حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي وَاقِدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدٌ ابْنُ مَرْجَانَةَ، صَاحِبُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ قَالَ لِي أَبُو هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ أَعْتَقَ امْرَأً مُسْلِمًا اسْتَنْقَذَ اللَّهُ بِكُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْوًا مِنْهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ ابْنُ مَرْجَانَةَ فَانْطَلَقْتُ إِلَى عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ فَعَمَدَ عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ ـ رضى الله عنهما ـ إِلَى عَبْدٍ لَهُ قَدْ أَعْطَاهُ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ عَشَرَةَ آلاَفِ دِرْهَمٍ ـ أَوْ أَلْفَ دِينَارٍ ـ فَأَعْتَقَهُ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim bir musulmon qulni ozod qilsa, u qulning (har bir) aʼzosini ozod qilgani (evaziga), Alloh uning (oʻz) tanasining barcha aʼzolarini (doʻzax) oʻtidan saqlaydi», — dedilar. Said ibn Marjana: «Men bu hadisni Ali ibn Husaynga rivoyat qildim va u — Abdulloh ibn Jaʼfar oʻn ming dirham yoki bir ming dinor taklif qilgan — oʻz qulini ozod qildi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким бир мусулмон қулни озод қилса, у қулнинг (ҳар бир) аъзосини озод қилгани (эвазига), Аллоҳ унинг (ўз) танасининг барча аъзоларини (дўзах) ўтидан сақлайди», — дедилар. Саид ибн Маржана: «Мен бу ҳадисни Али ибн Ҳусайнга ривоят қилдим ва у — Абдуллоҳ ибн Жаъфар ўн минг дирҳам ёки бир минг динор таклиф қилган — ўз қулини озод қилди», — деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي مُرَاوِحٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الْعَمَلِ أَفْضَلُ، قَالَ ‏"‏ إِيمَانٌ بِاللَّهِ، وَجِهَادٌ فِي سَبِيلِهِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَأَىُّ الرِّقَابِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ أَغْلاَهَا ثَمَنًا، وَأَنْفَسُهَا عِنْدَ أَهْلِهَا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ أَفْعَلْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تُعِينُ صَانِعًا أَوْ تَصْنَعُ لأَخْرَقَ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَإِنْ لَمْ أَفْعَلْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تَدَعُ النَّاسَ مِنَ الشَّرِّ، فَإِنَّهَا صَدَقَةٌ تَصَدَّقُ بِهَا عَلَى نَفْسِكَ ‏"‏‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ dan: «Qaysi amal eng afzal?» — deb soʻradim. U zot: «Allohga iymon keltirish va Uning yoʻlida jihod qilish», — deb javob berdilar. Soʻng men: «Qaysi (qul) ozod qilish eng afzal?» — dedim. U zot: «Eng qimmatli va xojasi uchun eng sevimli (qul)ni ozod qilish», — dedilar. Men: «Agar buni qilishga qurbim yetmasa-chi?» — dedim. U zot: «(Unda) ojizga yordam ber, yoki oʻzi (ish) qila olmaydigan kishi uchun yaxshilik qil», — dedilar. Men: «Agar buni (ham) qila olmasam-chi?» — dedim. U zot: «(Unda) odamlarga zarar yetkazishdan tiyil — chunki bu — oʻzing uchun sadaqa (savob) hisoblanadi», — dedilar.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ дан: «Қайси амал энг афзал?» — деб сўрадим. У зот: «Аллоҳга иймон келтириш ва Унинг йўлида жиҳод қилиш», — деб жавоб бердилар. Сўнг мен: «Қайси (қул) озод қилиш энг афзал?» — дедим. У зот: «Энг қимматли ва хожаси учун энг севимли (қул)ни озод қилиш», — дедилар. Мен: «Агар буни қилишга қурбим етмаса-чи?» — дедим. У зот: «(Унда) ожизга ёрдам бер, ёки ўзи (иш) қила олмайдиган киши учун яхшилик қил», — дедилар. Мен: «Агар буни (ҳам) қила олмасам-чи?» — дедим. У зот: «(Унда) одамларга зарар етказишдан тийил — чунки бу — ўзинг учун садақа (савоб) ҳисобланади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ مَسْعُودٍ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ بْنُ قُدَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْمُنْذِرِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَتْ أَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْعَتَاقَةِ فِي كُسُوفِ الشَّمْسِ‏.‏ تَابَعَهُ عَلِيٌّ عَنِ الدَّرَاوَرْدِيِّ عَنْ هِشَامٍ‏.‏

Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bizni — quyosh tutilishi paytida qul ozod qilishga — buyurdi.Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бизни — қуёш тутилиши пайтида қул озод қилишга — буюрди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، حَدَّثَنَا عَثَّامٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْمُنْذِرِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَتْ كُنَّا نُؤْمَرُ عِنْدَ الْخُسُوفِ بِالْعَتَاقَةِ‏.‏

Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz — oy tutilishi paytida qul ozod qilishga — buyurildi.Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз — ой тутилиши пайтида қул озод қилишга — буюрилди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ عَبْدًا بَيْنَ اثْنَيْنِ، فَإِنْ كَانَ مُوسِرًا قُوِّمَ عَلَيْهِ ثُمَّ يُعْتَقُ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim ikki xojaga tegishli qulni (ozod qilsa), — agar u boy boʻlsa — uning narxi baholangandan soʻng, uni toʻliq (qisman emas) ozod qilsin», — dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким икки хожага тегишли қулни (озод қилса), — агар у бой бўлса — унинг нархи баҳолангандан сўнг, уни тўлиқ (қисман эмас) озод қилсин», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ، فَكَانَ لَهُ مَالٌ يَبْلُغُ ثَمَنَ الْعَبْدِ قُوِّمَ الْعَبْدُ قِيمَةَ عَدْلٍ، فَأَعْطَى شُرَكَاءَهُ حِصَصَهُمْ وَعَتَقَ عَلَيْهِ، وَإِلاَّ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kim sherikli quldagi oʻz ulushini ozod qilsa va — uni toʻliq ozod qilishga yetarli puli boʻlsa — uning narxi adolatli kishi tomonidan baholansin, soʻng u sheriklariga ularning ulushlarining narxini berib, qulni ozod qilsin; aks holda (yaʼni yetarli puli boʻlmasa), u qulni qisman ozod qiladi», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ким шерикли қулдаги ўз улушини озод қилса ва — уни тўлиқ озод қилишга етарли пули бўлса — унинг нархи адолатли киши томонидан баҳолансин, сўнг у шерикларига уларнинг улушларининг нархини бериб, қулни озод қилсин; акс ҳолда (яъни етарли пули бўлмаса), у қулни қисман озод қилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي مَمْلُوكٍ فَعَلَيْهِ عِتْقُهُ كُلِّهِ، إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ يَبْلُغُ ثَمَنَهُ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ يُقَوَّمُ عَلَيْهِ قِيمَةَ عَدْلٍ، فَأُعْتِقَ مِنْهُ مَا أَعْتَقَ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، اخْتَصَرَهُ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kim quldagi oʻz ulushini ozod qilsa, unga — buni qilishga puli boʻlgan ekan — oʻsha qulni toʻliq ozod qilish lozim(dir). Agar uning — (qul narxi adolatli baholangandan soʻng) boshqa ulushlarning narxini toʻlashga — yetarli puli boʻlmasa, ozod qilgan kishi qulni qisman ozod qiladi», — dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ким қулдаги ўз улушини озод қилса, унга — буни қилишга пули бўлган экан — ўша қулни тўлиқ озод қилиш лозим(дир). Агар унинг — (қул нархи адолатли баҳолангандан сўнг) бошқа улушларнинг нархини тўлашга — етарли пули бўлмаса, озод қилган киши қулни қисман озод қилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا لَهُ فِي مَمْلُوكٍ أَوْ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ، وَكَانَ لَهُ مِنَ الْمَالِ مَا يَبْلُغُ قِيمَتَهُ بِقِيمَةِ الْعَدْلِ، فَهْوَ عَتِيقٌ ‏"‏‏.