Oysha bint Abu Bakr as-Siddiq (Ummul-mu'minin)

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنِ الْمِقْدَامِ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَنْ حَدَّثَكُمْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَبُولُ قَائِمًا فَلاَ تُصَدِّقُوهُ مَا كَانَ يَبُولُ إِلاَّ قَاعِدًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَبُرَيْدَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَسَنَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ ‏.‏ وَحَدِيثُ عُمَرَ إِنَّمَا رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ أَبِي الْمُخَارِقِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ عُمَرَ قَالَ رَآنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أَبُولُ قَائِمًا فَقَالَ ‏"‏ يَا عُمَرُ لاَ تَبُلْ قَائِمًا ‏"‏ ‏.‏ فَمَا بُلْتُ قَائِمًا بَعْدُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رَفَعَ هَذَا الْحَدِيثَ عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ أَبِي الْمُخَارِقِ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ وَتَكَلَّمَ فِيهِ ‏.‏ وَرَوَى عُبَيْدُ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ عُمَرُ رضى الله عنه مَا بُلْتُ قَائِمًا مُنْذُ أَسْلَمْتُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْكَرِيمِ وَحَدِيثُ بُرَيْدَةَ فِي هَذَا غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَمَعْنَى النَّهْىِ عَنِ الْبَوْلِ قَائِمًا عَلَى التَّأْدِيبِ لاَ عَلَى التَّحْرِيمِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ إِنَّ مِنَ الْجَفَاءِ أَنْ تَبُولَ وَأَنْتَ قَائِمٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: «Kim sizlarga Paygʻambar ﷺ tik turib bavl qilar edilar, deb (rivoyat) qilsa, uni tasdiqlamanglar; u zot faqat oʻtirib bavl qilar edilar». (Rovi) aytdi: Bu bobda Umar, Burayda va Abdurrahmon ibn Hasanadan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi bu bobda eng yaxshi va eng sahih(dir). Umarning hadisi esa faqat Abdulkarim ibn Abil-Muxoriq(ning) Nofeʼdan, (u) Ibn Umardan, (u) Umardan (qilgan rivoyati) orqali kelgan: Umar: «Paygʻambar ﷺ meni tik turib bavl qilayotganimni koʻrib: ‹Ey Umar, tik turib bavl qilma›, dedilar; shundan keyin men hech tik turib bavl qilmadim», degan. Abu Iso aytdi: Bu hadisni marfuʼ (Paygʻambarga bogʻlangan) holda faqat Abdulkarim ibn Abil-Muxoriq rivoyat qilgan; u esa hadis ahli nazdida zaif boʻlib, Ayyub as-Saxtiyoniy uni zaif sanagan va u haqida (tanqidiy) gapirgan. Ubaydulloh esa Nofeʼdan, (u) Ibn Umardan rivoyat qilib: «Umar (roziyallohu anhu): ‹Islom keltirganimdan beri tik turib bavl qilmadim›, dedi», degan. Bu Abdulkarimning hadisidan sahihroqdir. Buraydaning bu boradagi hadisi esa mahfuz (ishonchli) emas. Tik turib bavl qilishdan qaytarishning maʼnosi taqiq (harom) maʼnosida emas, balki odob (yaxshi xulq) maʼnosidadir. Abdulloh ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, u: «Tik turib bavl qilishing — qoʻpollik (jafo)dandir», degan.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: «Ким сизларга Пайғамбар ﷺ тик туриб бавл қилар эдилар, деб (ривоят) қилса, уни тасдиқламанглар; у зот фақат ўтириб бавл қилар эдилар». (Рови) айтди: Бу бобда Умар, Бурайда ва Абдурраҳмон ибн Ҳасанадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси бу бобда энг яхши ва энг саҳиҳ(дир). Умарнинг ҳадиси эса фақат Абдулкарим ибн Абил-Мухориқ(нинг) Нофеъдан, (у) Ибн Умардан, (у) Умардан (қилган ривояти) орқали келган: Умар: «Пайғамбар ﷺ мени тик туриб бавл қилаётганимни кўриб: ‹Эй Умар, тик туриб бавл қилма›, дедилар; шундан кейин мен ҳеч тик туриб бавл қилмадим», деган. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни марфуъ (Пайғамбарга боғланган) ҳолда фақат Абдулкарим ибн Абил-Мухориқ ривоят қилган; у эса ҳадис аҳли наздида заиф бўлиб, Айюб ас-Сахтиёний уни заиф санаган ва у ҳақида (танқидий) гапирган. Убайдуллоҳ эса Нофеъдан, (у) Ибн Умардан ривоят қилиб: «Умар (розияллоҳу анҳу): ‹Ислом келтирганимдан бери тик туриб бавл қилмадим›, деди», деган. Бу Абдулкаримнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Бурайданинг бу борадаги ҳадиси эса маҳфуз (ишончли) эмас. Тик туриб бавл қилишдан қайтаришнинг маъноси тақиқ (ҳаром) маъносида эмас, балки одоб (яхши хулқ) маъносидадир. Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у: «Тик туриб бавл қилишинг — қўполлик (жафо)дандир», деган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُعَاذَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مُرْنَ أَزْوَاجَكُنَّ أَنْ يَسْتَطِيبُوا، بِالْمَاءِ فَإِنِّي أَسْتَحْيِيهِمْ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَفْعَلُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيِّ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ الاِسْتِنْجَاءَ بِالْمَاءِ وَإِنْ كَانَ الاِسْتِنْجَاءُ بِالْحِجَارَةِ يُجْزِئُ عِنْدَهُمْ فَإِنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الاِسْتِنْجَاءَ بِالْمَاءِ وَرَأَوْهُ أَفْضَلَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: «Erlaringizni suv bilan tozalanishga buyuringlar; men (buni aytishga) ulardan uyalaman. Zero Rasululloh ﷺ shunday qilar edilar». Bu bobda Jarir ibn Abdulloh al-Bajaliy, Anas va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Ilm ahli nazdida shu (hadis) bilan amal qilinadi: ular suv bilan istinjo qilishni ixtiyor qilishadi; garchi ular nazdida toshlar bilan istinjo qilish kifoya qilsa-da, ular suv bilan istinjo qilishni mustahab sanab, uni afzal koʻrishgan. Sufyon Savriy, Ibn al-Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytishadi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: «Эрларингизни сув билан тозаланишга буюринглар; мен (буни айтишга) улардан уяламан. Зеро Расулуллоҳ ﷺ шундай қилар эдилар». Бу бобда Жарир ибн Абдуллоҳ ал-Бажалий, Анас ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида шу (ҳадис) билан амал қилинади: улар сув билан истинжо қилишни ихтиёр қилишади; гарчи улар наздида тошлар билан истинжо қилиш кифоя қилса-да, улар сув билан истинжо қилишни мустаҳаб санаб, уни афзал кўришган. Суфён Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Исҳоқ ҳам шуни айтишади.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعِ بْنِ الْجَرَّاحِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ حُبَابٍ، عَنْ أَبِي مُعَاذٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خِرْقَةٌ يُنَشِّفُ بِهَا بَعْدَ الْوُضُوءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ لَيْسَ بِالْقَائِمِ وَلاَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ شَيْءٌ ‏.‏ وَأَبُو مُعَاذٍ يَقُولُونَ هُوَ سُلَيْمَانُ بْنُ أَرْقَمَ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ‏.‏

Sufyon ibn Vakiʼ ibn al-Jarroh bizga aytib berdi: Abdulloh ibn Vahb bizga Zayd ibn Hubobdan, u Abu Muʼozdan, u az-Zuhriydan, u Urvadan, u Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi. U (Oisha) dedi: Rasululloh ﷺning tahoratdan keyin u bilan artinadigan bir parcha matosi bor edi. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi mustahkam (qoyim) emas va bu bobda Paygʻambar ﷺdan hech narsa sahih boʻlmaydi. Abu Muʼozni — uni Sulaymon ibn Arqam deyishadi va u hadis ahli nazdida zaifdir. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Muʼoz ibn Jabaldan ham (rivoyat) bor.Суфён ибн Вакиъ ибн ал-Жарроҳ бизга айтиб берди: Абдуллоҳ ибн Ваҳб бизга Зайд ибн Ҳубобдан, у Абу Муъоздан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди. У (Оиша) деди: Расулуллоҳ ﷺнинг таҳоратдан кейин у билан артинадиган бир парча матоси бор эди. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси мустаҳкам (қойим) эмас ва бу бобда Пайғамбар ﷺдан ҳеч нарса саҳиҳ бўлмайди. Абу Муъозни — уни Сулаймон ибн Арқам дейишади ва у ҳадис аҳли наздида заифдир. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Муъоз ибн Жабалдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ أَنْ يَغْتَسِلَ مِنَ الْجَنَابَةِ بَدَأَ فَغَسَلَ يَدَيْهِ قَبْلَ أَنْ يُدْخِلَهُمَا الإِنَاءَ ثُمَّ غَسَلَ فَرْجَهُ وَيَتَوَضَّأُ وُضُوءَهُ لِلصَّلاَةِ ثُمَّ يُشَرِّبُ شَعْرَهُ الْمَاءَ ثُمَّ يَحْثِي عَلَى رَأْسِهِ ثَلاَثَ حَثَيَاتٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْغُسْلِ مِنَ الْجَنَابَةِ أَنَّهُ يَتَوَضَّأُ وُضُوءَهُ لِلصَّلاَةِ ثُمَّ يُفْرِغُ عَلَى رَأْسِهِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ يُفِيضُ الْمَاءَ عَلَى سَائِرِ جَسَدِهِ ثُمَّ يَغْسِلُ قَدَمَيْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالُوا إِنِ انْغَمَسَ الْجُنُبُ فِي الْمَاءِ وَلَمْ يَتَوَضَّأْ أَجْزَأَهُ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ janobatdan gʻusl qilmoqchi boʻlganlarida, avval ikki qoʻllarini idishga solishdan oldin ularni yuvardilar. Soʻng avrat (joy)larini yuvib, namozdagidek tahorat qilardilar. Soʻng sochlariga suv yedirardilar (singdirardilar). Soʻng boshlariga uch hovuch suv quyardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu — ilm ahli janobatdan gʻusl qilishda ixtiyor qilgan (narsa)dir: kishi namozdagidek tahorat qilib, soʻng boshiga uch marta suv quyadi, soʻng butun badaniga suv quyadi, soʻng oyoqlarini yuvadi. Ilm ahli huzurida amal shunga (binoan)dir. Ular: «Agar junub kishi (tahorat qilmasdan) suvga gʻarq boʻlib chiqsa-yu, tahorat qilmagan boʻlsa ham, unga (gʻusl) kifoya qiladi», dedilar. