Abdulloh ibn Abbos al-Hoshimiy

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، ح وَحَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ، وَمَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، نَحْوَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَجْوَدَ النَّاسِ، وَكَانَ أَجْوَدُ مَا يَكُونُ فِي رَمَضَانَ حِينَ يَلْقَاهُ جِبْرِيلُ، وَكَانَ يَلْقَاهُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ فَيُدَارِسُهُ الْقُرْآنَ، فَلَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَجْوَدُ بِالْخَيْرِ مِنَ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ odamlarning eng saxiysi edilar. U zot eng saxiy boʻladigan payt Ramazonda Jabroil u zot bilan uchrashganda edi. Jabroil Ramazonning har kechasida u zot bilan uchrashib, u zotga Qurʼonni oʻrgatardi. Rasululloh ﷺ yaxshilik (qilish)da yuborilgan shamoldan ham saxiyroq edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ одамларнинг энг сахийси эдилар. У зот энг сахий бўладиган пайт Рамазонда Жаброил у зот билан учрашганда эди. Жаброил Рамазоннинг ҳар кечасида у зот билан учрашиб, у зотга Қуръонни ўргатарди. Расулуллоҳ ﷺ яхшилик (қилиш)да юборилган шамолдан ҳам сахийроқ эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ ـ وَكَانُوا تُجَّارًا بِالشَّأْمِ ـ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ، فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ، وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا‏.‏ فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي، وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ، فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ، فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ‏.‏ فَوَاللَّهِ لَوْلاَ الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَىَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ، ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ‏.‏ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لاَ، وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لاَ نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا‏.‏ قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ، يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ‏.‏ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ، وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ، وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ‏.‏ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ، فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ، فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمُ اتَّبَعُوهُ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ أَمْرُ الإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ تَغْدِرُ، وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ، فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ، وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الأَوْثَانِ، وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ‏.‏ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ، وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ، فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ‏.‏ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى، فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‏.‏ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ‏.‏ سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الأَرِيسِيِّينَ وَ‏{‏يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ‏}‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ، وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ، وَارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا، فَقُلْتُ لأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ‏.