‏ قَالَ نَافِعٌ وَإِلاَّ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ لاَ أَدْرِي أَشَىْءٌ قَالَهُ نَافِعٌ، أَوْ شَىْءٌ فِي الْحَدِيثِ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim quldagi oʻz ulushini ozod qilsa va — uning (adolatli baholangan) qolgan narxini ozod qilishga yetarli puli boʻlsa — uni (toʻliq) ozod qilsin (qolgan narxini boshqa hamkor egalarga berib)», — dedilar. Nofiʼ qoʻshdi: «Aks holda, qul qisman ozod boʻladi». Ayyub — bu oxirgi (gap Paygʻambar ﷺ danmi yoki Nofiʼdan) — ishonchli emas.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким қулдаги ўз улушини озод қилса ва — унинг (адолатли баҳоланган) қолган нархини озод қилишга етарли пули бўлса — уни (тўлиқ) озод қилсин (қолган нархини бошқа ҳамкор эгаларга бериб)», — дедилар. Нофиъ қўшди: «Акс ҳолда, қул қисман озод бўлади». Айюб — бу охирги (гап Пайғамбар ﷺ данми ёки Нофиъдан) — ишончли эмас.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مِقْدَامٍ، حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ كَانَ يُفْتِي فِي الْعَبْدِ أَوِ الأَمَةِ يَكُونُ بَيْنَ شُرَكَاءَ، فَيُعْتِقُ أَحَدُهُمْ نَصِيبَهُ مِنْهُ، يَقُولُ قَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ عِتْقُهُ كُلِّهِ، إِذَا كَانَ لِلَّذِي أَعْتَقَ مِنَ الْمَالِ مَا يَبْلُغُ، يُقَوَّمُ مِنْ مَالِهِ قِيمَةَ الْعَدْلِ، وَيُدْفَعُ إِلَى الشُّرَكَاءِ أَنْصِبَاؤُهُمْ، وَيُخَلَّى سَبِيلُ الْمُعْتَقِ‏.‏ يُخْبِرُ ذَلِكَ ابْنُ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَرَوَاهُ اللَّيْثُ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَابْنُ إِسْحَاقَ وَجُوَيْرِيَةُ وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُخْتَصَرًا‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U birdan ortiq xojaga tegishli — ulardan biri oʻz ulushini ozod qilishi mumkin boʻlgan — erkak yoki ayol qullar haqida fatvo berar edi. Ibn Umar bunday holda (shunday) der edi: «Ozod qilgan (kishi) — agar oʻsha qulning (adolatli baholanadigan) qolgan narxini toʻlashga yetarli puli boʻlsa — qulni toʻliq ozod qilsin».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У бирдан ортиқ хожага тегишли — улардан бири ўз улушини озод қилиши мумкин бўлган — эркак ёки аёл қуллар ҳақида фатво берар эди. Ибн Умар бундай ҳолда (шундай) дер эди: «Озод қилган (киши) — агар ўша қулнинг (адолатли баҳоланадиган) қолган нархини тўлашга етарли пули бўлса — қулни тўлиқ озод қилсин».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، سَمِعْتُ قَتَادَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي النَّضْرُ بْنُ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏{‏مَنْ أَعْتَقَ شَقِيصًا مِنْ عَبْدٍ ‏}‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim sherikli quldagi oʻz ulushini ozod qilsa...», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким шерикли қулдаги ўз улушини озод қилса...», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا أَوْ شَقِيصًا فِي مَمْلُوكٍ، فَخَلاَصُهُ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ، وَإِلاَّ قُوِّمَ عَلَيْهِ، فَاسْتُسْعِيَ بِهِ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ حَجَّاجُ بْنُ حَجَّاجٍ وَأَبَانُ وَمُوسَى بْنُ خَلَفٍ عَنْ قَتَادَةَ‏.‏ اخْتَصَرَهُ شُعْبَةُ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim sherikli quldagi oʻz ulushini ozod qilsa, unga — agar yetarli puli boʻlsa — qolgan narxini oʻz molidan toʻlab, qulni toʻliq ozod qilish (lozim); aks holda, qulning narxi baholanadi va qul — qiyinchiliksiz — (oʻsha) qolgan narxini toʻlagunicha ishlashga yordam beriladi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким шерикли қулдаги ўз улушини озод қилса, унга — агар етарли пули бўлса — қолган нархини ўз молидан тўлаб, қулни тўлиқ озод қилиш (лозим); акс ҳолда, қулнинг нархи баҳоланади ва қул — қийинчиликсиз — (ўша) қолган нархини тўлагунича ишлашга ёрдам берилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لِي عَنْ أُمَّتِي مَا وَسْوَسَتْ بِهِ صُدُورُهَا، مَا لَمْ تَعْمَلْ أَوْ تَكَلَّمْ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh — mening ummatim koʻngliga vasvasa qilgan (oʻy-xayollar)ni kechirishga — mening duoimni qabul qildi, magar ular uni amalga oshirsa yoki tilga chiqarsa», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ — менинг умматим кўнглига васваса қилган (ўй-хаёллар)ни кечиришга — менинг дуоимни қабул қилди, магар улар уни амалга оширса ёки тилга чиқарса», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الأَعْمَالُ بِالنِّيَّةِ، وَلاِمْرِئٍ مَا نَوَى، فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ لِدُنْيَا يُصِيبُهَا، أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا، فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ ‏"‏‏.‏

Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «(Amal)lar (savobi) niyatlarga bogʻliq(dir) va har bir kishiga — oʻzi niyat qilgan (narsasi)ga yarasha (savob) boʻladi. Bas, kim Alloh va Uning Rasuli uchun hijrat qilgan boʻlsa, uning hijrati — Alloh va Uning Rasuli uchun(dir); va kim dunyo manfaati uchun yoki bir ayolga uylanish uchun hijrat qilgan boʻlsa, uning hijrati — oʻzi (niyat qilgan) narsa uchundir», — dedilar.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «(Амал)лар (савоби) ниятларга боғлиқ(дир) ва ҳар бир кишига — ўзи ният қилган (нарсаси)га яраша (савоб) бўлади. Бас, ким Аллоҳ ва Унинг Расули учун ҳижрат қилган бўлса, унинг ҳижрати — Аллоҳ ва Унинг Расули учун(дир); ва ким дунё манфаати учун ёки бир аёлга уйланиш учун ҳижрат қилган бўлса, унинг ҳижрати — ўзи (ният қилган) нарса учундир», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بِشْرٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ لَمَّا أَقْبَلَ يُرِيدُ الإِسْلاَمَ وَمَعَهُ غُلاَمُهُ، ضَلَّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ صَاحِبِهِ، فَأَقْبَلَ بَعْدَ ذَلِكَ وَأَبُو هُرَيْرَةَ جَالِسٌ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ، هَذَا غُلاَمُكَ قَدْ أَتَاكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَمَا إِنِّي أُشْهِدُكَ أَنَّهُ حُرٌّ‏.‏ قَالَ فَهُوَ حِينَ يَقُولُ يَا لَيْلَةً مِنْ طُولِهَا وَعَنَائِهَا عَلَى أَنَّهَا مِنْ دَارَةِ الْكُفْرِ نَجَّتِ

