Abu Bakr ibn Abdurrahmon

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ أَمْلَى عَلَىَّ هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ مِنْ حِفْظِهِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ قَالَ لِي الْوَلِيدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ أَبَلَغَكَ أَنَّ عَلِيًّا، كَانَ فِيمَنْ قَذَفَ عَائِشَةَ قُلْتُ لاَ‏.‏ وَلَكِنْ قَدْ أَخْبَرَنِي رَجُلاَنِ مِنْ قَوْمِكِ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ لَهُمَا كَانَ عَلِيٌّ مُسَلِّمًا فِي شَأْنِهَا‏.‏ فَرَاجَعُوهُ فَلَمْ يَرْجِعْ وَقَالَ مُسَلِّمًا بِلَا شَكٍّ فِيهِ وَعَلَيْهِ كَانَ فِي أَصْلِ الْعَتِيقِ كَذَلِكَ

(Zuhriy aytdi:) Valid ibn Abdulmalik menga: «Senga Ali, Oishaga (buhton) toshlaganlar (qoralovchilar) orasida boʻlgani yetib keldimi?» dedi. Men: «Yoʻq. Lekin menga sening qavmingdan ikki kishi — Abu Salama ibn Abdurrahmon va Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibnul-Horis — xabar berdiki, Oisha (roziyallohu anho) ikkoviga: ‹Ali uning (mening) ishimda (musbat, beozor) — meni himoya qiluvchi (musallim) edi› dedi», dedim. (Bu — Atiq aslida shubhasiz shunday yozilgan.)(Зуҳрий айтди:) Валид ибн Абдулмалик менга: «Сенга Али, Оишага (буҳтон) тошлаганлар (қораловчилар) орасида бўлгани етиб келдими?» деди. Мен: «Йўқ. Лекин менга сенинг қавмингдан икки киши — Абу Салама ибн Абдурраҳмон ва Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибнул-Ҳорис — хабар бердики, Оиша (розияллоҳу анҳо) икковига: ‹Али унинг (менинг) ишимда (мусбат, беозор) — мени ҳимоя қилувчи (мусаллим) эди› деди», дедим. (Бу — Атиқ аслида шубҳасиз шундай ёзилган.)

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمُرَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَعَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ - خَتَنَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَحْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ - اسْتُحِيضَتْ سَبْعَ سِنِينَ فَاسْتَفْتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ هَذِهِ لَيْسَتْ بِالْحَيْضَةِ وَلَكِنَّ هَذَا عِرْقٌ فَاغْتَسِلِي وَصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَكَانَتْ تَغْتَسِلُ فِي مِرْكَنٍ فِي حُجْرَةِ أُخْتِهَا زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ حَتَّى تَعْلُوَ حُمْرَةُ الدَّمِ الْمَاءَ ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَحَدَّثْتُ بِذَلِكَ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَقَالَ يَرْحَمُ اللَّهُ هِنْدًا لَوْ سَمِعَتْ بِهَذِهِ الْفُتْيَا وَاللَّهِ إِنْ كَانَتْ لَتَبْكِي لأَنَّهَا كَانَتْ لاَ تُصَلِّي ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) — Nabiy ﷺ ning zavjasi — dan rivoyat qilinadi: Ummu Habiba bint Jahsh — Rasululloh ﷺ ning qaynsinglisi va Abdurrahmon ibn Avfning nikohidagi (ayol) — yetti yil istihoza boʻldi. Shu sababli u bu haqda Rasululloh ﷺ dan fatvo soʻradi. Rasululloh ﷺ: «Albatta bu hayz emas, balki bu (bir) tomir (qoni)dir; bas, gʻusl qil va namoz oʻqi», dedilar. Oisha dedi: (Shundan keyin) u opasi Zaynab bint Jahshning hujrasidagi bir togʻorada gʻusl qilar, hatto qonning qizilligi suvdan ustun chiqar (suvni qizartirar) edi. Ibn Shihob dedi: Men buni Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishomga (rivoyat qilib) aytdim. Shunda u: «Alloh Hindga rahm qilsin! Koshki u bu fatvoni eshitganida edi. Allohga qasamki, u (namoz oʻqimagani uchun) yigʻlar edi, chunki u (istihoza tufayli) namoz oʻqimas edi», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо) — Набий ﷺ нинг завжаси — дан ривоят қилинади: Умму Ҳабиба бинт Жаҳш — Расулуллоҳ ﷺ нинг қайнсинглиси ва Абдурраҳмон ибн Авфнинг никоҳидаги (аёл) — етти йил истиҳоза бўлди. Шу сабабли у бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺ дан фатво сўради. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта бу ҳайз эмас, балки бу (бир) томир (қони)дир; бас, ғусл қил ва намоз ўқи», дедилар. Оиша деди: (Шундан кейин) у опаси Зайнаб бинт Жаҳшнинг ҳужрасидаги бир тоғорада ғусл қилар, ҳатто қоннинг қизиллиги сувдан устун чиқар (сувни қизартирар) эди. Ибн Шиҳоб деди: Мен буни Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомга (ривоят қилиб) айтдим. Шунда у: «Аллоҳ Ҳиндга раҳм қилсин! Кошки у бу фатвони эшитганида эди. Аллоҳга қасамки, у (намоз ўқимагани учун) йиғлар эди, чунки у (истиҳоза туфайли) намоз ўқимас эди», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا أَبِي وَبَقِيَّةُ، عَنْ شُعَيْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَأَبُو سَلَمَةَ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، كَانَ يُكَبِّرُ فِي كُلِّ صَلاَةٍ مِنَ الْمَكْتُوبَةِ وَغَيْرِهَا يُكَبِّرُ حِينَ يَقُومُ ثُمَّ يُكَبِّرُ حِينَ يَرْكَعُ ثُمَّ يَقُولُ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ثُمَّ يَقُولُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ قَبْلَ أَنْ يَسْجُدَ ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ أَكْبَرُ حِينَ يَهْوِي سَاجِدًا ثُمَّ يُكَبِّرُ حِينَ يَرْفَعُ رَأْسَهُ ثُمَّ يُكَبِّرُ حِينَ يَسْجُدُ ثُمَّ يُكَبِّرُ حِينَ يَرْفَعُ رَأْسَهُ ثُمَّ يُكَبِّرُ حِينَ يَقُومُ مِنَ الْجُلُوسِ فِي اثْنَتَيْنِ فَيَفْعَلُ ذَلِكَ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ حَتَّى يَفْرُغَ مِنَ الصَّلاَةِ ثُمَّ يَقُولُ حِينَ يَنْصَرِفُ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنِّي لأَقْرَبُكُمْ شَبَهًا بِصَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنْ كَانَتْ هَذِهِ لَصَلاَتُهُ حَتَّى فَارَقَ الدُّنْيَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا الْكَلاَمُ الأَخِيرُ يَجْعَلُهُ مَالِكٌ وَالزُّبَيْدِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ وَوَافَقَ عَبْدُ الأَعْلَى عَنْ مَعْمَرٍ شُعَيْبَ بْنَ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ ‏.‏

Amr ibn Usmon bizga aytib berib, otam va Baqiyya Shuaybdan, (u) az-Zuhriydan (aytib berdi). (Az-Zuhriy:) Menga Abu Bakr ibn Abdurrahmon va Abu Salama xabar berdilarki, Abu Hurayra (roziyallohu anhu) farz va boshqa har bir namozda takbir aytar edi: (oʻrnidan) tik turganida takbir aytar, soʻng ruku qilganida takbir aytar, soʻng ‹Samiʼallohu liman hamidah› ‹Alloh Oʻziga hamd aytganni eshitdi› der, soʻng sajda qilishdan avval ‹Robbana va lakal hamd› ‹Ey Robbimiz, hamd Senga xosdir› der, soʻng sajdaga egilganida ‹Allohu akbar› der, soʻng sajdadan boshini koʻtarganida takbir aytar, soʻng (yana) sajda qilganida takbir aytar, soʻng boshini koʻtarganida takbir aytar, soʻng ikki (rakat)dagi oʻtirishdan turganida takbir aytar edi. Ana shuni namozni tugatguncha har bir rakatda qilar, soʻng (namozdan) qaytganida: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men namozda sizlarning Rasululloh ﷺ namozlariga eng oʻxshashingizman», der edi. Mana shu (namoz) u zotning dunyodan oʻtganlarigacha (oʻqigan) namozlari edi. Abu Dovud aytdi: Bu oxirgi soʻzni Molik, az-Zubaydiy va boshqalar az-Zuhriydan, (u) Ali ibn Husayndan (rivoyat) qilib keltirganlar. Abdulaʼlo esa Maʼmardan (rivoyat qilib) Shuayb ibn Abu Hamzaga, (u) az-Zuhriyga (muvofiq) tushdi.Амр ибн Усмон бизга айтиб бериб, отам ва Бақийя Шуайбдан, (у) аз-Зуҳрийдан (айтиб берди). (Аз-Зуҳрий:) Менга Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ва Абу Салама хабар бердиларки, Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) фарз ва бошқа ҳар бир намозда такбир айтар эди: (ўрнидан) тик турганида такбир айтар, сўнг руку қилганида такбир айтар, сўнг ‹Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ› ‹Аллоҳ Ўзига ҳамд айтганни эшитди› дер, сўнг сажда қилишдан аввал ‹Роббана ва лакал ҳамд› ‹Эй Роббимиз, ҳамд Сенга хосдир› дер, сўнг саждага эгилганида ‹Аллоҳу акбар› дер, сўнг саждадан бошини кўтарганида такбир айтар, сўнг (яна) сажда қилганида такбир айтар, сўнг бошини кўтарганида такбир айтар, сўнг икки (ракат)даги ўтиришдан турганида такбир айтар эди. Ана шуни намозни тугатгунча ҳар бир ракатда қилар, сўнг (намоздан) қайтганида: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен намозда сизларнинг Расулуллоҳ ﷺ намозларига энг ўхшашингизман», дер эди. Мана шу (намоз) у зотнинг дунёдан ўтганларигача (ўқиган) намозлари эди. Абу Довуд айтди: Бу охирги сўзни Молик, аз-Зубайдий ва бошқалар аз-Зуҳрийдан, (у) Али ибн Ҳусайндан (ривоят) қилиб келтирганлар. Абдулаъло эса Маъмардан (ривоят қилиб) Шуайб ибн Абу Ҳамзага, (у) аз-Зуҳрийга (мувофиқ) тушди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ الأَذْرَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ عَائِشَةَ، وَأُمِّ سَلَمَةَ زَوْجَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمَا قَالَتَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصْبِحُ جُنُبًا ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ الأَذْرَمِيُّ فِي حَدِيثِهِ فِي رَمَضَانَ مِنْ جِمَاعٍ غَيْرِ احْتِلاَمٍ ثُمَّ يَصُومُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَمَا أَقَلَّ مَنْ يَقُولُ هَذِهِ الْكَلِمَةَ - يَعْنِي يُصْبِحُ جُنُبًا فِي رَمَضَانَ - وَإِنَّمَا الْحَدِيثُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصْبِحُ جُنُبًا وَهُوَ صَائِمٌ ‏.‏

