وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ، وَعُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، وَأَبَا، بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ كَانُوا يَتَنَفَّلُونَ فِي السَّفَرِ . قَالَ يَحْيَى وَسُئِلَ مَالِكٌ عَنِ النَّافِلَةِ فِي السَّفَرِ فَقَالَ لاَ بَأْسَ بِذَلِكَ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ .
Molikka yetib kelishicha, Qosim ibn Muhammad, Urva ibn az-Zubayr va Abu Bakr ibn Abdurrahmon (rahimahumulloh) safarda nafl (namoz) oʻqir edilar. Yahyo aytdi: Molikdan safardagi nafl namozi haqida soʻralganda, u: «Bunda — kechasi ham, kunduzi ham — hech qanday ziyon yoʻq. Menga baʼzi ilm ahllari shunday qilgani haqida xabar yetgan», dedi.Моликка етиб келишича, Қосим ибн Муҳаммад, Урва ибн аз-Зубайр ва Абу Бакр ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳумуллоҳ) сафарда нафл (намоз) ўқир эдилар. Яҳё айтди: Моликдан сафардаги нафл намози ҳақида сўралганда, у: «Бунда — кечаси ҳам, кундузи ҳам — ҳеч қандай зиён йўқ. Менга баъзи илм аҳллари шундай қилгани ҳақида хабар етган», деди.
وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُمَىٍّ، مَوْلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، يَقُولُ كُنْتُ أَنَا وَأَبِي، عِنْدَ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ - وَهُوَ أَمِيرُ الْمَدِينَةِ - فَذُكِرَ لَهُ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ مَنْ أَصْبَحَ جُنُبًا أَفْطَرَ ذَلِكَ الْيَوْمَ . فَقَالَ مَرْوَانُ أَقْسَمْتُ عَلَيْكَ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ لَتَذْهَبَنَّ إِلَى أُمَّىِ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ فَلَتَسْأَلَنَّهُمَا عَنْ ذَلِكَ فَذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ وَذَهَبْتُ مَعَهُ حَتَّى دَخَلْنَا عَلَى عَائِشَةَ فَسَلَّمَ عَلَيْهَا ثُمَّ قَالَ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّا كُنَّا عِنْدَ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ فَذُكِرَ لَهُ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ مَنْ أَصْبَحَ جُنُبًا أَفْطَرَ ذَلِكَ الْيَوْمَ . قَالَتْ عَائِشَةُ لَيْسَ كَمَا قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ أَتَرْغَبُ عَمَّا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ لاَ وَاللَّهِ . قَالَتْ عَائِشَةُ فَأَشْهَدُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يُصْبِحُ جُنُبًا مِنْ جِمَاعٍ غَيْرِ احْتِلاَمٍ ثُمَّ يَصُومُ ذَلِكَ الْيَوْمَ . قَالَ ثُمَّ خَرَجْنَا حَتَّى دَخَلْنَا عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ فَسَأَلَهَا عَنْ ذَلِكَ فَقَالَتْ مِثْلَ مَا قَالَتْ عَائِشَةُ . قَالَ فَخَرَجْنَا حَتَّى جِئْنَا مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ فَذَكَرَ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ مَا قَالَتَا فَقَالَ مَرْوَانُ أَقْسَمْتُ عَلَيْكَ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ لَتَرْكَبَنَّ دَابَّتِي فَإِنَّهَا بِالْبَابِ فَلْتَذْهَبَنَّ إِلَى أَبِي هُرَيْرَةَ فَإِنَّهُ بِأَرْضِهِ بِالْعَقِيقِ فَلْتُخْبِرَنَّهُ ذَلِكَ . فَرَكِبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ وَرَكِبْتُ مَعَهُ حَتَّى أَتَيْنَا أَبَا هُرَيْرَةَ فَتَحَدَّثَ مَعَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ سَاعَةً ثُمَّ ذَكَرَ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ أَبُو هُرَيْرَةَ لاَ عِلْمَ لِي بِذَاكَ إِنَّمَا أَخْبَرَنِيهِ مُخْبِرٌ .