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ жанобатдан ғусл қилмоқчи бўлганларида, аввал икки қўлларини идишга солишдан олдин уларни ювардилар. Сўнг аврат (жой)ларини ювиб, намоздагидек таҳорат қилардилар. Сўнг сочларига сув едирардилар (сингдирардилар). Сўнг бошларига уч ҳовуч сув қуярдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу — илм аҳли жанобатдан ғусл қилишда ихтиёр қилган (нарса)дир: киши намоздагидек таҳорат қилиб, сўнг бошига уч марта сув қуяди, сўнг бутун баданига сув қуяди, сўнг оёқларини ювади. Илм аҳли ҳузурида амал шунга (биноан)дир. Улар: «Агар жунуб киши (таҳорат қилмасдан) сувга ғарқ бўлиб чиқса-ю, таҳорат қилмаган бўлса ҳам, унга (ғусл) кифоя қилади», дедилар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ لاَ يَتَوَضَّأُ بَعْدَ الْغُسْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ أَنْ لاَ يَتَوَضَّأَ بَعْدَ الْغُسْلِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ gʻusldan keyin tahorat qilmas edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Iso aytdi: Bu — Nabiy ﷺ ashoblari va tobiinlardan boʻlgan koʻplab ilm ahlining soʻzidir: gʻusldan keyin tahorat qilinmaydi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ғуслдан кейин таҳорат қилмас эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо айтди: Бу — Набий ﷺ ашоблари ва тобиинлардан бўлган кўплаб илм аҳлининг сўзидир: ғуслдан кейин таҳорат қилинмайди.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ فَعَلْتُهُ أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاغْتَسَلْنَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Xatna (joyi) xatna (joyi)dan oʻtsa, gʻusl vojib boʻladi. Men va Rasululloh ﷺ buni qildik, bas, gʻusl qildik. U aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Abdulloh ibn Amr va Rofiʼ ibn Xadijdan ham (rivoyatlar) bor.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Хатна (жойи) хатна (жойи)дан ўтса, ғусл вожиб бўлади. Мен ва Расулуллоҳ ﷺ буни қилдик, бас, ғусл қилдик. У айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Амр ва Рофиъ ибн Хадиждан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ الْخِتَانَ وَجَبَ الْغُسْلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏"‏ إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَعَائِشَةُ وَالْفُقَهَاءِ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا إِذَا الْتَقَى الْخِتَانَانِ وَجَبَ الْغُسْلُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Xatna (joyi) xatna (joyi)dan oʻtsa, gʻusl vojib boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir. U aytdi: Bu hadis Oishadan, u Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan: «Xatna (joyi) xatna (joyi)dan oʻtsa, gʻusl vojib boʻladi», (deb) rivoyat qilingan. Bu — Nabiy ﷺ ashoblaridan boʻlgan aksariyat ilm ahlining soʻzidir; ular orasida Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali va Oisha bor, hamda tobiinlardan boʻlgan faqihlar va ulardan keyingilar — Sufyon as-Savriy, Shofeiy, Ahmad va Ishoq (ham shunday). Ular: «Ikki xatna (joyi) uchrashsa, gʻusl vojib boʻladi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Хатна (жойи) хатна (жойи)дан ўтса, ғусл вожиб бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. У айтди: Бу ҳадис Оишадан, у Набий ﷺдан бир неча йўл билан: «Хатна (жойи) хатна (жойи)дан ўтса, ғусл вожиб бўлади», (деб) ривоят қилинган. Бу — Набий ﷺ ашобларидан бўлган аксарият илм аҳлининг сўзидир; улар орасида Абу Бакр, Умар, Усмон, Али ва Оиша бор, ҳамда тобиинлардан бўлган фақиҳлар ва улардан кейингилар — Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ (ҳам шундай). Улар: «Икки хатна (жойи) учрашса, ғусл вожиб бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ خَالِدٍ الْخَيَّاطُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، هُوَ الْعُمَرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الرَّجُلِ يَجِدُ الْبَلَلَ وَلاَ يَذْكُرُ احْتِلاَمًا قَالَ ‏"‏ يَغْتَسِلُ ‏"‏ ‏.‏ وَعَنِ الرَّجُلِ يَرَى أَنَّهُ قَدِ احْتَلَمَ وَلَمْ يَجِدْ بَلَلاً قَالَ ‏"‏ لاَ غُسْلَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ عَلَى الْمَرْأَةِ تَرَى ذَلِكَ غُسْلٌ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ إِنَّ النِّسَاءَ شَقَائِقُ الرِّجَالِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ حَدِيثَ عَائِشَةَ فِي الرَّجُلِ يَجِدُ الْبَلَلَ وَلاَ يَذْكُرُ احْتِلاَمًا ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ إِذَا اسْتَيْقَظَ الرَّجُلُ فَرَأَى بِلَّةً أَنَّهُ يَغْتَسِلُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ إِنَّمَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْغُسْلُ إِذَا كَانَتِ الْبِلَّةُ بِلَّةَ نُطْفَةٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَإِذَا رَأَى احْتِلاَمًا وَلَمْ يَرَ بِلَّةً فَلاَ غُسْلَ عَلَيْهِ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan nam koʻrgan, ammo ehtilom koʻrganini eslamaydigan kishi haqida soʻralganda, u zot: «U gʻusl qiladi», dedilar. Ehtilom koʻrgan, ammo nam topmagan kishi haqida (soʻralganda) esa: «Unga gʻusl yoʻq», dedilar. Ummu Salama: «Ey Rasululloh, shuni koʻrgan ayolga gʻusl bormi?» dedi. U zot: «Ha, albatta ayollar erkaklarning egizagi (oʻxshashi)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Abdulloh ibn Umar Ubaydulloh ibn Umardan, yaʼni Oishaning «nam koʻrgan, ammo ehtilomni eslamaydigan kishi haqidagi» hadisini rivoyat qilgan, xolos. Abdulloh ibn Umarni esa Yahyo ibn Said hadisni yodlash jihatidan zaif (deb) sanagan. Bu — Nabiy ﷺ ashoblari va tobiinlardan boʻlgan koʻplab ilm ahlining soʻzidir: kishi uygʻonib namlik koʻrsa, gʻusl qiladi. Bu Sufyon as-Savriy va Ahmadning soʻzidir. Tobiinlardan boʻlgan baʼzi ilm ahli esa: «Unga gʻusl faqat oʻsha namlik nutfa (maniy) namligi boʻlgandagina vojib boʻladi», dedilar. Bu Shofeiy va Ishoqning soʻzidir. Ehtilom koʻrib, namlik topmagan kishiga esa umumiy ilm ahli huzurida gʻusl yoʻq.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан нам кўрган, аммо эҳтилом кўрганини эсламайдиган киши ҳақида сўралганда, у зот: «У ғусл қилади», дедилар. Эҳтилом кўрган, аммо нам топмаган киши ҳақида (сўралганда) эса: «Унга ғусл йўқ», дедилар. Умму Салама: «Эй Расулуллоҳ, шуни кўрган аёлга ғусл борми?» деди. У зот: «Ҳа, албатта аёллар эркакларнинг эгизаги (ўхшаши)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Абдуллоҳ ибн Умар Убайдуллоҳ ибн Умардан, яъни Оишанинг «нам кўрган, аммо эҳтиломни эсламайдиган киши ҳақидаги» ҳадисини ривоят қилган, холос. Абдуллоҳ ибн Умарни эса Яҳё ибн Саид ҳадисни ёдлаш жиҳатидан заиф (деб) санаган. Бу — Набий ﷺ ашоблари ва тобиинлардан бўлган кўплаб илм аҳлининг сўзидир: киши уйғониб намлик кўрса, ғусл қилади. Бу Суфён ас-Саврий ва Аҳмаднинг сўзидир. Тобиинлардан бўлган баъзи илм аҳли эса: «Унга ғусл фақат ўша намлик нутфа (маний) намлиги бўлгандагина вожиб бўлади», дедилар. Бу Шофеий ва Ишоқнинг сўзидир. Эҳтилом кўриб, намлик топмаган кишига эса умумий илм аҳли ҳузурида ғусл йўқ.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنَامُ وَهُوَ جُنُبٌ وَلاَ يَمَسُّ مَاءً ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ junub holatda, suvga tegmasdan (gʻusl qilmasdan) uxlar edilar.»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ жунуб ҳолатда, сувга тегмасдан (ғусл қилмасдан) ухлар эдилар.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حُرَيْثٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ رُبَّمَا اغْتَسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْجَنَابَةِ ثُمَّ جَاءَ فَاسْتَدْفَأَ بِي فَضَمَمْتُهُ إِلَىَّ وَلَمْ أَغْتَسِلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ بِإِسْنَادِهِ بَأْسٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا اغْتَسَلَ فَلاَ بَأْسَ بِأَنْ يَسْتَدْفِئَ بِامْرَأَتِهِ وَيَنَامَ مَعَهَا قَبْلَ أَنْ تَغْتَسِلَ الْمَرْأَةُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Baʼzan Paygʻambar ﷺ janobatdan gʻusl qilar, soʻng kelib mendan iliqlik izlar edilar. Men u zotni oʻzimga qisar edim, oʻzim esa gʻusl qilmagan boʻlardim.» Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodida zarar yoʻq (yaxshi)dir. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan boʻlgan ilm ahlidan birdan ortiq kishining soʻzidir: kishi gʻusl qilsa, ayoli gʻusl qilishidan oldin undan iliqlik izlashi va u bilan uxlashida zarar yoʻq. Shuni Sufyon as-Savriy, Shofiiy, Ahmad va Ishoq ham aytadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Баъзан Пайғамбар ﷺ жанобатдан ғусл қилар, сўнг келиб мендан илиқлик излар эдилар. Мен у зотни ўзимга қисар эдим, ўзим эса ғусл қилмаган бўлардим.» Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг иснодида зарар йўқ (яхши)дир. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бўлган илм аҳлидан бирдан ортиқ кишининг сўзидир: киши ғусл қилса, аёли ғусл қилишидан олдин ундан илиқлик излаши ва у билан ухлашида зарар йўқ. Шуни Суфён ас-Саврий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтадилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَعَبْدَةُ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي امْرَأَةٌ أُسْتَحَاضُ فَلاَ أَطْهُرُ أَفَأَدَعُ الصَّلاَةَ قَالَ ‏"‏ لاَ إِنَّمَا ذَلِكِ عِرْقٌ وَلَيْسَتْ بِالْحَيْضَةِ فَإِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَدَعِي الصَّلاَةَ وَإِذَا أَدْبَرَتْ فَاغْسِلِي عَنْكِ الدَّمَ وَصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ فِي حَدِيثِهِ وَقَالَ ‏"‏ تَوَضَّئِي لِكُلِّ صَلاَةٍ حَتَّى يَجِيءَ ذَلِكَ الْوَقْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ جَاءَتْ فَاطِمَةُ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكٌ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ أَنَّ الْمُسْتَحَاضَةَ إِذَا جَاوَزَتْ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا اغْتَسَلَتْ وَتَوَضَّأَتْ لِكُلِّ صَلاَةٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Fotima binti Abu Hubaysh Paygʻambar ﷺning oldilariga keldi-da: ‹Yo Rasululloh, men istihoza (qon koʻrish) bilan kasallangan ayolman, poklanmayman. Namozni tark qilaymi?› dedi. U zot: ‹Yoʻq, bu faqat bir tomir (qoni)dir, hayz emas. Hayz kelganida namozni tark qil, u ketganida esa oʻzingdan qonni yuvib, namoz oʻqi›, dedilar.» Abu Muoviya oʻz hadisida: U zot: «Oʻsha vaqt kelguncha har namozga tahorat qil», dedilar, dedi. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ummu Salama (roziyallohu anho)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning «Fotima keldi» hadisi hasan sahihdir. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan boʻlgan ilm ahlidan birdan ortiq kishining soʻzidir. Shuni Sufyon as-Savriy, Molik, Ibn al-Muborak va Shofiiy ham aytadilar: mustahoza hayz kunlaridan oshib ketsa, gʻusl qilib, har namozga tahorat qiladi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Фотима бинти Абу Ҳубайш Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келди-да: ‹Ё Расулуллоҳ, мен истиҳоза (қон кўриш) билан касалланган аёлман, покланмайман. Намозни тарк қилайми?› деди. У зот: ‹Йўқ, бу фақат бир томир (қони)дир, ҳайз эмас. Ҳайз келганида намозни тарк қил, у кетганида эса ўзингдан қонни ювиб, намоз ўқи›, дедилар.» Абу Муовия ўз ҳадисида: У зот: «Ўша вақт келгунча ҳар намозга таҳорат қил», дедилар, деди. (Рови) айтди: Бу бобда Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг «Фотима келди» ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бўлган илм аҳлидан бирдан ортиқ кишининг сўзидир. Шуни Суфён ас-Саврий, Молик, Ибн ал-Муборак ва Шофиий ҳам айтадилар: мустаҳоза ҳайз кунларидан ошиб кетса, ғусл қилиб, ҳар намозга таҳорат қилади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتِ اسْتَفْتَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ ابْنَةُ جَحْشٍ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنِّي أُسْتَحَاضُ فَلاَ أَطْهُرُ أَفَأَدَعُ الصَّلاَةَ فَقَالَ ‏"‏ لاَ إِنَّمَا ذَلِكِ عِرْقٌ فَاغْتَسِلِي ثُمَّ صَلِّي ‏"‏ ‏.‏ فَكَانَتْ تَغْتَسِلُ لِكُلِّ صَلاَةٍ ‏.‏ قَالَ قُتَيْبَةُ قَالَ اللَّيْثُ لَمْ يَذْكُرِ ابْنُ شِهَابٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ أُمَّ حَبِيبَةَ أَنْ تَغْتَسِلَ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ وَلَكِنَّهُ شَيْءٌ فَعَلَتْهُ هِيَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَيُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتِ اسْتَفْتَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ بِنْتُ جَحْشٍ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمُسْتَحَاضَةُ تَغْتَسِلُ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ ‏.‏ وَرَوَى الأَوْزَاعِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ وَعَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Umm Habiba binti Jahsh Rasululloh ﷺdan masala soʻrab: «Men istihoza (qonida) boʻlaman va poklanmayman. Endi namozni tark qilaymi?» dedi. U zot: «Yoʻq, bu faqat (otilib chiqayotgan) bir tomir, xolos. Bas, gʻusl qilgin, soʻngra namoz oʻqigin», dedilar. Shundan keyin u har bir namoz uchun gʻusl qilar edi. Qutayba aytdi: Lays dedi: Ibn Shihob Rasululloh ﷺ Umm Habibaga har bir namoz vaqtida gʻusl qilishni buyurdilar deb zikr qilmadi, balki bu uning oʻzi qilgan ish edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis az-Zuhriydan, u Amradan, u Oishadan ham rivoyat qilingan boʻlib, (Oisha): «Umm Habiba binti Jahsh Rasululloh ﷺdan masala soʻradi» degan. Ilm ahlidan baʼzilari: «Mustahoza (ayol) har bir namoz vaqtida gʻusl qiladi», degan. Avzoiy ham az-Zuhriydan, u Urva bilan Amradan, ular Oishadan rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Умм Ҳабиба бинти Жаҳш Расулуллоҳ ﷺдан масала сўраб: «Мен истиҳоза (қонида) бўламан ва покланмайман. Энди намозни тарк қилайми?» деди. У зот: «Йўқ, бу фақат (отилиб чиқаётган) бир томир, холос. Бас, ғусл қилгин, сўнгра намоз ўқигин», дедилар. Шундан кейин у ҳар бир намоз учун ғусл қилар эди. Қутайба айтди: Лайс деди: Ибн Шиҳоб Расулуллоҳ ﷺ Умм Ҳабибага ҳар бир намоз вақтида ғусл қилишни буюрдилар деб зикр қилмади, балки бу унинг ўзи қилган иш эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис аз-Зуҳрийдан, у Амрадан, у Оишадан ҳам ривоят қилинган бўлиб, (Оиша): «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш Расулуллоҳ ﷺдан масала сўради» деган. Илм аҳлидан баъзилари: «Мустаҳоза (аёл) ҳар бир намоз вақтида ғусл қилади», деган. Авзоий ҳам аз-Зуҳрийдан, у Урва билан Амрадан, улар Оишадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا حِضْتُ يَأْمُرُنِي أَنْ أَتَّزِرَ ثُمَّ يُبَاشِرُنِي ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَمَيْمُونَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men hayz koʻrganimda, Rasululloh ﷺ menga belbogʻ (izor) bogʻlashimni buyurar, soʻngra menga yaqinlik qilar edilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Umm Salama va Maymunadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir. Bu — Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan boʻlgan bir necha ilm ahlining soʻzidir; Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен ҳайз кўрганимда, Расулуллоҳ ﷺ менга белбоғ (изор) боғлашимни буюрар, сўнгра менга яқинлик қилар эдилар. (Рови) айтди: Бу бобда Умм Салама ва Маймунадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу — Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бўлган бир неча илм аҳлининг сўзидир; Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَالَتْ لِي عَائِشَةُ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَاوِلِينِي الْخُمْرَةَ مِنَ الْمَسْجِدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ إِنِّي حَائِضٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ حَيْضَتَكِ لَيْسَتْ فِي يَدِكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمُ اخْتِلاَفًا فِي ذَلِكَ بِأَنْ لاَ بَأْسَ أَنْ تَتَنَاوَلَ الْحَائِضُ شَيْئًا مِنَ الْمَسْجِدِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Masjiddan menga xumra (joynamoz)ni olib ber», dedilar. (Oisha) aytdi: Men: «Men hayzliman», dedim. U zot: «Hayzing qoʻlingda emas-ku», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Umar va Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir. Bu — umumiy ilm ahlining soʻzidir; hayzli ayolning masjiddan biror narsa olishida zarar yoʻqligi haqida ular oʻrtasida ixtilofni bilmaymiz.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Масжиддан менга хумра (жойнамоз)ни олиб бер», дедилар. (Оиша) айтди: Мен: «Мен ҳайзлиман», дедим. У зот: «Ҳайзинг қўлингда эмас-ку», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Ибн Умар ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу — умумий илм аҳлининг сўзидир; ҳайзли аёлнинг масжиддан бирор нарса олишида зарар йўқлиги ҳақида улар ўртасида ихтилофни билмаймиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يُصِيبُ الْمُؤْمِنَ شَوْكَةٌ فَمَا فَوْقَهَا إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَأَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَسَدِ بْنِ كُرْزٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَزْهَرَ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Muminga tikan yoki undan ortigʻroq (aziyat) yetsa, albatta, Alloh u sababli uning darajasini koʻtaradi va u sababli undan bir xatosini oʻchiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Oisha hadisi hasan sahih hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Муминга тикан ёки ундан ортиғроқ (азият) етса, албатта, Аллоҳ у сабабли унинг даражасини кўтаради ва у сабабли ундан бир хатосини ўчиради», дедилар. Абу Исо айтди: Оиша ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ مُوسَى بْنِ سَرْجِسَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ بِالْمَوْتِ وَعِنْدَهُ قَدَحٌ فِيهِ مَاءٌ وَهُوَ يُدْخِلُ يَدَهُ فِي الْقَدَحِ ثُمَّ يَمْسَحُ وَجْهَهُ بِالْمَاءِ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَى غَمَرَاتِ الْمَوْتِ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ سَكَرَاتِ الْمَوْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺni oʻlim holatlarida koʻrdim. Yonlarida ichida suv boʻlgan idish bor edi. U zot qoʻllarini idishga solib, soʻng suv bilan yuzlarini siypar, soʻng: ‹Allohim, oʻlim qiyinchiliklarida menga yordam ber›, yoki: ‹oʻlim talvasalarida (yordam ber)›, der edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu — gʻarib hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺни ўлим ҳолатларида кўрдим. Ёнларида ичида сув бўлган идиш бор эди. У зот қўлларини идишга солиб, сўнг сув билан юзларини сийпар, сўнг: ‹Аллоҳим, ўлим қийинчиликларида менга ёрдам бер›, ёки: ‹ўлим талвасаларида (ёрдам бер)›, дер эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу — ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُبَشِّرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْحَلَبِيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْعَلاَءِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا أَغْبِطُ أَحَدًا بِهَوْنِ مَوْتٍ بَعْدَ الَّذِي رَأَيْتُ مِنْ شِدَّةِ مَوْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا زُرْعَةَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ وَقُلْتُ لَهُ مَنْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْعَلاَءِ فَقَالَ هُوَ ابْنُ الْعَلاَءِ بْنِ اللَّجْلاَجِ ‏.‏ وَإِنَّمَا عَرَّفَهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺning vafotidagi qattiqlikni koʻrganimdan keyin, biror kishining osongina vafot etganiga havas qilmadim», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺнинг вафотидаги қаттиқликни кўрганимдан кейин, бирор кишининг осонгина вафот этганига ҳавас қилмадим», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اخْتَلَفُوا فِي دَفْنِهِ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا مَا نَسِيتُهُ قَالَ ‏"‏ مَا قَبَضَ اللَّهُ نَبِيًّا إِلاَّ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي يُحِبُّ أَنْ يُدْفَنَ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ ادْفِنُوهُ فِي مَوْضِعِ فِرَاشِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُلَيْكِيُّ يُضَعَّفُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ فَرَوَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, ularni qayerga dafn qilish haqida ixtilof qildilar. Shunda Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺdan bir narsani eshitganman, uni unutmaganman. U zot: «Alloh biror paygʻambarni faqat oʻzi dafn etilishni xohlagan joyida vafot ettiradi», degandilar›, dedi. Bas, uni toʻshagi joyiga dafn qildilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Abdurrahmon ibn Abu Bakr al-Mulaykiy yodlashi jihatidan zaif sanaladi. Bu hadis boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan: uni Ibn Abbos Abu Bakr Siddiqdan, u Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, уларни қаерга дафн қилиш ҳақида ихтилоф қилдилар. Шунда Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺдан бир нарсани эшитганман, уни унутмаганман. У зот: «Аллоҳ бирор пайғамбарни фақат ўзи дафн этилишни хоҳлаган жойида вафот эттиради», дегандилар›, деди. Бас, уни тўшаги жойига дафн қилдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Абдурраҳмон ибн Абу Бакр ал-Мулайкий ёдлаши жиҳатидан заиф саналади. Бу ҳадис бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган: уни Ибн Аббос Абу Бакр Сиддиқдан, у Набий ﷺдан ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، ‏.