Abu Bakr ibn Abdurahmon

حَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، جَمِيعًا عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، - قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، - قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا أَرَى عَلَى أَحَدٍ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ شَيْئًا وَمَا أُبَالِي أَنْ لاَ أَطُوفَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ قَالَتْ بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي طَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَطَافَ الْمُسْلِمُونَ فَكَانَتْ سُنَّةً وَإِنَّمَا كَانَ مَنْ أَهَلَّ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي بِالْمُشَلَّلِ لاَ يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَلَمَّا كَانَ الإِسْلاَمُ سَأَلْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏}‏ وَلَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ لَكَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لأَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَأَعْجَبَهُ ذَلِكَ ‏.‏ وَقَالَ إِنَّ هَذَا الْعِلْمُ ‏.‏ وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ إِنَّمَا كَانَ مَنْ لاَ يَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مِنَ الْعَرَبِ يَقُولُونَ إِنَّ طَوَافَنَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَجَرَيْنِ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ ‏.‏ وَقَالَ آخَرُونَ مِنَ الأَنْصَارِ إِنَّمَا أُمِرْنَا بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ وَلَمْ نُؤْمَرْ بِهِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ‏}‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَأُرَاهَا قَدْ نَزَلَتْ فِي هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: (Urva) dedi: Men Nabiy ﷺ ning rafiqalari Oishaga: «Safo bilan Marva orasini tavof qilmagan kishiga hech narsa (gunoh) boʻladi deb koʻrmayman va ikkovi orasini tavof qilmasligimga ahamiyat ham bermayman», dedim. (Oisha): «Sen juda yomon gap aytding, ey jiyanim! Rasululloh ﷺ tavof (saʼy) qildilar, musulmonlar ham tavof qildilar, shunday qilib u sunnatga aylandi. Mushallaldagi Manot tagʻut (butiga atab) niyat qilganlargina Safo bilan Marva orasini tavof qilmas edilar. Islom kelganida biz Nabiy ﷺ dan bu haqda soʻradik, shunda Alloh azza va jalla: {Albatta, Safo va Marva Allohning shiorlaridandir. Bas, kim Baytni haj yoki umra qilsa, ularning ikkovini tavof qilishida unga gunoh yoʻq} (Baqara 158) — (ayatini) nozil qildi. Agar sen aytganingdek boʻlganida, ‹Ularning ikkovi orasini tavof qilmasa, unga gunoh yoʻq› boʻlur edi», dedi. Zuhriy dedi: Men buni Abu Bakr ibn Abdurahmon ibn al-Horis ibn Hishomga zikr qildim, bu unga maʼqul boʻldi va: «Albatta, mana shu ilmdir. Men ilm ahlidan boʻlgan kishilarni shunday deyishganini eshitdim: arablardan Safo bilan Marva orasini tavof qilmaydiganlar: ‹Bizning bu ikki tosh orasini tavof qilishimiz johiliyat ishidandir› der edilar. Ansorlardan boshqalar esa: ‹Biz faqat Baytni tavof qilishga buyurilganmiz, Safo bilan Marva orasini (tavof qilishga) buyurilmaganmiz› der edilar. Shunda Alloh azza va jalla: {Albatta, Safo va Marva Allohning shiorlaridandir} (Baqara 158) ni nozil qildi», dedi. Abu Bakr ibn Abdurahmon: «Bas, men bu (ayat) anavilar va manavilar haqida nozil boʻlgan deb koʻraman», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: (Урва) деди: Мен Набий ﷺ нинг рафиқалари Оишага: «Сафо билан Марва орасини тавоф қилмаган кишига ҳеч нарса (гуноҳ) бўлади деб кўрмайман ва иккови орасини тавоф қилмаслигимга аҳамият ҳам бермайман», дедим. (Оиша): «Сен жуда ёмон гап айтдинг, эй жияним! Расулуллоҳ ﷺ тавоф (саъй) қилдилар, мусулмонлар ҳам тавоф қилдилар, шундай қилиб у суннатга айланди. Мушаллалдаги Манот тағут (бутига атаб) ният қилганларгина Сафо билан Марва