‏ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَىَّ الإِسْلاَمَ‏.‏ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ، يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ، فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدِ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ‏.‏ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ، فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ، فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلاَّ الْيَهُودُ فَلاَ يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ، فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنَ الْيَهُودِ‏.‏ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ، يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لاَ‏.‏ فَنَظَرُوا إِلَيْهِ، فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ، وَسَأَلَهُ عَنِ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ‏.‏ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مَلِكُ هَذِهِ الأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ‏.‏ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ، وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ، وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ، فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْىَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَّهُ نَبِيٌّ، فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ، ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ، هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلاَحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ، فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الأَبْوَابِ، فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ، فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ، وَأَيِسَ مِنَ الإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَىَّ‏.‏ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ، فَقَدْ رَأَيْتُ‏.‏ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ، فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَ‏.‏ رَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Abu Sufyon ibn Harb unga shunday xabar berdi: Hiraql (Rum imperatori) unga — u Qurayshdan boʻlgan bir karvon ichida boʻlganida — odam yuborgan edi. Ular Shomda savdo qilayotgan tujjorlar boʻlib, bu Rasululloh ﷺ Abu Sufyon va Quraysh kofirlari bilan (sulh) muddatida turgan paytda edi. Ular (Hiraql huzuriga) Iliyo (Quddus)da kelishdi. Hiraql ularni majlisiga chaqirdi, atrofida Rim ulugʻlari bor edi. Soʻng ularni va tarjimonini chaqirib: «Paygʻambarman deb daʼvo qilayotgan oʻsha kishiga nasab jihatdan qaysi biringiz yaqinroqsiz?» — dedi. Abu Sufyon: «Men ularning ichida unga nasab jihatdan eng yaqiniman», — dedim. (Hiraql:) «Uni menga yaqinlashtiringlar, hamrohlarini esa orqasida turgʻizinglar», — dedi. Soʻng tarjimoniga: «Ularga ayt, men bundan bu kishi (Paygʻambar) haqida soʻrayman; agar u menga yolgʻon gapirsa, uni yolgʻonchiga chiqaringlar», — dedi. Abu Sufyon: «Allohga qasamki, agar hamrohlarimning meni yolgʻonchi deb gapirib yurishlaridan uyalmaganimda, u haqida yolgʻon aytgan boʻlardim», — dedi. (Hiraql) mendan birinchi soʻragan narsasi: «Uning oranglardagi nasabi qanday?» — boʻldi. Men: «U bizning ichimizda nasabli (kishi)dir», — dedim. U: «Bu soʻzni (paygʻambarlik daʼvosini) undan oldin oranglardan biror kishi aytganmidi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «Otabobolaridan biror podshoh oʻtganmi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «Unga odamlarning ashroflari (zodagonlari) ergashayaptimi yoki ojizlarimi?» — dedi. Men: «Balki