Yur, Rasululloh ﷺning oldiga boraylik, undan bu (xilofat) ishi kimda boʻ lishini soʻraylik: agar u bizda boʻ lsa — buni bilamiz, agar boshqalarda boʻ lsa — uni (ham) bilamiz, u zot biz haqda vasiyat qilsinlar», dedi. Ali: «Allohga qasamki, agar biz uni Rasululloh ﷺdan soʻrasak-u, u zot uni bizdan man qilsalar, odamlar undan keyin uni bizga aslo bermas; men, Allohga qasamki, uni Rasululloh ﷺdan soʻramayman», dedi.(Абдуллоҳ ибн Аббос хабар берди)ки, Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺнинг олдидан — у зот вафот этган ўша оғриқлари (касаллик) пайтида — чиқди. Одамлар: «Эй Абу Ҳасан, Расулуллоҳ ﷺ қандай тонготдилар (қандай ҳолда)?» деди. У: «Алҳамдулиллоҳ, соғайиб (енгиллашиб) тонготдилар», деди. Аббос ибн Абдулмутталиб унинг қў лидан ушлаб, унга: «Аллоҳга қасамки, сен уч (кун)дан кейин (миросдан маҳрум) таёқ қули (хизматкори) бў ласан! Аллоҳга қасамки, мен Расулуллоҳ ﷺни шу оғриқларидан вафот этадилар деб ўйлайман; мен Абдулмутталиб (авлоди)нинг юзларини ў лим пайтида (қандай бў лишини) танийман. Юр, Расулуллоҳ ﷺнинг олдига борайлик, ундан бу (хилофат) иши кимда бў лишини сўрайлик: агар у бизда бў лса — буни биламиз, агар бошқаларда бў лса — уни (ҳам) биламиз, у зот биз ҳақда васият қилсинлар», деди. Али: «Аллоҳга қасамки, агар биз уни Расулуллоҳ ﷺдан сўрасак-у, у зот уни биздан ман қилсалар, одамлар ундан кейин уни бизга асло бермас; мен, Аллоҳга қасамки, уни Расулуллоҳ ﷺдан сўрамайман», деди.

وَعَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ كَانَ يَقُولُ لَقَلَّمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْرُجُ إِذَا خَرَجَ فِي سَفَرٍ إِلاَّ يَوْمَ الْخَمِيسِ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu): «Allohning Rasuli ﷺ payshanbadan boshqa kunda safarga juda kam (kamdan-kam) chiqar edi», — der edi.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу): «Аллоҳнинг Расули ﷺ пайшанбадан бошқа кунда сафарга жуда кам (камдан-кам) чиқар эди», — дер эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا حَتَّى كَانَتْ غَزْوَةُ تَبُوكَ إِلاَّ بَدْرًا وَلَمْ يُعَاتِبِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَحَدًا تَخَلَّفَ عَنْ بَدْرٍ إِنَّمَا خَرَجَ يُرِيدُ الْعِيرَ فَخَرَجَتْ قُرَيْشٌ مُغْوِثِينَ لِعِيرِهِمْ فَالْتَقَوْا عَنْ غَيْرِ مَوْعِدٍ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَلَعَمْرِي إِنَّ أَشْرَفَ مَشَاهِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّاسِ لَبَدْرٌ وَمَا أُحِبُّ أَنِّي كُنْتُ شَهِدْتُهَا مَكَانَ بَيْعَتِي لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حَيْثُ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ ثُمَّ لَمْ أَتَخَلَّفْ بَعْدُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى كَانَتْ غَزْوَةُ تَبُوكَ وَهِيَ آخِرُ غَزْوَةٍ غَزَاهَا وَآذَنَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالرَّحِيلِ ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ قَالَ فَانْطَلَقْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ وَحَوْلَهُ الْمُسْلِمُونَ وَهُوَ يَسْتَنِيرُ كَاسْتِنَارَةِ الْقَمَرِ وَكَانَ إِذَا سُرَّ بِالأَمْرِ اسْتَنَارَ فَجِئْتُ فَجَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ أَبْشِرْ يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ بِخَيْرِ يَوْمٍ أَتَى عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَمِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِكَ قَالَ ‏"‏ بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ تَلاَ هَؤُلاَءِ الآيَاتِ ‏:‏ ‏(‏ لَقََدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ ‏)‏ حَتَّى بَلَغََّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ‏)‏ قَالَ وَفِينَا أُنْزِلَتْ أَيْضًا ‏:‏ ‏(‏ اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ ‏)‏ قَالَ قُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا وَأَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي كُلِّهِ صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ قَالَ فَمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ نِعْمَةً بَعْدَ الإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ صَدَقْتُهُ أَنَا وَصَاحِبَاىَ لاَ نَكُونُ كَذَبْنَا فَهَلَكْنَا كَمَا هَلَكُوا وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ لاَ يَكُونَ اللَّهُ أَبْلَى أَحَدًا فِي الصِّدْقِ مِثْلَ الَّذِي أَبْلاَنِي مَا تَعَمَّدْتُ لِكَذِبَةٍ بَعْدُ وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِي اللَّهُ فِيمَا بَقِيَ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثُ بِخِلاَفِ هَذَا الإِسْنَادِ وَقَدْ قِيلَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ عَمِّهِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ كَعْبٍ وَقَدْ قِيلَ غَيْرُ هَذَا وَرَوَى يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ أَبَاهُ حَدَّثَهُ عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ qatnashgan birorta gʻazotdan, Badr (gʻazoti)dan tashqari, Tabuk gʻazotigacha orqada qolmaganman. Nabiy ﷺ Badrdan orqada qolgan hech kimni koyimagan edilar, chunki u zot faqat (savdo) korvonini koʻzlab chiqgan edilar. Quraysh esa korvoniga madad berish uchun chiqdi-da, ular Alloh azza va jalla aytganidek, vaʼdalashmagan holda uchrashib qoldilar. Hayotim bilan qasam, albatta Rasululloh ﷺning eng sharafli manzaralari odamlar oʻrtasida Badr edi, lekin men islom uzra ahd-paymon qilgan Aqaba kechasidagi bayatim oʻrniga uni (Badrni) koʻrishni yoqtirmas edim. Soʻng men Tabuk gʻazotigacha Nabiy ﷺdan orqada qolmadim — u (Tabuk) u zot qatnashgan soʻnggi gʻazot edi. Nabiy ﷺ koʻchib ketishga (chiqishga) eʼlon qildilar. — (rovi) hadisni uzun qilib zikr qildi — (Kaʼb) aytdi: Men Nabiy ﷺ huzuriga bordim, qarasam, u zot masjidda oʻtirgan, atroflarida musulmonlar bor, u zot oydek nur sochib turar edilar. U zot bir ishdan xursand boʻlganlarida nur sochar edilar. Men kelib, u zotning oldlarida oʻtirdim. U zot: «Suyunchi, ey Kaʼb ibn Molik, onang seni tugʻgan kundan beri senga kelgan eng yaxshi kun bilan!» dedilar. Men: «Ey Allohning Nabiysi, bu Alloh huzuridanmi yoki siz huzuringizdanmi?» dedim. U zot: «Yoʻq, Alloh huzuridandir», dedilar. Soʻng ushbu oyatlarni tilovat qildilar: {Darhaqiqat, Alloh Nabiyni va qiyin paytda unga ergashgan muhojir hamda ansorlarni (magʻfirat bilan) tavbalarini qabul qildi…} «…Alloh tavbalarni qabul qilguvchi, rahmli (zotdir)» (Tavba 117) (oyatiga qadar). (Kaʼb) aytdi: Bizning haqimizda yana: {Allohdan qoʻrqing va sodiqlar bilan birga boʻling} (Tavba 119) (oyati) ham nozil boʻldi. Men: «Ey Allohning Nabiysi, mening tavbamdan (biri shuki), faqat rost gapiraman va molimning hammasini Allohga hamda Uning Rasuliga sadaqa qilib chiqip tashlayman», dedim. Shunda Nabiy ﷺ: «Molingning baʼzisini oʻzinga saqla, bu sen uchun yaxshiroqdir», dedilar. Men: «Unda men Xaybardagi ulushimni saqlab qolaman», dedim. (Kaʼb) aytdi: Alloh menga islomdan keyin nafsimda Rasululloh ﷺga rost gapirganimdan — men va ikki ulfatim rost gaplaganimizdan — koʻra ulugʻrak neʼmat ato etmagan. Biz yolgon gapirib, ular halok boʻlganidek halok boʻlmadik. Men Alloh hech kimni rostgoʻylikda menni sinalganidek sinalmagan boʻlishini umid qilaman. Men shundan keyin ataylab yolgon gapirmadim va Alloh menni qolgan (umrim)da (shunda) saqlashini umid qilaman. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu isnoddan boshqa yoʻl bilan ham az-Zuhriydan rivoyat qilingan.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ қатнашган бирорта ғазотдан, Бадр (ғазоти)дан ташқари, Табук ғазотигача орқада қолмаганман. Набий ﷺ Бадрдан орқада қолган ҳеч кимни койимаган эдилар, чунки у зот фақат (савдо) корвонини кўзлаб чиқган эдилар. Қурайш эса корвонига мадад бериш учун чиқди-да, улар Аллоҳ азза ва жалла айтганидек, ваъдалашмаган ҳолда учрашиб қолдилар. Ҳаётим билан қасам, албатта Расулуллоҳ ﷺнинг энг шарафли манзаралари одамлар ўртасида Бадр эди, лекин мен ислом узра аҳд-паймон қилган Ақаба кечасидаги баятим ўрнига уни (Бадрни) кўришни ёқтирмас эдим. Сўнг мен Табук ғазотигача Набий ﷺдан орқада қолмадим — у (Табук) у зот қатнашган сўнгги ғазот эди. Набий ﷺ кўчиб кетишга (чиқишга) эълон қилдилар. — (рови) ҳадисни узун қилиб зикр қилди — (Каъб) айтди: Мен Набий ﷺ ҳузурига бордим, қарасам, у зот масжидда ўтирган, атрофларида мусулмонлар бор, у зот ойдек нур сочиб турар эдилар. У зот бир ишдан хурсанд бўлганларида нур сочар эдилар. Мен келиб, у зотнинг олдларида ўтирдим. У зот: «Суюнчи, эй Каъб ибн Молик, онанг сени туғган кундан бери сенга келган энг яхши кун билан!» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Набийси, бу Аллоҳ ҳузуриданми ёки сиз ҳузурингизданми?» дедим. У зот: «Йўқ, Аллоҳ ҳузуридандир», дедилар. Сўнг ушбу оятларни тиловат қилдилар: {Дарҳақиқат, Аллоҳ Набийни ва қийин пайтда унга эргашган муҳожир ҳамда ансорларни (мағфират билан) тавбаларини қабул қилди…} «…Аллоҳ тавбаларни қабул қилгувчи, раҳмли (зотдир)» (Тавба 117) (оятига қадар). (Каъб) айтди: Бизнинг ҳақимизда яна: {Аллоҳдан қўрқинг ва содиқлар билан бирга бўлинг} (Тавба 119) (ояти) ҳам нозил бўлди. Мен: «Эй Аллоҳнинг Набийси, менинг тавбамдан (бири шуки), фақат рост гапираман ва молимнинг ҳаммасини Аллоҳга ҳамда Унинг Расулига садақа қилиб чиқип ташлайман», дедим. Шунда Набий ﷺ: «Молингнинг баъзисини ўзинга сақла, бу сен учун яхшироқдир», дедилар. Мен: «Унда мен Хайбардаги улушимни сақлаб қоламан», дедим. (Каъб) айтди: Аллоҳ менга исломдан кейин нафсимда Расулуллоҳ ﷺга рост гапирганимдан — мен ва икки улфатим рост гаплаганимиздан — кўра улуғрак неъмат ато этмаган. Биз ёлгон гапириб, улар ҳалок бўлганидек ҳалок бўлмадик. Мен Аллоҳ ҳеч кимни ростгўйликда менни синалганидек синалмаган бўлишини умид қиламан. Мен шундан кейин атайлаб ёлгон гапирмадим ва Аллоҳ менни қолган (умрим)да (шунда) сақлашини умид қиламан. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу исноддан бошқа йўл билан ҳам аз-Зуҳрийдан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دَاوُدَ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ كَتَبُوا إِلَى ابْنِ أُبَىٍّ وَمَنْ كَانَ يَعْبُدُ مَعَهُ الأَوْثَانَ مِنَ الأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ بِالْمَدِينَةِ قَبْلَ وَقْعَةِ بَدْرٍ إِنَّكُمْ آوَيْتُمْ صَاحِبَنَا وَإِنَّا نُقْسِمُ بِاللَّهِ لَتُقَاتِلُنَّهُ أَوْ لَتُخْرِجُنَّهُ أَوْ لَنَسِيرَنَّ إِلَيْكُمْ بِأَجْمَعِنَا حَتَّى نَقْتُلَ مُقَاتِلَتَكُمْ وَنَسْتَبِيحَ نِسَاءَكُمْ ‏.‏ فَلَمَّا بَلَغَ ذَلِكَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ مِنْ عَبَدَةِ الأَوْثَانِ اجْتَمَعُوا لِقِتَالِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا بَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَقِيَهُمْ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ بَلَغَ وَعِيدُ قُرَيْشٍ مِنْكُمُ الْمَبَالِغَ مَا كَانَتْ تَكِيدُكُمْ بِأَكْثَرَ مِمَّا تُرِيدُونَ أَنْ تَكِيدُوا بِهِ أَنْفُسَكُمْ تُرِيدُونَ أَنْ تُقَاتِلُوا أَبْنَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا سَمِعُوا ذَلِكَ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَفَرَّقُوا فَبَلَغَ ذَلِكَ كُفَّارَ قُرَيْشٍ فَكَتَبَتْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ بَعْدَ وَقْعَةِ بَدْرٍ إِلَى الْيَهُودِ إِنَّكُمْ أَهْلُ الْحَلْقَةِ وَالْحُصُونِ وَإِنَّكُمْ لَتُقَاتِلُنَّ صَاحِبَنَا أَوْ لَنَفْعَلَنَّ كَذَا وَكَذَا وَلاَ يَحُولُ بَيْنَنَا وَبَيْنَ خَدَمِ نِسَائِكُمْ شَىْءٌ - وَهِيَ الْخَلاَخِيلُ - فَلَمَّا بَلَغَ كِتَابُهُمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَجْمَعَتْ بَنُو النَّضِيرِ بِالْغَدْرِ فَأَرْسَلُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اخْرُجْ إِلَيْنَا فِي ثَلاَثِينَ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِكَ وَلْيَخْرُجْ مِنَّا ثَلاَثُونَ حَبْرًا حَتَّى نَلْتَقِيَ بِمَكَانِ الْمَنْصَفِ فَيَسْمَعُوا مِنْكَ ‏.‏ فَإِنْ صَدَّقُوكَ وَآمَنُوا بِكَ آمَنَّا بِكَ فَقَصَّ خَبَرَهُمْ فَلَمَّا كَانَ الْغَدُ غَدَا عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْكَتَائِبِ فَحَصَرَهُمْ فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ إِنَّكُمْ وَاللَّهِ لاَ تَأْمَنُونَ عِنْدِي إِلاَّ بِعَهْدٍ تُعَاهِدُونِي عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَبَوْا أَنْ يُعْطُوهُ عَهْدًا فَقَاتَلَهُمْ يَوْمَهُمْ ذَلِكَ ثُمَّ غَدَا الْغَدُ عَلَى بَنِي قُرَيْظَةَ بِالْكَتَائِبِ وَتَرَكَ بَنِي النَّضِيرِ وَدَعَاهُمْ إِلَى أَنْ يُعَاهِدُوهُ فَعَاهَدُوهُ فَانْصَرَفَ عَنْهُمْ وَغَدَا عَلَى بَنِي النَّضِيرِ بِالْكَتَائِبِ فَقَاتَلَهُمْ حَتَّى نَزَلُوا عَلَى الْجَلاَءِ فَجَلَتْ بَنُو النَّضِيرِ وَاحْتَمَلُوا مَا أَقَلَّتِ الإِبِلُ مِنْ أَمْتِعَتِهِمْ وَأَبْوَابِ بُيُوتِهِمْ وَخَشَبِهَا فَكَانَ نَخْلُ بَنِي النَّضِيرِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَاصَّةً أَعْطَاهُ اللَّهُ إِيَّاهَا وَخَصَّهُ بِهَا فَقَالَ ‏{‏ وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ ‏}‏ يَقُولُ بِغَيْرِ قِتَالٍ فَأَعْطَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَكْثَرَهَا لِلْمُهَاجِرِينَ وَقَسَمَهَا بَيْنَهُمْ وَقَسَمَ مِنْهَا لِرَجُلَيْنِ مِنَ الأَنْصَارِ وَكَانَا ذَوِي حَاجَةٍ لَمْ يَقْسِمْ لأَحَدٍ مِنَ الأَنْصَارِ غَيْرَهُمَا وَبَقِيَ مِنْهَا صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّتِي فِي أَيْدِي بَنِي فَاطِمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا ‏.‏

Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan bir kishidan rivoyat qilinadiki, Quraysh kofirlari (Abdulloh) ibn Ubayyga va u bilan birga Avs hamda Xazrajdan butlarga ibodat qilganlarga xat yozdilar — oʻsha kuni Rasululloh ﷺ Madinada, Badr voqeasidan oldin edilar: «Sizlar bizning sherigimizga (Muhammadga) panoh berdingiz. Biz Allohga qasam ichamizki, yo siz u bilan jang qilasiz, yo uni (shahardan) chiqarasiz, aks holda hammamiz sizlarga qarshi yurish qilamiz, toki jangchilaringizni oʻldirib, ayollaringizni oʻzimizniki qilib olamiz». Bu (xabar) Abdulloh ibn Ubayyga va u bilan birga butparastlarga yetgach, ular Nabiy ﷺ bilan jang qilish uchun toʻplandilar. Bu Nabiy ﷺga yetgach, u zot ularning oldiga borib: «Qurayshning sizlarga qilgan tahdidi haddiga yetibdi. Quraysh sizlarga oʻzlaringiz oʻzlaringizga qilmoqchi boʻlganchalik makr qilolmaydi. Sizlar oʻz oʻgʻillaringiz va birodarlaringiz bilan jang qilmoqchimisiz?» dedilar. Ular bu (soʻz)ni Nabiy ﷺdan eshitganlarida, tarqalib ketdilar. Bu Quraysh kofirlariga yetdi. Shunda Quraysh kofirlari Badr voqeasidan keyin yahudiylarga xat yozdilar: «Sizlar qurol-yarogʻ va qalʼalar ahlisiz. Albatta, siz bizning sherigimiz bilan jang qilasiz, aks holda biz mana munday-munday qilamiz va bizni sizning ayollaringizning xadamlari (yaʼni xalxollari — oyoq bilaguzuklari) bilan oʻrtamizda hech narsa toʻsib turolmaydi». Ularning xati Nabiy ﷺga yetganda, Banu Naziyr xiyonatga qaror qildi va Rasululloh ﷺga: «Sahobalaringdan oʻttiz kishi bilan oldimizga chiq, bizdan ham oʻttiz olim chiqsin, toki adolat (mosligi) joyida uchrashaylik va ular sendan eshitsinlar. Agar ular seni tasdiqlab, senga iymon keltirsalar, biz ham senga iymon keltiramiz», deb yubordilar. (Roviy) ularning xabarini hikoya qildi. Ertasi kuni Rasululloh ﷺ qoʻshinlar bilan ular ustiga yurish qilib, ularni qamal qildilar-da: «Allohga qasamki, sizlar men bilan men uchun bir ahd qilmaguningizcha, mening oldimda omonda boʻlmaysizlar», dedilar. Ular u zotga ahd berishdan bosh tortdilar. Shunda u zot oʻsha kuni ular bilan jang qildilar. Soʻng ertasi kuni qoʻshinlar bilan Banu Qurayza ustiga yurish qilib, Banu Naziyrni qoldirdilar va ularni (Qurayzani) oʻzlari bilan ahdlashishga daʼvat etdilar. Ular ahdlashdilar, shunda u zot ulardan qaytib, qoʻshinlar bilan Banu Naziyr ustiga yurdilar va ular bilan jang qildilar, toki ular (yurtdan) chiqib ketishga rozi boʻldilar. Banu Naziyr (yurtidan) chiqib ketdi, ular tuyalari koʻtara olgancha asbob-anjomlarini, uylarining eshiklarini va yogʻochlarini olib ketdilar. Banu Naziyrning xurmozorlari Rasululloh ﷺga xosgina (mol) boʻlib, Alloh uni u zotga ato etdi va u zotga xos qildi. (Alloh) shunday dedi: {Alloh oʻz Rasuliga ulardan qaytarib bergan (mol)larga sizlar na ot va na tuya choptirgan edingiz…} (Hashr 6) — yaʼni jangsiz (qoʻlga kiritildi). Nabiy ﷺ uning koʻp qismini muhojirlarga berib, ular oʻrtasida taqsimladilar va undan ansorlardan ikki kishiga — ular muhtoj edilar — ulush ajratdilar; ulardan boshqa hech bir ansorga ulush berilmadi. Undan Rasululloh ﷺning sadaqasi qoldi — u Fotima(roziyallohu anho)ning farzandlari qoʻlidadir.Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган бир кишидан ривоят қилинадики, Қурайш кофирлари (Абдуллоҳ) ибн Убаййга ва у билан бирга Авс ҳамда Хазраждан бутларга ибодат қилганларга хат ёздилар — ўша куни Расулуллоҳ ﷺ Мадинада, Бадр воқеасидан олдин эдилар: «Сизлар бизнинг шеригимизга (Муҳаммадга) паноҳ бердингиз. Биз Аллоҳга қасам ичамизки, ё сиз у билан жанг қиласиз, ё уни (шаҳардан) чиқарасиз, акс ҳолда ҳаммамиз сизларга қарши юриш қиламиз, токи жангчиларингизни ўлдириб, аёлларингизни ўзимизники қилиб оламиз». Бу (хабар) Абдуллоҳ ибн Убаййга ва у билан бирга бутпарастларга етгач, улар Набий ﷺ билан жанг қилиш учун тўпландилар. Бу Набий ﷺга етгач, у зот уларнинг олдига бориб: «Қурайшнинг сизларга қилган таҳдиди ҳаддига етибди. Қурайш сизларга ўзларингиз ўзларингизга қилмоқчи бўлганчалик макр қилолмайди. Сизлар ўз ўғилларингиз ва биродарларингиз билан жанг қилмоқчимисиз?» дедилар. Улар бу (сўз)ни Набий ﷺдан эшитганларида, тарқалиб кетдилар. Бу Қурайш кофирларига етди. Шунда Қурайш кофирлари Бадр воқеасидан кейин яҳудийларга хат ёздилар: «Сизлар қурол-яроғ ва қалъалар аҳлисиз. Албатта, сиз бизнинг шеригимиз билан жанг қиласиз, акс ҳолда биз мана мундай-мундай қиламиз ва бизни сизнинг аёлларингизнинг хадамлари (яъни халхоллари — оёқ билагузуклари) билан ўртамизда ҳеч нарса тўсиб туролмайди». Уларнинг хати Набий ﷺга етганда, Бану Назийр хиёнатга қарор қилди ва Расулуллоҳ ﷺга: «Саҳобаларингдан ўттиз киши билан олдимизга чиқ, биздан ҳам ўттиз олим чиқсин, токи адолат (мослиги) жойида учрашайлик ва улар сендан эшитсинлар. Агар улар сени тасдиқлаб, сенга иймон келтирсалар, биз ҳам сенга иймон келтирамиз», деб юбордилар. (Ровий) уларнинг хабарини ҳикоя қилди. Эртаси куни Расулуллоҳ ﷺ қўшинлар билан улар устига юриш қилиб, уларни қамал қилдилар-да: «Аллоҳга қасамки, сизлар мен билан мен учун бир аҳд қилмагунингизча, менинг олдимда омонда бўлмайсизлар», дедилар. Улар у зотга аҳд беришдан бош тортдилар. Шунда у зот ўша куни улар билан жанг қилдилар. Сўнг эртаси куни қўшинлар билан Бану Қурайза устига юриш қилиб, Бану Назийрни қолдирдилар ва уларни (Қурайзани) ўзлари билан аҳдлашишга даъват этдилар. Улар аҳдлашдилар, шунда у зот улардан қайтиб, қўшинлар билан Бану Назийр устига юрдилар ва улар билан жанг қилдилар, токи улар (юртдан) чиқиб кетишга рози бўлдилар. Бану Назийр (юртидан) чиқиб кетди, улар туялари кўтара олганча асбоб-анжомларини, уйларининг эшикларини ва ёғочларини олиб кетдилар. Бану Назийрнинг хурмозорлари Расулуллоҳ ﷺга хосгина (мол) бўлиб, Аллоҳ уни у зотга ато этди ва у зотга хос қилди. (Аллоҳ) шундай деди: {Аллоҳ ўз Расулига улардан қайтариб берган (мол)ларга сизлар на от ва на туя чоптирган эдингиз…} (Ҳашр 6) — яъни жангсиз (қўлга киритилди). Набий ﷺ унинг кўп қисмини муҳожирларга бериб, улар ўртасида тақсимладилар ва ундан ансорлардан икки кишига — улар муҳтож эдилар — улуш ажратдилар; улардан бошқа ҳеч бир ансорга улуш берилмади. Ундан Расулуллоҳ ﷺнинг садақаси қолди — у Фотима(розияллоҳу анҳо)нинг фарзандлари қўлидадир.