al-Qaʼnabiy bizga Molikdan hadis aytdi; shuningdek Abdulloh ibn Muhammad ibn Ishoq al-Azramiy bizga hadis aytdi, Abdurrahmon ibn Mahdiy bizga hadis aytdi, u Molikdan, u Abdu Robbihi ibn Saiddan, u Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishomdan, u Oisha va Umm Salamadan (roziyallohu anhumo) — Nabiy ﷺning ikki zavjalaridan — rivoyat qildi. Ikkovlari aytdilar: Rasululloh ﷺ junub holda tongni qarshilar edilar. Abdulloh al-Azramiy oʻz hadisida: «Ramazonda ehtilomsiz, jimoʼ tufayli (junub boʻlib tonglar) va soʻng roʻza tutar edilar», dedi. Abu Dovud aytdi: Bu soʻzni — yaʼni «Ramazonda junub holda tongni qarshilar edilar» (degan soʻzni) — aytadiganlar naqadar kam! Hadis aslida shundaki, Nabiy ﷺ roʻzador holatlarida junub holda tongni qarshilar edilar.ал-Қаънабий бизга Моликдан ҳадис айтди; шунингдек Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ишоқ ал-Азрамий бизга ҳадис айтди, Абдурраҳмон ибн Маҳдий бизга ҳадис айтди, у Моликдан, у Абду Роббиҳи ибн Саиддан, у Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомдан, у Оиша ва Умм Саламадан (розияллоҳу анҳумо) — Набий ﷺнинг икки завжаларидан — ривоят қилди. Икковлари айтдилар: Расулуллоҳ ﷺ жунуб ҳолда тонгни қаршилар эдилар. Абдуллоҳ ал-Азрамий ўз ҳадисида: «Рамазонда эҳтиломсиз, жимў туфайли (жунуб бўлиб тонглар) ва сўнг рўза тутар эдилар», деди. Абу Довуд айтди: Бу сўзни — яъни «Рамазонда жунуб ҳолда тонгни қаршилар эдилар» (деган сўзни) — айтадиганлар нақадар кам! Ҳадис аслида шундаки, Набий ﷺ рўзадор ҳолатларида жунуб ҳолда тонгни қаршилар эдилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، - يَعْنِي ابْنَ وَهْبٍ - أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ مَعْنَى حَدِيثِ مَالِكٍ زَادَ ‏"‏ وَإِنْ قَضَى مِنْ ثَمَنِهَا شَيْئًا فَهُوَ أُسْوَةُ الْغُرَمَاءِ فِيهَا ‏"‏ ‏.‏

Sulaymon ibn Dovud bizga aytib berdi: Abdulloh — yaʼni Ibn Vahb — bizga aytib berdi: Yunus menga Ibn Shihobdan xabar berdi. U dedi: Menga Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishom (rahimahulloh) xabar berdiki, Rasululloh ﷺ — soʻng u Molik hadisining maʼnosini zikr qildi va shuni qoʻshdi: «Agar (xaridor) uning narxidan bir narsani toʻlagan boʻlsa, u (sotuvchi) shu (molda boshqa) qarz beruvchilar bilan teng boʻladi».Сулаймон ибн Довуд бизга айтиб берди: Абдуллоҳ — яъни Ибн Ваҳб — бизга айтиб берди: Юнус менга Ибн Шиҳобдан хабар берди. У деди: Менга Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом (раҳимаҳуллоҳ) хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ — сўнг у Молик ҳадисининг маъносини зикр қилди ва шуни қўшди: «Агар (харидор) унинг нархидан бир нарсани тўлаган бўлса, у (сотувчи) шу (молда бошқа) қарз берувчилар билан тенг бўлади».