‏ وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، رَضِيعٌ كَانَ لِعَائِشَةَ - عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَمُوتُ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَتُصَلِّي عَلَيْهِ أُمَّةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَبْلُغُونَ أَنْ يَكُونُوا مِائَةً فَيَشْفَعُوا لَهُ إِلاَّ شُفِّعُوا فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ مِائَةً فَمَا فَوْقَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ أَوْقَفَهُ بَعْضُهُمْ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Musulmonlardan biror kishi vafot etib, uning ustida musulmonlardan yuz kishiga yetadigan jamoa namoz oʻqib, unga shafoat qilsalar, albatta uning haqida (qilgan) shafoatlari qabul boʻladi», dedilar. Ali ibn Hujr oʻz rivoyatida: «Yuz yoki undan ortiq», dedi. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir. Baʼzilar uni mavquf qilib, marfuʼ qilmaganlar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Мусулмонлардан бирор киши вафот этиб, унинг устида мусулмонлардан юз кишига етадиган жамоа намоз ўқиб, унга шафоат қилсалар, албатта унинг ҳақида (қилган) шафоатлари қабул бўлади», дедилар. Али ибн Ҳужр ўз ривоятида: «Юз ёки ундан ортиқ», деди. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзилар уни мавқуф қилиб, марфуъ қилмаганлар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ حَمْزَةَ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى سُهَيْلِ ابْنِ بَيْضَاءَ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ قَالَ مَالِكٌ لاَ يُصَلَّى عَلَى الْمَيِّتِ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ يُصَلَّى عَلَى الْمَيِّتِ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Rasululloh ﷺ Suhayl ibn Bayzo ustida masjidda (janoza) namozini oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzi ahli ilm shu (hadis) asosida amal qiladilar. Shofiʼiy aytdi: Molik: «Oʻlik ustida masjidda namoz oʻqilmaydi», dedi. Shofiʼiy esa: «Oʻlik ustida masjidda namoz oʻqiladi», dedi va shu hadis bilan dalil keltirdi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ Суҳайл ибн Байзо устида масжидда (жаноза) намозини ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзи аҳли илм шу (ҳадис) асосида амал қиладилар. Шофиъий айтди: Молик: «Ўлик устида масжидда намоз ўқилмайди», деди. Шофиъий эса: «Ўлик устида масжидда намоз ўқилади», деди ва шу ҳадис билан далил келтирди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ مَيْمُونٍ الأَنْصَارِيُّ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعْلِنُوا هَذَا النِّكَاحَ وَاجْعَلُوهُ فِي الْمَسَاجِدِ وَاضْرِبُوا عَلَيْهِ بِالدُّفُوفِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَعِيسَى بْنُ مَيْمُونٍ الأَنْصَارِيُّ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَعِيسَى بْنُ مَيْمُونٍ الَّذِي يَرْوِي عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ التَّفْسِيرَ هُوَ ثِقَةٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bu nikohni oshkor qilinglar, uni masjidlarda oʻtkazinglar va uning (sharafiga) childirmalar chalinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu bobda gʻarib hasandir. Iso ibn Maymun al-Ansoriy hadisda zaif (sanaladi). Ibn Abu Najihdan tafsirni rivoyat qiladigan Iso ibn Maymun esa siqa (ishonchli)dir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бу никоҳни ошкор қилинглар, уни масжидларда ўтказинглар ва унинг (шарафига) чилдирмалар чалинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу бобда ғариб ҳасандир. Исо ибн Маймун ал-Ансорий ҳадисда заиф (саналади). Ибн Абу Нажиҳдан тафсирни ривоят қиладиган Исо ибн Маймун эса сиқа (ишончли)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ تَزَوَّجَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي شَوَّالٍ وَبَنَى بِي فِي شَوَّالٍ ‏.‏ وَكَانَتْ عَائِشَةُ تَسْتَحِبُّ أَنْ يُبْنَى بِنِسَائِهَا فِي شَوَّالٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga shavvol oyida uylandilar va shavvol oyida men bilan birga (turmush) qurdilar. Oisha oʻz ayollarining (qarindosh qizlarining) shavvolda kelin boʻlib tushishini yaxshi (mustahab) koʻrar edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Biz uni faqat Savriyning Ismoil ibn Umayyadan (qilgan) rivoyati orqaligina bilamiz.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга шаввол ойида уйландилар ва шаввол ойида мен билан бирга (турмуш) қурдилар. Оиша ўз аёлларининг (қариндош қизларининг) шавволда келин бўлиб тушишини яхши (мустаҳаб) кўрар эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Биз уни фақат Саврийнинг Исмоил ибн Умайядан (қилган) ривояти орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُكِحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهَا فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَإِنْ دَخَلَ بِهَا فَلَهَا الْمَهْرُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا فَإِنِ اشْتَجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لاَ وَلِيَّ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي مُوسَى حَدِيثٌ فِيهِ اخْتِلاَفٌ رَوَاهُ إِسْرَائِيلُ وَشَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو عَوَانَةَ وَزُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ وَقَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَزَيْدُ بْنُ حُبَابٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُ أَصْحَابِ سُفْيَانَ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى ‏.‏ وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ وَرِوَايَةُ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ عِنْدِي أَصَحُّ لأَنَّ سَمَاعَهُمْ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَإِنْ كَانَ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ أَحْفَظَ وَأَثْبَتَ مِنْ جَمِيعِ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ فَإِنَّ رِوَايَةَ هَؤُلاَءِ عِنْدِي أَشْبَهُ لأَنَّ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيَّ سَمِعَا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، يَسْأَلُ أَبَا إِسْحَاقَ أَسَمِعْتَ أَبَا بُرْدَةَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ سَمَاعَ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَإِسْرَائِيلُ هُوَ ثِقَةٌ ثَبْتٌ فِي أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُثَنَّى يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ يَقُولُ مَا فَاتَنِي مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الَّذِي فَاتَنِي إِلاَّ لَمَّا اتَّكَلْتُ بِهِ عَلَى إِسْرَائِيلَ لأَنَّهُ كَانَ يَأْتِي بِهِ أَتَمَّ ‏.‏ - وَحَدِيثُ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ حَدِيثٌ عِنْدِي حَسَنٌ ‏.‏ رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلُهُ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ ثُمَّ لَقِيتُ الزُّهْرِيَّ فَسَأَلْتُهُ فَأَنْكَرَهُ ‏.‏ فَضَعَّفُوا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَجْلِ هَذَا ‏.‏ وَذُكِرَ عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ أَنَّهُ قَالَ لَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْحَرْفَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ إِلاَّ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَسَمَاعُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ لَيْسَ بِذَاكَ إِنَّمَا صَحَّحَ كُتُبَهُ عَلَى كُتُبِ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ مَا سَمِعَ مِنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَضَعَّفَ يَحْيَى رِوَايَةَ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ‏.‏ - وَالْعَمَلُ فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَغَيْرُهُمْ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ أَنَّهُمْ قَالُوا لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏.‏ مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَشُرَيْحٌ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرُهُمْ وَبِهَذَا يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir ayol oʻz valiysining iznisiz nikohlansa, uning nikohi botildir, uning nikohi botildir, uning nikohi botildir. Agar (eri) unga qoʻshilgan boʻlsa, undan (jinsiy aloqani) halol qilib olgani evaziga unga mahr (vojib) boʻladi. Agar (valiylari) ixtilof qilsalar, valiysi boʻlmagan kishining valiysi sultondir (hokimdir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Bu bobda ish Nabiy ﷺning «Valiysiz nikoh (sahih) boʻlmaydi» degan hadislari ustidadir. Bu Nabiy ﷺning sahobalaridan ilm ahllari — Umar ibn al-Xattob, Ali ibn Abu Tolib, Abdulloh ibn Abbos, Abu Hurayra va boshqalarning soʻzidir. Shuningdek, baʼzi tobeʼin fuqaholaridan ham «Valiysiz nikoh (sahih) boʻlmaydi», deganlari rivoyat qilingan. Ular orasida Said ibn al-Musayyab, Hasan al-Basriy, Shurayh, Ibrohim an-Naxaiy, Umar ibn Abdulaziz va boshqalar bor. Sufyon as-Savriy, Avzoiy, Abdulloh ibn al-Muborak, Molik, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shu (soʻz)ni aytadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир аёл ўз валийсининг изнисиз никоҳланса, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир. Агар (эри) унга қўшилган бўлса, ундан (жинсий алоқани) ҳалол қилиб олгани эвазига унга маҳр (вожиб) бўлади. Агар (валийлари) ихтилоф қилсалар, валийси бўлмаган кишининг валийси султондир (ҳокимдир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Бу бобда иш Набий ﷺнинг «Валийсиз никоҳ (саҳиҳ) бўлмайди» деган ҳадислари устидадир. Бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан илм аҳллари — Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абу Ҳурайра ва бошқаларнинг сўзидир. Шунингдек, баъзи тобеъин фуқаҳоларидан ҳам «Валийсиз никоҳ (саҳиҳ) бўлмайди», деганлари ривоят қилинган. Улар орасида Саид ибн ал-Мусайяб, Ҳасан ал-Басрий, Шурайҳ, Иброҳим ан-Нахаий, Умар ибн Абдулазиз ва бошқалар бор. Суфён ас-Саврий, Авзоий, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Молик, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шу (сўз)ни айтадилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتِ امْرَأَةُ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنِّي كُنْتُ عِنْدَ رِفَاعَةَ فَطَلَّقَنِي فَبَتَّ طَلاَقِي فَتَزَوَّجْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَمَا مَعَهُ إِلاَّ مِثْلُ هُدْبَةِ الثَّوْبِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَتُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ لاَ حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ وَيَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَالرُّمَيْصَاءِ أَوِ الْغُمَيْصَاءِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا فَتَزَوَّجَتْ زَوْجًا غَيْرَهُ فَطَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا أَنَّهَا لاَ تَحِلُّ لِلزَّوْجِ الأَوَّلِ إِذَا لَمْ يَكُنْ جَامَعَ الزَّوْجُ الآخَرُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytdilar: Rifoʼa al-Quraziyning xotini Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Men Rifoʼaning nikohida edim, u meni taloq qildi va talogʻimni qatʼiy (uch taloq) qildi. Soʻng men Abdurrahmon ibn az-Zubayrga turmushga chiqdim, ammo unda kiyim popugiday (ojiz) narsadan boshqa hech narsa yoʻq ekan», dedi. Shunda u zot: «Rifoʼaga qaytishni istayapsanmi? Yoʻq, toki sen uning asalidan, u esa sening asalingdan totmaguncha (bu boʻlmaydi)», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Anas, Rumaysoʼ — yoki Gʻumaysoʼ — va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Oisha hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan umum ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir: kishi xotinini uch taloq qilsa, ayol boshqa erga turmushga chiqsa, u esa u bilan qoʻshilishdan oldin taloq qilsa, agar keyingi er u bilan jimoʼ qilmagan boʻlsa, ayol birinchi erga halol boʻlmaydi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар: Рифўа ал-Қуразийнинг хотини Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Мен Рифўанинг никоҳида эдим, у мени талоқ қилди ва талоғимни қатъий (уч талоқ) қилди. Сўнг мен Абдурраҳмон ибн аз-Зубайрга турмушга чиқдим, аммо унда кийим попугидай (ожиз) нарсадан бошқа ҳеч нарса йўқ экан», деди. Шунда у зот: «Рифўага қайтишни истаяпсанми? Йўқ, токи сен унинг асалидан, у эса сенинг асалингдан тотмагунча (бу бўлмайди)», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Анас, Румайсў — ёки Ғумайсў — ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Оиша ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган умум илм аҳли наздида амал шунга кўрадир: киши хотинини уч талоқ қилса, аёл бошқа эрга турмушга чиқса, у эса у билан қўшилишдан олдин талоқ қилса, агар кейинги эр у билан жимў қилмаган бўлса, аёл биринчи эрга ҳалол бўлмайди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْسِمُ بَيْنَ نِسَائِهِ فَيَعْدِلُ وَيَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَذِهِ قِسْمَتِي فِيمَا أَمْلِكُ فَلاَ تَلُمْنِي فِيمَا تَمْلِكُ وَلاَ أَمْلِكُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ هَكَذَا رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْسِمُ ‏.‏ وَرَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ مُرْسَلاً أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْسِمُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ لاَ تَلُمْنِي فِيمَا تَمْلِكُ وَلاَ أَمْلِكُ ‏"‏ ‏.‏ إِنَّمَا يَعْنِي بِهِ الْحُبَّ وَالْمَوَدَّةَ كَذَا فَسَّرَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ayollari orasida navbat taqsimlar va adolat qilar edilar, hamda: «Allohim, bu mening qoʻlimda boʻlgan narsadagi taqsimimdir, Sening qoʻlingda boʻlib, mening qoʻlimda boʻlmagan narsada meni malomat qilmagin», derdilar. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisini shu tarzda bir necha kishi Hammod ibn Salamadan, u Ayyubdan, u Abu Qilobadan, u Abdulloh ibn Yaziddan, u Oishadan, Nabiy ﷺ taqsim qilar edilar, deb rivoyat qilgan. Hammod ibn Zayd va boshqa bir necha kishi esa buni Ayyubdan, u Abu Qilobadan mursal qilib, Nabiy ﷺ taqsim qilar edilar, deb rivoyat qilgan. Bu Hammod ibn Salamaning hadisidan sahihroqdir. U zotning «Sening qoʻlingda boʻlib, mening qoʻlimda boʻlmagan narsada meni malomat qilmagin» degan soʻzining maʼnosi — muhabbat va moyillikdir; baʼzi ilm ahli buni shunday izohlagan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ аёллари орасида навбат тақсимлар ва адолат қилар эдилар, ҳамда: «Аллоҳим, бу менинг қўлимда бўлган нарсадаги тақсимимдир, Сенинг қўлингда бўлиб, менинг қўлимда бўлмаган нарсада мени маломат қилмагин», дердилар. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадисини шу тарзда бир неча киши Ҳаммод ибн Саламадан, у Айюбдан, у Абу Қилобадан, у Абдуллоҳ ибн Язиддан, у Оишадан, Набий ﷺ тақсим қилар эдилар, деб ривоят қилган. Ҳаммод ибн Зайд ва бошқа бир неча киши эса буни Айюбдан, у Абу Қилобадан мурсал қилиб, Набий ﷺ тақсим қилар эдилар, деб ривоят қилган. Бу Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. У зотнинг «Сенинг қўлингда бўлиб, менинг қўлимда бўлмаган нарсада мени маломат қилмагин» деган сўзининг маъноси — муҳаббат ва мойилликдир; баъзи илм аҳли буни шундай изоҳлаган.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مِنَ الرَّضَاعَةِ مَا حَرَّمَ مِنَ الْوِلاَدَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ اخْتِلاَفًا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh tugʻilish (nasab) orqali harom qilgan narsalarni emizish (suti) orqali ham harom qildi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Paygʻambar ﷺning sahobalari va boshqa ilm ahli huzurida amal shunga binoandir; bu borada ular orasida ixtilof borligini bilmaymiz.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ туғилиш (насаб) орқали ҳаром қилган нарсаларни эмизиш (сути) орқали ҳам ҳаром қилди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобалари ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир; бу борада улар орасида ихтилоф борлигини билмаймиз.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَ عَمِّي مِنَ الرَّضَاعَةِ يَسْتَأْذِنُ عَلَىَّ فَأَبَيْتُ أَنْ آذَنَ لَهُ حَتَّى أَسْتَأْمِرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَلْيَلِجْ عَلَيْكِ فَإِنَّهُ عَمُّكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ إِنَّمَا أَرْضَعَتْنِي الْمَرْأَةُ وَلَمْ يُرْضِعْنِي الرَّجُلُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهُ عَمُّكِ فَلْيَلِجْ عَلَيْكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا لَبَنَ الْفَحْلِ وَالأَصْلُ فِي هَذَا حَدِيثُ عَائِشَةَ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي لَبَنِ الْفَحْلِ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Emizish orqali (paydo boʻlgan) amakim kelib, oldimga kirishga izn soʻradi. Men Rasululloh ﷺdan soʻramagunimcha unga izn berishdan bosh tortdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Oldingga kiraversin, u amakingdir›, dedilar. Men: ‹Meni emizgan ayol edi, erkak emizmagan-ku›, dedim. U zot: ‹Albatta u amakingdir, oldingga kiraversin›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar huzurida amal shunga binoan boʻlib, ular «erkak suti»ni (yaʼni er suti orqali harom boʻlishni) makruh sanaganlar. Bunda asos Oishaning hadisidir. Baʼzi ilm ahli erkak suti(ning harom qilmasligi)da ruxsat berishgan, biroq birinchi soʻz sahihroqdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Эмизиш орқали (пайдо бўлган) амаким келиб, олдимга киришга изн сўради. Мен Расулуллоҳ ﷺдан сўрамагунимча унга изн беришдан бош тортдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Олдингга кираверсин, у амакингдир›, дедилар. Мен: ‹Мени эмизган аёл эди, эркак эмизмаган-ку›, дедим. У зот: ‹Албатта у амакингдир, олдингга кираверсин›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар ҳузурида амал шунга биноан бўлиб, улар «эркак сути»ни (яъни эр сути орқали ҳаром бўлишни) макруҳ санаганлар. Бунда асос Оишанинг ҳадисидир. Баъзи илм аҳли эркак сути(нинг ҳаром қилмаслиги)да рухсат беришган, бироқ биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ زَوْجُ بَرِيرَةَ عَبْدًا فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا وَلَوْ كَانَ حُرًّا لَمْ يُخَيِّرْهَا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Bariraning eri qul edi, shuning uchun Rasululloh ﷺ uni (ozod boʻlgach erini tanlash yoki ajrashishda) ixtiyorli qildilar. U esa oʻzini (ajrashishni) ixtiyor qildi. Agar (eri) ozod kishi boʻlganida, uni ixtiyorli qilmas edilar.»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: «Бариранинг эри қул эди, шунинг учун Расулуллоҳ ﷺ уни (озод бўлгач эрини танлаш ёки ажрашишда) ихтиёрли қилдилар. У эса ўзини (ажрашишни) ихтиёр қилди. Агар (эри) озод киши бўлганида, уни ихтиёрли қилмас эдилар.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ زَوْجُ بَرِيرَةَ حُرًّا فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَى هِشَامٌ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ كَانَ زَوْجُ بَرِيرَةَ عَبْدًا ‏.