أَخْبَرَنَا يُوسُفُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حَدِيثَهُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمْسِكْ عَلَيْكَ مَالَكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ عَلَىَّ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu) Tabuk gʻazotida Rasululloh ﷺdan ortda qolib qolgani haqidagi voqeani soʻzlab bergan. U: «Men: ‹Ey Allohning Rasuli, tavbamning bir belgisi shuki, men molimdan butunlay ajralib, uni Alloh va Rasuliga sadaqa qilmoqchiman›, dedim. Rasululloh ﷺ: ‹Molingni oʻzingga olib qol, bu sen uchun yaxshiroqdir›, dedilar. Men: ‹Unda Xaybardagi ulushimni oʻzimga olib qolaman›, dedim», deydi.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Табук ғазотида Расулуллоҳ ﷺдан ортда қолиб қолгани ҳақидаги воқеани сўзлаб берган. У: «Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, тавбамнинг бир белгиси шуки, мен молимдан бутунлай ажралиб, уни Аллоҳ ва Расулига садақа қилмоқчиман›, дедим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Молингни ўзингга олиб қол, бу сен учун яхшироқдир›, дедилар. Мен: ‹Унда Хайбардаги улушимни ўзимга олиб қоламан›, дедим», дейди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ تَبُوكَ، قَالَ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ، حَتَّى كَأَنَّهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ، وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ مِنْهُ‏.‏

Abdulloh ibn Kaʼb (Kaʼb ibn Molikdan) rivoyat qiladi: Men Kaʼb ibn Molikning — Tabuk (gʻazoti)ga qatnasha olmaganidan keyin gapirganini — eshitdim. U: «Men Allohning Rasuli ﷺ ga salom berganimda, uning yuzi xursandlikdan porlab turardi — chunki Allohning Rasuli ﷺ xursand boʻlganda, uning yuzi — goʻyo oyning bir parchasidek — porlardi va biz buni (yaʼni uning xursandligini) uning yuzidan tanir edik», — dedi.Абдуллоҳ ибн Каъб (Каъб ибн Моликдан) ривоят қилади: Мен Каъб ибн Моликнинг — Табук (ғазоти)га қатнаша олмаганидан кейин гапирганини — эшитдим. У: «Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ га салом берганимда, унинг юзи хурсандликдан порлаб турарди — чунки Аллоҳнинг Расули ﷺ хурсанд бўлганда, унинг юзи — гўё ойнинг бир парчасидек — порларди ва биз буни (яъни унинг хурсандлигини) унинг юзидан танир эдик», — деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْدَانَ بْنِ عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَعْيَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْقِلٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ عَمِّهِ، عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبِي كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ إِنَّمَا نَجَّانِي بِالصِّدْقِ وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men: ‹Ey Allohning Rasuli, Alloh azza va jalla meni faqat rostgoʻyligim sababli qutqardi. Tavbamning bir belgisi shuki, men molimdan butunlay ajralib, uni Alloh va Rasuliga sadaqa qilmoqchiman›, dedim. U zot: ‹Molingning bir qismini oʻzingga olib qol, bu sen uchun yaxshiroqdir›, dedilar. Men: ‹Unda Xaybardagi ulushimni oʻzimga olib qolaman›, dedim», deydi.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳ азза ва жалла мени фақат ростгўйлигим сабабли қутқарди. Тавбамнинг бир белгиси шуки, мен молимдан бутунлай ажралиб, уни Аллоҳ ва Расулига садақа қилмоқчиман›, дедим. У зот: ‹Молингнинг бир қисмини ўзингга олиб қол, бу сен учун яхшироқдир›, дедилар. Мен: ‹Унда Хайбардаги улушимни ўзимга олиб қоламан›, дедим», дейди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ ـ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ حِينَ عَمِيَ ـ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ يُحَدِّثُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ‏.‏ بِطُولِهِ، قَالَ ابْنُ بُكَيْرٍ فِي حَدِيثِهِ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ، أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا‏.‏

Men Paygʻambar ﷺ bilan birga Aqaba kechasida — biz islom ustiga (oʻzaro) ahd-paymon qilgan kechada — hozir boʻldim. Men buning (Aqaba kechasining) oʻrniga Badr (jangida) hozir boʻlishni (afzal koʻrib) yoqtirmasdim — garchi Badr odamlar orasida undan koʻra (koʻproq) zikr qilinadigan boʻlsa ham.Мен Пайғамбар ﷺ билан бирга Ақаба кечасида — биз ислом устига (ўзаро) аҳд-паймон қилган кечада — ҳозир бўлдим. Мен бунинг (Ақаба кечасининг) ўрнига Бадр (жангида) ҳозир бўлишни (афзал кўриб) ёқтирмасдим — гарчи Бадр одамлар орасида ундан кўра (кўпроқ) зикр қилинадиган бўлса ҳам.

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حَدِيثَهُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ قَالَ وَصَبَّحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَادِمًا وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ فَرَكَعَ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُخَلَّفُونَ فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ وَيَحْلِفُونَ لَهُ وَكَانُوا بِضْعًا وَثَمَانِينَ رَجُلاً فَقَبِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلاَنِيَتَهُمْ وَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ حَتَّى جِئْتُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ تَعَالَ ‏"‏ ‏.‏ فَجِئْتُ حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ لِي ‏"‏ مَا خَلَّفَكَ أَلَمْ تَكُنِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا لَرَأَيْتُ أَنِّي سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً وَلَكِنْ وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ لِتَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشَكُ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يُسْخِطُكَ عَلَىَّ وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَىَّ فِيهِ إِنِّي لأَرْجُو فِيهِ عَفْوَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُمْتُ فَمَضَيْتُ ‏.‏ مُخْتَصَرٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Kaʼb ibn Molikning Tabuk gʻazotida Rasululloh ﷺdan orqada qolgani haqidagi hadisini soʻzlab berayotganini eshitdim. U dedi: «Rasululloh ﷺ ertalab qaytib keldilar. U zot safardan qaytganlarida avval masjiddan boshlar, unda ikki rakat namoz oʻqir, soʻng odamlar bilan koʻrishish uchun oʻtirar edilar. Buni qilganlarida orqada qolganlar u zotning oldiga keldilar va uzr soʻrab, qasam icha boshladilar. Ular sakson nechta kishi edilar. Rasululloh ﷺ ularning oshkora aytganlarini qabul qildilar, ular bilan bayat qildilar, ular uchun magʻfirat soʻradilar va ichki holatlarini Alloh azza va jallaga havola qildilar. Nihoyat men keldim. Salom berganimda, u zot gʻazablangan holda tabassum qildilaru soʻng: ‹Beri kel›, dedilar. Men kelib, u zotning oldilarida oʻtirdim. Menga: ‹Seni nima orqada qoldirdi? Sen ulov sotib olmaganmiding?› dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh, Allohga qasamki, agar sizdan boshqa dunyo ahlidan birining oldida oʻtirganimda, unga bir uzr aytib gʻazabidan qutulardim, chunki menga soʻzga chechanlik berilgan. Lekin Allohga qasamki, bilaman: agar bugun sizni mendan rozi qilish uchun yolgʻon soʻz aytsam, Alloh azza va jalla sizni menga gʻazablantirishi yaqin. Agar rost soʻz aytsam, siz undan menga norozi boʻlasiz, lekin men bunda Allohning avf etishidan umidvorman. Allohga qasamki, sizdan orqada qolgan paytimdagichalik kuchli va imkoni keng boʻlgan paytim boʻlmagan›, dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Bunisi rost aytdi. Bas, Alloh sen haqingda hukm qilguncha turib tur›, dedilar. Men turib ketdim.» Bu qisqartirilgan rivoyatdir.Абдуллоҳ ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Каъб ибн Моликнинг Табук ғазотида Расулуллоҳ ﷺдан орқада қолгани ҳақидаги ҳадисини сўзлаб бераётганини эшитдим. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ эрталаб қайтиб келдилар. У зот сафардан қайтганларида аввал масжиддан бошлар, унда икки ракат намоз ўқир, сўнг одамлар билан кўришиш учун ўтирар эдилар. Буни қилганларида орқада қолганлар у зотнинг олдига келдилар ва узр сўраб, қасам ича бошладилар. Улар саксон нечта киши эдилар. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг ошкора айтганларини қабул қилдилар, улар билан баят қилдилар, улар учун мағфират сўрадилар ва ички ҳолатларини Аллоҳ азза ва жаллага ҳавола қилдилар. Ниҳоят мен келдим. Салом берганимда, у зот ғазабланган ҳолда табассум қилдилару сўнг: ‹Бери кел›, дедилар. Мен келиб, у зотнинг олдиларида ўтирдим. Менга: ‹Сени нима орқада қолдирди? Сен улов сотиб олмаганмидинг?› дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, агар сиздан бошқа дунё аҳлидан бирининг олдида ўтирганимда, унга бир узр айтиб ғазабидан қутулардим, чунки менга сўзга чечанлик берилган. Лекин Аллоҳга қасамки, биламан: агар бугун сизни мендан рози қилиш учун ёлғон сўз айтсам, Аллоҳ азза ва жалла сизни менга ғазаблантириши яқин. Агар рост сўз айтсам, сиз ундан менга норози бўласиз, лекин мен бунда Аллоҳнинг авф этишидан умидворман. Аллоҳга қасамки, сиздан орқада қолган пайтимдагичалик кучли ва имкони кенг бўлган пайтим бўлмаган›, дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Буниси рост айтди. Бас, Аллоҳ сен ҳақингда ҳукм қилгунча туриб тур›, дедилар. Мен туриб кетдим.» Бу қисқартирилган ривоятдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ـ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ ـ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ قِصَّةِ، تَبُوكَ قَالَ كَعْبٌ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا إِلاَّ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، غَيْرَ أَنِّي كُنْتُ تَخَلَّفْتُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ، وَلَمْ يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ، عَنْهَا إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ عِيرَ قُرَيْشٍ، حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهِمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ، وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا، كَانَ مِنْ خَبَرِي أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَاللَّهِ مَا اجْتَمَعَتْ عِنْدِي قَبْلَهُ رَاحِلَتَانِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ غَزْوَةً إِلاَّ وَرَّى بِغَيْرِهَا، حَتَّى كَانَتْ تِلْكَ الْغَزْوَةُ، غَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَرٍّ شَدِيدٍ، وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا وَعَدُوًّا كَثِيرًا، فَجَلَّى لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهِمْ، فَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِ الَّذِي يُرِيدُ، وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَثِيرٌ، وَلاَ يَجْمَعُهُمْ كِتَابٌ حَافِظٌ ـ يُرِيدُ الدِّيوَانَ ـ قَالَ كَعْبٌ فَمَا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ إِلاَّ ظَنَّ أَنْ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْىُ اللَّهِ، وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلاَلُ، وَتَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ، فَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَىْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ فَأَرْجِعُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي أَنَا قَادِرٌ عَلَيْهِ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ يَتَمَادَى بِي حَتَّى اشْتَدَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ، فَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جَهَازِي شَيْئًا، فَقُلْتُ أَتَجَهَّزُ بَعْدَهُ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ ثُمَّ أَلْحَقُهُمْ، فَغَدَوْتُ بَعْدَ أَنْ فَصَلُوا لأَتَجَهَّزَ، فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، ثُمَّ غَدَوْتُ ثُمَّ رَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَلَمْ يَزَلْ بِي حَتَّى أَسْرَعُوا وَتَفَارَطَ الْغَزْوُ، وَهَمَمْتُ أَنْ أَرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ، وَلَيْتَنِي فَعَلْتُ، فَلَمْ يُقَدَّرْ لِي ذَلِكَ، فَكُنْتُ إِذَا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطُفْتُ فِيهِمْ، أَحْزَنَنِي أَنِّي لاَ أَرَى إِلاَّ رَجُلاً مَغْمُوصًا عَلَيْهِ النِّفَاقُ أَوْ رَجُلاً مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ، وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَلَغَ تَبُوكَ، فَقَالَ وَهْوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ ‏"‏ مَا فَعَلَ كَعْبٌ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَنَظَرُهُ فِي عِطْفِهِ‏.