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ مَا أَرَى عَلَى أَحَدٍ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ شَيْئًا وَمَا أُبَالِي أَنْ لاَ أَطَّوَّفَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ فَقَالَتْ بِئْسَمَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي طَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَطَافَ الْمُسْلِمُونَ وَإِنَّمَا كَانَ مَنْ أَهَلَّ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي بِالْمُشَلَّلِ لاَ يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ‏)‏ وَلَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ لَكَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا قَالَ الزُّهْرِيُّ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لأَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَأَعْجَبَهُ ذَلِكَ وَقَالَ إِنَّ هَذَا لَعِلْمٌ وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ إِنَّمَا كَانَ مَنْ لاَ يَطَّوَّفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مِنَ الْعَرَبِ يَقُولُونَ إِنَّ طَوَافَنَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَجَرَيْنِ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ وَقَالَ آخَرُونَ مِنَ الأَنْصَارِ إِنَّمَا أُمِرْنَا بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ وَلَمْ نُؤْمَرْ بِهِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏(‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏)‏ قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَأُرَاهَا قَدْ نَزَلَتْ فِي هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Men Oisha (roziyallohu anho)ga: ‹Safo bilan Marva orasida saʼy qilmagan kishiga men hech bir gunoh deb bilmayman va men ular orasida saʼy qilmasam ham parvo qilmayman›, dedim. Shunda u: ‹Ey jiyanim, naqadar yomon gap aytding! Rasululloh ﷺ ular orasida saʼy qildilar, musulmonlar ham saʼy qildilar. Faqatgina Mushallaldagi Manot deb atalgan but uchun ehrom bogʻlaganlar Safo bilan Marva orasida saʼy qilmas edilar. Shunda Alloh: {Kim Baytni hajj qilsa yoki umra qilsa, ular orasida saʼy qilishida unga gunoh yoʻq} oyatini nozil qildi. Agar sen aytganingdek boʻlganida, ‹ular orasida saʼy qilmasa, unga gunoh yoʻq› boʻlardi›, dedi», dedi. Zuhriy aytdi: «Men buni Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn Horis ibn Hishomga aytib berdim. Bu unga juda yoqdi va u: ‹Bu, albatta, ilmdir. Men ilm ahlidan boʻlgan kishilarning shunday deganlarini eshitganman: Safo bilan Marva orasida saʼy qilmaganlar arablardan boʻlib, ular: ‹Bu ikki tosh orasida saʼy qilishimiz johiliyat ishidandir›, derdilar. Ansorlardan boshqalar esa: ‹Bizga faqat Baytni tavof qilish buyurilgan, Safo bilan Marva orasida saʼy qilish buyurilmagan›, derdilar. Shunda Alloh taolo: {Albatta, Safo bilan Marva Allohning belgilaridandir} oyatini nozil qildi›, dedi». Abu Bakr ibn Abdurrahmon aytdi: «Men bu oyat ana shular va anavilar haqida nozil boʻlgan deb bilaman». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)га: ‹Сафо билан Марва орасида саъй қилмаган кишига мен ҳеч бир гуноҳ деб билмайман ва мен улар орасида саъй қилмасам ҳам парво қилмайман›, дедим. Шунда у: ‹Эй жияним, нақадар ёмон гап айтдинг! Расулуллоҳ ﷺ улар орасида саъй қилдилар, мусулмонлар ҳам саъй қилдилар. Фақатгина Мушаллалдаги Манот деб аталган бут учун эҳром боғлаганлар Сафо билан Марва орасида саъй қилмас эдилар. Шунда Аллоҳ: {Ким Байтни ҳажж қилса ёки умра қилса, улар орасида саъй қилишида унга гуноҳ йўқ} оятини нозил қилди. Агар сен айтганингдек бўлганида, ‹улар орасида саъй қилмаса, унга гуноҳ йўқ› бўларди›, деди», деди. Зуҳрий айтди: «Мен буни Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн Ҳорис ибн Ҳишомга айтиб бердим. Бу унга жуда ёқди ва у: ‹Бу, албатта, илмдир. Мен илм аҳлидан бўлган кишиларнинг шундай деганларини эшитганман: Сафо билан Марва орасида саъй қилмаганлар араблардан бўлиб, улар: ‹Бу икки тош орасида саъй қилишимиз жоҳилият ишидандир›, дердилар. Ансорлардан бошқалар эса: ‹Бизга фақат Байтни тавоф қилиш буюрилган, Сафо билан Марва орасида саъй қилиш буюрилмаган›, дердилар. Шунда Аллоҳ таоло: {Албатта, Сафо билан Марва Аллоҳнинг белгиларидандир} оятини нозил қилди›, деди». Абу Бакр ибн Абдурраҳмон айтди: «Мен бу оят ана шулар ва анавилар ҳақида нозил бўлган деб биламан». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ، وَعُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، وَأَبَا، بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ كَانُوا يَتَنَفَّلُونَ فِي السَّفَرِ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى وَسُئِلَ مَالِكٌ عَنِ النَّافِلَةِ فِي السَّفَرِ فَقَالَ لاَ بَأْسَ بِذَلِكَ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Qosim ibn Muhammad, Urva ibn az-Zubayr va Abu Bakr ibn Abdurrahmon (rahimahumulloh) safarda nafl (namoz) oʻqir edilar. Yahyo aytdi: Molikdan safardagi nafl namozi haqida soʻralganda, u: «Bunda — kechasi ham, kunduzi ham — hech qanday ziyon yoʻq. Menga baʼzi ilm ahllari shunday qilgani haqida xabar yetgan», dedi.Моликка етиб келишича, Қосим ибн Муҳаммад, Урва ибн аз-Зубайр ва Абу Бакр ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳумуллоҳ) сафарда нафл (намоз) ўқир эдилар. Яҳё айтди: Моликдан сафардаги нафл намози ҳақида сўралганда, у: «Бунда — кечаси ҳам, кундузи ҳам — ҳеч қандай зиён йўқ. Менга баъзи илм аҳллари шундай қилгани ҳақида хабар етган», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُمَىٍّ، مَوْلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، يَقُولُ كُنْتُ أَنَا وَأَبِي، عِنْدَ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ - وَهُوَ أَمِيرُ الْمَدِينَةِ - فَذُكِرَ لَهُ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ مَنْ أَصْبَحَ جُنُبًا أَفْطَرَ ذَلِكَ الْيَوْمَ ‏.‏ فَقَالَ مَرْوَانُ أَقْسَمْتُ عَلَيْكَ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ لَتَذْهَبَنَّ إِلَى أُمَّىِ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ فَلَتَسْأَلَنَّهُمَا عَنْ ذَلِكَ فَذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ وَذَهَبْتُ مَعَهُ حَتَّى دَخَلْنَا عَلَى عَائِشَةَ فَسَلَّمَ عَلَيْهَا ثُمَّ قَالَ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّا كُنَّا عِنْدَ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ فَذُكِرَ لَهُ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ مَنْ أَصْبَحَ جُنُبًا أَفْطَرَ ذَلِكَ الْيَوْمَ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ لَيْسَ كَمَا قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ أَتَرْغَبُ عَمَّا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ لاَ وَاللَّهِ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَأَشْهَدُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يُصْبِحُ جُنُبًا مِنْ جِمَاعٍ غَيْرِ احْتِلاَمٍ ثُمَّ يَصُومُ ذَلِكَ الْيَوْمَ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ خَرَجْنَا حَتَّى دَخَلْنَا عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ فَسَأَلَهَا عَنْ ذَلِكَ فَقَالَتْ مِثْلَ مَا قَالَتْ عَائِشَةُ ‏.‏ قَالَ فَخَرَجْنَا حَتَّى جِئْنَا مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ فَذَكَرَ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ مَا قَالَتَا فَقَالَ مَرْوَانُ أَقْسَمْتُ عَلَيْكَ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ لَتَرْكَبَنَّ دَابَّتِي فَإِنَّهَا بِالْبَابِ فَلْتَذْهَبَنَّ إِلَى أَبِي هُرَيْرَةَ فَإِنَّهُ بِأَرْضِهِ بِالْعَقِيقِ فَلْتُخْبِرَنَّهُ ذَلِكَ ‏.‏ فَرَكِبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ وَرَكِبْتُ مَعَهُ حَتَّى أَتَيْنَا أَبَا هُرَيْرَةَ فَتَحَدَّثَ مَعَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ سَاعَةً ثُمَّ ذَكَرَ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ أَبُو هُرَيْرَةَ لاَ عِلْمَ لِي بِذَاكَ إِنَّمَا أَخْبَرَنِيهِ مُخْبِرٌ ‏.‏

Sumayy — Abu Bakrning mavlosi — dan rivoyat qilinishicha, u Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishomning bunday deganini eshitgan: «Men va otam Marvon ibn al-Hakamning oldida edik — u Madina amiri edi. Unga Abu Hurayra: ‹Kim junub holida tongga chiqsa, oʻsha kuni roʻzasi buziladi›, deb aytishi eslatildi. Marvon: ‹Ey Abdurrahmon, senga qasam ichamanki, albatta muʼminlarning onalari Oisha va Ummu Salamaning oldiga borib, bu haqda ulardan soʻrab kelasan›, dedi. Abdurrahmon bordi, men ham u bilan bordim, nihoyat Oishaning huzuriga kirdik. U unga salom berdi, soʻng: ‹Ey muʼminlarning onasi, biz Marvon ibn al-Hakamning oldida edik, unga Abu Hurayra: ‹Kim junub holida tongga chiqsa, oʻsha kuni roʻzasi buziladi›, deb aytishi eslatildi›, dedi. Oisha: ‹Abu Hurayra aytganidek emas. Ey Abdurrahmon, sen Rasululloh ﷺ qilar edilar (qilgan ish)dan yuz oʻgirasanmi?›, dedi. Abdurrahmon: ‹Yoʻq, Allohga qasam›, dedi. Oisha: ‹Men Rasululloh ﷺ haqlarida guvohlik beramanki, u zot ehtilomdan emas, jimoʼdan junub boʻlgan holda tongga chiqar, soʻng oʻsha kuni roʻza tutar edilar›, dedi. (Abu Bakr) dedi: Soʻng biz chiqib, Ummu Salamaning huzuriga kirdik. U undan shu haqda soʻradi, u ham Oisha aytganidek dedi. (Abu Bakr) dedi: Soʻng biz chiqib, Marvon ibn al-Hakamning oldiga keldik. Abdurrahmon unga ikkovi aytgan (soʻz)ni aytdi. Marvon: ‹Ey Abu Muhammad, senga qasam ichamanki, albatta eshik oldidagi ulovimga minib, Abu Hurayraning oldiga borasan — u al-Aqiqdagi yerida — va bu (gap)ni unga xabar qilasan›, dedi. Abdurrahmon minib joʻnadi, men ham u bilan mindim, nihoyat Abu Hurayraning oldiga keldik. Abdurrahmon u bilan bir muddat suhbatlashdi, soʻng unga bu (masala)ni eslatdi. Shunda Abu Hurayra unga: ‹Bu haqda menda ilm yoʻq, uni menga faqat bir xabarchi xabar qilgan edi, xolos›, dedi.»Сумайй — Абу Бакрнинг мавлоси — дан ривоят қилинишича, у Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомнинг бундай деганини эшитган: «Мен ва отам Марвон ибн ал-Ҳакамнинг олдида эдик — у Мадина амири эди. Унга Абу Ҳурайра: ‹Ким жунуб ҳолида тонгга чиқса, ўша куни рўзаси бузилади›, деб айтиши эслатилди. Марвон: ‹Эй Абдурраҳмон, сенга қасам ичаманки, албатта муъминларнинг оналари Оиша ва Умму Саламанинг олдига бориб, бу ҳақда улардан сўраб келасан›, деди. Абдурраҳмон борди, мен ҳам у билан бордим, ниҳоят Оишанинг ҳузурига кирдик. У унга салом берди, сўнг: ‹Эй муъминларнинг онаси, биз Марвон ибн ал-Ҳакамнинг олдида эдик, унга Абу Ҳурайра: ‹Ким жунуб ҳолида тонгга чиқса, ўша куни рўзаси бузилади›, деб айтиши эслатилди›, деди. Оиша: ‹Абу Ҳурайра айтганидек эмас. Эй Абдурраҳмон, сен Расулуллоҳ ﷺ қилар эдилар (қилган иш)дан юз ўгирасанми?›, деди. Абдурраҳмон: ‹Йўқ, Аллоҳга қасам›, деди. Оиша: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳақларида гувоҳлик бераманки, у зот эҳтиломдан эмас, жимоъдан жунуб бўлган ҳолда тонгга чиқар, сўнг ўша куни рўза тутар эдилар›, деди. (Абу Бакр) деди: Сўнг биз чиқиб, Умму Саламанинг ҳузурига кирдик. У ундан шу ҳақда сўради, у ҳам Оиша айтганидек деди. (Абу Бакр) деди: Сўнг биз чиқиб, Марвон ибн ал-Ҳакамнинг олдига келдик. Абдурраҳмон унга иккови айтган (сўз)ни айтди. Марвон: ‹Эй Абу Муҳаммад, сенга қасам ичаманки, албатта эшик олдидаги уловимга миниб, Абу Ҳурайранинг олдига борасан — у ал-Ақиқдаги ерида — ва бу (гап)ни унга хабар қиласан›, деди. Абдурраҳмон миниб жўнади, мен ҳам у билан миндим, ниҳоят Абу Ҳурайранинг олдига келдик. Абдурраҳмон у билан бир муддат суҳбатлашди, сўнг унга бу (масала)ни эслатди. Шунда Абу Ҳурайра унга: ‹Бу ҳақда менда илм йўқ, уни менга фақат бир хабарчи хабар қилган эди, холос›, деди.»