ojizlari», — dedim. U: «Ular koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi?» — dedi. Men: «Balki koʻpayyapti», — dedim. U: «Ulardan birortasi (dinga) kirganidan keyin undan norozi boʻlib, (dinni) tark etayaptimi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «U (daʼvo qilgan narsani) aytishidan oldin uni yolgʻon (gapirish)da ayblagan edingizmi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «U ahdiga xiyonat qiladimi?» — dedi. Men: «Yoʻq, biz hozir u bilan (sulh) muddatidamiz, unda nima qilishini bilmaymiz», — dedim. (Abu Sufyon:) Men bu soʻzdan boshqa unga (qarshi) biror narsa qoʻshib aytishga imkon topolmadim. U: «U bilan urush qildingizmi?» — dedi. Men: «Ha», — dedim. U: «Urushingiz qanday boʻldi?» — dedi. Men: «Urush biz bilan uning oʻrtasida galma-gal: u bizdan (gʻalaba) oladi, biz undan olamiz», — dedim. U: «U sizlarni nimaga buyuradi?» — dedi. Men: «U: ‹Yolgʻiz Allohga ibodat qilinglar, Unga hech narsani sherik qilmanglar, otabobolaringiz aytgan narsalarni tark etinglar› — deydi va bizni namoz, rostgoʻylik, iffat va qarindoshlik aloqasini ulashga buyuradi», — dedim. Soʻng (Hiraql) tarjimonga: «Unga ayt: men sendan uning nasabini soʻradim, sen uni oranglarda nasabli kishi ekanini aytding — paygʻambarlar ham shunday, qavmining nasabi (ulugʻlari) ichida yuboriladi. Men sendan oranglardan biror kishi bu soʻzni (oldin) aytganmi deb soʻradim, sen yoʻq deding — agar undan oldin biror kishi bu soʻzni aytgan boʻlganida, men ‹oldin aytilgan soʻzga ergashayotgan kishi ekan› der edim. Men sendan otabobolaridan biror podshoh oʻtganmi deb soʻradim, sen yoʻq deding — agar otabobolaridan podshoh boʻlganida, men ‹otasining mulkini talab qilayotgan kishi ekan› der edim. Men sendan u (daʼvo) aytishidan oldin uni yolgʻonda ayblaganmisiz deb soʻradim, sen yoʻq deding — men bilamanki, odamlarga (qarata) yolgʻon gapirishni tark etgan kishi Allohga (qarata) yolgʻon gapirmaydi. Men sendan unga odamlarning ashroflari ergashdimi yoki ojizlarimi deb soʻradim, sen ojizlari ergashganini aytding — ular paygʻambarlarning izdoshlaridir. Men sendan ular koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi deb soʻradim, sen koʻpayyaptini aytding — iymon ishi ham toʻliq boʻlgunicha shunday (boʻladi). Men sendan birortasi (dinga) kirganidan keyin norozi boʻlib (dinni) tark etayaptimi deb soʻradim, sen yoʻq deding — iymon ham qalblarga oʻzining xushligi aralashganida shunday (boʻladi). Men sendan u xiyonat qiladimi deb soʻradim, sen yoʻq deding — paygʻambarlar ham xiyonat qilmaydilar. Men sendan u sizlarni nimaga buyuradi deb soʻradim, sen uni Allohga ibodat qilishga, Unga hech narsani sherik qilmaslikka buyurishini, butlarga ibodat qilishdan qaytarishini, namoz, rostgoʻylik va iffatga buyurishini aytding. Agar aytganlaring rost boʻlsa, u tez orada mana shu ikki oyogʻim turgan joyga (Quddusga) egalik qiladi. Men uning chiqishini (avvaldan) bilardim, lekin u sizlardan boʻlishini gumon qilmagandim. Agar unga yetib borishimni bilsaydim, uni koʻrishga albatta mashaqqat tortar edim; agar uning huzurida boʻlsam, oyogʻini yuvardim», — dedi. Soʻng Hiraql Rasululloh ﷺ Dihya orqali Busro hokimiga yuborgan va u (hokim) Hiraqlga yetkazgan maktubni keltirishni soʻradi. (Hiraql) uni oʻqidi. Unda shunday yozilgan edi: «Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan. Allohning bandasi va Rasuli Muhammaddan Rumning ulugʻi Hiraqlga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻlsin. Ammo baʼd: men seni Islom daʼvati bilan (Islomga) chaqiraman. Islomni qabul qil — omon boʻlasan, Alloh senga ajringni ikki marta beradi. Agar yuz oʻgirsang, ariysiylarning (raiyatingning) gunohi sening boʻyningdadir. ‹Ey kitob ahli! Biz bilan sizlarning oʻrtangizda barobar (boʻlgan) bir soʻzga kelinglar: Allohdan boʻlak hech narsaga ibodat qilmaylik, Unga hech narsani sherik qilmaylik va Allohni qoʻyib, baʼzimiz baʼzimizni Robb (xudo) qilib olmaylik. Bas, agar yuz oʻgirsalar: ‹Bizning muslimlar (Allohga taslim boʻlganlar) ekanimizga guvoh boʻlinglar›, — denglar.