Qays (Abu Hurayradan) rivoyat qiladi: Abu Hurayra — oʻz quli bilan — Islomni qabul qilish niyatida yoʻlga chiqqanda, ular yoʻlda bir-birini yoʻqotdi. Soʻng (qul) keldi — Abu Hurayra Paygʻambar ﷺ bilan oʻtirgan paytda. Paygʻambar ﷺ: «Ey Abu Hurayra! Sening quling qaytib keldi», — dedilar. Abu Hurayra: «Albatta, men siz — men uni ozod qildim, deb — guvoh boʻlishingizni xohlayman», — dedi. Bu — Abu Hurayra (mana bu sheʼrni) oʻqigan paytda (sodir boʻldi): ‹Naqadar uzun, charchatadigan, zerikarli kecha! Shunga qaramay, u bizni kufr yurtidan qutqardi (yetkazdi)›.Қайс (Абу Ҳурайрадан) ривоят қилади: Абу Ҳурайра — ўз қули билан — Исломни қабул қилиш ниятида йўлга чиққанда, улар йўлда бир-бирини йўқотди. Сўнг (қул) келди — Абу Ҳурайра Пайғамбар ﷺ билан ўтирган пайтда. Пайғамбар ﷺ: «Эй Абу Ҳурайра! Сенинг қулинг қайтиб келди», — дедилар. Абу Ҳурайра: «Албатта, мен сиз — мен уни озод қилдим, деб — гувоҳ бўлишингизни хоҳлайман», — деди. Бу — Абу Ҳурайра (мана бу шеърни) ўқиган пайтда (содир бўлди): ‹Нақадар узун, чарчатадиган, зерикарли кеча! Шунга қарамай, у бизни куфр юртидан қутқарди (етказди)›.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ قَيْسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا قَدِمْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ فِي الطَّرِيقِ يَا لَيْلَةً مِنْ طُولِهَا وَعَنَائِهَا عَلَى أَنَّهَا مِنْ دَارَةِ الْكُفْرِ نَجَّتِ قَالَ وَأَبَقَ مِنِّي غُلاَمٌ لِي فِي الطَّرِيقِ ـ قَالَ ـ فَلَمَّا قَدِمْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بَايَعْتُهُ، فَبَيْنَا أَنَا عِنْدَهُ إِذْ طَلَعَ الْغُلاَمُ، فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ، هَذَا غُلاَمُكَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ هُوَ حُرٌّ لِوَجْهِ اللَّهِ‏.‏ فَأَعْتَقْتُهُ‏.‏ لَمْ يَقُلْ أَبُو كُرَيْبٍ عَنْ أَبِي أُسَامَةَ حُرٌّ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning oldiga (ketayotgan) yoʻlimda (mana bu sheʼrni) oʻqir edim: ‹Naqadar uzun, charchatadigan, zerikarli kecha! Shunga qaramay, u bizni kufr yurtidan qutqardi›. Mening bir qulim bor edi va u yoʻlda mendan qochib ketdi. Men Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, Islomni qabul qilishga bayʼat berganimda, men hali Paygʻambar ﷺ bilan (turgan) paytda qul paydo boʻldi va u zot: «Ey Abu Hurayra! Mana sening quling!» — dedilar. Men: «Men uni Alloh uchun ozod qildim», — dedim va shunday qilib, uni ozod qildim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига (кетаётган) йўлимда (мана бу шеърни) ўқир эдим: ‹Нақадар узун, чарчатадиган, зерикарли кеча! Шунга қарамай, у бизни куфр юртидан қутқарди›. Менинг бир қулим бор эди ва у йўлда мендан қочиб кетди. Мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, Исломни қабул қилишга байъат берганимда, мен ҳали Пайғамбар ﷺ билан (турган) пайтда қул пайдо бўлди ва у зот: «Эй Абу Ҳурайра! Мана сенинг қулинг!» — дедилар. Мен: «Мен уни Аллоҳ учун озод қилдим», — дедим ва шундай қилиб, уни озод қилдим.

حَدَّثَنَا شِهَابُ بْنُ عَبَّادٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ لَمَّا أَقْبَلَ أَبُو هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ وَمَعَهُ غُلاَمُهُ وَهْوَ يَطْلُبُ الإِسْلاَمَ، فَأَضَلَّ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ بِهَذَا، وَقَالَ أَمَا إِنِّي أُشْهِدُكَ أَنَّهُ لِلَّهِ‏.‏

Qays (Abu Hurayradan) rivoyat qiladi: Abu Hurayra oʻz quli bilan — Islomni qabul qilish niyatida — kelganda, ular yoʻlda bir-birini yoʻqotdi. (Qul paydo boʻlganda) Abu Hurayra (Paygʻambar ﷺ ga): «Men sizni — qul Alloh yoʻlida ozod, deb — guvoh qilaman», — dedi.Қайс (Абу Ҳурайрадан) ривоят қилади: Абу Ҳурайра ўз қули билан — Исломни қабул қилиш ниятида — келганда, улар йўлда бир-бирини йўқотди. (Қул пайдо бўлганда) Абу Ҳурайра (Пайғамбар ﷺ га): «Мен сизни — қул Аллоҳ йўлида озод, деб — гувоҳ қиламан», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ إِنَّ عُتْبَةَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ عَهِدَ إِلَى أَخِيهِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنْ يَقْبِضَ إِلَيْهِ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ، قَالَ عُتْبَةُ إِنَّهُ ابْنِي‏.‏ فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَمَنَ الْفَتْحِ أَخَذَ سَعْدٌ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ‏.‏ فَأَقْبَلَ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَقْبَلَ مَعَهُ بِعَبْدِ بْنِ زَمْعَةَ‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا ابْنُ أَخِي عَهِدَ إِلَىَّ أَنَّهُ ابْنُهُ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا أَخِي ابْنُ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ‏.‏ فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى ابْنِ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ، فَإِذَا هُوَ أَشْبَهُ النَّاسِ بِهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ ‏"‏‏.‏ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ وُلِدَ عَلَى فِرَاشِ أَبِيهِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ احْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ بِنْتَ زَمْعَةَ ‏"‏‏.‏ مِمَّا رَأَى مِنْ شَبَهِهِ بِعُتْبَةَ‏.