‏ فَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ بِئْسَ مَا قُلْتَ، وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا‏.‏ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّهُ تَوَجَّهَ قَافِلاً حَضَرَنِي هَمِّي، وَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ وَأَقُولُ بِمَاذَا أَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدًا وَاسْتَعَنْتُ عَلَى ذَلِكَ بِكُلِّ ذِي رَأْىٍ مِنْ أَهْلِي، فَلَمَّا قِيلَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ، وَعَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَخْرُجَ مِنْهُ أَبَدًا بِشَىْءٍ فِيهِ كَذِبٌ، فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ، وَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَادِمًا، وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ فَيَرْكَعُ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ، فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُخَلَّفُونَ، فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ، وَيَحْلِفُونَ لَهُ، وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلاً فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلاَنِيَتَهُمْ، وَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ، وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ، فَجِئْتُهُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَيْهِ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ تَعَالَ ‏"‏‏.‏ فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ لِي ‏"‏ مَا خَلَّفَكَ أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ بَلَى، إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا، لَرَأَيْتُ أَنْ سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ، وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً، وَلَكِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يُسْخِطَكَ عَلَىَّ، وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَىَّ فِيهِ إِنِّي لأَرْجُو فِيهِ عَفْوَ اللَّهِ، لاَ وَاللَّهِ مَا كَانَ لِي مِنْ عُذْرٍ، وَاللَّهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ، فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ ‏"‏‏.‏ فَقُمْتُ وَثَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ فَاتَّبَعُونِي، فَقَالُوا لِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْنَاكَ كُنْتَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا، وَلَقَدْ عَجَزْتَ أَنْ لاَ تَكُونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا اعْتَذَرَ إِلَيْهِ الْمُتَخَلِّفُونَ، قَدْ كَانَ كَافِيَكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَكَ، فَوَاللَّهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونِي حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ فَأُكَذِّبُ نَفْسِي، ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي أَحَدٌ قَالُوا نَعَمْ، رَجُلاَنِ قَالاَ مِثْلَ مَا قُلْتَ، فَقِيلَ لَهُمَا مِثْلُ مَا قِيلَ لَكَ‏.‏ فَقُلْتُ مَنْ هُمَا قَالُوا مُرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ الْعَمْرِيُّ وَهِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ‏.‏ فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شَهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا إِسْوَةٌ، فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا لِي، وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ، فَاجْتَنَبَنَا النَّاسُ وَتَغَيَّرُوا لَنَا حَتَّى تَنَكَّرَتْ فِي نَفْسِي الأَرْضُ، فَمَا هِيَ الَّتِي أَعْرِفُ، فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، فَأَمَّا صَاحِبَاىَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا يَبْكِيَانِ، وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وَأَجْلَدَهُمْ، فَكُنْتُ أَخْرُجُ فَأَشْهَدُ الصَّلاَةَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ وَأَطُوفُ فِي الأَسْوَاقِ، وَلاَ يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ، وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهْوَ فِي مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلاَةِ، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلاَمِ عَلَىَّ أَمْ لاَ ثُمَّ أُصَلِّي قَرِيبًا مِنْهُ فَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ، فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلاَتِي أَقْبَلَ إِلَىَّ، وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي، حَتَّى إِذَا طَالَ عَلَىَّ ذَلِكَ مِنْ جَفْوَةِ النَّاسِ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهْوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَىَّ السَّلاَمَ، فَقُلْتُ يَا أَبَا قَتَادَةَ، أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُنِي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ‏.‏ فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏ فَفَاضَتْ عَيْنَاىَ وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الْجِدَارَ، قَالَ فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي بِسُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ أَنْبَاطِ أَهْلِ الشَّأْمِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ، حَتَّى إِذَا جَاءَنِي دَفَعَ إِلَىَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ، فَإِذَا فِيهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ، وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللَّهُ بِدَارِ هَوَانٍ وَلاَ مَضْيَعَةٍ، فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِكَ‏.‏ فَقُلْتُ لَمَّا قَرَأْتُهَا وَهَذَا أَيْضًا مِنَ الْبَلاَءِ‏.‏ فَتَيَمَّمْتُ بِهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهُ بِهَا، حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً مِنَ الْخَمْسِينَ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا وَلاَ تَقْرَبْهَا‏.‏ وَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَىَّ مِثْلَ ذَلِكَ، فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَتَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِي هَذَا الأَمْرِ‏.‏ قَالَ كَعْبٌ فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ فَهَلْ تَكْرَهُ أَنْ أَخْدُمَهُ قَالَ ‏"‏ لاَ وَلَكِنْ لاَ يَقْرَبْكِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا بِهِ حَرَكَةٌ إِلَى شَىْءٍ، وَاللَّهِ مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِهِ هَذَا‏.‏ فَقَالَ لِي بَعْضُ أَهْلِي لَوِ اسْتَأْذَنْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي امْرَأَتِكَ كَمَا أَذِنَ لاِمْرَأَةِ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنْ تَخْدُمَهُ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لاَ أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا يُدْرِينِي مَا يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ فَلَبِثْتُ بَعْدَ ذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ حَتَّى كَمَلَتْ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينِ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ كَلاَمِنَا، فَلَمَّا صَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ صُبْحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، وَأَنَا عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا، فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ، قَدْ ضَاقَتْ عَلَىَّ نَفْسِي، وَضَاقَتْ عَلَىَّ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ، سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى جَبَلِ سَلْعٍ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ، أَبْشِرْ‏.‏ قَالَ فَخَرَرْتُ سَاجِدًا، وَعَرَفْتُ أَنْ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ، وَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاَةَ الْفَجْرِ، فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا، وَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَىَّ مُبَشِّرُونَ، وَرَكَضَ إِلَىَّ رَجُلٌ فَرَسًا، وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ فَأَوْفَى عَلَى الْجَبَلِ وَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ مِنَ الْفَرَسِ، فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي نَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَىَّ، فَكَسَوْتُهُ إِيَّاهُمَا بِبُشْرَاهُ، وَاللَّهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ، وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ فَلَبِسْتُهُمَا، وَانْطَلَقْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنُّونِي بِالتَّوْبَةِ، يَقُولُونَ لِتَهْنِكَ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ‏.‏ قَالَ كَعْبٌ حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ، فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ حَوْلَهُ النَّاسُ فَقَامَ إِلَىَّ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّانِي، وَاللَّهِ مَا قَامَ إِلَىَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ، وَلاَ أَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ، قَالَ كَعْبٌ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ ‏"‏ أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ أَمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ لاَ، بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ، وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ مِنْهُ، فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِ اللَّهِ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا نَجَّانِي بِالصِّدْقِ، وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا مَا بَقِيتُ، فَوَاللَّهِ مَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبْلاَهُ اللَّهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْسَنَ مِمَّا أَبْلاَنِي، مَا تَعَمَّدْتُ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا كَذِبًا، وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِي اللَّهُ فِيمَا بَقِيتُ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم ‏[quran sura="9" aya_start="117" aya_end="119"]{‏لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="9" aya_start="119" aya_end="119"]{‏وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ‏}‏ فَوَاللَّهِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ نِعْمَةٍ قَطُّ بَعْدَ أَنْ هَدَانِي لِلإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ أَكُونَ كَذَبْتُهُ، فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوا، فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ لِلَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أَنْزَلَ الْوَحْىَ شَرَّ مَا قَالَ لأَحَدٍ، فَقَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏[quran sura="9" aya_start="95" aya_end="96"]{‏سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="9" aya_start="96" aya_end="96"]{‏فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ‏}‏‏.‏ قَالَ كَعْبٌ وَكُنَّا تَخَلَّفْنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ حَلَفُوا لَهُ، فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ فِيهِ، فَبِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ ‏[quran sura="9" aya_start="118" aya_end="118"]{‏وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا‏}‏ وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ مِمَّا خُلِّفْنَا عَنِ الْغَزْوِ إِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا وَإِرْجَاؤُهُ أَمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ، فَقَبِلَ مِنْهُ‏.‏

(Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik — Kaʼb koʻr boʻ lib qolganida uning (yetaklab yuradigan) boshlovchisi edi — aytdi: Men Kaʼb ibn Molikni — u Tabuk voqeasidan ortda qolgani (haqida) soʻzlaganida — eshitdim. Kaʼb aytdi:) Men Rasululloh ﷺdan — u zot qatnashgan birorta gʻazotda — ortda qolmadim, faqat Tabuk gʻazotidan boshqa; biroq men Badr gʻazotidan (ham) ortda qolgan edim — undan ortda qolgan hech kim malomat qilinmagan edi; chunki Rasululloh ﷺ (oʻshanda) faqat Quraysh karvonini koʻzlab chiqgan edilar, to Alloh ular bilan dushmanlari orasini — vaʼdalashmagan holda — toʻpladi. Men Rasululloh ﷺ bilan Aqaba kechasi — biz islom ustiga (mahkam) ahdlashgan paytda — hozir boʻ lganman; men uning (oʻrniga) Badrda hozir boʻ lishni — garchi Badr odamlar ichida undan koʻproq tilga olinsa-da — yoqtirmas (afzal koʻrmas) edim. Mening xabarim shuki: men oʻsha gʻazotdan ortda qolgan paytimchalik hech qachon kuchli va imkonli (boy) boʻ lmaganman. Allohga qasamki, undan oldin menda hech qachon ikkita ulov (tuya) jamlanmagan edi, to men oʻsha gʻazotda ularni jamladim. Rasululloh ﷺ biror gʻazotni iroda qilsalar, uni boshqa (joy) bilan yashirar edilar; to oʻsha gʻazot boʻ lguniga qadar. Rasululloh ﷺ uni qattiq jaziramada qildilar, uzoq safar, sahro (suvsiz cheksizlik) va koʻp dushmanga roʻbaroʻ boʻ ldilar; shu sababli musulmonlarga oʻz ishlarini ochiq aytdilar — gʻazotga tayyorgarlik koʻrishlari uchun — va ular koʻzlagan tomonini xabar qildilar. Rasululloh ﷺ bilan boʻ lgan musulmonlar koʻp edi; ularni (barchasini) saqlab turadigan bir kitob (yaʼni devon-roʻyxat) jamlamasdi. Kaʼb aytdi: Bas, (gʻazotdan) gʻoyib boʻ lishni istagan har bir kishi — Allohning vahiyi tushmasa, bu (gʻoyibligi) yashirin qoladi deb oʻylardi. Rasululloh ﷺ oʻsha gʻazotni mevalar va soyalar yoqimli boʻ lgan paytda qildilar. Rasululloh ﷺ va u bilan birga musulmonlar (gʻazotga) tayyorlana boshladilar. Men ular bilan birga tayyorlanish uchun ertalab chiqar, soʻng hech narsani bitirmay qaytar, va oʻzimga: «Men bunga qodirman», derdim. Bu (kechiktirish) men bilan davom etaverdi, to odamlar jiddiy (shoshilinch) tayyorgarlikni kuchaytirdi. Rasululloh ﷺ va u bilan musulmonlar (yoʻ lga) chiqdilar — men esa tayyorgarligimdan hech narsani bitirmagan edim. Men: «Undan bir-ikki kun keyin tayyorlanaman, soʻng ularga yetib olaman», dedim. Ular joʻnab ketganlaridan keyin tayyorlanish uchun ertalab chiqdim, lekin hech narsa bitirmay qaytdim; soʻng (yana) ertalab chiqdim, (yana) qaytdim — hech narsa bitirmadim. Bu (holat) men bilan davom etaverdi, to ular (juda) tezlashdi va gʻazot (yetib boʻ lmas darajada) uzoqlashdi. Men ulovga minib ularga yetib olishni qasd qildim — koshki shunday qilgan boʻ lsam! — lekin bu menga nasib boʻ lmadi. Men Rasululloh ﷺ chiqqanlaridan keyin odamlar ichida (Madinada) yurganimda, ular orasida aylanganimda, meni — faqat nifoq (munofiqlik) bilan ayblangan bir kishini, yoki Alloh uzr bergan ojiz (kuchsiz)lardan birini koʻrishim — gʻamginlantirar edi. Rasululloh ﷺ meni — to Tabukga yetgunlaricha — eslamadilar. U zot Tabukda odamlar ichida oʻtirgan holda: «Kaʼb nima qildi?» dedilar. Bani Salimadan bir kishi: «Ey Allohning Rasuli, uni ikki choponi (kibri) va oʻz (yelkasiga) qarab (gʻ ururlanishi) ushlab qoldi», dedi. Muoz ibn Jabal: «Yomon (gap) aytding! Allohga qasamki, ey Allohning Rasuli, biz u haqida yaxshilikdan boshqani bilmaymiz», dedi. Rasululloh ﷺ jim turdilar. Kaʼb ibn Molik aytdi: Menga u zotning qaytib (kelishga) yuzlangani (xabari) yetganida, gʻamim (tashvishim) meni qopladi va men yolgʻon (toʻqishni) oʻylab: «Ertaga uning gʻazabidan nima bilan qutulaman?» deya boshladim; bunga oilamdan har bir aql egasidan yordam soʻradim. «Rasululloh ﷺ kelib qoldilar» deyilganida, mendan botil (yolgʻon fikr) chiqib ketdi va men u zotdan hech qachon yolgʻon bilan qutula olmasligimni angladim; shu sababli rost (gapir)ishga qatʼiy qaror qildim. Rasululloh ﷺ ertalab keldilar. U zot safardan kelganlarida (avval) masjiddan boshlar, unda ikki rakat (namoz) oʻqib, soʻng odamlar uchun (suhbatga) oʻtirardilar. U zot shunday qilganlarida, ortda qolganlar (muxallaflar) keldi; ular u zotga uzr aytib, qasam icha boshladilar — ular sakson nechta kishi edi. Rasululloh ﷺ ularning oshkorasini (zohirini) qabul qildilar, ularga bayʼat oldilar, ular uchun (Allohdan) magʻfirat soʻradilar va ichki sirlarini Allohga havola qildilar. Men u zotning oldiga keldim; men salom berganimda, u zot gʻazablangan kishi tabassumi bilan tabassum qildi, soʻng: «Kel», dedi. Men yurib keldim, to u zotning oldida oʻtirdim. U zot menga: «Seni nima (gʻazotdan) ortda qoldirdi? Sen oʻzingga ulov sotib olmaganmiding?» dedi. Men: «Ha (sotib olgan edim). Allohga qasamki, agar men dunyo ahlidan sendan boshqasining oldida oʻtirgan boʻ lganimda, uning gʻazabidan bir uzr bilan qutulardim deb oʻylardim — chunki menga (yaxshi) jadal (soʻzga ustalik) berilgan. Lekin, Allohga qasamki, men aniq bilamanki, agar bugun senga yolgʻon bir soʻz aytsam-u, sen u bilan mendan rozi boʻ lsang, Alloh tezda seni menga gʻazablantiradi; agar senga rost soʻz aytsam-u, sen u sababli menga (gʻazab) topsang, men unda Allohning afvini umid qilaman. Yoʻq, Allohga qasamki, menga hech uzr yoʻq edi. Allohga qasamki, men sendan ortda qolgan paytimdek hech qachon kuchli va imkonli (boy) boʻ lmaganman», dedim. Rasululloh ﷺ: «Bunga kelsak, u rost aytdi. Bas, tur, to Alloh sen haqingda hukm qilguni (qadar kut)», dedi. Men turdim; Bani Salimadan baʼzi kishilar (oʻrnidan) turib, mening ortimdan ergashdi va menga: «Allohga qasamki, biz seni bundan oldin biror gunoh qilgan deb bilmaymiz; sen — ortda qolganlar Rasululloh ﷺga uzr aytgandek, unga uzr aytishga ojizlik qilding (uzr toʻqimading); axir gunohingga Rasululloh ﷺning sen uchun magʻfirat soʻrashlari kifoya qilardi-ku», dedi. Allohga qasamki, ular meni shunchalik koyiverdilarki, men qaytib (oldiga borib) oʻzimni yolgʻonga chiqarishni (oʻ zimni yolgʻonchi qilishni) istab qoldim. Soʻng ularga: «Bu (holatga) men bilan birga yana kimsa duch keldimi?» dedim. Ular: «Ha, ikki kishi — sen aytgandek (rost) aytdi, ularga ham senga aytilgandek aytildi», dedi. Men: «Ular kim?» dedim. Ular: «Murora ibn Rabiʼ al-Amriy va Hilol ibn Umayya al-Voqifiy», dedi. Ular menga — Badrda qatnashgan, oʻzlarida (men uchun) ibrat (oʻrnak) boʻ lgan ikki solih kishini zikr qildi. Ular ularning (ismini) menga aytganda, men (oʻz ahvolimga sabr bilan) oʻtaverdim. Rasululloh ﷺ musulmonlarni — ortda qolganlar ichida biz uch kishi bilan gaplashishdan qaytardilar. Odamlar bizdan chetlandi (uzoqlashdi) va bizga (munosabatini) oʻzgartirdi, to men uchun (oʻ z) yerim (vatanim) ham notanish boʻ lib qoldi — goʻyo u men biladigan (yer) emasdek. Biz shu holda ellik kecha turdik. Mening ikki sherigim bukuldi (sustlandi) va uylarida yigʻlab oʻtirib qoldi; men esa qavmning eng yoshi va eng baquvvati edim, shu sababli chiqar, musulmonlar bilan namozda hozir boʻ lar, bozorlarda aylanar edim — lekin men bilan hech kim gaplashmasdi. Men Rasululloh ﷺning oldiga kelar, u zot namozdan keyin oʻ z majlisida (oʻtirgan) holda unga salom berar va oʻzimga: «U menga salomni qaytarishga labini qimirlatdimi yoki yoʻqmi?» derdim. Soʻng unga yaqin (joyda) namoz oʻqib, unga oʻgʻrincha (yashirin) nazar tashlardim; men namozimga yuzlansam, u menga qarardi; men unga qarasam, u mendan yuz oʻgirardi. Bu (holat) — odamlarning jafosi (sovuqligi) — menga uzoq choʻzilganida, men yurib, Abu Qatodaning bogʻ devoriga tirmashib chiqdim — u mening amakimning oʻgʻ li va odamlarning menga eng suyuklisi edi. Men unga salom berdim, lekin, Allohga qasamki, u menga salomni qaytarmadi. Men: «Ey Abu Qatoda, Alloh haqqi (uchun soʻrayman), men Alloh va Rasulini sevishimni bilmaysanmi?» dedim. U jim turdi. Men yana takrorladim va uni qasamlatdim — u (yana) jim turdi. Men yana takrorladim — u: «Alloh va Rasuli yaxshiroq biluvchidir», dedi. Shunda koʻzlarim yoshga toʻldi va men ortga qaytib, devorga (yana) tirmashib (chiqib ketdim). Men Madina bozorida yurgan paytimda, birdan Shom ahlining nabatiylaridan (dehqonlaridan) biri — Madinaga taom (don) sotgani kelganlardan — «Kaʼb ibn Molikni kim koʻrsatadi?» deya boshladi. Odamlar unga (men tomon) ishora qila boshladi, to u mening oldima kelib, menga Gʻasson podshohidan (bir) maktub berdi; unda: «Ammo baʼd; menga yetishicha, sening sohibing (Paygʻambar) seni jafo qilibdi (uzoqlashtiribdi); Alloh seni xorlik va zoeʼ (bekorga ketish) diyorida qilgan emas. Bizga kelib qoʻ shil, biz seni (yaxshilik bilan) ovutamiz», deb (yozilgan) edi. Men uni oʻqiganimda: «Bu ham balolardan (sinovlardan)dir», dedim va uni tandirga tomon (qilib), u bilan (tandirni) yoqib yubordim (yoqib tashladim). To ellikkechadan qirq kecha oʻtganida, birdan Rasululloh ﷺning elchisi menga kelib: «Rasululloh ﷺ senga — xotiningdan chetlanishing (uzoqlashishing)ni buyurmoqda», dedi. Men: «Uni taloq qilaymi yoki nima qilay?» dedim. U: «Yoʻq, balki undan chetlan va unga yaqinlashma», dedi. U (zot) ikki sherigimga ham shunga oʻxshashni yubordi. Men xotinimga: «Ahling (ota-onangning) oldiga borib, Alloh bu ishda hukm qilguniga qadar ularning yonida boʻ lib tur», dedim. Kaʼb aytdi: Hilol ibn Umayyaning xotini Rasululloh ﷺning oldiga kelib: «Ey Allohning Rasuli, Hilol ibn Umayya — keksa, nochor (ojiz) chol, unga xizmatkor yoʻq; men unga xizmat qilsam, yomon koʻrasizmi?» dedi. U zot: «Yoʻq, lekin u senga yaqinlashmasin», dedi. U (ayol): «Allohga qasamki, unda biror narsaga (intilishga) harakat (madori) yoʻq; Allohga qasamki, oʻsha ishi boʻ lgandan beri bugungacha toʻxtovsiz yigʻlab kelmoqda», dedi. Oilamdan baʼzilari menga: «Sen ham xotining haqida Rasululloh ﷺdan izn soʻrasang-chi — Hilol ibn Umayyaning xotiniga unga xizmat qilishga izn berganlaridek», dedi. Men: «Allohga qasamki, men u haqda Rasululloh ﷺdan izn soʻramayman; men izn soʻrasam, Rasululloh ﷺ nima deydilar — bilmayman, holbuki men yosh kishiman», dedim. Men bundan keyin oʻn kecha turdim, to Rasululloh ﷺ biz bilan gaplashishdan qaytarganlaridan beri bizga ellik kecha toʻ ldi. Ellikinchi kechaning bomdod (subhi)da bomdod namozini oʻqigach — men uylarimizdan bir uyning ustida (tomida) edim — Alloh zikr qilgan oʻsha holatda — oʻzim oʻzimga tor boʻ lib, yer kengligiga qaramay menga tor boʻ lib — oʻtirgan paytimda, Salʼ togʻi ustidan baland ovoz bilan: «Ey Kaʼb ibn Molik, suyunchi (xushxabar)!» deb baqirgan bir baqiruvchining ovozini eshitdim. Men sajdaga yiqildim va angladimki, (qutilish) faraji keldi. Rasululloh ﷺ bomdod namozini oʻqiganlarida, Allohning bizning tavbamizni qabul qilgani (haqida) eʼlon qilgan edilar; shunda odamlar bizni suyunchilashga (xushxabar bergani) ketdi, ikki sherigim tomon ham suyunchilar ketdi. Bir kishi menga tomon ot choptirdi; Aslam (qabilasi)dan bir yuguruvchi esa togʻga koʻtarildi — ovoz otdan tezroq (yetdi). Ovozini eshitgan oʻsha (kishi) menga kelganida, men unga ikki choponimni yechib, oʻsha suyunchisi