› (Oli Imron, 64)» Abu Sufyon dedi: «U (Hiraql) aytadiganini aytib, maktubni oʻqib boʻlgach, uning huzurida shovqin koʻtarildi, ovozlar baland boʻldi va biz (tashqariga) chiqarildik. Chiqarilganimizda men hamrohlarimga: ‹Ibn Abu Kabshaning (Paygʻambarning) ishi katta boʻlib ketibdi — undan Bani Asfar (Rum) podshohi ham qoʻrqyapti› — dedim. Shundan keyin Alloh menga Islomni nasib etgunicha, men uning (dini) gʻolib boʻlishiga ishonib yurdim.» Roviy qoʻshimcha qiladi: Ibn Notur — Iliyo (Quddus)ning hokimi va Hiraqlning (kishisi), Shom nasroniylarining yepiskopi edi. U shunday hikoya qiladi: Hiraql Iliyoga (Quddusga) kelganida bir kuni kayfiyati buzuq holda turdi. Uning baʼzi yaqinlari: «Sening holatingni gʻalati koʻryapmiz», — dedilar. Ibn Notur aytadi: Hiraql kohin (folbin) boʻlib, yulduzlarga qarardi. U ulardan soʻraganlarida: «Bu kecha yulduzlarga qaraganimda, xatna qiluvchilarning podshohi paydo boʻlganini koʻrdim. Bu ummatdan kim xatna qiladi?» — dedi. Ular: «Yahudiylardan boshqa hech kim xatna qilmaydi; ularning ishi seni tashvishga solmasin. Mulkingning shaharlariga (xat) yozib, ulardagi yahudiylarni oʻldirtir», — dedilar. Ular shu ish ustida turganlarida, Hiraqlga Gʻasson podshohi yuborgan, Rasululloh ﷺ haqida xabar beradigan bir kishini olib kelishdi. Hiraql undan xabar olgach: «Boringlar, u xatna qilinganmi yoki yoʻqmi — koʻringlar», — dedi. Ular qarab, uning xatna qilinganini aytishdi. (Hiraql) undan arablar haqida soʻradi. U: «Ular xatna qiladilar», — dedi. Hiraql: «Bu ummatning podshohi paydo boʻlibdi», — dedi. Soʻng Hiraql Rumiyadagi (Rim shahridagi) ilmda oʻziga teng doʻstiga xat yozdi. Soʻng Hiraql Himsga joʻnadi. U Himsdan jilmasidanoq, doʻstidan unga Paygʻambar ﷺ ning chiqishi va uning haqiqatan paygʻambar ekani haqida Hiraqlning fikriga muvofiq xat keldi. Shunda Hiraql Himsdagi bir saroyiga Rum ulugʻlarini chaqirdi-da, eshiklarini berkitishni buyurdi. Soʻng (ularning oldiga) chiqib: «Ey rumliklar! Najot, hidoyat va mulkingiz mustahkam boʻlishini istaysizlarmi? Unday boʻlsa, mana shu paygʻambarga bayʼat qilinglar!» — dedi. Shunda ular yovvoyi eshaklar (kabi) hurkib, eshiklar tomon yugurishdi, lekin ularni berk holda topdilar. Hiraql ularning (Islomdan) nafratlanganini koʻrib, iymonlaridan umidini uzgach: «Ularni menga qaytaringlar», — dedi va: «Men hozir aytgan gapimni dininglardagi qatʼiyligingizni sinash uchun aytgan edim, mana, koʻrdim», — dedi. Shunda ular unga (taʼzim bilan) sajda qilishib, undan rozi boʻlishdi. Hiraqlning ishi mana shu bilan tugadi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Абу Суфён ибн Ҳарб унга шундай хабар берди: Ҳирақл (Рум императори) унга — у Қурайшдан бўлган бир карвон ичида бўлганида — одам юборган эди. Улар Шомда савдо қилаётган тужжорлар бўлиб, бу Расулуллоҳ ﷺ Абу Суфён ва Қурайш кофирлари билан (сулҳ) муддатида турган пайтда эди. Улар (Ҳирақл ҳузурига) Илиё (Қуддус)да келишди. Ҳирақл уларни мажлисига чақирди, атрофида Рим улуғлари бор эди. Сўнг уларни ва таржимонини чақириб: «Пайғамбарман деб даъво қилаётган ўша кишига насаб жиҳатдан қайси