‏ وَكَانَتْ سَوْدَةُ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Utba ibn Abu Vaqqos oʻz akasi Saʼd ibn Abu Vaqqosga — Zamʼaning choriyasi (kanizi)ning oʻgʻlini oʻz qaramogʻiga olishga — vakolat berdi va unga — bu bola oʻzining (gʻayriqonuniy) oʻgʻli, deb — aytdi. Allohning Rasuli ﷺ (Makkaga) fath paytida borganda, Saʼd Zamʼaning choriyasining oʻgʻlini Allohning Rasuli ﷺ ga olib keldi va oʻzi bilan Abu ibn Zamʼani (ham) olib kelib: «Yo Rasululloh, bu — mening akam Utbaning oʻgʻli(dir); u meni — buni oʻz qaramogʻimga olishga — vakil qilgan», — dedi. Abu ibn Zamʼa: «Yo Rasululloh, u — mening (ota bir) akam, Zamʼaning choriyasining oʻgʻli(dir) va u (Zamʼaning) toʻshagida tugʻilgan», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ Zamʼaning choriyasining oʻgʻliga qaradi va (Utbaga) koʻp oʻxshashlik (qiyofa) sezdi. Allohning Rasuli ﷺ: «U — sen uchun(dir), ey Abu ibn Zamʼa — chunki u sening otang toʻshagida tugʻilgan», — dedilar. Soʻng Allohning Rasuli ﷺ Savda bint Zamʼaga — bu boladan (oʻzini) toʻsib (parda tutib) yurishni — aytdi — chunki u (zot) bolaning Utbaga oʻxshashligini sezgan edi; Savda esa Paygʻambar ﷺ ning zavjasi edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Утба ибн Абу Ваққос ўз акаси Саъд ибн Абу Ваққосга — Замъанинг чорияси (канизи)нинг ўғлини ўз қарамоғига олишга — ваколат берди ва унга — бу бола ўзининг (ғайриқонуний) ўғли, деб — айтди. Аллоҳнинг Расули ﷺ (Маккага) фатҳ пайтида борганда, Саъд Замъанинг чориясининг ўғлини Аллоҳнинг Расули ﷺ га олиб келди ва ўзи билан Абу ибн Замъани (ҳам) олиб келиб: «Ё Расулуллоҳ, бу — менинг акам Утбанинг ўғли(дир); у мени — буни ўз қарамоғимга олишга — вакил қилган», — деди. Абу ибн Замъа: «Ё Расулуллоҳ, у — менинг (ота бир) акам, Замъанинг чориясининг ўғли(дир) ва у (Замъанинг) тўшагида туғилган», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Замъанинг чориясининг ўғлига қаради ва (Утбага) кўп ўхшашлик (қиёфа) сезди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «У — сен учун(дир), эй Абу ибн Замъа — чунки у сенинг отанг тўшагида туғилган», — дедилар. Сўнг Аллоҳнинг Расули ﷺ Савда бинт Замъага — бу боладан (ўзини) тўсиб (парда тутиб) юришни — айтди — чунки у (зот) боланинг Утбага ўхшашлигини сезган эди; Савда эса Пайғамбар ﷺ нинг завжаси эди.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَعْتَقَ رَجُلٌ مِنَّا عَبْدًا لَهُ عَنْ دُبُرٍ، فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِهِ فَبَاعَهُ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ مَاتَ الْغُلاَمُ عَامَ أَوَّلَ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bizdan bir kishi — oʻz quli uning vafotidan soʻng ozod boʻlishini — eʼlon qildi (mudabbar qildi). Paygʻambar ﷺ oʻsha qulni (chaqirib) yubordi va uni sotdi. Qul oʻsha yili vafot etdi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биздан бир киши — ўз қули унинг вафотидан сўнг озод бўлишини — эълон қилди (мудаббар қилди). Пайғамбар ﷺ ўша қулни (чақириб) юборди ва уни сотди. Қул ўша йили вафот этди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْوَلاَءِ، وَعَنْ هِبَتِهِ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ ozod qilingan qulning valosi (meros huquqi)ni sotish yoki hadya qilishdan qaytardi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ озод қилинган қулнинг валоси (мерос ҳуқуқи)ни сотиш ёки ҳадя қилишдан қайтарди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتِ اشْتَرَيْتُ بَرِيرَةَ فَاشْتَرَطَ أَهْلُهَا وَلاَءَهَا، فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَعْتِقِيهَا، فَإِنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْطَى الْوَرِقَ ‏"‏‏.‏ فَأَعْتَقْتُهَا، فَدَعَاهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَخَيَّرَهَا مِنْ زَوْجِهَا فَقَالَتْ لَوْ أَعْطَانِي كَذَا وَكَذَا مَا ثَبَتُّ عِنْدَهُ‏.‏ فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Barirani sotib oldim, lekin uning xojalari — uning valosi oʻzlariga boʻlishi — sharti(ni qoʻydi). Men buni Paygʻambar ﷺ ga aytdim. U zot (menga): «Uni ozod qil — chunki valo narxini toʻlagan kishi uchun(dir)», — dedilar. Bas, men uni ozod qildim. Paygʻambar ﷺ Barirani chaqirdi va unga — yo eri bilan (birga) qolish, yo undan ajrashish ixtiyorini berdi. U: «U menga shuncha-shuncha pul bersa ham, men u bilan (birga) qolmayman», — dedi va shunday qilib, u oʻz ozodligini eridan afzal koʻrdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Барирани сотиб олдим, лекин унинг хожалари — унинг валоси ўзларига бўлиши — шарти(ни қўйди). Мен буни Пайғамбар ﷺ га айтдим. У зот (менга): «Уни озод қил — чунки вало нархини тўлаган киши учун(дир)», — дедилар. Бас, мен уни озод қилдим. Пайғамбар ﷺ Барирани чақирди ва унга — ё эри билан (бирга) қолиш, ё ундан ажрашиш ихтиёрини берди. У: «У менга шунча-шунча пул берса ҳам, мен у билан (бирга) қолмайман», — деди ва шундай қилиб, у ўз озодлигини эридан афзал кўрди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ مُوسَى، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَنَسٌ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رِجَالاً، مِنَ الأَنْصَارِ اسْتَأْذَنُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا ائْذَنْ فَلْنَتْرُكْ لاِبْنِ أُخْتِنَا عَبَّاسٍ فِدَاءَهُ، فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَدَعُونَ مِنْهُ دِرْهَمًا ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ansordan baʼzi kishilar Allohning Rasuli ﷺ dan ruxsat soʻrab: «Bizga — jiyanimiz Abbosdan (uning) fidyasini (toʻlov) kechishga (ruxsat) bering», — dedi. Paygʻambar ﷺ (ularga): «Uning (fidyasidan) bir dirhamni (ham) qoldirmanglar», — dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ансордан баъзи кишилар Аллоҳнинг Расули ﷺ дан рухсат сўраб: «Бизга — жиянимиз Аббосдан (унинг) фидясини (тўлов) кечишга (рухсат) беринг», — деди. Пайғамбар ﷺ (уларга): «Унинг (фидясидан) бир дирҳамни (ҳам) қолдирманглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، أَخْبَرَنِي أَبِي أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ ـ رضى الله عنه ـ أَعْتَقَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِائَةَ رَقَبَةٍ، وَحَمَلَ عَلَى مِائَةِ بَعِيرٍ، فَلَمَّا أَسْلَمَ حَمَلَ عَلَى مِائَةِ بَعِيرٍ وَأَعْتَقَ مِائَةَ رَقَبَةٍ، قَالَ فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَرَأَيْتَ أَشْيَاءَ كُنْتُ أَصْنَعُهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، كُنْتُ أَتَحَنَّثُ بِهَا، يَعْنِي أَتَبَرَّرُ بِهَا، قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَسْلَمْتَ عَلَى مَا سَلَفَ لَكَ مِنْ خَيْرٍ ‏"‏‏.‏