‏ وَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ رَأَيْتُ زَوْجَ بَرِيرَةَ وَكَانَ عَبْدًا يُقَالُ لَهُ مُغِيثٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالُوا إِذَا كَانَتِ الأَمَةُ تَحْتَ الْحُرِّ فَأُعْتِقَتْ فَلاَ خِيَارَ لَهَا وَإِنَّمَا يَكُونُ لَهَا الْخِيَارُ إِذَا أُعْتِقَتْ وَكَانَتْ تَحْتَ عَبْدٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرَوَى الأَعْمَشُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ كَانَ زَوْجُ بَرِيرَةَ حُرًّا فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَبُو عَوَانَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ فِي قِصَّةِ بَرِيرَةَ قَالَ الأَسْوَدُ وَكَانَ زَوْجُهَا حُرًّا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Bariraning eri hur (ozod) edi, shuning uchun Rasululloh ﷺ uni ixtiyorli qildilar.» Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir. Hishom otasidan, u Oishadan shunday rivoyat qilgan: «Bariraning eri qul edi.» Ikrima Ibn Abbosdan rivoyat qilib: «Men Bariraning erini koʻrganman, u Mugʻis deb ataluvchi qul edi», degan. Ibn Umardan ham shunday rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga binoan boʻlib, ular: «Agar choʻri hur (ozod kishi) nikohida boʻlsa-yu, soʻng ozod qilinsa, unga ixtiyor yoʻq; ixtiyor faqat ozod qilinganida qul nikohida boʻlgan taqdirda boʻladi», deganlar. Bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Aʼmash Ibrohimdan, u al-Asvaddan, u Oishadan: «Bariraning eri hur edi, shuning uchun Rasululloh ﷺ uni ixtiyorli qildilar», deb rivoyat qilgan. Baʼzi tobeʼinlar va ulardan keyingilarning baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga binoandir; bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: «Бариранинг эри ҳур (озод) эди, шунинг учун Расулуллоҳ ﷺ уни ихтиёрли қилдилар.» Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ҳишом отасидан, у Оишадан шундай ривоят қилган: «Бариранинг эри қул эди.» Икрима Ибн Аббосдан ривоят қилиб: «Мен Бариранинг эрини кўрганман, у Муғис деб аталувчи қул эди», деган. Ибн Умардан ҳам шундай ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноан бўлиб, улар: «Агар чўри ҳур (озод киши) никоҳида бўлса-ю, сўнг озод қилинса, унга ихтиёр йўқ; ихтиёр фақат озод қилинганида қул никоҳида бўлган тақдирда бўлади», деганлар. Бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Аъмаш Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оишадан: «Бариранинг эри ҳур эди, шунинг учун Расулуллоҳ ﷺ уни ихтиёрли қилдилар», деб ривоят қилган. Баъзи тобеъинлар ва улардан кейингиларнинг баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир; бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَيَّرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاخْتَرْنَاهُ أَفَكَانَ طَلاَقًا؟ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، بِمِثْلِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْخِيَارِ فَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُمَا قَالاَ إِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَوَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْهُمَا أَنَّهُمَا قَالاَ أَيْضًا وَاحِدَةٌ يَمْلِكُ الرَّجْعَةَ وَإِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَلاَ شَىْءَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ إِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَوَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ وَإِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَوَاحِدَةٌ يَمْلِكُ الرَّجْعَةَ ‏.‏ وَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ إِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَوَاحِدَةٌ وَإِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَثَلاَثٌ ‏.‏ وَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالْفِقْهِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي هَذَا الْبَابِ إِلَى قَوْلِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَأَمَّا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَذَهَبَ إِلَى قَوْلِ عَلِيٍّ رضى الله عنه ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: «Allohning Rasuli ﷺ bizni ixtiyor (qilishimiz)ga qoʻydilar va biz u zotni ixtiyor qildik. Bu taloq boʻldimi?» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli ixtiyor (haqi berilishi) haqida ixtilof qilganlar. Umar va Abdulloh ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, ular: «Agar (xotin) oʻzini ixtiyor qilsa, bu bir boyin (qaytarib boʻlmaydigan) taloqdir», dedilar. Yana ulardan rivoyat qilinishicha, ular: «(Bu) bir (taloq) boʻlib, (er) qaytarib olishga ega; agar erini ixtiyor qilsa, hech narsa boʻlmaydi», ham dedilar. Alidan rivoyat qilinishicha, u: «Agar oʻzini ixtiyor qilsa — bir boyin taloq, agar erini ixtiyor qilsa — bir (taloq) boʻlib, (er) qaytarib olishga ega», dedi. Zayd ibn Sobit: «Agar erini ixtiyor qilsa — bir, agar oʻzini ixtiyor qilsa — uch (taloq)dir», dedi. Nabiy ﷺ sahobalaridan va ulardan keyingilardan koʻpchilik ilm va fiqh ahli bu bobda Umar va Abdullohning soʻziga oʻtdilar; bu Savriy va Kufa ahlining soʻzidir. Ahmad ibn Hanbal esa Ali (roziyallohu anhu)ning soʻziga oʻtdi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: «Аллоҳнинг Расули ﷺ бизни ихтиёр (қилишимиз)га қўйдилар ва биз у зотни ихтиёр қилдик. Бу талоқ бўлдими?» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ихтиёр (ҳақи берилиши) ҳақида ихтилоф қилганлар. Умар ва Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилинишича, улар: «Агар (хотин) ўзини ихтиёр қилса, бу бир бойин (қайтариб бўлмайдиган) талоқдир», дедилар. Яна улардан ривоят қилинишича, улар: «(Бу) бир (талоқ) бўлиб, (эр) қайтариб олишга эга; агар эрини ихтиёр қилса, ҳеч нарса бўлмайди», ҳам дедилар. Алидан ривоят қилинишича, у: «Агар ўзини ихтиёр қилса — бир бойин талоқ, агар эрини ихтиёр қилса — бир (талоқ) бўлиб, (эр) қайтариб олишга эга», деди. Зайд ибн Собит: «Агар эрини ихтиёр қилса — бир, агар ўзини ихтиёр қилса — уч (талоқ)дир», деди. Набий ﷺ саҳобаларидан ва улардан кейингилардан кўпчилик илм ва фиқҳ аҳли бу бобда Умар ва Абдуллоҳнинг сўзига ўтдилар; бу Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Аҳмад ибн Ҳанбал эса Али (розияллоҳу анҳу)нинг сўзига ўтди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ الْبَصْرِيُّ، أَنْبَأَنَا مَسْلَمَةُ بْنُ عَلْقَمَةَ، أَنْبَأَنَا دَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ آلَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ نِسَائِهِ وَحَرَّمَ فَجَعَلَ الْحَرَامَ حَلاَلاً وَجَعَلَ فِي الْيَمِينِ كَفَّارَةً ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مَسْلَمَةَ بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ دَاوُدَ رَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ وَغَيْرُهُ عَنْ دَاوُدَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ مُرْسَلاً ‏.‏ وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مَسْلَمَةَ بْنِ عَلْقَمَةَ ‏.‏ وَالإِيلاَءُ هُوَ أَنْ يَحْلِفَ الرَّجُلُ أَنْ لاَ يَقْرُبَ امْرَأَتَهُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ فَأَكْثَرَ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيهِ إِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ يُوقَفُ فَإِمَّا أَنْ يَفِيءَ وَإِمَّا أَنْ يُطَلِّقَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ فَهِيَ تَطْلِيقَةٌ بَائِنَةٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ xotinlaridan iyloʼ qildilar (ularga yaqinlashmaslikka qasam ichdilar) va (baʼzi narsani oʻzlariga) harom qildilar. Soʻng harom (qilgan)ni halol qildilar va qasam (uchun) kafforat berdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Maslama ibn Alqamaning Dovuddan rivoyat qilgan bu hadisini Ali ibn Mushir va boshqalar Dovuddan, u Shaʼbiydan: ‹Paygʻambar ﷺ...› deb mursal holda rivoyat qilganlar va unda Masruqdan, u Oishadan, degan (qism) yoʻq. Bu Maslama ibn Alqamaning hadisidan sahihroqdir. Iyloʼ — erkakning toʻrt oy yoki undan koʻproq xotiniga yaqinlashmaslikka qasam ichishidir. Toʻrt oy oʻtgach (qanday hukm boʻlishi) haqida ilm ahli ixtilof qilgan. Paygʻambar ﷺ ashoblaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar: ‹Toʻrt oy oʻtgach, u toʻxtatiladi: yo (xotiniga) qaytadi, yo taloq qiladi›, dedilar. Bu Molik ibn Anas, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Paygʻambar ﷺ ashoblaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar esa: ‹Toʻrt oy oʻtgach, u boyin (qaytarib boʻlmaydigan) bir taloq boʻladi›, dedilar. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ хотинларидан ийлў қилдилар (уларга яқинлашмасликка қасам ичдилар) ва (баъзи нарсани ўзларига) ҳаром қилдилар. Сўнг ҳаром (қилган)ни ҳалол қилдилар ва қасам (учун) каффорат бердилар», деди. Абу Исо айтди: Маслама ибн Алқаманинг Довуддан ривоят қилган бу ҳадисини Али ибн Мушир ва бошқалар Довуддан, у Шаъбийдан: ‹Пайғамбар ﷺ...› деб мурсал ҳолда ривоят қилганлар ва унда Масруқдан, у Оишадан, деган (қисм) йўқ. Бу Маслама ибн Алқаманинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Ийлў — эркакнинг тўрт ой ёки ундан кўпроқ хотинига яқинлашмасликка қасам ичишидир. Тўрт ой ўтгач (қандай ҳукм бўлиши) ҳақида илм аҳли ихтилоф қилган. Пайғамбар ﷺ ашобларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар: ‹Тўрт ой ўтгач, у тўхтатилади: ё (хотинига) қайтади, ё талоқ қилади›, дедилар. Бу Молик ибн Анас, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Пайғамбар ﷺ ашобларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар эса: ‹Тўрт ой ўтгач, у бойин (қайтариб бўлмайдиган) бир талоқ бўлади›, дедилар. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، أَخْبَرَنَا عُمَارَةُ بْنُ أَبِي حَفْصَةَ، أَخْبَرَنَا عِكْرِمَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَوْبَانِ قِطْرِيَّانِ غَلِيظَانِ فَكَانَ إِذَا قَعَدَ فَعَرِقَ ثَقُلاَ عَلَيْهِ فَقَدِمَ بَزٌّ مِنَ الشَّامِ لِفُلاَنٍ الْيَهُودِيِّ ‏.‏ فَقُلْتُ لَوْ بَعَثْتَ إِلَيْهِ فَاشْتَرَيْتَ مِنْهُ ثَوْبَيْنِ إِلَى الْمَيْسَرَةِ ‏.