Sumayy — Abu Bakrning mavlosi — dan rivoyat qilinishicha, u Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishomning bunday deganini eshitgan: «Men va otam Marvon ibn al-Hakamning oldida edik — u Madina amiri edi. Unga Abu Hurayra: ‹Kim junub holida tongga chiqsa, oʻsha kuni roʻzasi buziladi›, deb aytishi eslatildi. Marvon: ‹Ey Abdurrahmon, senga qasam ichamanki, albatta muʼminlarning onalari Oisha va Ummu Salamaning oldiga borib, bu haqda ulardan soʻrab kelasan›, dedi. Abdurrahmon bordi, men ham u bilan bordim, nihoyat Oishaning huzuriga kirdik. U unga salom berdi, soʻng: ‹Ey muʼminlarning onasi, biz Marvon ibn al-Hakamning oldida edik, unga Abu Hurayra: ‹Kim junub holida tongga chiqsa, oʻsha kuni roʻzasi buziladi›, deb aytishi eslatildi›, dedi. Oisha: ‹Abu Hurayra aytganidek emas. Ey Abdurrahmon, sen Rasululloh ﷺ qilar edilar (qilgan ish)dan yuz oʻgirasanmi?›, dedi. Abdurrahmon: ‹Yoʻq, Allohga qasam›, dedi. Oisha: ‹Men Rasululloh ﷺ haqlarida guvohlik beramanki, u zot ehtilomdan emas, jimoʼdan junub boʻlgan holda tongga chiqar, soʻng oʻsha kuni roʻza tutar edilar›, dedi. (Abu Bakr) dedi: Soʻng biz chiqib, Ummu Salamaning huzuriga kirdik. U undan shu haqda soʻradi, u ham Oisha aytganidek dedi. (Abu Bakr) dedi: Soʻng biz chiqib, Marvon ibn al-Hakamning oldiga keldik. Abdurrahmon unga ikkovi aytgan (soʻz)ni aytdi. Marvon: ‹Ey Abu Muhammad, senga qasam ichamanki, albatta eshik oldidagi ulovimga minib, Abu Hurayraning oldiga borasan — u al-Aqiqdagi yerida — va bu (gap)ni unga xabar qilasan›, dedi. Abdurrahmon minib joʻnadi, men ham u bilan mindim, nihoyat Abu Hurayraning oldiga keldik. Abdurrahmon u bilan bir muddat suhbatlashdi, soʻng unga bu (masala)ni eslatdi. Shunda Abu Hurayra unga: ‹Bu haqda menda ilm yoʻq, uni menga faqat bir xabarchi xabar qilgan edi, xolos›, dedi.»Сумайй — Абу Бакрнинг мавлоси — дан ривоят қилинишича, у Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомнинг бундай деганини эшитган: «Мен ва отам Марвон ибн ал-Ҳакамнинг олдида эдик — у Мадина амири эди. Унга Абу Ҳурайра: ‹Ким жунуб ҳолида тонгга чиқса, ўша куни рўзаси бузилади›, деб айтиши эслатилди. Марвон: ‹Эй Абдурраҳмон, сенга қасам ичаманки, албатта муъминларнинг оналари Оиша ва Умму Саламанинг олдига бориб, бу ҳақда улардан сўраб келасан›, деди. Абдурраҳмон борди, мен ҳам у билан бордим, ниҳоят Оишанинг ҳузурига кирдик. У унга салом берди, сўнг: ‹Эй муъминларнинг онаси, биз Марвон ибн ал-Ҳакамнинг олдида эдик, унга Абу Ҳурайра: ‹Ким жунуб ҳолида тонгга чиқса, ўша куни рўзаси бузилади›, деб айтиши эслатилди›, деди. Оиша: ‹Абу Ҳурайра айтганидек эмас. Эй Абдурраҳмон, сен Расулуллоҳ ﷺ қилар эдилар (қилган иш)дан юз ўгирасанми?