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، كَانَ لاَ يَفْرِضُ إِلاَّ لِلْجَدَّتَيْنِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ وَالَّذِي أَدْرَكْتُ عَلَيْهِ أَهْلَ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا أَنَّ الْجَدَّةَ أُمَّ الأُمِّ لاَ تَرِثُ مَعَ الأُمِّ دِنْيَا شَيْئًا وَهِيَ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ يُفْرَضُ لَهَا السُّدُسُ فَرِيضَةً وَأَنَّ الْجَدَّةَ أُمَّ الأَبِ لاَ تَرِثُ مَعَ الأُمِّ وَلاَ مَعَ الأَبِ شَيْئًا وَهِيَ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ يُفْرَضُ لَهَا السُّدُسُ فَرِيضَةً فَإِذَا اجْتَمَعَتِ الْجَدَّتَانِ أُمُّ الأَبِ وَأُمُّ الأُمِّ وَلَيْسَ لِلْمُتَوَفَّى دُونَهُمَا أَبٌ وَلاَ أُمٌّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَإِنِّي سَمِعْتُ أَنَّ أُمَّ الأُمِّ إِنْ كَانَتْ أَقْعَدَهُمَا كَانَ لَهَا السَّدُسُ دُونَ أُمِّ الأَبِ وَإِنْ كَانَتْ أُمُّ الأَبِ أَقْعَدَهُمَا أَوْ كَانَتَا فِي الْقُعْدَدِ مِنَ الْمُتَوَفَّى بِمَنْزِلَةٍ سَوَاءً فَإِنَّ السُّدُسَ بَيْنَهُمَا نِصْفَانِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ مِيرَاثَ لأَحَدٍ مِنَ الْجَدَّاتِ إِلاَّ لِلْجَدَّتَيْنِ لأَنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَّثَ الْجَدَّةَ ثُمَّ سَأَلَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ ذَلِكَ حَتَّى أَتَاهُ الثَّبَتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ وَرَّثَ الْجَدَّةَ فَأَنْفَذَهُ لَهَا ثُمَّ أَتَتِ الْجَدَّةُ الأُخْرَى إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ لَهَا مَا أَنَا بِزَائِدٍ فِي الْفَرَائِضِ شَيْئًا فَإِنِ اجْتَمَعْتُمَا فَهُوَ بَيْنَكُمَا وَأَيَّتُكُمَا خَلَتْ بِهِ فَهُوَ لَهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ ثُمَّ لَمْ نَعْلَمْ أَحَدًا وَرَّثَ غَيْرَ جَدَّتَيْنِ مُنْذُ كَانَ الإِسْلاَمُ إِلَى الْيَوْمِ ‏.‏

Molik Abdurabbih ibn Saiddan rivoyat qiladiki, Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishom faqat ikki buviga (birga) ulush belgilar edi. Molik aytdi: «Bizning oldimizda ittifoq qilingan, unda ixtilof yoʻq va shahrimizdagi ilm ahlini shunda topgan (hukm) shuki: buvi — onaning onasi — ona bilan birga aslo hech narsa meros olmaydi; bundan boshqa holatda unga oltidan bir farz ulush belgilanadi. Buvi — otaning onasi — ona bilan ham, ota bilan ham hech narsa meros olmaydi; bundan boshqa holatda unga oltidan bir farz ulush belgilanadi. Ikki buvi — otaning onasi va onaning onasi — jamlanib, marhumning ulardan boshqa otasi va onasi boʻlmasa...». Molik aytdi: «Men eshitishimcha, agar onaning onasi ikkovidan yaqinrogʻi boʻlsa, oltidan bir otaning onasidan koʻra unga (beriladi); agar otaning onasi yaqinrogʻi boʻlsa yoki ikkovi marhumga (qarindoshlik) darajasida barobar boʻlsa, oltidan bir ular oʻrtasida teng ikkiga (boʻlinadi)». Molik aytdi: «Ikki buvidan boshqa hech bir buviga meros yoʻq, chunki menga yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ buviga meros berganlar; soʻng Abu Bakr bu haqda soʻrab yurdi, toki unga Rasululloh ﷺ ning buviga meros berganlari haqida ishonchli (xabar) yetib keldi va u buni unga ijro etdi; soʻng boshqa bir buvi Umar ibn al-Xattobning oldiga keldi, u unga: ‹Men farizalarga biror narsa qoʻshadigan emasman; agar ikkovingiz birga boʻlsangiz, u orangizda boʻladi, qaysi biringiz u bilan yolgʻiz qolsa, u uniki boʻladi›, dedi». Molik aytdi: «Soʻng biz Islom boshlanganidan to bugungacha ikki buvidan boshqa birovga meros berilganini bilmaymiz».Молик Абдураббиҳ ибн Саиддан ривоят қиладики, Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом фақат икки бувига (бирга) улуш белгилар эди. Молик айтди: «Бизнинг олдимизда иттифоқ қилинган, унда ихтилоф ёʻқ ва шаҳримиздаги илм аҳлини шунда топган (ҳукм) шуки: буви — онанинг онаси — она билан бирга асло ҳеч нарса мерос олмайди; бундан бошқа ҳолатда унга олтидан бир фарз улуш белгиланади. Буви — отанинг онаси — она билан ҳам, ота билан ҳам ҳеч нарса мерос олмайди; бундан бошқа ҳолатда унга олтидан бир фарз улуш белгиланади. Икки буви — отанинг онаси ва онанинг онаси — жамланиб, марҳумнинг улардан бошқа отаси ва онаси бўлмаса...». Молик айтди: «Мен эшитишимча, агар онанинг онаси икковидан яқинроғи бўлса, олтидан бир отанинг онасидан кўра унга (берилади); агар отанинг онаси яқинроғи бўлса ёки иккови марҳумга (қариндошлик) даражасида баробар бўлса, олтидан бир улар ўртасида тенг иккига (бўлинади)». Молик айтди: «Икки бувидан бошқа ҳеч бир бувига мерос ёʻқ, чунки менга етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ бувига мерос берганлар; сўнг Абу Бакр бу ҳақда сўраб юрди, токи унга Расулуллоҳ ﷺ нинг бувига мерос берганлари ҳақида ишончли (хабар) етиб келди ва у буни унга ижро этди; сўнг бошқа бир буви Умар ибн ал-Хаттобнинг олдига келди, у унга: ‹Мен фаризаларга бирор нарса қўшадиган эмасман; агар икковингиз бирга бўлсангиз, у орангизда бўлади, қайси бирингиз у билан ёлғиз қолса, у уники бўлади›, деди». Молик айтди: «Сўнг биз Ислом бошланганидан то бугунгача икки бувидан бошқа бировга мерос берилганини билмаймиз».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَأَبَا، بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ كَانَا يَقُولاَنِ فِي الرَّجُلِ يُولِي مِنِ امْرَأَتِهِ إِنَّهَا إِذَا مَضَتِ الأَرْبَعَةُ الأَشْهُرِ فَهِيَ تَطْلِيقَةٌ وَلِزَوْجِهَا عَلَيْهَا الرَّجْعَةُ مَا كَانَتْ فِي الْعِدَّةِ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Saʼid ibn al-Musayyab va Abu Bakr ibn Abdurrahmon (rahimahumulloh) xotinidan iylo qilgan kishi haqida: «Toʻrt oy oʻtsa, bu bitta taloqdir; ayol iddada ekan, eri uni qaytarib olishga (haqli)», deyishardi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Саъид ибн ал-Мусайяб ва Абу Бакр ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳумуллоҳ) хотинидан ийло қилган киши ҳақида: «Тўрт ой ўтса, бу битта талоқдир; аёл иддада экан, эри уни қайтариб олишга (ҳақли)», дейишарди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، يَقُولُ مَا أَدْرَكْتُ أَحَدًا مِنْ فُقَهَائِنَا إِلاَّ وَهُوَ يَقُولُ هَذَا ‏.‏ يُرِيدُ قَوْلَ عَائِشَةَ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u dedi: Men Abu Bakr ibn Abdurrahmon (rahimahulloh)ning shunday deganini eshitdim: Men fuqahoyimizdan buni aytmaydigan birorta kishini ham uchratmadim — u Oishaning soʻzini nazarda tutardi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у деди: Мен Абу Бакр ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)нинг шундай деганини эшитдим: Мен фуқаҳойимиздан буни айтмайдиган бирорта кишини ҳам учратмадим — у Оишанинг сўзини назарда тутарди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَسَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَأَبِي، بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَابْنِ شِهَابٍ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ إِذَا دَخَلَتِ الْمُطَلَّقَةُ فِي الدَّمِ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ فَقَدْ بَانَتْ مِنْ زَوْجِهَا وَلاَ مِيرَاثَ بَيْنَهُمَا وَلاَ رَجْعَةَ لَهُ عَلَيْهَا ‏.‏