орасини тавоф қилмас эдилар. Ислом келганида биз Набий ﷺ дан бу ҳақда сўрадик, шунда Аллоҳ азза ва жалла: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳнинг шиорларидандир. Бас, ким Байтни ҳаж ёки умра қилса, уларнинг икковини тавоф қилишида унга гуноҳ йўқ} (Бақара 158) — (аятини) нозил қилди. Агар сен айтганингдек бўлганида, ‹Уларнинг иккови орасини тавоф қилмаса, унга гуноҳ йўқ› бўлур эди», деди. Зуҳрий деди: Мен буни Абу Бакр ибн Абдураҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомга зикр қилдим, бу унга маъқул бўлди ва: «Албатта, мана шу илмдир. Мен илм аҳлидан бўлган кишиларни шундай дейишганини эшитдим: араблардан Сафо билан Марва орасини тавоф қилмайдиганлар: ‹Бизнинг бу икки тош орасини тавоф қилишимиз жоҳилият ишидандир› дер эдилар. Ансорлардан бошқалар эса: ‹Биз фақат Байтни тавоф қилишга буюрилганмиз, Сафо билан Марва орасини (тавоф қилишга) буюрилмаганмиз› дер эдилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳнинг шиорларидандир} (Бақара 158) ни нозил қилди», деди. Абу Бакр ибн Абдураҳмон: «Бас, мен бу (аят) анавилар ва манавилар ҳақида нозил бўлган деб кўраман», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُمَىٍّ، مَوْلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، يَقُولُ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنِّي قَدْ كُنْتُ تَجَهَّزْتُ لِلْحَجِّ فَاعْتَرَضَ لِي ‏.‏ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اعْتَمِرِي فِي رَمَضَانَ فَإِنَّ عُمْرَةً فِيهِ كَحِجَّةٍ ‏"‏ ‏.‏

Sumayy — Abu Bakr ibn Abdurahmonning mavlosi — Abu Bakr ibn Abdurahmon (rahimahulloh)ning shunday deganini eshitdi: «Bir ayol Rasululloh ﷺ oldilariga kelib: ‹Men haj uchun tayyorgarlik koʻrgan edim, biroq menga (bir toʻsiq) yuz berdi›, dedi. Rasululloh ﷺ unga: ‹Ramazonda umra qil, chunki undagi umra bir hajga (teng)dir›, dedilar».Сумайй — Абу Бакр ибн Абдураҳмоннинг мавлоси — Абу Бакр ибн Абдураҳмон (раҳимаҳуллоҳ)нинг шундай деганини эшитди: «Бир аёл Расулуллоҳ ﷺ олдиларига келиб: ‹Мен ҳаж учун тайёргарлик кўрган эдим, бироқ менга (бир тўсиқ) юз берди›, деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: ‹Рамазонда умра қил, чунки ундаги умра бир ҳажга (тенг)дир›, дедилар».

وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نَا أَبُو صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي يُونُسُ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي ابْنُ الْمُسَيِّبِ ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ، قَالَ : صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الظُّهْرَ أَوِ الْعَصْرَ ، فَسَلَّمَ فِي رَكْعَتَيْنِ مِنْ إِحْدَاهُمَا ، فَقَالَ لَهُ ذُو الشِّمَالَيْنِ ابْنُ عَبْدِ عَمْرِو بْنِ نَضْلَةَ الْخُزَاعِيُّ ، وَهُوَ حَلِيفُ بَنِي زُهْرَةَ : قَصُرَتِ الصَّلاةُ أَمْ نَسِيتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَمْ أَنْسَ وَلَمْ تُقْصَرْ " ، قَالَ ذُو الشِّمَالَيْنِ : قَدْ كَانَ بَعْضُ ذَلِكَ ، فَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى النَّاسِ ، فَقَالَ : " أَصَدَقَ ذُو الْيَدَيْنِ " ، قَالُوا : نَعَمْ ، يَا رَسُولَ اللَّهِ ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَتَمَّ الصَّلاةَ " ، وَلَمْ يُحَدِّثْنِي أَحَدٌ مِنْهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ فِي تِلْكَ الصَّلاةِ وَذَلِكَ فِيمَا نَرَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ مِنْ أَجْلِ أَنَّ النَّاسَ يَقَّنُوا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى اسْتَيْقَنَ ثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نَا أَبُو سَعِيدٍ الْجُعْفِيُّ ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ، قَالَ : صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الظُّهْرَ أَوِ الْعَصْرَ ، قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بِمِثْلِ حَدِيثِ أَبِي صَالِحٍ غَيْرَ أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ كَلامَ الزُّهْرِيِّ فِي آخِرِ الْحَدِيثِ ثنا مُحَمَّدٌ ، نَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، نَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ ، نَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ابْنُ عَمْرٍو ، قَالَ : سَأَلْتُ الزُّهْرِيَّ عَنْ رَجُلٍ سَهَا فِي صَلاتِهِ ، فَتَكَلَّمَ ، فَقَالَ : أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ ، وَأَبُو سَلَمَةَ ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ، قَالَ : ثُمَّ ذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِهِمْ فِي قِصَّةِ ذِي الْيَدَيْنِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ peshin yoki asrni oʻqidilar va ularning biridan ikki rakaatda salom berdilar. Shunda Zush-Shimolayn ibn Abdu Amr ibn Nazla al-Xuzoiy — u Bani Zuhraning halifi edi — u zotga: «Namoz qisqartirildimi yoki unutdingizmi, yo Rasululloh?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Men unutmadim va (namoz) qisqartirilmadi», dedilar. Zush-Shimolayn: «Bularning baʼzisi boʻldi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ odamlarga yuzlanib: «Zul-Yadayn rost aytdimi?» dedilar. Ular: «Ha, yo Rasululloh», deyishdi. Bas, Rasululloh ﷺ turib, namozni toʻliq oʻqidilar. (Ibn Shihob dedi:) Ulardan birortasi menga Rasululloh ﷺ oʻsha namozda oʻtirgan holda ikki sajda qilganlarini rivoyat qilmadi. Bu — bizning koʻrishimizcha, Alloh yaxshi biluvchi — odamlar Rasululloh ﷺni aniq ishontirganlari va u zot aniq ishonch hosil qilganlari sababidandir. Yunus Ibn Shihobdan (rivoyat qildi): Menga Said ibn al-Musayyab, Ubaydulloh ibn Abdulloh, Abu Salama ibn Abdurahmon va Abu Bakr ibn Abdurahmon rivoyat qilishdiki, Abu Hurayra: «Rasululloh ﷺ bizga peshin yoki asrni oʻqib berdilar», dedi. Muhammad ibn Yahyo: Abu Solihning hadisi kabi, dedi; faqat u hadisning oxiridagi Zuhriyning soʻzini zikr qilmadi. Abdurahmon ibn Amr aytdi: Men Zuhriydan namozida sahv qilib, gapirib yuborgan kishi haqida soʻradim. U: Menga Said ibn al-Musayyab, Abu Salama va Ubaydulloh ibn Abdulloh xabar berishdiki, Abu Hurayra shunday dedi, deb, soʻng Zul-Yadayn qissasida ularning hadisiga oʻxshashini zikr qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ пешин ёки асрни ўқидилар ва уларнинг биридан икки ракаатда салом бердилар. Шунда Зуш-Шимолайн ибн Абду Амр ибн Назла ал-Хузоий — у Бани Зуҳранинг ҳалифи эди — у зотга: «Намоз қисқартирилдими ёки унутдингизми, ё Расулуллоҳ?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен унутмадим ва (намоз) қисқартирилмади», дедилар. Зуш-Шимолайн: «Буларнинг баъзиси бўлди», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ одамларга юзланиб: «Зул-Ядайн рост айтдими?» дедилар. Улар: «Ҳа, ё Расулуллоҳ», дейишди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ туриб, намозни тўлиқ ўқидилар. (Ибн Шиҳоб деди:) Улардан бирортаси менга Расулуллоҳ ﷺ ўша намозда ўтирган ҳолда икки сажда қилганларини ривоят қилмади. Бу — бизнинг кўришимизча, Аллоҳ яхши билувчи — одамлар Расулуллоҳ ﷺни аниқ ишонтирганлари ва у зот аниқ ишонч ҳосил қилганлари сабабидандир. Юнус Ибн Шиҳобдан (ривоят қилди): Менга Саид ибн ал-Мусайяб, Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ, Абу Салама ибн Абдураҳмон ва Абу Бакр ибн Абдураҳмон ривоят қилишдики, Абу Ҳурайра: «Расулуллоҳ ﷺ бизга пешин ёки асрни ўқиб бердилар», деди. Муҳаммад ибн Яҳё: Абу Солиҳнинг ҳадиси каби, деди; фақат у ҳадиснинг охиридаги Зуҳрийнинг сўзини зикр қилмади. Абдураҳмон ибн Амр айтди: Мен Зуҳрийдан намозида саҳв қилиб, гапириб юборган киши ҳақида сўрадим. У: Менга Саид ибн ал-Мусайяб, Абу Салама ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ хабар беришдики, Абу Ҳурайра шундай деди, деб, сўнг Зул-Ядайн қиссасида уларнинг ҳадисига ўхшашини зикр қилди.