uchun ularni kiydirdim; Allohga qasamki, oʻsha kuni menda ulardan boshqa (kiyim) yoʻq edi; men ikki chopon (vaqtincha) olib (ariyat) kiydim. Men Rasululloh ﷺning oldiga joʻnadim; odamlar meni guruh-guruh boʻ lib kutib olar, tavba (qabuli) bilan menga tabriklar aytar va: «Allohning tavbani (qabul qilishi) senga muborak boʻ lsin», derdi. Kaʼb aytdi: To men masjidga kirdim; qarasam, Rasululloh ﷺ — atroflarida odamlar (boʻ lgan holda) — oʻtirgan edilar. Shunda Talha ibn Ubaydulloh menga tomon yugurib (kelib) qoʻ l berib koʻrishdi va meni tabrikladi; Allohga qasamki, muhojirlardan undan boshqa hech kim menga (tabrik uchun) turmadi — men buni Talhaga (hech) unutmayman. Kaʼb aytdi: Men Rasululloh ﷺga salom berganimda, u zot — yuzlari sururdan (xursandchilikdan) porlab turgan holda: «Onang seni tuqqandan beri sen uchun oʻtgan eng yaxshi kun bilan suyunchi (xushxabar boʻ lsin)!» dedi. Men: «Bu sening tomoningdanmi, ey Allohning Rasuli, yoki Alloh tomonidanmi?» dedim. U zot: «Yoʻq, balki Alloh tomonidan», dedi. Rasululloh ﷺ xursand boʻ lganlarida yuzlari nurlanar, goʻyo u oyning bir parchasidek boʻ lar edi; biz buni u zotdan (shu alomatdan) bilardik. Men u zotning oldida oʻtirganimda: «Ey Allohning Rasuli, mening tavbamdan (biri) — molimdan (ajralib) Alloh va Rasuli uchun sadaqa qilishimdir», dedim. Rasululloh ﷺ: «Molingning bir qismini oʻzingga ushlab qol; bu sen uchun yaxshiroqdir», dedi. Men: «Bas, men Xaybardagi ulushimni ushlab qolaman», dedim va: «Ey Allohning Rasuli, albatta Alloh meni faqat rostlik bilan qutqardi; (shu sababli) mening tavbamdan (biri) — tirik ekanman, faqat rostni soʻzlashimdir», dedim. Allohga qasamki, men buni Rasululloh ﷺga aytganimdan beri Alloh musulmonlardan birortasini — rost soʻzda — meni sinaganidek goʻzal (tarzda) sinagan birovni bilmayman; men buni Rasululloh ﷺga aytganimdan to bugungacha qasdan yolgʻon aytmadim; men Allohdan — qolgan (umrim)da ham meni saqlashini umid qilaman. Alloh oʻz Rasuliga ﷺ: «Albatta Alloh Paygʻambarning, hamda (qiyin) soatda unga ergashgan muhojir va ansorlarning tavbasini qabul qildi...» (degan oyatdan) to «...va rostgoʻ ylar bilan birga boʻ linglar» (degan) soʻzigacha (Tavba surasi, 117–119) nozil qildi. Allohga qasamki, Alloh meni islomga hidoyat qilgandan keyin menga — Rasululloh ﷺga rostgoʻ yligimdan, uni yolgʻonga chiqarmaganimdan koʻ ra ulugʻroq biror neʼmat aslo bermagan; (aks holda) yolgʻon aytganlar halok boʻ lganidek, men ham halok boʻ lardim. Chunki Alloh vahiyni nozil qilayotganida, yolgʻon aytganlar haqida — biror kishiga aytmagan eng yomon (soʻz)ni aytdi. Tabaroka va taolo (Alloh): «(Ey moʻminlar,) ularning oldiga qaytganingizda, ular sizlarga (oʻzlaridan rozi boʻ lishingiz uchun) Alloh bilan qasam ichadilar...» (degan oyatdan) to «...albatta Alloh fosiq qavmdan rozi boʻ lmas» (degan) soʻzigacha (Tavba surasi, 95–96) aytdi. Kaʼb aytdi: Biz uch kishi — Rasululloh ﷺ qasam ichganlarida (uzr aytib) ularning (uzrini) qabul qilgan oʻsha kishilarning ishidan ortda (kechiktirib) qoldirilgan edik; u zot ularga bayʼat oldi va ular uchun magʻfirat soʻradi, bizning ishimizni esa Alloh unda hukm qilgunga qadar (kechiktirib) qoldirdi. Mana shu (sababli) Alloh: «Va (ishlari) qoldirilgan oʻsha uch kishi haqida (ham Alloh tavbani qabul qildi)» (Tavba surasi, 118) dedi. Allohning zikr qilgan ‹qoldirilishimiz› — bu gʻazotdan ortda qolishimiz emas; balki u — uning bizni (ishimizni) kechiktirishi va u zotga qasam ichib, uzr aytgan kishilardan (farqli ravishda) bizning ishimizni keyinga surishidir — u zot ulardan (uzrni) qabul qilgan edi.(Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик — Каъб кўр бў либ қолганида унинг (етаклаб юрадиган) бошловчиси эди — айтди: Мен Каъб ибн Моликни — у Табук воқеасидан ортда қолгани (ҳақида) сўзлаганида — эшитдим. Каъб айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺдан — у зот қатнашган бирорта ғазотда — ортда қолмадим, фақат Табук ғазотидан бошқа; бироқ мен Бадр ғазотидан (ҳам) ортда қолган эдим — ундан ортда қолган ҳеч ким маломат қилинмаган эди; чунки Расулуллоҳ ﷺ (ўшанда) фақат Қурайш карвонини кўзлаб чиқган эдилар, то Аллоҳ улар билан душманлари орасини — ваъдалашмаган ҳолда — тўплади. Мен Расулуллоҳ ﷺ билан Ақаба кечаси — биз ислом устига (маҳкам) аҳдлашган пайтда — ҳозир бў лганман; мен унинг (ўрнига) Бадрда ҳозир бў лишни — гарчи Бадр одамлар ичида ундан кўпроқ тилга олинса-да — ёқтирмас (афзал кўрмас) эдим. Менинг хабарим шуки: мен ўша ғазотдан ортда қолган пайтимчалик ҳеч қачон кучли ва имконли (бой) бў лмаганман. Аллоҳга қасамки, ундан олдин менда ҳеч қачон иккита улов (туя) жамланмаган эди, то мен ўша ғазотда уларни жамладим. Расулуллоҳ ﷺ бирор ғазотни ирода қилсалар, уни бошқа (жой) билан яширар эдилар; то ўша ғазот бў лгунига қадар. Расулуллоҳ ﷺ уни қаттиқ жазирамада қилдилар, узоқ сафар, саҳро (сувсиз чексизлик) ва кўп душманга рўбарў бў лдилар; шу сабабли мусулмонларга ўз ишларини очиқ айтдилар — ғазотга тайёргарлик кўришлари учун — ва улар кўзлаган томонини хабар қилдилар. Расулуллоҳ ﷺ билан бў лган мусулмонлар кўп эди; уларни (барчасини) сақлаб турадиган бир китоб (яъни девон-рўйхат) жамламасди. Каъб айтди: Бас, (ғазотдан) ғойиб бў лишни истаган ҳар бир киши — Аллоҳнинг ваҳийи тушмаса, бу (ғойиблиги) яширин қолади деб ўйларди. Расулуллоҳ ﷺ ўша ғазотни мевалар ва соялар ёқимли бў лган пайтда қилдилар. Расулуллоҳ ﷺ ва у билан бирга мусулмонлар (ғазотга) тайёрлана бошладилар. Мен улар билан бирга тайёрланиш учун эрталаб чиқар, сўнг ҳеч нарсани битирмай қайтар, ва ўзимга: «Мен бунга қодирман», дердим. Бу (кечиктириш) мен билан давом этаверди, то одамлар жиддий (шошилинч) тайёргарликни кучайтирди. Расулуллоҳ ﷺ ва у билан мусулмонлар (йў лга) чиқдилар — мен эса тайёргарлигимдан ҳеч нарсани битирмаган эдим. Мен: «Ундан бир-икки кун кейин тайёрланаман, сўнг уларга етиб оламан», дедим. Улар жўнаб кетганларидан кейин тайёрланиш учун эрталаб чиқдим, лекин ҳеч нарса битирмай қайтдим; сўнг (яна) эрталаб чиқдим, (яна) қайтдим — ҳеч нарса битирмадим. Бу (ҳолат) мен билан давом этаверди, то улар (жуда) тезлашди ва ғазот (етиб бў лмас даражада) узоқлашди. Мен уловга миниб уларга етиб олишни қасд қилдим — кошки шундай қилган бў лсам! — лекин бу менга насиб бў лмади. Мен Расулуллоҳ ﷺ чиққанларидан кейин одамлар ичида (Мадинада) юрганимда, улар орасида айланганимда, мени — фақат нифоқ (мунофиқлик) билан айбланган бир кишини, ёки Аллоҳ узр берган ожиз (кучсиз)лардан бирини кўришим — ғамгинлантирар эди. Расулуллоҳ ﷺ мени — то Табукга етгунларича — эсламадилар. У зот Табукда одамлар ичида ўтирган ҳолда: «Каъб нима қилди?» дедилар. Бани Салимадан бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, уни икки чопони (кибри) ва ўз (елкасига) қараб (ғ урурланиши) ушлаб қолди», деди. Муоз ибн Жабал: «Ёмон (гап) айтдинг! Аллоҳга қасамки, эй Аллоҳнинг Расули, биз у ҳақида яхшиликдан бошқани билмаймиз», деди. Расулуллоҳ ﷺ жим турдилар. Каъб ибн Молик айтди: Менга у зотнинг қайтиб (келишга) юзлангани (хабари) етганида, ғамим (ташвишим) мени қоплади ва мен ёлғон (тўқишни) ўйлаб: «Эртага унинг ғазабидан нима билан қутуламан?» дея бошладим; бунга оиламдан ҳар бир ақл эгасидан ёрдам сўрадим. «Расулуллоҳ ﷺ келиб қолдилар» дейилганида, мендан ботил (ёлғон фикр) чиқиб кетди ва мен у зотдан ҳеч қачон ёлғон билан қутула олмаслигимни англадим; шу сабабли рост (гапир)ишга қатъий қарор қилдим. Расулуллоҳ ﷺ эрталаб келдилар. У зот сафардан келганларида (аввал) масжиддан бошлар, унда икки ракат (намоз) ўқиб, сўнг одамлар учун (суҳбатга) ўтирардилар. У зот шундай қилганларида, ортда қолганлар (мухаллафлар) келди; улар у зотга узр айтиб, қасам ича бошладилар — улар саксон нечта киши эди. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг ошкорасини (зоҳирини) қабул қилдилар, уларга байъат олдилар, улар учун (Аллоҳдан) мағфират сўрадилар ва ички сирларини Аллоҳга ҳавола қилдилар. Мен у зотнинг олдига келдим; мен салом берганимда, у зот ғазабланган киши табассуми билан табассум қилди, сўнг: «Кел», деди. Мен юриб келдим, то у зотнинг олдида ўтирдим. У зот менга: «Сени нима (ғазотдан) ортда қолдирди? Сен ўзингга улов сотиб олмаганмидинг?» деди. Мен: «Ҳа (сотиб олган эдим). Аллоҳга қасамки, агар мен дунё аҳлидан сендан бошқасининг олдида ўтирган бў лганимда, унинг ғазабидан бир узр билан қутулардим деб ўйлардим — чунки менга (яхши) жадал (сўзга усталик) берилган. Лекин, Аллоҳга қасамки, мен аниқ биламанки, агар бугун сенга ёлғон бир сўз айцам-у, сен у билан мендан рози бў лсанг, Аллоҳ тезда сени менга ғазаблантиради; агар сенга рост сўз айцам-у, сен у сабабли менга (ғазаб) топсанг, мен унда Аллоҳнинг афвини умид қиламан. Йўқ, Аллоҳга қасамки, менга ҳеч узр йўқ эди. Аллоҳга қасамки, мен сендан ортда қолган пайтимдек ҳеч қачон кучли ва имконли (бой) бў лмаганман», дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Бунга келсак, у рост айтди. Бас, тур, то Аллоҳ сен ҳақингда ҳукм қилгуни (қадар кут)», деди. Мен турдим; Бани Салимадан баъзи кишилар (ўрнидан) туриб, менинг ортимдан эргашди ва менга: «Аллоҳга қасамки, биз сени бундан олдин бирор гуноҳ қилган деб билмаймиз; сен — ортда қолганлар Расулуллоҳ ﷺга узр айтгандек, унга узр айтишга ожизлик қилдинг (узр тўқимадинг); ахир гуноҳингга Расулуллоҳ ﷺнинг сен учун мағфират сўрашлари кифоя қиларди-ку», деди. Аллоҳга қасамки, улар мени шунчалик койивердиларки, мен қайтиб (олдига бориб) ўзимни ёлғонга чиқаришни (ў зимни ёлғончи қилишни) истаб қолдим. Сўнг уларга: «Бу (ҳолатга) мен билан бирга яна кимса дуч келдими?» дедим. Улар: «Ҳа, икки киши — сен айтгандек (рост) айтди, уларга ҳам сенга айтилгандек айтилди», деди. Мен: «Улар ким?» дедим. Улар: «Мурора ибн Рабиъ ал-Амрий ва Ҳилол ибн Умайя ал-Воқифий», деди. Улар менга — Бадрда қатнашган, ўзларида (мен учун) ибрат (ўрнак) бў лган икки солиҳ кишини зикр қилди. Улар уларнинг (исмини) менга айтганда, мен (ўз аҳволимга сабр билан) ўтавердим. Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларни — ортда қолганлар ичида биз уч киши билан гаплашишдан қайтардилар. Одамлар биздан четланди (узоқлашди) ва бизга (муносабатини) ўзгартирди, то мен учун (ў з) ерим (ватаним) ҳам нотаниш бў либ қолди — гўё у мен биладиган (ер) эмасдек. Биз шу ҳолда эллик кеча турдик. Менинг икки шеригим букулди (сустланди) ва уйларида йиғлаб ўтириб қолди; мен эса қавмнинг энг ёши ва энг бақуввати эдим, шу сабабли чиқар, мусулмонлар билан намозда ҳозир бў лар, бозорларда айланар эдим — лекин мен билан ҳеч ким гаплашмасди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келар, у зот намоздан кейин ў з мажлисида (ўтирган) ҳолда унга салом берар ва ўзимга: «У менга саломни қайтаришга лабини қимирлатдими ёки йўқми?» дердим. Сўнг унга яқин (жойда) намоз ўқиб, унга ўғринча (яширин) назар ташлардим; мен намозимга юзлансам, у менга қарарди; мен унга қарасам, у мендан юз ўгирарди. Бу (ҳолат) — одамларнинг жафоси (совуқлиги) — менга узоқ чўзилганида, мен юриб, Абу Қатоданинг боғ деворига тирмашиб чиқдим — у менинг амакимнинг ўғ ли ва одамларнинг менга энг суюклиси эди. Мен унга салом бердим, лекин, Аллоҳга қасамки, у менга саломни қайтармади. Мен: «Эй Абу Қатода, Аллоҳ ҳаққи (учун сўрайман), мен Аллоҳ ва Расулини севишимни билмайсанми?» дедим. У жим турди. Мен яна такрорладим ва уни қасамлатдим — у (яна) жим турди. Мен яна такрорладим — у: «Аллоҳ ва Расули яхшироқ билувчидир», деди. Шунда кўзларим ёшга тўлди ва мен ортга қайтиб, деворга (яна) тирмашиб (чиқиб кетдим). Мен Мадина бозорида юрган пайтимда, бирдан Шом аҳлининг набатийларидан (деҳқонларидан) бири — Мадинага таом (дон) сотгани келганлардан — «Каъб ибн Моликни ким кўрсатади?» дея бошлади. Одамлар унга (мен томон) ишора қила бошлади, то у менинг олдима келиб, менга Ғассон подшоҳидан (бир) мактуб берди; унда: «Аммо баъд; менга етишича, сенинг соҳибинг (Пайғамбар) сени жафо қилибди (узоқлаштирибди); Аллоҳ сени хорлик ва зоэъ (бекорга кетиш) диёрида қилган эмас. Бизга келиб қў шил, биз сени (яхшилик билан) овутамиз», деб (ёзилган) эди. Мен уни ўқиганимда: «Бу ҳам балолардан (синовлардан)дир», дедим ва уни тандирга томон (қилиб), у билан (тандирни) ёқиб юбордим (ёқиб ташладим). То элликкечадан қирқ кеча ўтганида, бирдан Расулуллоҳ ﷺнинг элчиси менга келиб: «Расулуллоҳ ﷺ сенга — хотинингдан четланишинг (узоқлашишинг)ни буюрмоқда», деди. Мен: «Уни талоқ қилайми ёки нима қилай?» дедим. У: «Йўқ, балки ундан четлан ва унга яқинлашма», деди. У (зот) икки шеригимга ҳам шунга ўхшашни юборди. Мен хотинимга: «Аҳлинг (ота-онангнинг) олдига бориб, Аллоҳ бу ишда ҳукм қилгунига қадар уларнинг ёнида бў либ тур», дедим. Каъб айтди: Ҳилол ибн Умайянинг хотини Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, Ҳилол ибн Умайя — кекса, ночор (ожиз) чол, унга хизматкор йўқ; мен унга хизмат қилсам, ёмон кўрасизми?» деди. У зот: «Йўқ, лекин у сенга яқинлашмасин», деди. У (аёл): «Аллоҳга қасамки, унда бирор нарсага (интилишга) ҳаракат (мадори) йўқ; Аллоҳга қасамки, ўша иши бў лгандан бери бугунгача тўхтовсиз йиғлаб келмоқда», деди. Оиламдан баъзилари менга: «Сен ҳам хотининг ҳақида Расулуллоҳ ﷺдан изн сўрасанг-чи — Ҳилол ибн Умайянинг хотинига унга хизмат қилишга изн берганларидек», деди. Мен: «Аллоҳга қасамки, мен у ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан изн сўрамайман; мен изн сўрасам, Расулуллоҳ ﷺ нима дейдилар — билмайман, ҳолбуки мен ёш кишиман», дедим. Мен бундан кейин ўн кеча турдим, то Расулуллоҳ ﷺ биз билан гаплашишдан қайтарганларидан бери бизга эллик кеча тў лди. Элликинчи кечанинг бомдод (субҳи)да бомдод намозини ўқигач — мен уйларимиздан бир уйнинг устида (томида) эдим — Аллоҳ зикр қилган ўша ҳолатда — ўзим ўзимга тор бў либ, ер кенглигига қарамай менга тор бў либ — ўтирган пайтимда, Салъ тоғи устидан баланд овоз билан: «Эй Каъб ибн Молик, суюнчи (хушхабар)!» деб бақирган бир бақирувчининг овозини эшитдим. Мен саждага йиқилдим ва англадимки, (қутилиш) фаражи келди. Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозини ўқиганларида, Аллоҳнинг бизнинг тавбамизни қабул қилгани (ҳақида) эълон қилган эдилар; шунда одамлар бизни суюнчилашга (хушхабар бергани) кетди, икки шеригим томон ҳам суюнчилар кетди. Бир киши менга томон от чоптирди; Аслам (қабиласи)дан бир югурувчи эса тоғга кўтарилди — овоз отдан тезроқ (етди). Овозини эшитган ўша (киши) менга келганида, мен унга икки чопонимни ечиб, ўша суюнчиси учун уларни кийдирдим; Аллоҳга қасамки, ўша куни менда улардан бошқа (кийим) йўқ эди; мен икки чопон (вақтинча) олиб (арият) кийдим. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдига жўнадим; одамлар мени гуруҳ-гуруҳ бў либ кутиб олар, тавба (қабули) билан менга табриклар айтар ва: «Аллоҳнинг тавбани (қабул қилиши) сенга муборак бў лсин», дерди. Каъб айтди: То мен масжидга кирдим; қарасам, Расулуллоҳ ﷺ — атрофларида одамлар (бў лган ҳолда) — ўтирган эдилар. Шунда Талҳа ибн Убайдуллоҳ менга томон югуриб (келиб) қў л бериб кўришди ва мени табриклади; Аллоҳга қасамки, муҳожирлардан ундан бошқа ҳеч ким менга (табрик учун) турмади — мен буни Талҳага (ҳеч) унутмайман. Каъб айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺга салом берганимда, у зот — юзлари сурурдан (хурсандчиликдан) порлаб турган ҳолда: «Онанг сени туққандан бери сен учун ўтган энг яхши кун билан суюнчи (хушхабар бў лсин)!» деди. Мен: «Бу сенинг томонингданми, эй Аллоҳнинг Расули, ёки Аллоҳ томониданми?» дедим. У зот: «Йўқ, балки Аллоҳ томонидан», деди. Расулуллоҳ ﷺ хурсанд бў лганларида юзлари нурланар, гўё у ойнинг бир парчасидек бў лар эди; биз буни у зотдан (шу аломатдан) билардик. Мен у зотнинг олдида ўтирганимда: «Эй Аллоҳнинг Расули, менинг тавбамдан (бири) — молимдан (ажралиб) Аллоҳ ва Расули учун садақа қилишимдир», дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Молингнинг бир қисмини ўзингга ушлаб қол; бу сен учун яхшироқдир», деди. Мен: «Бас, мен Хайбардаги улушимни ушлаб қоламан», дедим ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, албатта Аллоҳ мени фақат ростлик билан қутқарди; (шу сабабли) менинг тавбамдан (бири) — тирик эканман, фақат ростни сўзлашимдир», дедим. Аллоҳга қасамки, мен буни Расулуллоҳ ﷺга айтганимдан бери Аллоҳ мусулмонлардан бирортасини — рост сўзда — мени синаганидек гўзал (тарзда) синаган бировни билмайман; мен буни Расулуллоҳ ﷺга айтганимдан то бугунгача қасдан ёлғон айтмадим; мен Аллоҳдан — қолган (умрим)да ҳам мени сақлашини умид қиламан. Аллоҳ ўз Расулига ﷺ: «Албатта Аллоҳ Пайғамбарнинг, ҳамда (қийин) соатда унга эргашган муҳожир ва ансорларнинг тавбасини қабул қилди...» (деган оятдан) то «...ва ростгў йлар билан бирга бў линглар» (деган) сўзигача (Тавба сураси, 117–119) нозил қилди. Аллоҳга қасамки, Аллоҳ мени исломга ҳидоят қилгандан кейин менга — Расулуллоҳ ﷺга ростгў йлигимдан, уни ёлғонга чиқармаганимдан кў ра улуғроқ бирор неъмат асло бермаган; (акс ҳолда) ёлғон айтганлар ҳалок бў лганидек, мен ҳам ҳалок бў лардим. Чунки Аллоҳ ваҳийни нозил қилаётганида, ёлғон айтганлар ҳақида — бирор кишига айтмаган энг ёмон (сўз)ни айтди. Табарока ва таоло (Аллоҳ): «(Эй мўминлар,) уларнинг олдига қайтганингизда, улар сизларга (ўзларидан рози бў лишингиз учун) Аллоҳ билан қасам ичадилар...» (деган оятдан) то «...албатта Аллоҳ фосиқ қавмдан рози бў лмас» (деган) сўзигача (Тавба сураси, 95–96) айтди. Каъб айтди: Биз уч киши — Расулуллоҳ ﷺ қасам ичганларида (узр айтиб) уларнинг (узрини) қабул қилган ўша кишиларнинг ишидан ортда (кечиктириб) қолдирилган эдик; у зот уларга байъат олди ва улар учун мағфират сўради, бизнинг ишимизни эса Аллоҳ унда ҳукм қилгунга қадар (кечиктириб) қолдирди. Мана шу (сабабли) Аллоҳ: «Ва (ишлари) қолдирилган ўша уч киши ҳақида (ҳам Аллоҳ тавбани қабул қилди)» (Тавба сураси, 118) деди. Аллоҳнинг зикр қилган ‹қолдирилишимиз› — бу ғазотдан ортда қолишимиз эмас; балки у — унинг бизни (ишимизни) кечиктириши ва у зотга қасам ичиб, узр айтган кишилардан (фарқли равишда) бизнинг ишимизни кейинга суришидир — у зот улардан (узрни) қабул қилган эди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ تَبُوكَ، وَاللَّهِ، مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ نِعْمَةٍ بَعْدَ إِذْ هَدَانِي أَعْظَمَ مِنْ صِدْقِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ أَكُونَ كَذَبْتُهُ فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أُنْزِلَ الْوَحْىُ ‏[quran sura="9" aya_start="95" aya_end="95"]{‏سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ‏}‏ إِلَى ‏{‏الْفَاسِقِينَ‏}‏‏.‏

(Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik aytdi:) Men Kaʼb ibn Molikni — u Tabukdan (jangdan) qolganida — (shunday) deb eshitdim: «Allohga qasamki, Alloh meni hidoyat qilganidan keyin menga — Rasululloh ﷺga rost soʻzlaganimdan koʻ ra ulugʻ roq neʼmat bermagan; (rost soʻzladimki,) u zotga yolgʻon soʻzlab — yolgʻon soʻzlaganlar halok boʻ lgandek — halok boʻ lmasligim uchun; (oʻ sha yolgʻonchilar haqida) vahy nozil boʻ lganida (Alloh shunday dedi): ‹Sizlar ularning oldiga qaytganingizda, ulardan yuz oʻ girishingiz uchun, Alloh nomi bilan qasam ichadilar...› (degan oyatdan) to ‹...fosiqlar (degan soʻziga qadar)› (Tavba surasi, 95)», dedi.(Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик айтди:) Мен Каъб ибн Моликни — у Табукдан (жангдан) қолганида — (шундай) деб эшитдим: «Аллоҳга қасамки, Аллоҳ мени ҳидоят қилганидан кейин менга — Расулуллоҳ ﷺга рост сўзлаганимдан кў ра улуғ роқ неъмат бермаган; (рост сўзладимки,) у зотга ёлғон сўзлаб — ёлғон сўзлаганлар ҳалок бў лгандек — ҳалок бў лмаслигим учун; (ў ша ёлғончилар ҳақида) ваҳй нозил бў лганида (Аллоҳ шундай деди): ‹Сизлар уларнинг олдига қайтганингизда, улардан юз ў гиришингиз учун, Аллоҳ номи билан қасам ичадилар...› (деган оятдан) то ‹...фосиқлар (деган сўзига қадар)› (Тавба сураси, 95)», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، قَالَ أَحْمَدُ حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ كَعْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبٍ ـ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ ـ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، فِي حَدِيثِهِ ‏[quran sura="9" aya_start="118" aya_end="118"]{‏وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا‏}‏ قَالَ فِي آخِرِ حَدِيثِهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمْسِكْ بَعْضَ مَالِكَ، فَهْوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Kaʼb — u koʻ z oji boʻ lganida oʻgʻ illaridan Kaʼbga yetakchi (qoʻ lboshlovchi) edi — aytdi:) Men Kaʼb ibn Molikni oʻ z hadisida ‹Va orqada qoldirilgan oʻ sha uch (kishi)ning (tavbasini ham qabul qildi)› (Tavba surasi, 118) (haqida soʻzlaganini) eshitdim. U oʻ z hadisining oxirida: «Albatta tavbamdan (biri) — molimdan ajralib, uni Alloh va Rasuliga sadaqa qilishimdir», dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Molingning baʼzisini (oʻ zingda) ushlab qol — bu sening uchun yaxshiroq», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Каъб — у кў з ожи бў лганида ўғ илларидан Каъбга етакчи (қў лбошловчи) эди — айтди:) Мен Каъб ибн Моликни ў з ҳадисида ‹Ва орқада қолдирилган ў ша уч (киши)нинг (тавбасини ҳам қабул қилди)› (Тавба сураси, 118) (ҳақида сўзлаганини) эшитдим. У ў з ҳадисининг охирида: «Албатта тавбамдан (бири) — молимдан ажралиб, уни Аллоҳ ва Расулига садақа қилишимдир», деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Молингнинг баъзисини (ў зингда) ушлаб қол — бу сенинг учун яхшироқ», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي شُعَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ أَعْيَنَ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ رَاشِدٍ، أَنَّ الزُّهْرِيَّ، حَدَّثَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ،، وَهْوَ أَحَدُ الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ تِيبَ عَلَيْهِمْ أَنَّهُ لَمْ يَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا قَطُّ غَيْرَ غَزْوَتَيْنِ غَزْوَةِ الْعُسْرَةِ وَغَزْوَةِ بَدْرٍ‏.‏ قَالَ فَأَجْمَعْتُ صِدْقَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ضُحًى، وَكَانَ قَلَّمَا يَقْدَمُ مِنْ سَفَرٍ سَافَرَهُ إِلاَّ ضُحًى وَكَانَ يَبْدَأُ بِالْمَسْجِدِ، فَيَرْكَعُ رَكْعَتَيْنِ، وَنَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ كَلاَمِي وَكَلاَمِ صَاحِبَىَّ، وَلَمْ يَنْهَ عَنْ كَلاَمِ أَحَدٍ مِنَ الْمُتَخَلِّفِينَ غَيْرِنَا، فَاجْتَنَبَ النَّاسُ كَلاَمَنَا، فَلَبِثْتُ كَذَلِكَ حَتَّى طَالَ عَلَىَّ الأَمْرُ، وَمَا مِنْ شَىْءٍ أَهَمُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ أَمُوتَ فَلاَ يُصَلِّي عَلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَوْ يَمُوتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَكُونَ مِنَ النَّاسِ بِتِلْكَ الْمَنْزِلَةِ، فَلاَ يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ مِنْهُمْ، وَلاَ يُصَلِّي عَلَىَّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَوْبَتَنَا عَلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ بَقِيَ الثُّلُثُ الآخِرُ مِنَ اللَّيْلِ، وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ أُمِّ سَلَمَةَ، وَكَانَتْ أُمُّ سَلَمَةَ مُحْسِنَةً فِي شَأْنِي مَعْنِيَّةً فِي أَمْرِي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أُمَّ سَلَمَةَ تِيبَ عَلَى كَعْبٍ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ أَفَلاَ أُرْسِلُ إِلَيْهِ فَأُبَشِّرَهُ قَالَ ‏"‏ إِذًا يَحْطِمَكُمُ النَّاسُ فَيَمْنَعُونَكُمُ النَّوْمَ سَائِرَ اللَّيْلَةِ ‏"‏‏.‏ حَتَّى إِذَا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الْفَجْرِ آذَنَ بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا، وَكَانَ إِذَا اسْتَبْشَرَ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّهُ قِطْعَةٌ مِنَ الْقَمَرِ، وَكُنَّا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ الَّذِينَ خُلِّفُوا عَنِ الأَمْرِ الَّذِي قُبِلَ مِنْ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ اعْتَذَرُوا حِينَ أَنْزَلَ اللَّهُ لَنَا التَّوْبَةَ، فَلَمَّا ذُكِرَ الَّذِينَ كَذَبُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمُتَخَلِّفِينَ، وَاعْتَذَرُوا بِالْبَاطِلِ، ذُكِرُوا بِشَرِّ مَا ذُكِرَ بِهِ أَحَدٌ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ‏[quran sura="9" aya_start="94" aya_end="94"]{‏يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لاَ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ‏}‏ الآيَةَ‏.‏