‏ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَقَالَ قَدْ عَلِمْتُ مَا يُرِيدُ إِنَّمَا يُرِيدُ أَنْ يَذْهَبَ بِمَالِي أَوْ بِدَرَاهِمِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَذَبَ قَدْ عَلِمَ أَنِّي مِنْ أَتْقَاهُمْ لِلَّهِ وَآدَاهُمْ لِلأَمَانَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ أَيْضًا عَنْ عُمَارَةَ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ فِرَاسٍ الْبَصْرِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا دَاوُدَ الطَّيَالِسِيَّ يَقُولُ سُئِلَ شُعْبَةُ يَوْمًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ لَسْتُ أُحَدِّثُكُمْ حَتَّى تَقُومُوا إِلَى حَرَمِيِّ بْنِ عُمَارَةَ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ فَتُقَبِّلُوا رَأْسَهُ ‏.‏ قَالَ وَحَرَمِيٌّ فِي الْقَوْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى أَىْ إِعْجَابًا بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺning ustlarida ikkita qalin Qatriy (yamanlik) kiyim bor edi. U zot oʻtirib terlasalar, bu ikkisi ularga ogʻirlik qilardi. Shomdan falon yahudiyga (sotiladigan) gazlama keldi. Men: «Unga (odam) yuborib, undan toʻlovi yengillashguncha (nasiyaga) ikkita kiyim sotib olsangiz edi», dedim. Shunda u zot unga (odam) yubordilar, u (yahudiy): «Men u nima istayotganini bilaman, u faqat molimni yoki dirhamlarimni olib ketmoqchi», dedi. Rasululloh ﷺ: «U yolgʻon aytdi, u meni ularning ichida Allohdan eng koʻp qoʻrquvchi va omonatni eng yaxshi ado etuvchi ekanligimni biladi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Anas va Asmo bint Yazyddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan gʻarib sahihdir. Uni Shuʼba ham Umora ibn Abu Hafsadan rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг устларида иккита қалин Қатрий (яманлик) кийим бор эди. У зот ўтириб терласалар, бу иккиси уларга оғирлик қиларди. Шомдан фалон яҳудийга (сотиладиган) газлама келди. Мен: «Унга (одам) юбориб, ундан тўлови енгиллашгунча (насияга) иккита кийим сотиб олсангиз эди», дедим. Шунда у зот унга (одам) юбордилар, у (яҳудий): «Мен у нима истаётганини биламан, у фақат молимни ёки дирҳамларимни олиб кетмоқчи», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «У ёлғон айтди, у мени уларнинг ичида Аллоҳдан энг кўп қўрқувчи ва омонатни энг яхши адо этувчи эканлигимни билади», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Анас ва Асмо бинт Язйддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан ғариб саҳиҳдир. Уни Шуъба ҳам Умора ибн Абу Ҳафсадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، وَأَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ مَخْلَدِ بْنِ خُفَافٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ الْخَرَاجَ بِالضَّمَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Daromad (mol uchun) javobgarlik evaziga boʻladi», deb hukm qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis bundan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Ilm ahli nazdida amal shu (hadis) boʻyichadir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Даромад (мол учун) жавобгарлик эвазига бўлади», деб ҳукм қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис бундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли наздида амал шу (ҳадис) бўйичадир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ الْمُقَدَّمِيُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ الْخَرَاجَ بِالضَّمَانِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى اسْتَغْرَبَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ ‏.‏ قُلْتُ تَرَاهُ تَدْلِيسًا قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى مُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ الزَّنْجِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ وَرَوَاهُ جَرِيرٌ عَنْ هِشَامٍ أَيْضًا ‏.‏ وَحَدِيثُ جَرِيرٍ يُقَالُ تَدْلِيسٌ دَلَّسَ فِيهِ جَرِيرٌ ‏.‏ لَمْ يَسْمَعْهُ مِنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏ وَتَفْسِيرُ الْخَرَاجِ بِالضَّمَانِ هُوَ الرَّجُلُ يَشْتَرِي الْعَبْدَ فَيَسْتَغِلُّهُ ثُمَّ يَجِدُ بِهِ عَيْبًا فَيَرُدُّهُ عَلَى الْبَائِعِ فَالْغَلَّةُ لِلْمُشْتَرِي لأَنَّ الْعَبْدَ لَوْ هَلَكَ هَلَكَ مِنْ مَالِ الْمُشْتَرِي ‏.‏ وَنَحْوُ هَذَا مِنَ الْمَسَائِلِ يَكُونُ فِيهِ الْخَرَاجُ بِالضَّمَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى اسْتَغْرَبَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَعِيلَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ قُلْتُ تَرَاهُ تَدْلِيسًا قَالَ لَا

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Daromad (mol uchun) javobgarlik evaziga boʻladi», deb hukm qildilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis Hishom ibn Urva hadisi sifatida hasan sahih gʻaribdir. Abu Iso aytdi: Muhammad ibn Ismoil bu hadisni Umar ibn Ali hadisi sifatida gʻarib sanadi. Men: «Buni tadlis deb bilasizmi?» dedim. U: «Yoʻq», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Muslim ibn Xolid az-Zanjiy ham Hishom ibn Urvadan rivoyat qilgan, Jarir ham Hishomdan rivoyat qilgan. Jarir hadisida esa tadlis bor deyiladi, yaʼni Jarir unda tadlis qilgan, uni Hishom ibn Urvadan eshitmagan. «Daromad javobgarlik evaziga boʻladi» (degan)ning tafsiri shuki: bir kishi qulni sotib oladi, undan foyda koʻradi, soʻng unda nuqson topadi va uni sotuvchiga qaytaradi — bunda foyda xaridorga tegishlidir, chunki agar qul halok boʻlganida, u xaridorning molidan halok boʻlardi. Shunga oʻxshash masalalarda daromad javobgarlik evaziga boʻladi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Даромад (мол учун) жавобгарлик эвазига бўлади», деб ҳукм қилдилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис Ҳишом ибн Урва ҳадиси сифатида ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Абу Исо айтди: Муҳаммад ибн Исмоил бу ҳадисни Умар ибн Али ҳадиси сифатида ғариб санади. Мен: «Буни тадлис деб биласизми?» дедим. У: «Йўқ», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Муслим ибн Холид аз-Занжий ҳам Ҳишом ибн Урвадан ривоят қилган, Жарир ҳам Ҳишомдан ривоят қилган. Жарир ҳадисида эса тадлис бор дейилади, яъни Жарир унда тадлис қилган, уни Ҳишом ибн Урвадан эшитмаган. «Даромад жавобгарлик эвазига бўлади» (деган)нинг тафсири шуки: бир киши қулни сотиб олади, ундан фойда кўради, сўнг унда нуқсон топади ва уни сотувчига қайтаради — бунда фойда харидорга тегишлидир, чунки агар қул ҳалок бўлганида, у харидорнинг молидан ҳалок бўларди. Шунга ўхшаш масалаларда даромад жавобгарлик эвазига бўлади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَمَّتِهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَطْيَبَ مَا أَكَلْتُمْ مِنْ كَسْبِكُمْ وَإِنَّ أَوْلاَدَكُمْ مِنْ كَسْبِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ أُمِّهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَأَكْثَرُهُمْ قَالُوا عَنْ عَمَّتِهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا إِنَّ يَدَ الْوَالِدِ مَبْسُوطَةٌ فِي مَالِ وَلَدِهِ يَأْخُذُ مَا شَاءَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يَأْخُذُ مِنْ مَالِهِ إِلاَّ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, yeganlaringizning eng pokizasi oʻz kasbingizdandir, va albatta, bolalaringiz ham oʻz kasbingizdandir», dedilar. (U yana) aytdi: Bu bobda Jobir va Abdulloh ibn Amrdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzilari buni Umora ibn Umaydan, u onasidan, u Oishadan rivoyat qilganlar. Koʻpchiligi esa: «(Umora) ammasidan, u Oishadan», deganlar. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqa baʼzi ilm ahli shunga amal qilib: «Otaning qoʻli oʻgʻlining molida ochiqdir, xohlaganini oladi», deganlar. Baʼzilari esa: «(Ota) faqat unga ehtiyoj tushgandagina oʻgʻlining molidan oladi», deganlar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, еганларингизнинг энг покизаси ўз касбингиздандир, ва албатта, болаларингиз ҳам ўз касбингиздандир», дедилар. (У яна) айтди: Бу бобда Жобир ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзилари буни Умора ибн Умайдан, у онасидан, у Оишадан ривоят қилганлар. Кўпчилиги эса: «(Умора) аммасидан, у Оишадан», деганлар. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқа баъзи илм аҳли шунга амал қилиб: «Отанинг қўли ўғлининг молида очиқдир, хоҳлаганини олади», деганлар. Баъзилари эса: «(Ота) фақат унга эҳтиёж тушгандагина ўғлининг молидан олади», деганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ قُرَيْشًا، أَهَمَّهُمْ شَأْنُ الْمَرْأَةِ الْمَخْزُومِيَّةِ الَّتِي سَرَقَتْ فَقَالُوا مَنْ يُكَلِّمُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا مَنْ يَجْتَرِئُ عَلَيْهِ إِلاَّ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ حِبُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَكَلَّمَهُ أُسَامَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَشْفَعُ فِي حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَامَ فَاخْتَطَبَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا أَهْلَكَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الشَّرِيفُ تَرَكُوهُ وَإِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الضَّعِيفُ أَقَامُوا عَلَيْهِ الْحَدَّ وَايْمُ اللَّهِ لَوْ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ مُحَمَّدٍ سَرَقَتْ لَقَطَعْتُ يَدَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مَسْعُودِ ابْنِ الْعَجْمَاءِ وَيُقَالُ مَسْعُودُ بْنُ الأَعْجَمِ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Oʻgʻirlik qilgan Maxzumiy (qabilasidan boʻlgan) ayolning ishi Quraysh (ahli)ni tashvishga soldi. Ular: «Bu (ayol) haqida Rasululloh ﷺ bilan kim gaplashadi?» deyishdi. Ular: «Rasululloh ﷺning suyukli kishisi Usoma ibn Zayddan boshqa kim unga (gapirishga) jurʼat etadi?» deyishdi. Shunday qilib, Usoma u zot bilan gaplashdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohning hadlaridan bir had haqida shafoat qilyapsanmi?» dedilar. Soʻng (u zot) oʻrinlaridan turib xutba qildilar va: «Sizlardan oldingilarni shu