ثنا مُحَمَّدٌ ، نَا أَبُو الْيَمَانِ ، قَالَ : أنا شُعَيْبٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَهَا فِي صَلاتِهِ " . وَثنا مُحَمَّدٌ ، نَا مُطَرِّفٌ ، وَقَرَأْتُهُ عَلَى ابْنِ نَافِعٍ ، عَنْ مَالِكٍ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، وَأَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مِثْلَ ذَلِكَ ، ثنا مُحَمَّدٌ ، وَنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ ، نَا أَبِي ، عَنْ صَالِحٍ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ شِهَابٍ : وَأَخْبَرَنِي هَذَا الْخَبَرَ ، سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : وَأَخْبَرَنِيهُ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى ، يَقُولُ : وَهَذِهِ الأَسَانِيدُ عِنْدَنَا مَحْفُوظَةٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، إِلا حَدِيثَ أَبِي بَكْرِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ ، فَإِنَّهُ يَتَخَالَجُ فِي النَّفْسِ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ مُرْسَلا لِرِوَايَةِ مَالِكٍ ، وَشُعَيْبٍ ، وَصَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ ، وَقَدْ عَارَضَهُمْ مَعْمَرٌ ، فَذَكَرَ فِي الْحَدِيثِ أَبَا هُرَيْرَةَ ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَقَوْلُهُ فِي خَبَرِ مُحَمَّدِ بْنِ كَثِيرٍ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ فِي آخِرِ الْخَبَرِ : وَلَمْ يَسْجُدْ سَجْدَتَيِ السَّهْوِ حِينَ لَقَّنَهُ النَّاسُ ، إِنَّمَا هُوَ مِنْ كَلامِ الزُّهْرِيِّ ، لا مِنْ قَوْلِ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَلا تَرَى مُحَمَّدَ بْنَ يُوسُفَ لَمْ يَذْكُرْ هَذِهِ اللَّفْظَةَ فِي قِصَّتِهِ ، وَلا ذَكَرَهُ ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ يُونُسَ ، وَلا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو ، وَلا أَحَدٌ مِمَّنْ ذَكَرْتُ حَدِيثَهُمْ ، خَلا أَبِي صَالِحٍ ، عَنِ اللَّيْثِ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، فَإِنَّهُ سَهَا فِي الْخَبَرِ وَأَوْهَمَ الْخَطَأَ فِي رِوَايَتِهِ ، فَذَكَرَ آخِرَ الْكَلامِ الَّذِي هُوَ مِنْ قَوْلِ الزُّهْرِيِّ مُجَرَّدًا ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَسْجُدْ يَوْمَ ذِي الْيَدَيْنِ وَلَمْ يَحْفَظِ الْقِصَّةَ بِتَمَامِهَا ، وَاللَّيْثُ فِي خَبَرِهِ عَنْ يُونُسَ قَدْ ذَكَرَ الْقِصَّةَ بِتَمَامِهَا ، وَأَعْلَمُ أَنَّ الزُّهْرِيَّ إِنَّمَا قَالَ : لَمْ يَسْجُدِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَئِذٍ ، إِنَّهُ لَمْ يُحَدِّثْهُ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَجَدَ يَوْمَئِذٍ ، لا أَنَّهُمُ حَدَّثُوهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَسْجُدْ يَوْمَئِذٍ ، وَقَدْ تَوَاتَرَتِ الأَخْبَارُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مِنَ الطُّرُقِ الَّتِي لا يَدْفَعُهَا عَالِمٌ بِالأَخْبَارِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَجَدَ سَجْدَتَيِ السَّهْوِ يَوْمَ ذِي الْيَدَيْنِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ أَمْلَيْتُ خَبَرَ شُعْبَةَ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَطُرُقَ أَخْبَارِ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَطُرُقَ أَخْبَارِ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَخَبَرَ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ مَوْلَى ابْنِ أَبِي أَحْمَدَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَجَدَ يَوْمَ ذِي الْيَدَيْنِ سَجْدَتَيِ السَّهْوِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَرَّجْتُ طُرُقَ هَذِهِ الأَخْبَارِ وَأَلْفَاظَهَا فِي كِتَابِ الْكَبِيرُ