Hishom (otasidan) rivoyat qiladi: Otam menga aytdiki, Hakim ibn Hizom johiliyat davrida bir yuz qulni ozod qilgan va bir yuz tuya soʻygan (hamda ularni sadaqa qilib tarqatgan) edi. U Islomni qabul qilganda, yana bir yuz tuya soʻydi va bir yuz qulni ozod qildi. Hakim: «Men Allohning Rasuli ﷺ dan: ‹Yo Rasululloh, men johiliyat davrida — ularni savob ishlar deb — qilib yurgan baʼzi yaxshi amallarim haqida nima deysiz?› — deb soʻradim. Allohning Rasuli ﷺ: ‹Sen oʻsha qilgan barcha yaxshi amallaring bilan birga Islomga kirding›, — dedilar», — dedi.Ҳишом (отасидан) ривоят қилади: Отам менга айтдики, Ҳаким ибн Ҳизом жоҳилият даврида бир юз қулни озод қилган ва бир юз туя сўйган (ҳамда уларни садақа қилиб тарқатган) эди. У Исломни қабул қилганда, яна бир юз туя сўйди ва бир юз қулни озод қилди. Ҳаким: «Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ дан: ‹Ё Расулуллоҳ, мен жоҳилият даврида — уларни савоб ишлар деб — қилиб юрган баъзи яхши амалларим ҳақида нима дейсиз?› — деб сўрадим. Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Сен ўша қилган барча яхши амалларинг билан бирга Исломга кирдинг›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ أَخْبَرَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، ذَكَرَ عُرْوَةُ أَنَّ مَرْوَانَ، وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، أَخْبَرَاهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَامَ حِينَ جَاءَهُ وَفْدُ هَوَازِنَ، فَسَأَلُوهُ أَنْ يَرُدَّ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَسَبْيَهُمْ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ مَعِي مَنْ تَرَوْنَ، وَأَحَبُّ الْحَدِيثِ إِلَىَّ أَصْدَقُهُ، فَاخْتَارُوا إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ إِمَّا الْمَالَ، وَإِمَّا السَّبْىَ، وَقَدْ كُنْتُ اسْتَأْنَيْتُ بِهِمْ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم انْتَظَرَهُمْ بِضْعَ عَشْرَةَ لَيْلَةً حِينَ قَفَلَ مِنَ الطَّائِفِ، فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ رَادٍّ إِلَيْهِمْ إِلاَّ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ قَالُوا فَإِنَّا نَخْتَارُ سَبْيَنَا‏.‏ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي النَّاسِ، فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ إِخْوَانَكُمْ جَاءُونَا تَائِبِينَ، وَإِنِّي رَأَيْتُ أَنْ أَرُدَّ إِلَيْهِمْ سَبْيَهُمْ، فَمَنْ أَحَبَّ مِنْكُمْ أَنْ يُطَيِّبَ ذَلِكَ فَلْيَفْعَلْ، وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ عَلَى حَظِّهِ حَتَّى نُعْطِيَهُ إِيَّاهُ مِنْ أَوَّلِ مَا يُفِيءُ اللَّهُ عَلَيْنَا فَلْيَفْعَلْ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ طَيَّبْنَا ذَلِكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّا لاَ نَدْرِي مَنْ أَذِنَ مِنْكُمْ مِمَّنْ لَمْ يَأْذَنْ فَارْجِعُوا حَتَّى يَرْفَعَ إِلَيْنَا عُرَفَاؤُكُمْ أَمْرَكُمْ ‏"‏‏.‏ فَرَجَعَ النَّاسُ، فَكَلَّمَهُمْ عُرَفَاؤُهُمْ، ثُمَّ رَجَعُوا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرُوهُ أَنَّهُمْ طَيَّبُوا وَأَذِنُوا، فَهَذَا الَّذِي بَلَغَنَا عَنْ سَبْىِ هَوَازِنَ‏.‏ وَقَالَ أَنَسٌ قَالَ عَبَّاسٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَادَيْتُ نَفْسِي، وَفَادَيْتُ عَقِيلاً‏.‏

Marvon va Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhum)dan rivoyat qilinadi: Havozin qabilasining vakillari Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib, u zotdan oʻz mol-mulklari va asirlarini qaytarishni soʻraganda, Paygʻambar ﷺ (oʻrnidan) turib, ularga: «Men bilan bu masalada boshqa odamlar (ham) bor (siz koʻrib turganidek) va menga eng sevimli soʻz — rost (soʻz)dir; sizlar yo mol-mulkni, yo asirlarni tanlashingiz mumkin — chunki men ularning taqsimlanishini kechiktirdim», — dedilar. Paygʻambar ﷺ ular uchun — Toifdan kelganidan beri — oʻn kundan koʻproq kutgan edi. Bas, Paygʻambar ﷺ ulardan faqat ikkisidan birini qaytaradi, deb ularga maʼlum boʻlganda, ular: «Biz asirlarimizni tanlaymiz», — dedi. Paygʻambar ﷺ odamlar orasida (oʻrnidan) turib, Allohga — U loyiq boʻlgan (hamd) bilan — hamd aytdi va: «Soʻngra, mana bu birodaringiz bizning oldimizga tavba qilib keldi va men ularga asirlarni qaytarishni maʼqul koʻraman. Bas, sizlardan kim buni (oʻz) marhamati (sifatida) qilishni xohlasa, uni qilsin; va sizlardan kim — Alloh bizga beradigan dastlabki oʻljadan biz unga toʻlab bergunimizcha — oʻz ulushiga yopishib turishni xohlasa, u (shunday) qilsin», — dedilar. Odamlar bir ovozdan: «Biz buni (asirlarni qaytarishni) rozilik bilan qilamiz», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Sizlardan kim bunga rozi boʻldi-yu, kim boʻlmadi — biz bilmaymiz; bas, qaytinglar va boshliqlaringiz qaroringizni bizga yetkazsin», — dedilar. Bas, barcha odamlar qaytib, masalani boshliqlari bilan muhokama qildi; ular (boshliqlar) qaytib, Paygʻambar ﷺ ga — barcha odamlar asirlarni qaytarishga rozilik bilan rozi boʻlganini — xabar berdi. Havozin asirlari haqida bizga yetib kelgani — shu. Anas rivoyat qiladiki, Abbos Paygʻambar ﷺ ga: «Men oʻz fidyamni va Aqilning fidyasini toʻladim», — dedi.Марвон ва Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳум)дан ривоят қилинади: Ҳавозин қабиласининг вакиллари Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб, у зотдан ўз мол-мулклари ва асирларини қайтаришни сўраганда, Пайғамбар ﷺ (ўрнидан) туриб, уларга: «Мен билан бу масалада бошқа одамлар (ҳам) бор (сиз кўриб турганидек) ва менга энг севимли сўз — рост (сўз)дир; сизлар ё мол-мулкни, ё асирларни танлашингиз мумкин — чунки мен уларнинг тақсимланишини кечиктирдим», — дедилар. Пайғамбар ﷺ улар учун — Тоифдан келганидан бери — ўн кундан кўпроқ кутган эди. Бас, Пайғамбар ﷺ улардан фақат иккисидан бирини қайтаради, деб уларга маълум бўлганда, улар: «Биз асирларимизни танлаймиз», — деди. Пайғамбар ﷺ одамлар орасида (ўрнидан) туриб, Аллоҳга — У лойиқ бўлган (ҳамд) билан — ҳамд айтди ва: «Сўнгра, мана бу биродарингиз бизнинг олдимизга тавба қилиб келди ва мен уларга асирларни қайтаришни маъқул кўраман. Бас, сизлардан ким буни (ўз) марҳамати (сифатида) қилишни хоҳласа, уни қилсин; ва сизлардан ким — Аллоҳ бизга берадиган дастлабки ўлжадан биз унга тўлаб бергунимизча — ўз улушига ёпишиб туришни хоҳласа, у (шундай) қилсин», — дедилар. Одамлар бир овоздан: «Биз буни (асирларни қайтаришни) розилик билан қиламиз», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Сизлардан ким бунга рози бўлди-ю, ким бўлмади — биз билмаймиз; бас, қайтинглар ва бошлиқларингиз қарорингизни бизга етказсин», — дедилар. Бас, барча одамлар қайтиб, масалани бошлиқлари билан муҳокама қилди; улар (бошлиқлар) қайтиб, Пайғамбар ﷺ га — барча одамлар асирларни қайтаришга розилик билан рози бўлганини — хабар берди. Ҳавозин асирлари ҳақида бизга етиб келгани — шу. Анас ривоят қиладики, Аббос Пайғамбар ﷺ га: «Мен ўз фидямни ва Ақилнинг фидясини тўладим», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عَوْنٍ، قَالَ كَتَبْتُ إِلَى نَافِعٍ فَكَتَبَ إِلَىَّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَغَارَ عَلَى بَنِي الْمُصْطَلِقِ وَهُمْ غَارُّونَ وَأَنْعَامُهُمْ تُسْقَى عَلَى الْمَاءِ، فَقَتَلَ مُقَاتِلَتَهُمْ، وَسَبَى ذَرَارِيَّهُمْ، وَأَصَابَ يَوْمَئِذٍ جُوَيْرِيَةَ‏.‏ حَدَّثَنِي بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، وَكَانَ فِي ذَلِكَ الْجَيْشِ‏.‏