бирингиз яқинроқсиз?» — деди. Абу Суфён: «Мен уларнинг ичида унга насаб жиҳатдан энг яқиниман», — дедим. (Ҳирақл:) «Уни менга яқинлаштиринглар, ҳамроҳларини эса орқасида турғизинглар», — деди. Сўнг таржимонига: «Уларга айт, мен бундан бу киши (Пайғамбар) ҳақида сўрайман; агар у менга ёлғон гапирса, уни ёлғончига чиқаринглар», — деди. Абу Суфён: «Аллоҳга қасамки, агар ҳамроҳларимнинг мени ёлғончи деб гапириб юришларидан уялмаганимда, у ҳақида ёлғон айтган бўлардим», — деди. (Ҳирақл) мендан биринчи сўраган нарсаси: «Унинг оранглардаги насаби қандай?» — бўлди. Мен: «У бизнинг ичимизда насабли (киши)дир», — дедим. У: «Бу сўзни (пайғамбарлик даъвосини) ундан олдин оранглардан бирор киши айтганмиди?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «Отабоболаридан бирор подшоҳ ўтганми?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «Унга одамларнинг ашрофлари (зодагонлари) эргашаяптими ёки ожизларими?» — деди. Мен: «Балки ожизлари», — дедим. У: «Улар кўпайяптими ёки камайяптими?» — деди. Мен: «Балки кўпайяпти», — дедим. У: «Улардан бирортаси (динга) кирганидан кейин ундан норози бўлиб, (динни) тарк этаяптими?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «У (даъво қилган нарсани) айтишидан олдин уни ёлғон (гапириш)да айблаган эдингизми?» — деди. Мен: «Йўқ», — дедим. У: «У аҳдига хиёнат қиладими?» — деди. Мен: «Йўқ, биз ҳозир у билан (сулҳ) муддатидамиз, унда нима қилишини билмаймиз», — дедим. (Абу Суфён:) Мен бу сўздан бошқа унга (қарши) бирор нарса қўшиб айтишга имкон тополмадим. У: «У билан уруш қилдингизми?» — деди. Мен: «Ҳа», — дедим. У: «Урушингиз қандай бўлди?» — деди. Мен: «Уруш биз билан унинг ўртасида галма-гал: у биздан (ғалаба) олади, биз ундан оламиз», — дедим. У: «У сизларни нимага буюради?» — деди. Мен: «У: ‹Ёлғиз Аллоҳга ибодат қилинглар, Унга ҳеч нарсани шерик қилманглар, отабоболарингиз айтган нарсаларни тарк этинглар› — дейди ва бизни намоз, ростгўйлик, иффат ва қариндошлик алоқасини улашга буюради», — дедим. Сўнг (Ҳирақл) таржимонга: «Унга айт: мен сендан унинг насабини сўрадим, сен уни орангларда насабли киши эканини айтдинг — пайғамбарлар ҳам шундай, қавмининг насаби (улуғлари) ичида юборилади. Мен сендан оранглардан бирор киши бу сўзни (олдин) айтганми деб сўрадим, сен йўқ дединг — агар ундан олдин бирор киши бу сўзни айтган бўлганида, мен ‹олдин айтилган сўзга эргашаётган киши экан› дер эдим. Мен сендан отабоболаридан бирор подшоҳ ўтганми деб сўрадим, сен йўқ дединг — агар отабоболаридан подшоҳ бўлганида, мен ‹отасининг мулкини талаб қилаётган киши экан› дер эдим. Мен сендан у (даъво) айтишидан олдин уни ёлғонда айблаганмисиз деб сўрадим, сен йўқ дединг — мен биламанки, одамларга (қарата) ёлғон гапиришни тарк этган киши Аллоҳга (қарата) ёлғон гапирмайди. Мен сендан унга одамларнинг ашрофлари эргашдими ёки ожизларими деб сўрадим, сен ожизлари эргашганини айтдинг — улар пайғамбарларнинг издошларидир. Мен сендан улар кўпайяптими ёки камайяптими деб сўрадим, сен кўпайяптини айтдинг — иймон иши ҳам тўлиқ бўлгунича шундай (бўлади). Мен сендан бирортаси (динга) кирганидан кейин норози бўлиб (динни) тарк этаяптими деб сўрадим, сен йўқ дединг — иймон ҳам қалбларга ўзининг хушлиги аралашганида шундай (бўлади). Мен сендан у хиёнат қиладими деб сўрадим, сен йўқ дединг — пайғамбарлар ҳам хиёнат қилмайдилар. Мен сендан у сизларни нимага буюради деб сўрадим, сен уни Аллоҳга ибодат қилишга, Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликка буюришини, бутларга ибодат қилишдан қайтаришини, намоз, ростгўйлик ва иффатга буюришини айтдинг. Агар