Abu Bakr ibn Sulaymon ibn Abu Hasma xabar berdiki, Nabiy ﷺ namozlarida sahv qildilar. Molik Ibn Shihobdan, u Said ibn al-Musayyab va Abu Salama ibn Abdurahmondan shunga oʻxshashini (rivoyat qildi). Solih aytdi: Ibn Shihob dedi: Menga bu xabarni Said ibn al-Musayyab Abu Hurayradan xabar berdi; uni menga Abu Salama ibn Abdurahmon, Abu Bakr ibn Abdurahmon va Ubaydulloh ibn Abdulloh ham xabar berishdi. Men Muhammad ibn Yahyoning shunday deganini eshitdim: Bu isnodlar bizning nazdimizda Abu Hurayradan mahfuzdir — faqat Abu Bakr ibn Sulaymon ibn Abu Hasmaning hadisi bundan mustasno: Molik, Shuayb va Solih ibn Kaysonning rivoyati sababli, uning mursal boʻlishi koʻngilda tebranib turadi. Maʼmar esa ularga muxolif boʻlib, hadisda Abu Hurayrani zikr qilgan; Alloh yaxshi biluvchidir. Abu Bakr aytdi: Muhammad ibn Kasirning al-Avzoiydan (rivoyat qilgan) xabarining oxiridagi: «Odamlar u zotga eslatganlarida sahvning ikki sajdasini qilmadilar», degan soʻz faqat Zuhriyning kalomidandir, Abu Hurayraning soʻzidan emas. Muhammad ibn Yusuf oʻz qissasida bu lafzni zikr qilmaganini koʻrmayapsanmi? Ibn Vahb ham Yunusdan (rivoyat qilib) uni zikr qilmagan, Valid ibn Muslim ham Abdurahmon ibn Amrdan (rivoyat qilib) zikr qilmagan; men hadisini zikr qilganlardan hech biri (zikr qilmagan) — Abu Solihdan boshqa: u Laysdan, u Ibn Shihobdan (rivoyat qilib) bu xabarda sahv qilgan va rivoyatida xatoga yoʻl qoʻygan: u Zuhriyning soʻzidan boʻlgan kalomning oxirini yolgʻiz holda Abu Hurayradan: «Rasululloh ﷺ Zul-Yadayn kuni sajda qilmadilar», deb zikr qilgan va qissani toʻlaligicha yod saqlamagan. Lays esa Yunusdan (rivoyat qilgan) xabarida qissani toʻlaligicha zikr qilgan. Bilgin: Zuhriy: «Nabiy ﷺ oʻsha kuni sajda qilmadilar», deganida, faqat ularning hech biri unga Nabiy ﷺ oʻsha kuni sajda qilganlarini rivoyat qilmaganini (nazarda tutgan); ular unga Abu Hurayradan Nabiy ﷺ oʻsha kuni sajda qilmaganlarini rivoyat qilgan emaslar. Holbuki Abu Hurayradan — xabarlarni biladigan olim rad eta olmaydigan yoʻllar bilan — Nabiy ﷺ Zul-Yadayn kuni sahvning ikki sajdasini qilganlari haqidagi xabarlar mutavotir boʻlib kelgan. Abu Bakr aytdi: Men Shuʼbaning Saʼd ibn Ibrohimdan, u Abu Salamadan, u Abu Hurayradan (rivoyat qilgan) xabarini; Yahyo ibn Abu Kasirning Abu Salamadan, u Abu Hurayradan (rivoyat qilgan) xabarlari yoʻllarini; Muhammad ibn Siyrinning Abu Hurayradan (rivoyat qilgan) xabarlari yoʻllarini; hamda Dovud ibn al-Husaynning Ibn Abu Ahmadning mavlosi Abu Sufyondan, u Abu Hurayradan (rivoyat qilgan) xabarini — Nabiy ﷺ Zul-Yadayn kuni sahvning ikki sajdasini qilganlari haqida — yozdirganman. Abu Bakr aytdi: Men bu xabarlarning yoʻllari va lafzlarini al-Kitob al-Kabirda chiqarganman.