›, деди. Абдурраҳмон: ‹Йўқ, Аллоҳга қасам›, деди. Оиша: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳақларида гувоҳлик бераманки, у зот эҳтиломдан эмас, жимоъдан жунуб бўлган ҳолда тонгга чиқар, сўнг ўша куни рўза тутар эдилар›, деди. (Абу Бакр) деди: Сўнг биз чиқиб, Умму Саламанинг ҳузурига кирдик. У ундан шу ҳақда сўради, у ҳам Оиша айтганидек деди. (Абу Бакр) деди: Сўнг биз чиқиб, Марвон ибн ал-Ҳакамнинг олдига келдик. Абдурраҳмон унга иккови айтган (сўз)ни айтди. Марвон: ‹Эй Абу Муҳаммад, сенга қасам ичаманки, албатта эшик олдидаги уловимга миниб, Абу Ҳурайранинг олдига борасан — у ал-Ақиқдаги ерида — ва бу (гап)ни унга хабар қиласан›, деди. Абдурраҳмон миниб жўнади, мен ҳам у билан миндим, ниҳоят Абу Ҳурайранинг олдига келдик. Абдурраҳмон у билан бир муддат суҳбатлашди, сўнг унга бу (масала)ни эслатди. Шунда Абу Ҳурайра унга: ‹Бу ҳақда менда илм йўқ, уни менга фақат бир хабарчи хабар қилган эди, холос›, деди.»
وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، كَانَ لاَ يَفْرِضُ إِلاَّ لِلْجَدَّتَيْنِ . قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ وَالَّذِي أَدْرَكْتُ عَلَيْهِ أَهْلَ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا أَنَّ الْجَدَّةَ أُمَّ الأُمِّ لاَ تَرِثُ مَعَ الأُمِّ دِنْيَا شَيْئًا وَهِيَ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ يُفْرَضُ لَهَا السُّدُسُ فَرِيضَةً وَأَنَّ الْجَدَّةَ أُمَّ الأَبِ لاَ تَرِثُ مَعَ الأُمِّ وَلاَ مَعَ الأَبِ شَيْئًا وَهِيَ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ يُفْرَضُ لَهَا السُّدُسُ فَرِيضَةً فَإِذَا اجْتَمَعَتِ الْجَدَّتَانِ أُمُّ الأَبِ وَأُمُّ الأُمِّ وَلَيْسَ لِلْمُتَوَفَّى دُونَهُمَا أَبٌ وَلاَ أُمٌّ . قَالَ مَالِكٌ فَإِنِّي سَمِعْتُ أَنَّ أُمَّ الأُمِّ إِنْ كَانَتْ أَقْعَدَهُمَا كَانَ لَهَا السَّدُسُ دُونَ أُمِّ الأَبِ وَإِنْ كَانَتْ أُمُّ الأَبِ أَقْعَدَهُمَا أَوْ كَانَتَا فِي الْقُعْدَدِ مِنَ الْمُتَوَفَّى بِمَنْزِلَةٍ سَوَاءً فَإِنَّ السُّدُسَ بَيْنَهُمَا نِصْفَانِ . قَالَ مَالِكٌ وَلاَ مِيرَاثَ لأَحَدٍ مِنَ الْجَدَّاتِ إِلاَّ لِلْجَدَّتَيْنِ لأَنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَّثَ الْجَدَّةَ ثُمَّ سَأَلَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ ذَلِكَ حَتَّى أَتَاهُ الثَّبَتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ وَرَّثَ الْجَدَّةَ فَأَنْفَذَهُ لَهَا ثُمَّ أَتَتِ الْجَدَّةُ الأُخْرَى إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ لَهَا مَا أَنَا بِزَائِدٍ فِي الْفَرَائِضِ شَيْئًا فَإِنِ اجْتَمَعْتُمَا فَهُوَ بَيْنَكُمَا وَأَيَّتُكُمَا خَلَتْ بِهِ فَهُوَ لَهَا . قَالَ مَالِكٌ ثُمَّ لَمْ نَعْلَمْ أَحَدًا وَرَّثَ غَيْرَ جَدَّتَيْنِ مُنْذُ كَانَ الإِسْلاَمُ إِلَى الْيَوْمِ .