Molikka Qosim ibn Muhammad, Solim ibn Abdulloh, Abu Bakr ibn Abdurrahmon, Sulaymon ibn Yasor va Ibn Shihob (rahimahumulloh)dan yetib kelishicha, ular shunday derdilar: Taloq qilingan ayol uchinchi hayzning qoniga kirsa, eridan ajralgan boʻladi, ular oʻrtasida meros yoʻq va erning unga qaytish (huquqi) yoʻqdir.Моликка Қосим ибн Муҳаммад, Солим ибн Абдуллоҳ, Абу Бакр ибн Абдурраҳмон, Сулаймон ибн Ясор ва Ибн Шиҳоб (раҳимаҳумуллоҳ)дан етиб келишича, улар шундай дердилар: Талоқ қилинган аёл учинчи ҳайзнинг қонига кирса, эридан ажралган бўлади, улар ўртасида мерос йўқ ва эрнинг унга қайтиш (ҳуқуқи) йўқдир.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَيُّمَا رَجُلٍ بَاعَ مَتَاعًا فَأَفْلَسَ الَّذِي ابْتَاعَهُ مِنْهُ وَلَمْ يَقْبِضِ الَّذِي بَاعَهُ مِنْ ثَمَنِهِ شَيْئًا فَوَجَدَهُ بِعَيْنِهِ فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ وَإِنْ مَاتَ الَّذِي ابْتَاعَهُ فَصَاحِبُ الْمَتَاعِ فِيهِ أُسْوَةُ الْغُرَمَاءِ ‏"‏ ‏.‏

Molik aytdi: «Mato sotgan kishi baʼzi kiyimlarni belgilariga koʻra (savdodan) istisno qilib, oʻzi uchun belgilanganlarini oʻshalardan tanlab olishni shart qilsa, bunda zarar yoʻq. Agar istisno qilayotganda ulardan tanlab olishni shart qilmagan boʻlsa, mening fikrimcha, u sotilgan matolar soniga sherik boʻladi. Chunki ikki kiyim belgisida bir xil boʻlib, narxida katta farq qilishi mumkin». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda qoida shuki, taom va boshqa narsalarda sherikchilik (shirka), (molni tan narxida oʻtkazib) vakillikka topshirish (tavliya) va savdoni bekor qilish (iqola) — mol qoʻlga olingan boʻladimi, yoʻqmi — savdo naqd bilan boʻlib, unda foyda, zarar yoki narxni kechiktirish boʻlmasa, zarar yoʻq. Agar bu muomalalarning biriga ikki tarafning biridan foyda, zarar yoki narxni kechiktirish kirsa, u savdoga aylanadi — savdoni halol qiladigan narsa uni halol qiladi, savdoni harom qiladigan narsa uni harom qiladi; va bu (endi) shirka, tavliya yoki iqola emas». Molik mato yoki qullar sotib olgan, savdo tugallangan, soʻng bir kishi undan sherik boʻlishni soʻrab, u rozi boʻlgan, yangi sherik butun bahoni sotuvchiga toʻlagan, keyin molga uni (ikkovining) qoʻlidan chiqaradigan biror narsa yuz bergan holat haqida (shunday) dedi: «Yangi sherik bahoni dastlabki sherikdan oladi, dastlabki sherik esa butun bahoni sotuvchidan talab qiladi — magar dastlabki sherik savdo paytida, sotuvchi bilan muomala tugallanishidan avval, yangi sherikka sotuvchi unga (mol uchun) javobgar ekanini shart qilib qoʻygan boʻlsa (bu boshqa). Agar muomala tugab, sotuvchi ketib boʻlgan boʻlsa, dastlabki sherikning sharti botildir va javobgarlik uning zimmasidadir». Molik bir kishidan, ular oʻrtasida boʻlishish uchun biror mol sotib olishni soʻragan, oʻzi uchun ham (sotuvchiga) toʻlab berishini istagan va oʻsha molni u kishi uchun sotib beradigan boʻlgan kishi haqida (shunday) dedi: «Bu durust emas. U: ‹Men uchun toʻlab ber, men uni sen uchun sotaman›, deganida, bu — u uchun sotib berishi evaziga bergan qarzga aylanadi; agar oʻsha mol nobud boʻlsa yoki (qoʻldan) chiqib ketsa, bahoni toʻlagan kishi sherigidan oʻzi uning oʻrniga qoʻshgan mablagʻni talab qiladi. Bu — foyda keltiradigan qarz turkumidandir». Molik aytdi: «Agar kishi mol sotib olib, u oʻziga (toʻla) qaror topgan boʻlsa, soʻng boshqa kishi unga: ‹Bu molning yarmini men bilan boʻlish, men ularning barchasini sen uchun sotaman›, desa, bu haloldir, unda zarar yoʻq. Buning izohi shuki, bu — yangi savdodir: u molning yarmini, uning barchasini sotishi sharti bilan unga sotmoqda». Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishom (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir kishi mol sotsa-yu, uni sotib olgan (xaridor) sinib (muflis boʻlib) qolsa, sotuvchi esa bahosidan hech narsa olmagan boʻlsa, keyin u (molini) aynan oʻsha holida topsa — u molga (boshqalardan) haqliroqdir. Agar uni sotib olgan kishi vafot etsa, mol egasi unda boshqa qarz beruvchilar bilan barobardir (teng huquqli)», dedilar.Молик айтди: «Мато сотган киши баъзи кийимларни белгиларига кўра (савдодан) истисно қилиб, ўзи учун белгиланганларини ўшалардан танлаб олишни шарт қилса, бунда зарар йўқ. Агар истисно қилаётганда улардан танлаб олишни шарт қилмаган бўлса, менинг фикримча, у сотилган матолар сонига шерик бўлади. Чунки икки кийим белгисида бир хил бўлиб, нархида катта фарқ қилиши мумкин». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда қоида шуки, таом ва бошқа нарсаларда шерикчилик (ширка), (молни тан нархида ўтказиб) вакилликка топшириш (тавлия) ва савдони бекор қилиш (иқола) — мол қўлга олинган бўладими, йўқми — савдо нақд билан бўлиб, унда фойда, зарар ёки нархни кечиктириш бўлмаса, зарар йўқ. Агар бу муомалаларнинг бирига икки тарафнинг биридан фойда, зарар ёки нархни кечиктириш кирса, у савдога айланади — савдони ҳалол қиладиган нарса уни ҳалол қилади, савдони ҳаром қиладиган нарса уни ҳаром қилади; ва бу (энди) ширка, тавлия ёки иқола эмас». Молик мато ёки қуллар сотиб олган, савдо тугалланган, сўнг бир киши ундан шерик бўлишни сўраб, у рози бўлган, янги шерик бутун баҳони сотувчига тўлаган, кейин молга уни (икковининг) қўлидан чиқарадиган бирор нарса юз берган ҳолат ҳақида (шундай) деди: «Янги шерик баҳони дастлабки шерикдан олади, дастлабки шерик эса бутун баҳони сотувчидан талаб қилади — магар дастлабки шерик савдо пайтида, сотувчи билан муомала тугалланишидан аввал, янги шерикка сотувчи унга (мол учун) жавобгар эканини шарт қилиб қўйган бўлса (бу бошқа). Агар муомала тугаб, сотувчи кетиб бўлган бўлса, дастлабки шерикнинг шарти ботилдир ва жавобгарлик унинг зиммасидадир». Молик бир кишидан, улар ўртасида бўлишиш учун бирор мол сотиб олишни сўраган, ўзи учун ҳам (сотувчига) тўлаб беришини истаган ва ўша молни у киши учун сотиб берадиган бўлган киши ҳақида (шундай) деди: «Бу дуруст эмас. У: ‹Мен учун тўлаб бер, мен уни сен учун сотаман›, деганида, бу — у учун сотиб бериши эвазига берган қарзга айланади; агар ўша мол нобуд бўлса ёки (қўлдан) чиқиб кетса, баҳони тўлаган киши шеригидан ўзи унинг ўрнига қўшган маблағни талаб қилади. Бу — фойда келтирадиган қарз туркумидандир». Молик айтди: «Агар киши мол сотиб олиб, у ўзига (тўла) қарор топган бўлса, сўнг бошқа киши унга: ‹Бу молнинг ярмини мен билан бўлиш, мен уларнинг барчасини сен учун сотаман›, деса, бу ҳалолдир, унда зарар йўқ. Бунинг изоҳи шуки, бу — янги савдодир: у молнинг ярмини, унинг барчасини сотиши шарти билан унга сотмоқда». Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир киши мол сотса-ю, уни сотиб олган (харидор) синиб (муфлис бўлиб) қолса, сотувчи эса баҳосидан ҳеч нарса олмаган бўлса, кейин у (молини) айнан ўша ҳолида топса — у молга (бошқалардан) ҳақлироқдир. Агар уни сотиб олган киши вафот этса, мол эгаси унда бошқа қарз берувчилар билан баробардир (тенг ҳуқуқли)», дедилар.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ الْعَاصِيَ بْنَ هِشَامٍ هَلَكَ وَتَرَكَ بَنِينَ لَهُ ثَلاَثَةً اثْنَانِ لأُمٍّ وَرَجُلٌ لِعَلَّةٍ فَهَلَكَ أَحَدُ اللَّذَيْنِ لأُمٍّ وَتَرَكَ مَالاً وَمَوَالِيَ فَوَرِثَهُ أَخُوهُ لأَبِيهِ وَأُمِّهِ مَالَهُ وَوَلاَءَهُ مَوَالِيهِ ثُمَّ هَلَكَ الَّذِي وَرِثَ الْمَالَ وَوَلاَءَ الْمَوَالِي وَتَرَكَ ابْنَهُ وَأَخَاهُ لأَبِيهِ فَقَالَ ابْنُهُ قَدْ أَحْرَزْتُ مَا كَانَ أَبِي أَحْرَزَ مِنَ الْمَالِ وَوَلاَءِ الْمَوَالِي وَقَالَ أَخُوهُ لَيْسَ كَذَلِكَ إِنَّمَا أَحْرَزْتَ الْمَالَ وَأَمَّا وَلاَءُ الْمَوَالِي فَلاَ أَرَأَيْتَ لَوْ هَلَكَ أَخِي الْيَوْمَ أَلَسْتُ أَرِثُهُ أَنَا فَاخْتَصَمَا إِلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فَقَضَى لأَخِيهِ بِوَلاَءِ الْمَوَالِي ‏.‏

Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishom (rahimahulloh)ning xabar berishicha, Osiy ibn Hishom vafot etib, uchta oʻgʻil qoldirdi: ulardan ikkitasi bir onadan, biri esa faqat ota tomonidan (boshqa onadan) edi. Bir onadan boʻlgan ikkovidan biri vafot etib, mol va mavolilar (ozod qilingan qullar) qoldirdi. Uni ota-ona bir akasi — ham molini, ham mavolilarining valosini — meros qilib oldi. Soʻng molni va mavolilarning valosini meros qilib olgan oʻsha kishi ham vafot etib, oʻgʻli bilan ota tomonidan boʻlgan ukasini qoldirdi. Uning oʻgʻli: «Otam qoʻlga kiritgan mol va mavolilarning valosini men egalladim», dedi. Ukasi esa: «Unday emas. Sen faqat molni egallading, ammo mavolilarning valosiga kelsak — yoʻq. Aytgin-chi, agar bugun akam vafot etsa, uni men meros qilib olmaymanmi?» dedi. Shunda ikkovi Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ning huzurida daʼvolashdilar, u esa mavolilarning valosini ukasiga hukm qildi.Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом (раҳимаҳуллоҳ)нинг хабар беришича, Осий ибн Ҳишом вафот этиб, учта ўғил қолдирди: улардан иккитаси бир онадан, бири эса фақат ота томонидан (бошқа онадан) эди. Бир онадан бўлган икковидан бири вафот этиб, мол ва маволилар (озод қилинган қуллар) қолдирди. Уни ота-она бир акаси — ҳам молини, ҳам маволиларининг валосини — мерос қилиб олди. Сўнг молни ва маволиларнинг валосини мерос қилиб олган ўша киши ҳам вафот этиб, ўғли билан ота томонидан бўлган укасини қолдирди. Унинг ўғли: «Отам қўлга киритган мол ва маволиларнинг валосини мен эгалладим», деди. Укаси эса: «Ундай эмас. Сен фақат молни эгалладинг, аммо маволиларнинг валосига келсак — йўқ. Айтгин-чи, агар бугун акам вафот эца, уни мен мерос қилиб олмайманми?» деди. Шунда иккови Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида даъволашдилар, у эса маволиларнинг валосини укасига ҳукм қилди.

عَن أبي أُمامةَ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَرِيَّةٍ فَمَرَّ رَجُلٌ بِغَارٍ فِيهِ شَيْءٌ مِنْ مَاءٍ وَبَقْلٍ فَحَدَّثَ نَفْسَهُ بِأَنْ يُقِيمَ فِيهِ وَيَتَخَلَّى مِنَ الدُّنْيَا فَاسْتَأْذَنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي ذَلِكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِنِّي لَمْ أُبْعَثْ بِالْيَهُودِيَّةِ وَلَا بِالنَّصْرَانِيَّةِ وَلَكَنِّي بُعِثْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّمْحَةِ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَغَدْوَةٌ أَوْ رَوْحَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَلَمَقَامُ أَحَدِكُمْ فِي الصَّفِّ خَيْرٌ مِنْ صَلَاتِهِ سِتِّينَ سَنَةً» . رَوَاهُ أَحْمد

Oisha (roziyallohu anho) — Nabiy ﷺ ning zavjasi — dan rivoyat qilinadi: Ummu Habiba bint Jahsh — Rasululloh ﷺ ning qaynsinglisi va Abdurrahmon ibn Avfning nikohidagi (ayol) — yetti yil istihoza boʻldi. Shu sababli u bu haqda Rasululloh ﷺ dan fatvo soʻradi. Rasululloh ﷺ: «Albatta bu hayz emas, balki bu (bir) tomir (qoni)dir; bas, gʻusl qil va namoz oʻqi», dedilar. Oisha dedi: (Shundan keyin) u opasi Zaynab bint Jahshning hujrasidagi bir togʻorada gʻusl qilar, hatto qonning qizilligi suvdan ustun chiqar (suvni qizartirar) edi. Ibn Shihob dedi: Men buni Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishomga (rivoyat qilib) aytdim. Shunda u: «Alloh Hindga rahm qilsin! Koshki u bu fatvoni eshitganida edi. Allohga qasamki, u (namoz oʻqimagani uchun) yigʻlar edi, chunki u (istihoza tufayli) namoz oʻqimas edi», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо) — Набий ﷺ нинг завжаси — дан ривоят қилинади: Умму Ҳабиба бинт Жаҳш — Расулуллоҳ ﷺ нинг қайнсинглиси ва Абдурраҳмон ибн Авфнинг никоҳидаги (аёл) — етти йил истиҳоза бўлди. Шу сабабли у бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺ дан фатво сўради. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта бу ҳайз эмас, балки бу (бир) томир (қони)дир; бас, ғусл қил ва намоз ўқи», дедилар. Оиша деди: (Шундан кейин) у опаси Зайнаб бинт Жаҳшнинг ҳужрасидаги бир тоғорада ғусл қилар, ҳатто қоннинг қизиллиги сувдан устун чиқар (сувни қизартирар) эди. Ибн Шиҳоб деди: Мен буни Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомга (ривоят қилиб) айтдим. Шунда у: «Аллоҳ Ҳиндга раҳм қилсин! Кошки у бу фатвони эшитганида эди. Аллоҳга қасамки, у (намоз ўқимагани учун) йиғлар эди, чунки у (истиҳоза туфайли) намоз ўқимас эди», деди.

وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ, وَمَالِكٌ: مِنْ رِوَايَةِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ مُرْسَلًا بِلَفْظِ: { أَيُّمَا رَجُلٌ بَاعَ مَتَاعًا فَأَفْلَسَ اَلَّذِي اِبْتَاعَهُ, وَلَمْ يَقْبِضِ اَلَّذِي بَاعَهُ مِنْ ثَمَنِهِ شَيْئًا , فَوَجَدَ مَتَاعَهُ بِعَيْنِهِ, فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ, وَإِنْ مَاتَ اَلْمُشْتَرِي فَصَاحِبُ اَلْمَتَاعِ أُسْوَةُ اَلْغُرَمَاءِ } 1‏ .‏ ‏1 ‏- رواه مالك في " الموطأ ( 2 / 678 )‏، وأبو داود ( 3520 )‏، عن ابن شهاب، عن أبي بكر بن عبد الرحمن مرسلا به.‏ وتابع مالكا يونس، عن ابن شهاب مرسلا به.‏ رواه أبو داود ( 3521 )‏ وقال: فذكر معنى حديث مالك؛ وزاد: " وإن قضى من ثمنها شيئا، فهو أسوة الغرماء فيها ".‏ وخالفهما محمد بن الوليد الزبيدي كما في التعليق التالي.‏

Buni Abu Dovud va Molik Abu Bakr ibn Abdurrahmon rivoyatidan mursal qilib, shu lafz bilan keltirdilar: «Qaysi bir kishi mol sotsa-yu, uni sotib olgan kishi sinib (qarzdor boʻlib) qolsa, sotuvchi esa uning narxidan hech narsa olmagan boʻlsa, soʻng oʻz molini aynan oʻzini topsa, u unga haqliroqdir. Agar xaridor vafot etsa, mol egasi (boshqa) qarz beruvchilar bilan teng boʻladi».Буни Абу Довуд ва Молик Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ривоятидан мурсал қилиб, шу лафз билан келтирдилар: «Қайси бир киши мол сотса-ю, уни сотиб олган киши синиб (қарздор бўлиб) қолса, сотувчи эса унинг нархидан ҳеч нарса олмаган бўлса, сўнг ўз молини айнан ўзини топса, у унга ҳақлироқдир. Агар харидор вафот этса, мол эгаси (бошқа) қарз берувчилар билан тенг бўлади».

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ، أَنَّ سُمَيًّا مَوْلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ أَخْبَرَهُ، أَنَّ الْقَعْقَاعَ بْنَ حَكِيمٍ، وَزَيْدَ بْنَ أَسْلَمَ أَرْسَلَاهُ إِلَى سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ يَسْأَلُهُ كَيْفَ تَغْتَسِلُ الْمُسْتَحَاضَةُ؟، فَقَالَ سَعِيدٌ : " تَغْتَسِلُ مِنْ الظُّهْرِ إِلَى مِثْلِهَا مِنْ الْغَدِ لِصَلَاةِ الظُّهْرِ، فَإِنْ غَلَبَهَا الدَّمُ اسْتَثْفَرَتْ، وَتَوَضَّأَتْ لِكُلِّ صَلَاةٍ، وَصَلَّتْ "

Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishomning mavlosi Sumayy xabar berishicha, Qaʼqoʼ ibn Hakim va Zayd ibn Aslam uni Said ibn al-Musayyabning oldiga, istihoza koʻrgan ayol qanday gʻusl qiladi, deb soʻrash uchun yubordilar. Shunda Said: «U Zuhrdan ertasi kunning shu vaqtigacha, Zuhr namozi uchun gʻusl qiladi. Agar qon uni yengib ketsa, avrat joyini bogʻlab oladi, har namozga tahorat oladi va namoz oʻqiydi», dedi.Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомнинг мавлоси Сумайй хабар беришича, Қаъқў ибн Ҳаким ва Зайд ибн Аслам уни Саид ибн ал-Мусайябнинг олдига, истиҳоза кўрган аёл қандай ғусл қилади, деб сўраш учун юбордилар. Шунда Саид: «У Зуҳрдан эртаси куннинг шу вақтигача, Зуҳр намози учун ғусл қилади. Агар қон уни енгиб кетса, аврат жойини боғлаб олади, ҳар намозга таҳорат олади ва намоз ўқийди», деди.

وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ مَا تَأَوَّلْتُ : أَنَّ هَارُونَ بْنَ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ حَدَّثَنَا ، قَالَ : حَدَّثَنَا عَبْدَةُ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ خَالِدٍ يَعْنِي الْحَذَّاءَ ، عَنْ غَيْلانَ بْنِ جَرِيرٍ ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ ، قَالَ : " صَلَّيْتُ خَلْفَ عَلِيٍّ فَكَانَ يُكَبِّرُ إِذَا سَجَدَ ، وَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ " ، فَلَمَّا انْصَرَفَ ، قَالَ لِي عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ : صَلَّى بِنَا هَذَا مِثْلَ صَلاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَفِي هَذَا الْخَبَرِ مَا دَلَّ عَلَى أَنَّ اللَّفْظَةَ الَّتِي ذَكَرَهَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ غَيْلانَ بْنِ جَرِيرٍ ، فِي هَذَا الْخَبَرِ ، وَإِذَا نَهَضَ مِنَ الرُّكُوعِ كَبَّرَ ، إِنَّمَا أَرَادَ وَإِذَا نَهَضَ مِنَ الرُّكُوعِ ، فَأَرَادَ السُّجُودَ كَبَّرَ ، عَلَى مَا ذَكَرَ الزُّهْرِيُّ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ ، ثُمَّ يَقُولُ : سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ حِينَ يَرْفَعُ صُلْبَهُ مِنَ الرَّكْعَةِ ، ثُمَّ يَقُولُ وَهُوَ قَائِمٌ : رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ ، ثُمَّ يُكَبِّرُ حِينَ يَهْوِي سَاجِدًا ، وَكَذَلِكَ خَبَرُ أَبِي عَامِرٍ ، عَنْ فُلَيْحٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، ذَكَرَ التَّكْبِيرَ حِينَ قَالَ : سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ، أَيْ أَنَّهُ يُكَبِّرُ عِنْدَ رَفْعِ الرَّأْسِ مِنَ الرُّكُوعِ ، ذَكَرَ تَكْبِيرَ أُخْرَى عِنْدَ الإِهْوَاءِ إِلَى السُّجُودِ ، فَلَمَّا ذَكَرَ التَّكْبِيرَةَ عِنْدَ رَفَعِ الرَّأْسِ مِنَ السُّجُودِ بَعْدَ التَّكْبِيرَةِ ، حِينَ قَالَ : سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ، بَانَ وَثَبَتَ أَنَّهُ إِنَّمَا أَرَادَ التَّكْبِيرَ ، حِينَ قَالَ : سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ، إِذَا أَرَادَ الإِهْوَاءَ إِلَى السُّجُودِ ، وَكَذَلِكَ فِي خَبَرِ أَبِي سَلَمَةَ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : وَحِينَ يَرْكَعُ ، وَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَسْجُدَ بَعْدَمَا يَرْفَعُ مِنَ الرُّكُوعِ ، فَفِي هَذَا مَا بَانَ أَنَّهُ كَانَ يُكَبِّرُ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ ، وَأَرَادَ السُّجُودَ لا أَنَّهُ كَانَ يُكَبِّرُ عِنْدَ رَفْعِ الرَّأْسِ مِنَ الرُّكُوعِ ، وَلَوْ أَبَحْنَا لِلْمُصَلِّي أَنْ يُكَبِّرَ فِي كُلِّ خَفْضٍ وَرَفْعٍ كَانَ عَلَيْهِ أَنْ يُكَبِّرَ ، إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ ، ثُمَّ يُكَبِّرُ عِنْدَ الإِهْوَاءِ إِلَى السُّجُودِ لَكَانَ عَدَدُ التَّكْبِيرِ فِي أَرْبَعِ رَكَعَاتٍ سِتَّةً وَعِشْرِينَ تَكْبِيرَةً لا اثْنَتَيْنِ وَعِشْرِينَ تَكْبِيرَةً ، وَفِي خَبَرِ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَا بَانَ وَثَبَتَ أَنَّ عَدَدَ التَّكْبِيرِ فِي أَرْبَعِ رَكَعَاتٍ اثْنَتَانِ وَعِشْرُونَ تَكْبِيرَةً لا أَكْثَرَ مِنْهَا

Men taʼvil qilgan narsaning sahihligiga dalil shuki: Mutarrif ibn Abdulloh ibn ash-Shixxir aytdi: Men Alining ortida namoz oʻqidim; u sajda qilganda va boshini koʻtarganda takbir aytardi. Namozdan boʻshaganida, Imron ibn Husayn menga: «Bu (kishi) bizga Rasululloh ﷺning namozlari kabi namoz oʻqib berdi», dedi. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda Hammod ibn Zayd Gʻaylon ibn Jaririrdan bu xabarda zikr qilgan «rukuʼdan turganda takbir aytardi» degan lafz bilan «rukuʼdan turib, sajdani iroda qilganda takbir aytardi» degani nazarda tutilganiga dalolat qiluvchi narsa bor — Zuhriy Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn Horis ibn Hishomdan zikr qilganidek: «Soʻng rukuʼdan belini koʻtarayotganda ‹Samiʼallohu liman hamidah› der, soʻng tik turgan holida ‹Robbano lakal hamd› der, soʻng sajdaga egilayotganda takbir aytar edilar». Abu Omirning Fulayhdan, u Said ibn Horisdan, u Abu Said al-Xudriydan (qilgan) xabari ham shunday: u «Samiʼallohu liman hamidah» deganda takbirni zikr qildi — yaʼni rukuʼdan bosh koʻtarishda takbir aytishini emas, balki sajdaga egilishda boshqa bir takbirni zikr qildi. U «Samiʼallohu liman hamidah» degandagi takbirdan keyin sajdadan bosh koʻtarishdagi takbirni zikr qilganida, «Samiʼallohu liman hamidah» degandagi takbir bilan sajdaga egilishni iroda qilgandagi takbirni nazarda tutgani ayon va sobit boʻldi. Abu Salamaning Abu Hurayradan (qilgan) xabarida ham shunday: «va rukuʼ qilganda, va rukuʼdan koʻtarilgandan keyin sajda qilmoqchi boʻlganda». Bunda ayon boʻladiki, u rukuʼdan boshini koʻtarib, sajdani iroda qilganda takbir aytardi — rukuʼdan bosh koʻtarish paytining oʻzida takbir aytardi, degani emas. Agar biz namoz oʻquvchiga har egilish va koʻtarilishda takbir aytishni mubah qilsak va unga rukuʼdan bosh koʻtarganda takbir aytib, soʻng sajdaga egilishda ham takbir aytish lozim boʻlsa, toʻrt rakatdagi takbirlar soni yigirma ikkita emas, yigirma oltita boʻlar edi. Ikrimaning Ibn Abbosdan (qilgan) xabarida esa toʻrt rakatdagi takbirlar soni yigirma ikkita boʻlib, undan koʻp emasligi ayon va sobit boʻlgan.Мен таъвил қилган нарсанинг саҳиҳлигига далил шуки: Мутарриф ибн Абдуллоҳ ибн аш-Шиххир айтди: Мен Алининг ортида намоз ўқидим; у сажда қилганда ва бошини кўтарганда такбир айтарди. Намоздан бўшаганида, Имрон ибн Ҳусайн менга: «Бу (киши) бизга Расулуллоҳ ﷺнинг намозлари каби намоз ўқиб берди», деди. Абу Бакр айтди: Бу хабарда Ҳаммод ибн Зайд Ғайлон ибн Жаририрдан бу хабарда зикр қилган «рукуъдан турганда такбир айтарди» деган лафз билан «рукуъдан туриб, саждани ирода қилганда такбир айтарди» дегани назарда тутилганига далолат қилувчи нарса бор — Зуҳрий Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн Ҳорис ибн Ҳишомдан зикр қилганидек: «Сўнг рукуъдан белини кўтараётганда ‹Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ› дер, сўнг тик турган ҳолида ‹Роббано лакал ҳамд› дер, сўнг саждага эгилаётганда такбир айтар эдилар». Абу Омирнинг Фулайҳдан, у Саид ибн Ҳорисдан, у Абу Саид ал-Худрийдан (қилган) хабари ҳам шундай: у «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ» деганда такбирни зикр қилди — яъни рукуъдан бош кўтаришда такбир айтишини эмас, балки саждага эгилишда бошқа бир такбирни зикр қилди. У «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ» дегандаги такбирдан кейин саждадан бош кўтаришдаги такбирни зикр қилганида, «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ» дегандаги такбир билан саждага эгилишни ирода қилгандаги такбирни назарда тутгани аён ва собит бўлди. Абу Саламанинг Абу Ҳурайрадан (қилган) хабарида ҳам шундай: «ва рукуъ қилганда, ва рукуъдан кўтарилгандан кейин сажда қилмоқчи бўлганда». Бунда аён бўладики, у рукуъдан бошини кўтариб, саждани ирода қилганда такбир айтарди — рукуъдан бош кўтариш пайтининг ўзида такбир айтарди, дегани эмас. Агар биз намоз ўқувчига ҳар эгилиш ва кўтарилишда такбир айтишни мубаҳ қилсак ва унга рукуъдан бош кўтарганда такбир айтиб, сўнг саждага эгилишда ҳам такбир айтиш лозим бўлса, тўрт ракатдаги такбирлар сони йигирма иккита эмас, йигирма олтита бўлар эди. Икриманинг Ибн Аббосдан (қилган) хабарида эса тўрт ракатдаги такбирлар сони йигирма иккита бўлиб, ундан кўп эмаслиги аён ва собит бўлган.