Абу Бакр ибн Сулаймон ибн Абу Ҳасма хабар бердики, Набий ﷺ намозларида саҳв қилдилар. Молик Ибн Шиҳобдан, у Саид ибн ал-Мусайяб ва Абу Салама ибн Абдураҳмондан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Солиҳ айтди: Ибн Шиҳоб деди: Менга бу хабарни Саид ибн ал-Мусайяб Абу Ҳурайрадан хабар берди; уни менга Абу Салама ибн Абдураҳмон, Абу Бакр ибн Абдураҳмон ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ҳам хабар беришди. Мен Муҳаммад ибн Яҳёнинг шундай деганини эшитдим: Бу иснодлар бизнинг наздимизда Абу Ҳурайрадан маҳфуздир — фақат Абу Бакр ибн Сулаймон ибн Абу Ҳасманинг ҳадиси бундан мустасно: Молик, Шуайб ва Солиҳ ибн Кайсоннинг ривояти сабабли, унинг мурсал бўлиши кўнгилда тебраниб туради. Маъмар эса уларга мухолиф бўлиб, ҳадисда Абу Ҳурайрани зикр қилган; Аллоҳ яхши билувчидир. Абу Бакр айтди: Муҳаммад ибн Касирнинг ал-Авзоийдан (ривоят қилган) хабарининг охиридаги: «Одамлар у зотга эслатганларида саҳвнинг икки саждасини қилмадилар», деган сўз фақат Зуҳрийнинг каломидандир, Абу Ҳурайранинг сўзидан эмас. Муҳаммад ибн Юсуф ўз қиссасида бу лафзни зикр қилмаганини кўрмаяпсанми? Ибн Ваҳб ҳам Юнусдан (ривоят қилиб) уни зикр қилмаган, Валид ибн Муслим ҳам Абдураҳмон ибн Амрдан (ривоят қилиб) зикр қилмаган; мен ҳадисини зикр қилганлардан ҳеч бири (зикр қилмаган) — Абу Солиҳдан бошқа: у Лайсдан, у Ибн Шиҳобдан (ривоят қилиб) бу хабарда саҳв қилган ва ривоятида хатога йўл қўйган: у Зуҳрийнинг сўзидан бўлган каломнинг охирини ёлғиз ҳолда Абу Ҳурайрадан: «Расулуллоҳ ﷺ Зул-Ядайн куни сажда қилмадилар», деб зикр қилган ва қиссани тўлалигича ёд сақламаган. Лайс эса Юнусдан (ривоят қилган) хабарида қиссани тўлалигича зикр қилган. Билгин: Зуҳрий: «Набий ﷺ ўша куни сажда қилмадилар», деганида, фақат уларнинг ҳеч бири унга Набий ﷺ ўша куни сажда қилганларини ривоят қилмаганини (назарда тутган); улар унга Абу Ҳурайрадан Набий ﷺ ўша куни сажда қилмаганларини ривоят қилган эмаслар. Ҳолбуки Абу Ҳурайрадан — хабарларни биладиган олим рад эта олмайдиган йўллар билан — Набий ﷺ Зул-Ядайн куни саҳвнинг икки саждасини қилганлари ҳақидаги хабарлар мутавотир бўлиб келган. Абу Бакр айтди: Мен Шуъбанинг Саъд ибн Иброҳимдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилган) хабарини; Яҳё ибн Абу Касирнинг Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилган) хабарлари йўлларини; Муҳаммад ибн Сийриннинг Абу Ҳурайрадан (ривоят қилган) хабарлари йўлларини; ҳамда Довуд ибн ал-Ҳусайннинг Ибн Абу Аҳмаднинг мавлоси Абу Суфёндан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилган) хабарини — Набий ﷺ Зул-Ядайн куни саҳвнинг икки саждасини қилганлари ҳақида — ёздирганман. Абу Бакр айтди: Мен бу хабарларнинг йўллари ва лафзларини ал-Китоб ал-Кабирда чиқарганман.