Ibn Avn (Nofiʼdan, Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Men Nofiʼga bir maktub yozdim va Nofiʼ mening maktubimga javoban yozdiki, Paygʻambar ﷺ Bani Mustaliqqa — ular gʻofil va chorvalari suv (joylari)da sugʻorilayotgan paytda — ogohlantirishsiz birdan hujum qildi. Ularning jangchilari oʻldirildi va ularning ayollari hamda bolalari asir olindi; Paygʻambar ﷺ oʻsha kuni Juvayriyani (oʻzlariga oldi). Nofiʼ aytdiki, Ibn Umar unga yuqoridagi rivoyatni aytgan va Ibn Umar oʻsha qoʻshinda (ishtirok etgan) edi.Ибн Авн (Нофиъдан, Ибн Умардан) ривоят қилади: Мен Нофиъга бир мактуб ёздим ва Нофиъ менинг мактубимга жавобан ёздики, Пайғамбар ﷺ Бани Мусталиққа — улар ғофил ва чорвалари сув (жойлари)да суғорилаётган пайтда — огоҳлантиришсиз бирдан ҳужум қилди. Уларнинг жангчилари ўлдирилди ва уларнинг аёллари ҳамда болалари асир олинди; Пайғамбар ﷺ ўша куни Жувайрияни (ўзларига олди). Нофиъ айтдики, Ибн Умар унга юқоридаги ривоятни айтган ва Ибн Умар ўша қўшинда (иштирок этган) эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ، قَالَ رَأَيْتُ أَبَا سَعِيدٍ ـ رضى الله عنه ـ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ فَأَصَبْنَا سَبْيًا مِنْ سَبْىِ الْعَرَبِ، فَاشْتَهَيْنَا النِّسَاءَ فَاشْتَدَّتْ عَلَيْنَا الْعُزْبَةُ وَأَحْبَبْنَا الْعَزْلَ، فَسَأَلْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا عَلَيْكُمْ أَنْ لاَ تَفْعَلُوا، مَا مِنْ نَسَمَةٍ كَائِنَةٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِلاَّ وَهْىَ كَائِنَةٌ ‏"‏‏.‏

Ibn Muhayriz (Abu Saiddan) rivoyat qiladi: Men Abu Saidni koʻrdim va undan azl (jinsiy aloqada toʻxtatish) haqida soʻradim. Abu Said: «Biz Allohning Rasuli ﷺ bilan Bani Mustaliq gʻazotiga bordik va biz arablardan baʼzilarini asir oldik; xotinlarimizdan uzoq (vaqt) ayriliq bizni qattiq qiynar edi va biz azl qilishni xohladik. Biz Allohning Rasuli ﷺ dan (bu joizmi, deb) soʻradik. U zot: ‹Buni qilmaganingiz siz uchun yaxshiroq. Alloh — to Qiyomat kunigacha — boʻlishini taqdir qilgan biror jon yoʻqki, u, albatta, vujudga kelmasin›, — dedilar», — dedi.Ибн Муҳайриз (Абу Саиддан) ривоят қилади: Мен Абу Саидни кўрдим ва ундан азл (жинсий алоқада тўхтатиш) ҳақида сўрадим. Абу Саид: «Биз Аллоҳнинг Расули ﷺ билан Бани Мусталиқ ғазотига бордик ва биз араблардан баъзиларини асир олдик; хотинларимиздан узоқ (вақт) айрилиқ бизни қаттиқ қийнар эди ва биз азл қилишни хоҳладик. Биз Аллоҳнинг Расули ﷺ дан (бу жоизми, деб) сўрадик. У зот: ‹Буни қилмаганингиз сиз учун яхшироқ. Аллоҳ — то Қиёмат кунигача — бўлишини тақдир қилган бирор жон йўқки, у, албатта, вужудга келмасин›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لاَ أَزَالُ أُحِبُّ بَنِي تَمِيمٍ‏.‏ وَحَدَّثَنِي ابْنُ سَلاَمٍ أَخْبَرَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ أَبِي زُرْعَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ‏.‏ وَعَنْ عُمَارَةَ عَنْ أَبِي زُرْعَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ مَا زِلْتُ أُحِبُّ بَنِي تَمِيمٍ مُنْذُ ثَلاَثٍ سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِيهِمْ، سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ هُمْ أَشَدُّ أُمَّتِي عَلَى الدَّجَّالِ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَجَاءَتْ صَدَقَاتُهُمْ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذِهِ صَدَقَاتُ قَوْمِنَا ‏"‏‏.‏ وَكَانَتْ سَبِيَّةٌ مِنْهُمْ عِنْدَ عَائِشَةَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَعْتِقِيهَا فَإِنَّهَا مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Bani Tamim qabilasining odamlarini — Allohning Rasuli ﷺ ular haqida (aytgan) uch narsani eshitganimdan beri — sevib qoldim. Men u zotning shunday deganini eshitdim: «Bu (Bani Tamim) odamlari Dajjolga qarshi mustahkam turadi». Oʻsha qabiladan sadaqalar (zakot) kelganda, Allohning Rasuli ﷺ: «Bular — bizning qavmimizning sadaqalari(dir)», — dedilar. Oishada oʻsha qabiladan bir choriya (kaniz) bor edi va Paygʻambar ﷺ Oishaga: «Uni ozod qil — chunki u Ismoil (alayhissalom)ning avlodidandir», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Бани Тамим қабиласининг одамларини — Аллоҳнинг Расули ﷺ улар ҳақида (айтган) уч нарсани эшитганимдан бери — севиб қолдим. Мен у зотнинг шундай деганини эшитдим: «Бу (Бани Тамим) одамлари Дажжолга қарши мустаҳкам туради». Ўша қабиладан садақалар (закот) келганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Булар — бизнинг қавмимизнинг садақалари(дир)», — дедилар. Оишада ўша қабиладан бир чория (каниз) бор эди ва Пайғамбар ﷺ Оишага: «Уни озод қил — чунки у Исмоил (алайҳиссалом)нинг авлодидандир», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، سَمِعَ مُحَمَّدَ بْنَ فُضَيْلٍ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَتْ لَهُ جَارِيَةٌ فَعَالَهَا، فَأَحْسَنَ إِلَيْهَا ثُمَّ أَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا، كَانَ لَهُ أَجْرَانِ ‏"‏‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kimning bir choriyasi (kanizi) boʻlsa va u uni tarbiyalab, unga yaxshi muomala qilsa, soʻng uni ozod qilib, unga uylansa, u ikki barobar (ajr) oladi», — dedilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Кимнинг бир чорияси (канизи) бўлса ва у уни тарбиялаб, унга яхши муомала қилса, сўнг уни озод қилиб, унга уйланса, у икки баробар (ажр) олади», — дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا وَاصِلٌ الأَحْدَبُ، قَالَ سَمِعْتُ الْمَعْرُورَ بْنَ سُوَيْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ أَبَا ذَرٍّ الْغِفَارِيَّ ـ رضى الله عنه ـ وَعَلَيْهِ حُلَّةٌ وَعَلَى غُلاَمِهِ حُلَّةٌ فَسَأَلْنَاهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ إِنِّي سَابَبْتُ رَجُلاً فَشَكَانِي إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَقَالَ لِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعَيَّرْتَهُ بِأُمِّهِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ إِخْوَانَكُمْ خَوَلُكُمْ جَعَلَهُمُ اللَّهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ، فَمَنْ كَانَ أَخُوهُ تَحْتَ يَدِهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ، وَلْيُلْبِسْهُ مِمَّا يَلْبَسُ، وَلاَ تُكَلِّفُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ، فَإِنْ كَلَّفْتُمُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ فَأَعِينُوهُمْ ‏"‏‏.‏