Molik Abdurabbih ibn Saiddan rivoyat qiladiki, Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishom faqat ikki buviga (birga) ulush belgilar edi. Molik aytdi: «Bizning oldimizda ittifoq qilingan, unda ixtilof yoʻq va shahrimizdagi ilm ahlini shunda topgan (hukm) shuki: buvi — onaning onasi — ona bilan birga aslo hech narsa meros olmaydi; bundan boshqa holatda unga oltidan bir farz ulush belgilanadi. Buvi — otaning onasi — ona bilan ham, ota bilan ham hech narsa meros olmaydi; bundan boshqa holatda unga oltidan bir farz ulush belgilanadi. Ikki buvi — otaning onasi va onaning onasi — jamlanib, marhumning ulardan boshqa otasi va onasi boʻlmasa...». Molik aytdi: «Men eshitishimcha, agar onaning onasi ikkovidan yaqinrogʻi boʻlsa, oltidan bir otaning onasidan koʻra unga (beriladi); agar otaning onasi yaqinrogʻi boʻlsa yoki ikkovi marhumga (qarindoshlik) darajasida barobar boʻlsa, oltidan bir ular oʻrtasida teng ikkiga (boʻlinadi)». Molik aytdi: «Ikki buvidan boshqa hech bir buviga meros yoʻq, chunki menga yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ buviga meros berganlar; soʻng Abu Bakr bu haqda soʻrab yurdi, toki unga Rasululloh ﷺ ning buviga meros berganlari haqida ishonchli (xabar) yetib keldi va u buni unga ijro etdi; soʻng boshqa bir buvi Umar ibn al-Xattobning oldiga keldi, u unga: ‹Men farizalarga biror narsa qoʻshadigan emasman; agar ikkovingiz birga boʻlsangiz, u orangizda boʻladi, qaysi biringiz u bilan yolgʻiz qolsa, u uniki boʻladi›, dedi». Molik aytdi: «Soʻng biz Islom boshlanganidan to bugungacha ikki buvidan boshqa birovga meros berilganini bilmaymiz».Молик Абдураббиҳ ибн Саиддан ривоят қиладики, Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом фақат икки бувига (бирга) улуш белгилар эди. Молик айтди: «Бизнинг олдимизда иттифоқ қилинган, унда ихтилоф ёʻқ ва шаҳримиздаги илм аҳлини шунда топган (ҳукм) шуки: буви — онанинг онаси — она билан бирга асло ҳеч нарса мерос олмайди; бундан бошқа ҳолатда унга олтидан бир фарз улуш белгиланади. Буви — отанинг онаси — она билан ҳам, ота билан ҳам ҳеч нарса мерос олмайди; бундан бошқа ҳолатда унга олтидан бир фарз улуш белгиланади. Икки буви — отанинг онаси ва онанинг онаси — жамланиб, марҳумнинг улардан бошқа отаси ва онаси бўлмаса...». Молик айтди: «Мен эшитишимча, агар онанинг онаси икковидан яқинроғи бўлса, олтидан бир отанинг онасидан кўра унга (берилади); агар отанинг онаси яқинроғи бўлса ёки иккови марҳумга (қариндошлик) даражасида баробар бўлса, олтидан бир улар ўртасида тенг иккига (бўлинади)». Молик айтди: «Икки бувидан бошқа ҳеч бир бувига мерос ёʻқ, чунки менга етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ бувига мерос берганлар; сўнг Абу Бакр бу ҳақда сўраб юрди, токи унга Расулуллоҳ ﷺ нинг бувига мерос берганлари ҳақида ишончли (хабар) етиб келди ва у буни унга ижро этди; сўнг бошқа бир буви Умар ибн ал-Хаттобнинг олдига келди, у унга: ‹Мен фаризаларга бирор нарса қўшадиган эмасман; агар икковингиз бирга бўлсангиз, у орангизда бўлади, қайси бирингиз у билан ёлғиз қолса, у уники бўлади›, деди». Молик айтди: «Сўнг биз Ислом бошланганидан то бугунгача икки бувидан бошқа бировга мерос берилганини билмаймиз».
وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَأَبَا، بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ كَانَا يَقُولاَنِ فِي الرَّجُلِ يُولِي مِنِ امْرَأَتِهِ إِنَّهَا إِذَا مَضَتِ الأَرْبَعَةُ الأَشْهُرِ فَهِيَ تَطْلِيقَةٌ وَلِزَوْجِهَا عَلَيْهَا الرَّجْعَةُ مَا كَانَتْ فِي الْعِدَّةِ .
Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Saʼid ibn al-Musayyab va Abu Bakr ibn Abdurrahmon (rahimahumulloh) xotinidan iylo qilgan kishi haqida: «Toʻrt oy oʻtsa, bu bitta taloqdir; ayol iddada ekan, eri uni qaytarib olishga (haqli)», deyishardi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Саъид ибн ал-Мусайяб ва Абу Бакр ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳумуллоҳ) хотинидан ийло қилган киши ҳақида: «Тўрт ой ўтса, бу битта талоқдир; аёл иддада экан, эри уни қайтариб олишга (ҳақли)», дейишарди.
وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، يَقُولُ مَا أَدْرَكْتُ أَحَدًا مِنْ فُقَهَائِنَا إِلاَّ وَهُوَ يَقُولُ هَذَا . يُرِيدُ قَوْلَ عَائِشَةَ .
Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u dedi: Men Abu Bakr ibn Abdurrahmon (rahimahulloh)ning shunday deganini eshitdim: Men fuqahoyimizdan buni aytmaydigan birorta kishini ham uchratmadim — u Oishaning soʻzini nazarda tutardi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у деди: Мен Абу Бакр ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)нинг шундай деганини эшитдим: Мен фуқаҳойимиздан буни айтмайдиган бирорта кишини ҳам учратмадим — у Оишанинг сўзини назарда тутарди.
وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَسَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَأَبِي، بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَابْنِ شِهَابٍ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ إِذَا دَخَلَتِ الْمُطَلَّقَةُ فِي الدَّمِ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ فَقَدْ بَانَتْ مِنْ زَوْجِهَا وَلاَ مِيرَاثَ بَيْنَهُمَا وَلاَ رَجْعَةَ لَهُ عَلَيْهَا .
Molikka Qosim ibn Muhammad, Solim ibn Abdulloh, Abu Bakr ibn Abdurrahmon, Sulaymon ibn Yasor va Ibn Shihob (rahimahumulloh)dan yetib kelishicha, ular shunday derdilar: Taloq qilingan ayol uchinchi hayzning qoniga kirsa, eridan ajralgan boʻladi, ular oʻrtasida meros yoʻq va erning unga qaytish (huquqi) yoʻqdir.Моликка Қосим ибн Муҳаммад, Солим ибн Абдуллоҳ, Абу Бакр ибн Абдурраҳмон, Сулаймон ибн Ясор ва Ибн Шиҳоб (раҳимаҳумуллоҳ)дан етиб келишича, улар шундай дердилар: Талоқ қилинган аёл учинчи ҳайзнинг қонига кирса, эридан ажралган бўлади, улар ўртасида мерос йўқ ва эрнинг унга қайтиш (ҳуқуқи) йўқдир.
حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَيُّمَا رَجُلٍ بَاعَ مَتَاعًا فَأَفْلَسَ الَّذِي ابْتَاعَهُ مِنْهُ وَلَمْ يَقْبِضِ الَّذِي بَاعَهُ مِنْ ثَمَنِهِ شَيْئًا فَوَجَدَهُ بِعَيْنِهِ فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ وَإِنْ مَاتَ الَّذِي ابْتَاعَهُ فَصَاحِبُ الْمَتَاعِ فِيهِ أُسْوَةُ الْغُرَمَاءِ " .
Molik aytdi: «Mato sotgan kishi baʼzi kiyimlarni belgilariga koʻra (savdodan) istisno qilib, oʻzi uchun belgilanganlarini oʻshalardan tanlab olishni shart qilsa, bunda zarar yoʻq. Agar istisno qilayotganda ulardan tanlab olishni shart qilmagan boʻlsa, mening fikrimcha, u sotilgan matolar soniga sherik boʻladi. Chunki ikki kiyim belgisida bir xil boʻlib, narxida katta farq qilishi mumkin». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda qoida shuki, taom va boshqa narsalarda sherikchilik (shirka), (molni tan narxida oʻtkazib) vakillikka topshirish (tavliya) va savdoni bekor qilish (iqola) — mol qoʻlga olingan boʻladimi, yoʻqmi — savdo naqd bilan boʻlib, unda foyda, zarar yoki narxni kechiktirish boʻlmasa, zarar yoʻq. Agar bu muomalalarning biriga ikki tarafning biridan foyda, zarar yoki narxni kechiktirish kirsa, u savdoga aylanadi — savdoni halol qiladigan narsa uni halol qiladi, savdoni harom qiladigan narsa uni harom qiladi; va bu (endi) shirka, tavliya yoki iqola emas». Molik mato yoki qullar sotib olgan, savdo tugallangan, soʻng bir kishi undan sherik boʻlishni soʻrab, u rozi boʻlgan, yangi sherik butun bahoni sotuvchiga toʻlagan, keyin molga uni (ikkovining) qoʻlidan chiqaradigan biror narsa yuz bergan holat haqida (shunday) dedi: «Yangi sherik bahoni dastlabki sherikdan oladi, dastlabki sherik esa butun bahoni sotuvchidan talab qiladi — magar dastlabki sherik savdo paytida, sotuvchi bilan muomala tugallanishidan avval, yangi sherikka sotuvchi unga (mol uchun) javobgar ekanini shart qilib qoʻygan boʻlsa (bu boshqa). Agar muomala tugab, sotuvchi ketib boʻlgan boʻlsa, dastlabki sherikning sharti botildir va javobgarlik uning zimmasidadir». Molik bir kishidan, ular oʻrtasida boʻlishish uchun biror mol sotib olishni soʻragan, oʻzi uchun ham (sotuvchiga) toʻlab berishini istagan va oʻsha molni u kishi uchun sotib beradigan boʻlgan kishi haqida (shunday) dedi: «Bu durust emas. U: ‹Men uchun toʻlab ber, men uni sen uchun sotaman›, deganida, bu — u uchun sotib berishi evaziga bergan qarzga aylanadi; agar oʻsha mol nobud boʻlsa yoki (qoʻldan) chiqib ketsa, bahoni toʻlagan kishi sherigidan oʻzi uning oʻrniga qoʻshgan mablagʻni talab qiladi. Bu — foyda keltiradigan qarz turkumidandir». Molik aytdi: «Agar kishi mol sotib olib, u oʻziga (toʻla) qaror topgan boʻlsa, soʻng boshqa kishi unga: ‹Bu molning yarmini men bilan boʻlish, men ularning barchasini sen uchun sotaman›, desa, bu haloldir, unda zarar yoʻq. Buning izohi shuki, bu — yangi savdodir: u molning yarmini, uning barchasini sotishi sharti bilan unga sotmoqda». Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishom (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir kishi mol sotsa-yu, uni sotib olgan (xaridor) sinib (muflis boʻlib) qolsa, sotuvchi esa bahosidan hech narsa olmagan boʻlsa, keyin u (molini) aynan oʻsha holida topsa — u molga (boshqalardan) haqliroqdir. Agar uni sotib olgan kishi vafot etsa, mol egasi unda boshqa qarz beruvchilar bilan barobardir (teng huquqli)», dedilar.Молик айтди: «Мато сотган киши баъзи кийимларни белгиларига кўра (савдодан) истисно қилиб, ўзи учун белгиланганларини ўшалардан танлаб олишни шарт қилса, бунда зарар йўқ. Агар истисно қилаётганда улардан танлаб олишни шарт қилмаган бўлса, менинг фикримча, у сотилган матолар сонига шерик бўлади. Чунки икки кийим белгисида бир хил бўлиб, нархида катта фарқ қилиши мумкин». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда қоида шуки, таом ва бошқа нарсаларда шерикчилик (ширка), (молни тан нархида ўтказиб) вакилликка топшириш (тавлия) ва савдони бекор қилиш (иқола) — мол қўлга олинган бўладими, йўқми — савдо нақд билан бўлиб, унда фойда, зарар ёки нархни кечиктириш бўлмаса, зарар йўқ. Агар бу муомалаларнинг бирига икки тарафнинг биридан фойда, зарар ёки нархни кечиктириш кирса, у савдога айланади — савдони ҳалол қиладиган нарса уни ҳалол қилади, савдони ҳаром қиладиган нарса уни ҳаром қилади; ва бу (энди) ширка, тавлия ёки иқола эмас». Молик мато ёки қуллар сотиб олган, савдо тугалланган, сўнг бир киши ундан шерик бўлишни сўраб, у рози бўлган, янги шерик бутун баҳони сотувчига тўлаган, кейин молга уни (икковининг) қўлидан чиқарадиган бирор нарса юз берган ҳолат ҳақида (шундай) деди: «Янги шерик баҳони дастлабки шерикдан олади, дастлабки шерик эса бутун баҳони сотувчидан талаб қилади — магар дастлабки шерик савдо пайтида, сотувчи билан муомала тугалланишидан аввал, янги шерикка сотувчи унга (мол учун) жавобгар эканини шарт қилиб қўйган бўлса (бу бошқа). Агар муомала тугаб, сотувчи кетиб бўлган бўлса, дастлабки шерикнинг шарти ботилдир ва жавобгарлик унинг зиммасидадир». Молик бир кишидан, улар ўртасида бўлишиш учун бирор мол сотиб олишни сўраган, ўзи учун ҳам (сотувчига) тўлаб беришини истаган ва ўша молни у киши учун сотиб берадиган бўлган киши ҳақида (шундай) деди: «Бу дуруст эмас. У: ‹Мен учун тўлаб бер, мен уни сен учун сотаман›, деганида, бу — у учун сотиб бериши эвазига берган қарзга айланади; агар ўша мол нобуд бўлса ёки (қўлдан) чиқиб кетса, баҳони тўлаган киши шеригидан ўзи унинг ўрнига қўшган маблағни талаб қилади. Бу — фойда келтирадиган қарз туркумидандир». Молик айтди: «Агар киши мол сотиб олиб, у ўзига (тўла) қарор топган бўлса, сўнг бошқа киши унга: ‹Бу молнинг ярмини мен билан бўлиш, мен уларнинг барчасини сен учун сотаман›, деса, бу ҳалолдир, унда зарар йўқ. Бунинг изоҳи шуки, бу — янги савдодир: у молнинг ярмини, унинг барчасини сотиши шарти билан унга сотмоқда». Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир киши мол сотса-ю, уни сотиб олган (харидор) синиб (муфлис бўлиб) қолса, сотувчи эса баҳосидан ҳеч нарса олмаган бўлса, кейин у (молини) айнан ўша ҳолида топса — у молга (бошқалардан) ҳақлироқдир. Агар уни сотиб олган киши вафот этса, мол эгаси унда бошқа қарз берувчилар билан баробардир (тенг ҳуқуқли)», дедилар.
حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ الْعَاصِيَ بْنَ هِشَامٍ هَلَكَ وَتَرَكَ بَنِينَ لَهُ ثَلاَثَةً اثْنَانِ لأُمٍّ وَرَجُلٌ لِعَلَّةٍ فَهَلَكَ أَحَدُ اللَّذَيْنِ لأُمٍّ وَتَرَكَ مَالاً وَمَوَالِيَ فَوَرِثَهُ أَخُوهُ لأَبِيهِ وَأُمِّهِ مَالَهُ وَوَلاَءَهُ مَوَالِيهِ ثُمَّ هَلَكَ الَّذِي وَرِثَ الْمَالَ وَوَلاَءَ الْمَوَالِي وَتَرَكَ ابْنَهُ وَأَخَاهُ لأَبِيهِ فَقَالَ ابْنُهُ قَدْ أَحْرَزْتُ مَا كَانَ أَبِي أَحْرَزَ مِنَ الْمَالِ وَوَلاَءِ الْمَوَالِي وَقَالَ أَخُوهُ لَيْسَ كَذَلِكَ إِنَّمَا أَحْرَزْتَ الْمَالَ وَأَمَّا وَلاَءُ الْمَوَالِي فَلاَ أَرَأَيْتَ لَوْ هَلَكَ أَخِي الْيَوْمَ أَلَسْتُ أَرِثُهُ أَنَا فَاخْتَصَمَا إِلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فَقَضَى لأَخِيهِ بِوَلاَءِ الْمَوَالِي .
Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishom (rahimahulloh)ning xabar berishicha, Osiy ibn Hishom vafot etib, uchta oʻgʻil qoldirdi: ulardan ikkitasi bir onadan, biri esa faqat ota tomonidan (boshqa onadan) edi. Bir onadan boʻlgan ikkovidan biri vafot etib, mol va mavolilar (ozod qilingan qullar) qoldirdi. Uni ota-ona bir akasi — ham molini, ham mavolilarining valosini — meros qilib oldi. Soʻng molni va mavolilarning valosini meros qilib olgan oʻsha kishi ham vafot etib, oʻgʻli bilan ota tomonidan boʻlgan ukasini qoldirdi. Uning oʻgʻli: «Otam qoʻlga kiritgan mol va mavolilarning valosini men egalladim», dedi. Ukasi esa: «Unday emas. Sen faqat molni egallading, ammo mavolilarning valosiga kelsak — yoʻq. Aytgin-chi, agar bugun akam vafot etsa, uni men meros qilib olmaymanmi?» dedi. Shunda ikkovi Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ning huzurida daʼvolashdilar, u esa mavolilarning valosini ukasiga hukm qildi.Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом (раҳимаҳуллоҳ)нинг хабар беришича, Осий ибн Ҳишом вафот этиб, учта ўғил қолдирди: улардан иккитаси бир онадан, бири эса фақат ота томонидан (бошқа онадан) эди. Бир онадан бўлган икковидан бири вафот этиб, мол ва маволилар (озод қилинган қуллар) қолдирди. Уни ота-она бир акаси — ҳам молини, ҳам маволиларининг валосини — мерос қилиб олди. Сўнг молни ва маволиларнинг валосини мерос қилиб олган ўша киши ҳам вафот этиб, ўғли билан ота томонидан бўлган укасини қолдирди. Унинг ўғли: «Отам қўлга киритган мол ва маволиларнинг валосини мен эгалладим», деди. Укаси эса: «Ундай эмас. Сен фақат молни эгалладинг, аммо маволиларнинг валосига келсак — йўқ. Айтгин-чи, агар бугун акам вафот эца, уни мен мерос қилиб олмайманми?» деди. Шунда иккови Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида даъволашдилар, у эса маволиларнинг валосини укасига ҳукм қилди.