نا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، أنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، " يَقُولُ : سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ " حِينَ يَرْفَعُ صُلْبَهُ مِنَ الرُّكُوعِ ، ثُمَّ يَقُولُ وَهُوَ قَائِمٌ : " رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ "

Abu Bakr ibn Abdurrahmon Abu Hurayrani shunday deganini eshitdi: Rasululloh ﷺ rukuʼdan belini koʻtarayotganlarida «Samiʼallohu liman hamidah» derdilar, soʻng tik turgan holatlarida: «Robbano va lakal hamd», derdilar.Абу Бакр ибн Абдурраҳмон Абу Ҳурайрани шундай деганини эшитди: Расулуллоҳ ﷺ рукуъдан белини кўтараётганларида «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ» дердилар, сўнг тик турган ҳолатларида: «Роббано ва лакал ҳамд», дердилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي سُمَيٌّ ، وَسَمِعْتُهُ مِنْ سُمَيٍّ , سَمِعَهُ مِنْ أَبِي بَكْرٍ ، أَنَّ مُعَاوِيَةَ أَرْسَلَ إِلَى عَائِشَةَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَذَهَبْتُ مَعَ أَبِي , فَسَمِعْتُ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : " إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُدْرِكُهُ الصُّبْحُ وَهُوَ جُنُبٌ فَيَصُومُ " . حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ سُمَيٍّ . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنَا سُمَيٌّ ، سَمِعَ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيَّ ، أَنَّهُ سَمِعَ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ بِمِثْلِهِ . قَالَ أَبُو عَمَّارٍ فِي كُلِّهَا : عَنْ

Abu Bakr (ibn Abdurrahmon)dan rivoyat qilinadiki, Muoviya Oishaning oldiga Abdurrahmon ibn al-Horisni yubordi. Abu Bakr aytdi: Men otam bilan bordim va Oishaning shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺni junub holatlarida tong topar edi va u zot roʻza tutar edilar. Bizga Abu Ammor aytdi: bizga Sufyon Sumaydan aytdi. Bizga Yahyo ibn Hakim aytdi: bizga Sufyon aytdi: bizga Sumay aytdi, u Abu Bakr ibn Abdurrahmon al-Maxzumiydan eshitdi, u esa Oishaning: Rasululloh ﷺ (shunday) derdilar, deganini eshitdi — xuddi shunday. Abu Ammor ularning hammasida «an» (dan) dedi.Абу Бакр (ибн Абдурраҳмон)дан ривоят қилинадики, Муовия Оишанинг олдига Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорисни юборди. Абу Бакр айтди: Мен отам билан бордим ва Оишанинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺни жунуб ҳолатларида тонг топар эди ва у зот рўза тутар эдилар. Бизга Абу Аммор айтди: бизга Суфён Сумайдан айтди. Бизга Яҳё ибн Ҳаким айтди: бизга Суфён айтди: бизга Сумай айтди, у Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ал-Махзумийдан эшитди, у эса Оишанинг: Расулуллоҳ ﷺ (шундай) дердилар, деганини эшитди — худди шундай. Абу Аммор уларнинг ҳаммасида «ан» (дан) деди.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، قَالَ : قَرَأْتُ عِنْدَ عَائِشَةَ ‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ، قُلْتُ : مَا أَرَى عَلَى مَنْ لَمْ يَطُفْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ، قَالَتْ : بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي ، إِنَّمَا كَانَ مَنْ أَهَلَّ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي بِالْمُشَلَّلِ يَطُوفُونَ مِنْ بَيْنِ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ، فَلَمَّا كَانَ الإِسْلامُ ، قَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ طَوَافَنَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَجَرَيْنِ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ ، قَالَتْ : فَنَزَلَتْ : ‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ، قَالَتْ : فَطَافَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَكَانَتْ سُنَّةً ، وَقَالَ غَيْرُهَا ، قَالَ اللَّهُ : " فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا ، فَتَطَوَّعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَطَافَ " ، قَالَ الزُّهْرِيُّ : فَحَدَّثْتُ بِهِ أَبَا بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، فَقَالَ : إِنَّ هَذَا لَعِلْمٌ ، وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ : سَأَلَ النَّاسُ الَّذِينَ كَانُوا يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّا أُمِرْنَا أَنْ نَطُوفَ بِالْبَيْتِ ، وَلَمْ نُؤْمَرْ أَنْ نَطُوفَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ : ‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ، فَأَرَاهَا نَزَلَتْ فِي هَؤُلاءِ وَفِي هَؤُلاءِ ، ثَنَاهُ الْمَخْزُومِيُّ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، بِنَحْوِهِ دُونَ قِصَّةِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ

Urva aytdi: Men Oishaning huzurida: {Albatta, Safo va Marva Alloh shiorlaridandir}ni oʻqidim va: «Men u ikkovi orasida tavof qilmagan kishiga biror narsa (lozim) deb bilmayman», dedim. U: «Sen yomon (gap) aytding, ey jiyanim! Mushallaldagi Manot degan togʻut uchun ehromga kirganlar Safo bilan Marva orasidan tavof qilar edilar. Islom kelganida ular: ‹Yo Rasululloh, bizning mana shu ikki tosh orasidagi tavofimiz johiliyat ishidandir›, dedilar», dedi. U aytdi: Shunda {Albatta, Safo va Marva Alloh shiorlaridandir} (oyati) nozil boʻldi. U aytdi: Bas, Rasululloh ﷺ tavof qildilar va bu sunnat boʻldi. Boshqa (roviy) esa dedi: Alloh: {Bas, kim ixtiyoriy yaxshilik qilsa}, dedi; shunda Rasululloh ﷺ ixtiyoriy (yaxshilik) qildilar va tavof qildilar. Zuhriy aytdi: Men buni Abu Bakr ibn Abdurrahmonga aytdim. U: «Albatta, bu — ilmdir. Men ilm ahlidan boʻlgan kishilarning: Safo bilan Marva orasida tavof qilib yuradigan odamlar Nabiy ﷺdan soʻrab: ‹Yo Rasululloh, bizga Baytni tavof qilish buyurilgan, Safo bilan Marva orasini tavof qilish buyurilmagan›, dedilar; shunda Alloh azza va jalla: {Albatta, Safo va Marva Alloh shiorlaridandir}ni nozil qildi, deyayotganlarini eshitganman», dedi. Men uni ana ularga ham, bularga ham (nisbatan) nozil boʻlgan deb bilaman. Buni bizga Maxzumiy ham Sufyondan, u Zuhriydan, u Urvadan shunga oʻxshash — Abu Bakr ibn Abdurrahmon qissasisiz — rivoyat qildi.Урва айтди: Мен Оишанинг ҳузурида: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳ шиорларидандир}ни ўқидим ва: «Мен у иккови орасида тавоф қилмаган кишига бирор нарса (лозим) деб билмайман», дедим. У: «Сен ёмон (гап) айтдинг, эй жияним! Мушаллалдаги Манот деган тоғут учун эҳромга кирганлар Сафо билан Марва орасидан тавоф қилар эдилар. Ислом келганида улар: ‹Ё Расулуллоҳ, бизнинг мана шу икки тош орасидаги тавофимиз жоҳилият ишидандир›, дедилар», деди. У айтди: Шунда {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳ шиорларидандир} (ояти) нозил бўлди. У айтди: Бас, Расулуллоҳ ﷺ тавоф қилдилар ва бу суннат бўлди. Бошқа (ровий) эса деди: Аллоҳ: {Бас, ким ихтиёрий яхшилик қилса}, деди; шунда Расулуллоҳ ﷺ ихтиёрий (яхшилик) қилдилар ва тавоф қилдилар. Зуҳрий айтди: Мен буни Абу Бакр ибн Абдурраҳмонга айтдим. У: «Албатта, бу — илмдир. Мен илм аҳлидан бўлган кишиларнинг: Сафо билан Марва орасида тавоф қилиб юрадиган одамлар Набий ﷺдан сўраб: ‹Ё Расулуллоҳ, бизга Байтни тавоф қилиш буюрилган, Сафо билан Марва орасини тавоф қилиш буюрилмаган›, дедилар; шунда Аллоҳ азза ва жалла: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳ шиорларидандир}ни нозил қилди, деяётганларини эшитганман», деди. Мен уни ана уларга ҳам, буларга ҳам (нисбатан) нозил бўлган деб биламан. Буни бизга Махзумий ҳам Суфёндан, у Зуҳрийдан, у Урвадан шунга ўхшаш — Абу Бакр ибн Абдурраҳмон қиссасисиз — ривоят қилди.