Maʼrur ibn Suvayd (Abu Zardan) rivoyat qiladi: Men Abu Zar al-Gʻiforiyni — bir choponni kiygan holda — koʻrdim va uning quli ham (xuddi shunday) choponni kiygan edi. Biz undan bu haqda (yaʼni ikkalasi qanday oʻxshash chopon kiyganini) soʻradik. U: «Bir marta men bir kishini soʻkdim va u meni Paygʻambar ﷺ ga shikoyat qildi. Paygʻambar ﷺ mendan: ‹Sen uni — onasini kamsitib — soʻkdingmi?› — deb soʻradi», — dedi. U (yana) qoʻshdi: «(Paygʻambar ﷺ:) ‹Qullaringiz — sizning birodaringiz(dir); Alloh ularni sizning qoʻlingiz ostiga (ixtiyoringizga) bergan. Bas, kimning birodari oʻz qoʻli ostida boʻlsa, uni oʻzi yeydigan (taom) bilan boqsin va oʻzi kiyadigan (kiyim) bilan kiydirsin. Ularga koʻtara olmaydigan (ish)ni yuklamanglar; agar (shunday) yuklasangiz, ularga (oʻsha ogʻir ishda) yordam beringlar›, — dedilar», — dedi.Маърур ибн Сувайд (Абу Зардан) ривоят қилади: Мен Абу Зар ал-Ғифорийни — бир чопонни кийган ҳолда — кўрдим ва унинг қули ҳам (худди шундай) чопонни кийган эди. Биз ундан бу ҳақда (яъни иккаласи қандай ўхшаш чопон кийганини) сўрадик. У: «Бир марта мен бир кишини сўкдим ва у мени Пайғамбар ﷺ га шикоят қилди. Пайғамбар ﷺ мендан: ‹Сен уни — онасини камситиб — сўкдингми?› — деб сўради», — деди. У (яна) қўшди: «(Пайғамбар ﷺ:) ‹Қулларингиз — сизнинг биродарингиз(дир); Аллоҳ уларни сизнинг қўлингиз остига (ихтиёрингизга) берган. Бас, кимнинг биродари ўз қўли остида бўлса, уни ўзи ейдиган (таом) билан боқсин ва ўзи киядиган (кийим) билан кийдирсин. Уларга кўтара олмайдиган (иш)ни юкламанглар; агар (шундай) юкласангиз, уларга (ўша оғир ишда) ёрдам беринглар›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعَبْدُ إِذَا نَصَحَ سَيِّدَهُ وَأَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ كَانَ لَهُ أَجْرُهُ مَرَّتَيْنِ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Agar qul xojasiga sodiq va halol boʻlsa hamda oʻz Robbiga (Allohga) mukammal tarzda ibodat qilsa, u ikki barobar (ajr) oladi», — dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Агар қул хожасига содиқ ва ҳалол бўлса ҳамда ўз Роббига (Аллоҳга) мукаммал тарзда ибодат қилса, у икки баробар (ажр) олади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ جَارِيَةٌ فَأَدَّبَهَا فَأَحْسَنَ تَأْدِيبَهَا، وَأَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا، فَلَهُ أَجْرَانِ، وَأَيُّمَا عَبْدٍ أَدَّى حَقَّ اللَّهِ وَحَقَّ مَوَالِيهِ، فَلَهُ أَجْرَانِ ‏"‏‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kimning bir choriyasi (kanizi) boʻlsa va u unga yaxshi axloq oʻrgatib, uning tarbiyasini yaxshilasa, soʻng uni ozod qilib, unga uylansa, u ikki barobar (ajr) oladi; va Allohning haqqiga hamda xojasining haqqiga rioya qiladigan har qanday qul (ham) ikki barobar (ajr) oladi», — dedilar.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Кимнинг бир чорияси (канизи) бўлса ва у унга яхши ахлоқ ўргатиб, унинг тарбиясини яхшиласа, сўнг уни озод қилиб, унга уйланса, у икки баробар (ажр) олади; ва Аллоҳнинг ҳаққига ҳамда хожасининг ҳаққига риоя қиладиган ҳар қандай қул (ҳам) икки баробар (ажр) олади», — дедилар.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يَقُولُ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لِلْعَبْدِ الْمَمْلُوكِ الصَّالِحِ أَجْرَانِ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْلاَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْحَجُّ وَبِرُّ أُمِّي، لأَحْبَبْتُ أَنْ أَمُوتَ وَأَنَا مَمْلُوكٌ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Taqvodor qul ikki barobar (ajr) oladi», — dedilar. Abu Hurayra qoʻshdi: Mening jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar jihod, haj va onamga xizmat qilish (burchi) boʻlmaganida, men qul holida vafot etishni sevgan boʻlar edim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Тақводор қул икки баробар (ажр) олади», — дедилар. Абу Ҳурайра қўшди: Менинг жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, агар жиҳод, ҳаж ва онамга хизмат қилиш (бурчи) бўлмаганида, мен қул ҳолида вафот этишни севган бўлар эдим.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نِعْمَ مَا لأَحَدِهِمْ يُحْسِنُ عِبَادَةَ رَبِّهِ وَيَنْصَحُ لِسَيِّدِهِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Oʻz Robbiga mukammal tarzda ibodat qiladigan va oʻz xojasiga samimiy (sodiq) xizmat qiladigan kishi uchun yaxshilik va rohat (bor)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ўз Роббига мукаммал тарзда ибодат қиладиган ва ўз хожасига самимий (содиқ) хизмат қиладиган киши учун яхшилик ва роҳат (бор)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا نَصَحَ الْعَبْدُ سَيِّدَهُ، وَأَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ، كَانَ لَهُ أَجْرُهُ مَرَّتَيْنِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Agar qul oʻz sayyidiga (xojasiga) samimiy xizmat qilsa va oʻz Robbiga (Allohga) mukammal tarzda ibodat qilsa, u ikki barobar (ajr) oladi», — dedilar.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Агар қул ўз саййидига (хожасига) самимий хизмат қилса ва ўз Роббига (Аллоҳга) мукаммал тарзда ибодат қилса, у икки баробар (ажр) олади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمَمْلُوكُ الَّذِي يُحْسِنُ عِبَادَةَ رَبِّهِ، وَيُؤَدِّي إِلَى سَيِّدِهِ الَّذِي لَهُ عَلَيْهِ مِنَ الْحَقِّ وَالنَّصِيحَةِ وَالطَّاعَةِ، لَهُ أَجْرَانِ ‏"‏‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Oʻz Robbiga mukammal tarzda ibodat qiladigan hamda oʻz sayyidiga (xojasiga) itoatli, samimiy va sodiq boʻlgan mamluk (qul) ikki barobar (ajr) oladi», — dedilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ўз Роббига мукаммал тарзда ибодат қиладиган ҳамда ўз саййидига (хожасига) итоатли, самимий ва содиқ бўлган мамлук (қул) икки баробар (ажр) олади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ يُحَدِّثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ يَقُلْ أَحَدُكُمْ أَطْعِمْ رَبَّكَ، وَضِّئْ رَبَّكَ، اسْقِ رَبَّكَ‏.‏ وَلْيَقُلْ سَيِّدِي مَوْلاَىَ‏.‏ وَلاَ يَقُلْ أَحَدُكُمْ عَبْدِي أَمَتِي‏.