(Abdurrahmon ibn Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik otasidan rivoyat qildi:) Men otam Kaʼb ibn Molikni — u tavbasi qabul qilingan uch (kishi)ning biri (boʻ lib) — (shunday deganini) eshitdim: «Men Rasululloh ﷺdan hech bir gʻazotda — faqat ikki gʻazot, Usra (Tabuk) gʻazoti va Badr gʻazotidan tashqari — orqada qolmagan edim.» (Kaʼb) aytdi: Men Rasululloh ﷺning (oldiga borib) rost soʻzlashni choshgoh (paytida) qatʼiy qildim — u zot safardan kam hollarda (faqat) choshgohda qaytar va (avval) masjiddan boshlab, ikki rakat namoz oʻqir edilar. Paygʻambar ﷺ mening va ikki sherigimning gapirishidan (odamlarni) qaytardilar, biz(uch)dan boshqa hech bir qolgan (kishi)ning gapirishidan qaytarmadilar; shu sababli odamlar bizning gapimizdan chetlandi. Men shu holda turaverdim, to ish menga (juda) choʻ zildi; menga — oʻ lishimdan-u, Paygʻambar ﷺ menga namoz oʻqimasliklaridan, yoki Rasululloh ﷺ vafot etib, men odamlar ichida oʻ sha (chetlatilgan) holatda qolishimdan, hech kim men bilan gapirmasligi va menga namoz oʻqimaslikdan — koʻ ra muhimroq narsa yoʻq edi. Soʻng Alloh — kechaning oxirgi uchdan biri qolganida, Rasululloh ﷺ Ummu Salama huzurida boʻ lgan paytda — bizning tavbamizni oʻz Paygʻambariga ﷺ nozil qildi. Ummu Salama mening ishimda yaxshilik qiluvchi, ishimga eʼtiborli edi. Rasululloh ﷺ: «Ey Ummu Salama, Kaʼbning tavbasi qabul qilindi», dedilar. U: «Unga (odam) yuborib, xushxabar bermaymanmi?» dedi. U zot: «Unda odamlar sizlarni bosib (yanchib) ketadi va kechaning qolganida sizlarni uxlatmaydi», dedilar. To Rasululloh ﷺ bomdod namozini oʻqiganlarida, Allohning bizga (qilgan) tavbasini eʼlon qildilar. U zot xursand boʻ lganlarida, yuzlari — goʻyo oydan bir parcha kabi — nurlanar edi. Biz — Alloh bizga tavbani nozil qilganida — uzr aytgan (yolgʻonchi)lardan qabul qilingan ishdan orqada qoldirilgan uch (kishi) edik. Rasululloh ﷺga yolgʻon soʻzlab, botil bilan uzr aytgan oʻ sha qolganlar zikr qilinganida, ular — hech kim zikr qilinmagan eng yomon (sifat) bilan zikr qilindi. Alloh subhanahu: ‹Sizlar ularning oldiga qaytganingizda, ular sizlarga uzr aytadilar; ayt: ‹Uzr aytmanglar, biz sizlarga aslo ishonmaymiz; Alloh bizga xabarlaringizdan (allaqachon) xabar berdi; Alloh va Rasuli amalingizni (albatta) koʻ radi...›› (Tavba surasi, 94) (oyatini) oxiriga qadar (aytdi).(Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик отасидан ривоят қилди:) Мен отам Каъб ибн Моликни — у тавбаси қабул қилинган уч (киши)нинг бири (бў либ) — (шундай деганини) эшитдим: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан ҳеч бир ғазотда — фақат икки ғазот, Усра (Табук) ғазоти ва Бадр ғазотидан ташқари — орқада қолмаган эдим.» (Каъб) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг (олдига бориб) рост сўзлашни чошгоҳ (пайтида) қатъий қилдим — у зот сафардан кам ҳолларда (фақат) чошгоҳда қайтар ва (аввал) масжиддан бошлаб, икки ракат намоз ўқир эдилар. Пайғамбар ﷺ менинг ва икки шеригимнинг гапиришидан (одамларни) қайтардилар, биз(уч)дан бошқа ҳеч бир қолган (киши)нинг гапиришидан қайтармадилар; шу сабабли одамлар бизнинг гапимиздан четланди. Мен шу ҳолда туравердим, то иш менга (жуда) чў зилди; менга — ў лишимдан-у, Пайғамбар ﷺ менга намоз ўқимасликларидан, ёки Расулуллоҳ ﷺ вафот этиб, мен одамлар ичида ў ша (четлатилган) ҳолатда қолишимдан, ҳеч ким мен билан гапирмаслиги ва менга намоз ўқимасликдан — кў ра муҳимроқ нарса йўқ эди. Сўнг Аллоҳ — кечанинг охирги учдан бири қолганида, Расулуллоҳ ﷺ Умму Салама ҳузурида бў лган пайтда — бизнинг тавбамизни ўз Пайғамбарига ﷺ нозил қилди. Умму Салама менинг ишимда яхшилик қилувчи, ишимга эътиборли эди. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Умму Салама, Каъбнинг тавбаси қабул қилинди», дедилар. У: «Унга (одам) юбориб, хушхабар бермайманми?» деди. У зот: «Унда одамлар сизларни босиб (янчиб) кетади ва кечанинг қолганида сизларни ухлатмайди», дедилар. То Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозини ўқиганларида, Аллоҳнинг бизга (қилган) тавбасини эълон қилдилар. У зот хурсанд бў лганларида, юзлари — гўё ойдан бир парча каби — нурланар эди. Биз — Аллоҳ бизга тавбани нозил қилганида — узр айтган (ёлғончи)лардан қабул қилинган ишдан орқада қолдирилган уч (киши) эдик. Расулуллоҳ ﷺга ёлғон сўзлаб, ботил билан узр айтган ў ша қолганлар зикр қилинганида, улар — ҳеч ким зикр қилинмаган энг ёмон (сифат) билан зикр қилинди. Аллоҳ субҳанаҳу: ‹Сизлар уларнинг олдига қайтганингизда, улар сизларга узр айтадилар; айт: ‹Узр айтманглар, биз сизларга асло ишонмаймиз; Аллоҳ бизга хабарларингиздан (аллақачон) хабар берди; Аллоҳ ва Расули амалингизни (албатта) кў ради...›› (Тавба сураси, 94) (оятини) охирига қадар (айтди).

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ـ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ـ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ قِصَّةِ، تَبُوكَ‏.‏ فَوَاللَّهِ مَا أَعْلَمُ أَحَدًا أَبْلاَهُ اللَّهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ أَحْسَنَ مِمَّا أَبْلاَنِي، مَا تَعَمَّدْتُ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا كَذِبًا، وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم ‏[quran sura="9" aya_start="117" aya_end="117"]{‏لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="9" aya_start="119" aya_end="119"]{‏وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ‏}‏

(Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik — u Kaʼb ibn Molikga yetakchi edi — aytdi:) Men Kaʼb ibn Molikni — u Tabuk qissasidan (jangdan) qolganida — (shunday) soʻzlab berayotganini eshitdim: «Allohga qasamki, men hech kimni — Alloh meni rost soʻzda sinab (mukofotlab) qilganchalik chiroyliroq sinaganini bilmayman; men buni Rasululloh ﷺga zikr qilganimdan to shu kunimgacha qasdan yolgʻon soʻzlamadim. Alloh azza va jalla oʻz Rasuliga ﷺ ‹Alloh Paygʻambarning va muhojirlarning (tavbasini) qabul qildi...› (degan oyatdan) to ‹...va sodiqlar bilan birga boʻ linglar› (Tavba surasi, 119) (degan soʻzigacha) (oyatini) nozil qildi», dedi.(Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик — у Каъб ибн Моликга етакчи эди — айтди:) Мен Каъб ибн Моликни — у Табук қиссасидан (жангдан) қолганида — (шундай) сўзлаб бераётганини эшитдим: «Аллоҳга қасамки, мен ҳеч кимни — Аллоҳ мени рост сўзда синаб (мукофотлаб) қилганчалик чиройлироқ синаганини билмайман; мен буни Расулуллоҳ ﷺга зикр қилганимдан то шу кунимгача қасдан ёлғон сўзламадим. Аллоҳ азза ва жалла ўз Расулига ﷺ ‹Аллоҳ Пайғамбарнинг ва муҳожирларнинг (тавбасини) қабул қилди...› (деган оятдан) то ‹...ва содиқлар билан бирга бў линглар› (Тавба сураси, 119) (деган сўзигача) (оятини) нозил қилди», деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ تَبُوكَ، وَنَهَى، رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ كَلاَمِنَا، وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلاَمِ أَمْ لاَ حَتَّى كَمَلَتْ خَمْسُونَ لَيْلَةً، وَآذَنَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى الْفَجْرَ‏.‏

(Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi.) (Abdulloh ibn Kaʼb aytdi: Men Kaʼb ibn Molikning — Tabukdan (jangdan) qolib ketganida va Rasululloh ﷺ biz bilan gaplashishdan (odamlarni) qaytarganida (boʻlgan voqeani) — aytib berayotganini eshitdim:) Men Rasululloh ﷺning oldilariga kelib, u zotga salom berardim va oʻzimga oʻzim: «(U zot) salomga alik olib, labini qimirlatdimi yoki yoʻqmi?» der edim — toki ellik kecha tugab, Paygʻambar ﷺ bomdod (namozini) oʻqiganida, Allohning bizning tavbamizni qabul qilganini eʼlon qilgunlarigacha.(Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади.) (Абдуллоҳ ибн Каъб айтди: Мен Каъб ибн Моликнинг — Табукдан (жангдан) қолиб кетганида ва Расулуллоҳ ﷺ биз билан гаплашишдан (одамларни) қайтарганида (бўлган воқеани) — айтиб бераётганини эшитдим:) Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб, у зотга салом берардим ва ўзимга ўзим: «(У зот) саломга алик олиб, лабини қимирлатдими ёки йўқми?» дер эдим — токи эллик кеча тугаб, Пайғамбар ﷺ бомдод (намозини) ўқиганида, Аллоҳнинг бизнинг тавбамизни қабул қилганини эълон қилгунларигача.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ـ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ ـ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، قَالَ لَمَّا تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ ـ فَذَكَرَ حَدِيثَهُ ـ وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا، فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، وَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا‏.‏

(Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik — u koʻzi koʻr boʻlganida otasi Kaʼbning (yetaklab yuruvchi) qoʻlboshchisi (yetaklovchisi) edi — aytdi: Men Kaʼb ibn Molikning shunday deganini eshitdim:) U Tabuk gʻazotida Rasululloh ﷺdan (ortda) qolib ketganida — (Kaʼb oʻz) hadisini (toʻliq) zikr qildi — Rasululloh ﷺ musulmonlarni biz bilan gaplashishdan qaytardilar. Bas, biz shu (holatda) ellik kecha turdik; soʻng Rasululloh ﷺ Allohning bizning tavbamizni qabul qilganini (eʼlon qilib) bildirdilar.(Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик — у кўзи кўр бўлганида отаси Каъбнинг (етаклаб юрувчи) қўлбошчиси (етакловчиси) эди — айтди: Мен Каъб ибн Моликнинг шундай деганини эшитдим:) У Табук ғазотида Расулуллоҳ ﷺдан (ортда) қолиб кетганида — (Каъб ўз) ҳадисини (тўлиқ) зикр қилди — Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларни биз билан гаплашишдан қайтардилар. Бас, биз шу (ҳолатда) эллик кеча турдик; сўнг Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳнинг бизнинг тавбамизни қабул қилганини (эълон қилиб) билдирдилар.