narsa halok qilgan: ular orasida obroʻli kishi oʻgʻirlik qilsa, uni qoʻyib yuborardilar, ojiz kishi oʻgʻirlik qilsa, unga had joriy qilardilar. Alloh nomi bilan qasamki, agar Muhammadning qizi Fotima oʻgʻirlik qilsa ham, albatta uning qoʻlini kesardim», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Masʼud ibn al-Ajmoʼ — Masʼud ibn al-Aʼjam ham deyiladi — va Ibn Umar va Jobirdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ўғирлик қилган Махзумий (қабиласидан бўлган) аёлнинг иши Қурайш (аҳли)ни ташвишга солди. Улар: «Бу (аёл) ҳақида Расулуллоҳ ﷺ билан ким гаплашади?» дейишди. Улар: «Расулуллоҳ ﷺнинг суюкли кишиси Усома ибн Зайддан бошқа ким унга (гапиришга) журъат этади?» дейишди. Шундай қилиб, Усома у зот билан гаплашди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳнинг ҳадларидан бир ҳад ҳақида шафоат қиляпсанми?» дедилар. Сўнг (у зот) ўринларидан туриб хутба қилдилар ва: «Сизлардан олдингиларни шу нарса ҳалок қилган: улар орасида обрўли киши ўғирлик қилса, уни қўйиб юборардилар, ожиз киши ўғирлик қилса, унга ҳад жорий қилардилар. Аллоҳ номи билан қасамки, агар Муҳаммаднинг қизи Фотима ўғирлик қилса ҳам, албатта унинг қўлини кесардим», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Масъуд ибн ал-Ажмў — Масъуд ибн ал-Аъжам ҳам дейилади — ва Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَتْهُ عَمْرَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْطَعُ فِي رُبْعِ دِينَارٍ فَصَاعِدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ مَرْفُوعًا وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ مَوْقُوفًا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ chorak dinor va undan ortigʻi (oʻgʻirlangani) uchun (qoʻlni) kesar edilar. Abu Iso aytdi: Oisha hadisi hasan sahih hadisdir. Bu hadis Amradan, u Oishadan bir necha tariqda marfuʼ (Nabiyga yetkazilgan) holda rivoyat qilingan. Baʼzilari uni Amradan, u Oishadan mavquf (sahobada toʻxtagan) holda rivoyat qilganlar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ чорак динор ва ундан ортиғи (ўғирлангани) учун (қўлни) кесар эдилар. Абу Исо айтди: Оиша ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадис Амрадан, у Оишадан бир неча тариқда марфуъ (Набийга етказилган) ҳолда ривоят қилинган. Баъзилари уни Амрадан, у Оишадан мавқуф (саҳобада тўхтаган) ҳолда ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو، مُسْلِمُ بْنُ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ الْحَذَّاءُ الْمَدَنِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ أَبُو مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي الْمُثَنَّى، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا عَمِلَ آدَمِيٌّ مِنْ عَمَلٍ يَوْمَ النَّحْرِ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ مِنْ إِهْرَاقِ الدَّمِ إِنَّهَا لَتَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقُرُونِهَا وَأَشْعَارِهَا وَأَظْلاَفِهَا وَإِنَّ الدَّمَ لَيَقَعُ مِنَ اللَّهِ بِمَكَانٍ قَبْلَ أَنْ يَقَعَ مِنَ الأَرْضِ فَطِيبُوا بِهَا نَفْسًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو الْمُثَنَّى اسْمُهُ سُلَيْمَانُ بْنُ يَزِيدَ ‏.‏ رَوَى عَنْهُ ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ ‏.‏ - قَالَ أَبُو عِيسَى وَيُرْوَى عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ فِي الأُضْحِيَةِ لِصَاحِبِهَا بِكُلِّ شَعَرَةٍ حَسَنَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَيُرْوَى ‏"‏ بِقُرُونِهَا ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Inson Nahr (qurbonlik) kunida qon oqizishdan (qurbonlik soʻyishdan) Alloh nazdida sevimliroq boʻlgan biron amalni qilmaydi. Albatta, u (qurbonlik) Qiyomat kunida shoxlari, junlari va tuyoqlari bilan keladi. Va albatta, qon yerga tushishidan oldin Alloh nazdida bir maqomga tushadi. Bas, uning bilan koʻnglingizni xush qilinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir; uni Hishom ibn Urva hadisidan faqat shu yoʻl bilan bilamiz. Abu Musannoning ismi Sulaymon ibn Yaziddir; undan Ibn Abu Fudayk rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Rasululloh ﷺdan: «Qurbonlikdagi har bir tuk evaziga uning egasiga bir yaxshilik bordir», deganlari ham rivoyat qilinadi. «Uning shoxlari evaziga» deb ham rivoyat qilinadi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Инсон Наҳр (қурбонлик) кунида қон оқизишдан (қурбонлик сўйишдан) Аллоҳ наздида севимлироқ бўлган бирон амални қилмайди. Албатта, у (қурбонлик) Қиёмат кунида шохлари, жунлари ва туёқлари билан келади. Ва албатта, қон ерга тушишидан олдин Аллоҳ наздида бир мақомга тушади. Бас, унинг билан кўнглингизни хуш қилинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; уни Ҳишом ибн Урва ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз. Абу Мусаннонинг исми Сулаймон ибн Язиддир; ундан Ибн Абу Фудайк ривоят қилган. Абу Исо айтди: Расулуллоҳ ﷺдан: «Қурбонликдаги ҳар бир тук эвазига унинг эгасига бир яхшилик бордир», деганлари ҳам ривоят қилинади. «Унинг шохлари эвазига» деб ҳам ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، قَالَ وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيُصَلِّي الصُّبْحَ فَيَنْصَرِفُ النِّسَاءُ قَالَ الأَنْصَارِيُّ فَيَمُرُّ النِّسَاءُ مُتَلَفِّفَاتٍ بِمُرُوطِهِنَّ مَا يُعْرَفْنَ مِنَ الْغَلَسِ ‏.‏ وَقَالَ قُتَيْبَةُ مُتَلَفِّعَاتٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَقَيْلَةَ بِنْتِ مَخْرَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ نَحْوَهُ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَسْتَحِبُّونَ التَّغْلِيسَ بِصَلاَةِ الْفَجْرِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ bomdodni shunday (vaqtda) oʻqir edilarki, ayollar (namozdan keyin) qaytib ketardilar. — al-Ansoriy (rovi) aytdi: — Ayollar ridolariga oʻralib oʻtib ketardilar, qorongʻulikdan ular tanilmas edi. Qutayba esa «oʻralib» (oʻrniga boshqa soʻzni) aytdi. U (rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Anas va Qayla bint Maxrama (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir. Buni az-Zuhriy ham Urvadan, u Oishadan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan koʻpchilik ahli ilm ixtiyor qilgan (qarash)dir; ular orasida Abu Bakr, Umar va ulardan keyingi tobeinlar bor. Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar; ular bomdod namozini qorongʻulikda (ertaroq) oʻqishni mustahab koʻradilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ бомдодни шундай (вақтда) ўқир эдиларки, аёллар (намоздан кейин) қайтиб кетардилар. — ал-Ансорий (рови) айтди: — Аёллар ридоларига ўралиб ўтиб кетардилар, қоронғуликдан улар танилмас эди. Қутайба эса «ўралиб» (ўрнига бошқа сўзни) айтди. У (рови) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Анас ва Қайла бинт Махрама (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни аз-Зуҳрий ҳам Урвадан, у Оишадан шунга ўхшаш ривоят қилган. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан кўпчилик аҳли илм ихтиёр қилган (қараш)дир; улар орасида Абу Бакр, Умар ва улардан кейинги тобеинлар бор. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар; улар бомдод намозини қоронғуликда (эртароқ) ўқишни мустаҳаб кўрадилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا كَانَ أَشَدَّ تَعْجِيلاً لِلظُّهْرِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ مِنْ أَبِي بَكْرٍ وَلاَ مِنْ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَخَبَّابٍ وَأَبِي بَرْزَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَنَسٍ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَقَدْ تَكَلَّمَ شُعْبَةُ فِي حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ مِنْ أَجْلِ حَدِيثِهِ الَّذِي رَوَى عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَأَلَ النَّاسَ وَلَهُ مَا يُغْنِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى وَرَوَى لَهُ سُفْيَانُ وَزَائِدَةُ وَلَمْ يَرَ يَحْيَى بِحَدِيثِهِ بَأْسًا ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي تَعْجِيلِ الظُّهْرِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Rasululloh ﷺdan, shuningdek Abu Bakr va Umardan koʻra peshinni qattiqroq shoshilib (erta) oʻqiydigan birovni koʻrmaganman. U (rovi) aytdi: Bu bobda Jobir ibn Abdulloh, Xabbob, Abu Barza, Ibn Masʼud, Zayd ibn Sobit, Anas va Jobir ibn Samura (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan hadisdir. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalari va ulardan keyingilardan boʻlgan ahli ilm ixtiyor qilgan (qarash)dir. Ali ibn al-Madiniy aytdi: Yahyo ibn Said aytdi: Shuʼba Hakim ibn Jubayr haqida uning Ibn Masʼuddan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan «Kimki oʻziga yetarli narsasi boʻla turib odamlardan soʻrasa…» degan hadisi sababli (tanqidiy) gapirgan. Yahyo aytdi: Undan Sufyon va Zoida ham rivoyat qilganlar, Yahyo esa uning hadisida bir bok koʻrmagan. Muhammad (al-Buxoriy) aytdi: Hakim ibn Jubayrdan, u Said ibn Jubayrdan, u Oishadan, u Paygʻambar ﷺdan peshinni erta oʻqish haqida (ham) rivoyat qilingan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺдан, шунингдек Абу Бакр ва Умардан кўра пешинни қаттиқроқ шошилиб (эрта) ўқийдиган бировни кўрмаганман. У (рови) айтди: Бу бобда Жобир ибн Абдуллоҳ, Хаббоб, Абу Барза, Ибн Масъуд, Зайд ибн Собит, Анас ва Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобалари ва улардан кейингилардан бўлган аҳли илм ихтиёр қилган (қараш)дир. Али ибн ал-Мадиний айтди: Яҳё ибн Саид айтди: Шуъба Ҳаким ибн Жубайр ҳақида унинг Ибн Масъуддан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган «Кимки ўзига етарли нарсаси бўла туриб одамлардан сўраса…» деган ҳадиси сабабли (танқидий) гапирган. Яҳё айтди: Ундан Суфён ва Зоида ҳам ривоят қилганлар, Яҳё эса унинг ҳадисида бир бок кўрмаган. Муҳаммад (ал-Бухорий) айтди: Ҳаким ибн Жубайрдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Оишадан, у Пайғамбар ﷺдан пешинни эрта ўқиш ҳақида (ҳам) ривоят қилинган.