‏ وَلْيَقُلْ فَتَاىَ وَفَتَاتِي وَغُلاَمِي ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Sizlar: ‹Robbingga (yaʼni xojangga) taom ber, Robbingga tahorat olishda yordam ber, yoki Robbingga suv ber›, demanglar; balki: ‹sayyidim (xojam) yoki mavloyim (homiyim)›, denglar. Va: ‹abdim (qulim) yoki amatim (choriyam)›, demanglar; balki: ‹fatoyim (yigitim), fatotim (qizim) va gʻulomim (boʻyim)›, denglar», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Сизлар: ‹Роббингга (яъни хожангга) таом бер, Роббингга таҳорат олишда ёрдам бер, ёки Роббингга сув бер›, деманглар; балки: ‹саййидим (хожам) ёки мавлойим (ҳомийим)›, денглар. Ва: ‹абдим (қулим) ёки аматим (чориям)›, деманглар; балки: ‹фатойим (йигитим), фатотим (қизим) ва ғуломим (бўйим)›, денглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا لَهُ مِنَ الْعَبْدِ، فَكَانَ لَهُ مِنَ الْمَالِ مَا يَبْلُغُ قِيمَتَهُ، يُقَوَّمُ عَلَيْهِ قِيمَةَ عَدْلٍ، وَأُعْتِقَ مِنْ مَالِهِ، وَإِلاَّ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Agar kishi sherikli quldagi (abd) oʻz ulushini ozod qilsa va — qulning (adolatli baholangan) qolgan narxini ozod qilishga yetarli puli boʻlsa — u qolgan narxini toʻlab, qulni toʻliq ozod qilsin; aks holda, qul qisman ozod qilinadi», — dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Агар киши шерикли қулдаги (абд) ўз улушини озод қилса ва — қулнинг (адолатли баҳоланган) қолган нархини озод қилишга етарли пули бўлса — у қолган нархини тўлаб, қулни тўлиқ озод қилсин; акс ҳолда, қул қисман озод қилинади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كُلُّكُمْ رَاعٍ فَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، فَالأَمِيرُ الَّذِي عَلَى النَّاسِ رَاعٍ وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ، وَالرَّجُلُ رَاعٍ عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ، وَالْمَرْأَةُ رَاعِيَةٌ عَلَى بَيْتِ بَعْلِهَا وَوَلَدِهِ وَهْىَ مَسْئُولَةٌ عَنْهُمْ، وَالْعَبْدُ رَاعٍ عَلَى مَالِ سَيِّدِهِ وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْهُ، أَلاَ فَكُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh (ibn Umar) (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Har biringiz — posbon(dir) va oʻz qoʻl ostidagilar uchun masʼul(dir). Odamlar ustidan hokimlikka ega boʻlgan rahbar — posbon va ular uchun masʼul(dir); kishi — oʻz oilasining posboni va ular uchun masʼul(dir); ayol — eri uyining va bolalarining posboni va ular uchun masʼul(dir); qul (abd) — oʻz xojasining molining posboni va uning uchun masʼul(dir). Bas, barchangiz — posbon(siz) va oʻz qoʻl ostingizdagilar uchun masʼul(siz)», — dedilar.Абдуллоҳ (ибн Умар) (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ҳар бирингиз — посбон(дир) ва ўз қўл остидагилар учун масъул(дир). Одамлар устидан ҳокимликка эга бўлган раҳбар — посбон ва улар учун масъул(дир); киши — ўз оиласининг посбони ва улар учун масъул(дир); аёл — эри уйининг ва болаларининг посбони ва улар учун масъул(дир); қул (абд) — ўз хожасининг молининг посбони ва унинг учун масъул(дир). Бас, барчангиз — посбон(сиз) ва ўз қўл остингиздагилар учун масъул(сиз)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ، سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، وَزَيْدَ بْنَ خَالِدٍ، رضى الله عنهما عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا زَنَتِ الأَمَةُ فَاجْلِدُوهَا، ثُمَّ إِذَا زَنَتْ فَاجْلِدُوهَا، ثُمَّ إِذَا زَنَتْ فَاجْلِدُوهَا، فِي الثَّالِثَةِ أَوِ الرَّابِعَةِ بِيعُوهَا وَلَوْ بِضَفِيرٍ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra va Zayd ibn Xolid (roziyallohu anhum)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Agar choriya (ama) zino qilsa, uni savalanglar (jazolanglar); agar u yana (takror) qilsa, uni yana savalanglar; agar u (yana) takrorlasa, uni yana savalanglar», — dedilar. Rivoyatchi qoʻshdiki, uchinchi yoki toʻrtinchi (marta) qilganda, Paygʻambar ﷺ: «Uni — bir tutam soch arqoniga (boʻlsa ham) — soting», — dedilar.Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холид (розияллоҳу анҳум)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Агар чория (ама) зино қилса, уни саваланглар (жазоланглар); агар у яна (такрор) қилса, уни яна саваланглар; агар у (яна) такрорласа, уни яна саваланглар», — дедилар. Ривоятчи қўшдики, учинчи ёки тўртинчи (марта) қилганда, Пайғамбар ﷺ: «Уни — бир тутам соч арқонига (бўлса ҳам) — сотинг», — дедилар.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ، سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَتَى أَحَدَكُمْ خَادِمُهُ بِطَعَامِهِ، فَإِنْ لَمْ يُجْلِسْهُ مَعَهُ، فَلْيُنَاوِلْهُ لُقْمَةً أَوْ لُقْمَتَيْنِ أَوْ أُكْلَةً أَوْ أُكْلَتَيْنِ، فَإِنَّهُ وَلِيَ عِلاَجَهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Xizmatkoring taomingni senga keltirsa, agar uni (yoningga) oʻtqazib, taomni (u bilan) boʻlishmasa, hech boʻlmaganda unga oʻsha taomdan bir yoki ikki luqma (boʻlak), yoki bir-ikki tovoq (taom) bersin — chunki uni oʻsha (xizmatkor) tayyorlagan», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Хизматкоринг таомингни сенга келтирса, агар уни (ёнингга) ўтқазиб, таомни (у билан) бўлишмаса, ҳеч бўлмаганда унга ўша таомдан бир ёки икки луқма (бўлак), ёки бир-икки товоқ (таом) берсин — чунки уни ўша (хизматкор) тайёрлаган», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ كُلُّكُمْ رَاعٍ وَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، فَالإِمَامُ رَاعٍ وَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، وَالرَّجُلُ فِي أَهْلِهِ رَاعٍ وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، وَالْمَرْأَةُ فِي بَيْتِ زَوْجِهَا رَاعِيَةٌ وَهْىَ مَسْئُولَةٌ عَنْ رَعِيَّتِهَا، وَالْخَادِمُ فِي مَالِ سَيِّدِهِ رَاعٍ وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَسَمِعْتُ هَؤُلاَءِ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَحْسِبُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَالرَّجُلُ فِي مَالِ أَبِيهِ رَاعٍ وَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، فَكُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdi: «Har biringiz — posbon(dir) va oʻz qoʻl ostidagilar uchun masʼul(dir); rahbar — posbon va oʻz raiyati (fuqarosi) uchun masʼul(dir); kishi — oʻz oilasida posbon va oʻz qoʻl ostidagilar uchun masʼul(dir); ayol — eri uyining posboni va oʻz qoʻl ostidagilar uchun masʼul(dir); va xizmatkor — oʻz xojasining molining posboni va uning uchun masʼul(dir)», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитди: «Ҳар бирингиз — посбон(дир) ва ўз қўл остидагилар учун масъул(дир); раҳбар — посбон ва ўз раияти (фуқароси) учун масъул(дир); киши — ўз оиласида посбон ва ўз қўл остидагилар учун масъул(дир); аёл — эри уйининг посбони ва ўз қўл остидагилар учун масъул(дир); ва хизматкор — ўз хожасининг молининг посбони ва унинг учун масъул(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، قَالَ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ فُلاَنٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا قَاتَلَ أَحَدُكُمْ فَلْيَجْتَنِبِ الْوَجْهَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Agar biringiz (kimnidir) ursa (yoki jang qilsa), u yuzdan saqlansin (yuzga urmasin)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Агар бирингиз (кимнидир) урса (ёки жанг қилса), у юздан сақлансин (юзга урмасин)», — дедилар.