айтганларинг рост бўлса, у тез орада мана шу икки оёғим турган жойга (Қуддусга) эгалик қилади. Мен унинг чиқишини (аввалдан) билардим, лекин у сизлардан бўлишини гумон қилмагандим. Агар унга етиб боришимни билсайдим, уни кўришга албатта машаққат тортар эдим; агар унинг ҳузурида бўлсам, оёғини ювардим», — деди. Сўнг Ҳирақл Расулуллоҳ ﷺ Диҳя орқали Бусро ҳокимига юборган ва у (ҳоким) Ҳирақлга етказган мактубни келтиришни сўради. (Ҳирақл) уни ўқиди. Унда шундай ёзилган эди: «Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан. Аллоҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан Румнинг улуғи Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бўлсин. Аммо баъд: мен сени Ислом даъвати билан (Исломга) чақираман. Исломни қабул қил — омон бўласан, Аллоҳ сенга ажрингни икки марта беради. Агар юз ўгирсанг, арийсийларнинг (раиятингнинг) гуноҳи сенинг бўйнингдадир. ‹Эй китоб аҳли! Биз билан сизларнинг ўртангизда баробар (бўлган) бир сўзга келинглар: Аллоҳдан бўлак ҳеч нарсага ибодат қилмайлик, Унга ҳеч нарсани шерик қилмайлик ва Аллоҳни қўйиб, баъзимиз баъзимизни Робб (худо) қилиб олмайлик. Бас, агар юз ўгирсалар: ‹Бизнинг муслимлар (Аллоҳга таслим бўлганлар) эканимизга гувоҳ бўлинглар›, — денглар.› (Оли Имрон, 64)» Абу Суфён деди: «У (Ҳирақл) айтадиганини айтиб, мактубни ўқиб бўлгач, унинг ҳузурида шовқин кўтарилди, овозлар баланд бўлди ва биз (ташқарига) чиқарилдик. Чиқарилганимизда мен ҳамроҳларимга: ‹Ибн Абу Кабшанинг (Пайғамбарнинг) иши катта бўлиб кетибди — ундан Бани Асфар (Рум) подшоҳи ҳам қўрқяпти› — дедим. Шундан кейин Аллоҳ менга Исломни насиб этгунича, мен унинг (дини) ғолиб бўлишига ишониб юрдим.» Ровий қўшимча қилади: Ибн Нотур — Илиё (Қуддус)нинг ҳокими ва Ҳирақлнинг (кишиси), Шом насронийларининг епископи эди. У шундай ҳикоя қилади: Ҳирақл Илиёга (Қуддусга) келганида бир куни кайфияти бузуқ ҳолда турди. Унинг баъзи яқинлари: «Сенинг ҳолатингни ғалати кўряпмиз», — дедилар. Ибн Нотур айтади: Ҳирақл коҳин (фолбин) бўлиб, юлдузларга қарарди. У улардан сўраганларида: «Бу кеча юлдузларга қараганимда, хатна қилувчиларнинг подшоҳи пайдо бўлганини кўрдим. Бу умматдан ким хатна қилади?» — деди. Улар: «Яҳудийлардан бошқа ҳеч ким хатна қилмайди; уларнинг иши сени ташвишга солмасин. Мулкингнинг шаҳарларига (хат) ёзиб, улардаги яҳудийларни ўлдиртир», — дедилар. Улар шу иш устида турганларида, Ҳирақлга Ғассон подшоҳи юборган, Расулуллоҳ ﷺ ҳақида хабар берадиган бир кишини олиб келишди. Ҳирақл ундан хабар олгач: «Боринглар, у хатна қилинганми ёки йўқми — кўринглар», — деди. Улар қараб, унинг хатна қилинганини айтишди. (Ҳирақл) ундан араблар ҳақида сўради. У: «Улар хатна қиладилар», — деди. Ҳирақл: «Бу умматнинг подшоҳи пайдо бўлибди», — деди. Сўнг Ҳирақл Румиядаги (Рим шаҳридаги) илмда ўзига тенг дўстига хат ёзди. Сўнг Ҳирақл Ҳимсга жўнади. У Ҳимсдан жилмасиданоқ, дўстидан унга Пайғамбар ﷺ нинг чиқиши ва унинг ҳақиқатан пайғамбар экани ҳақида Ҳирақлнинг фикрига мувофиқ хат келди. Шунда Ҳирақл Ҳимсдаги бир саройига Рум улуғларини чақирди-да, эшикларини беркитишни буюрди. Сўнг (уларнинг олдига) чиқиб: «Эй румликлар! Нажот, ҳидоят ва мулкингиз мустаҳкам бўлишини истайсизларми? Ундай бўлса, мана шу пайғамбарга байъат қилинглар!» — деди. Шунда улар ёввойи эшаклар (каби) ҳуркиб, эшиклар томон югуришди, лекин уларни берк ҳолда топдилар. Ҳирақл уларнинг (Исломдан) нафратланганини кўриб, иймонларидан умидини узгач: «Уларни менга қайтаринглар», — деди ва: «Мен ҳозир айтган гапимни дининглардаги қатъийлигингизни синаш учун айтган эдим, мана, кўрдим», — деди. Шунда улар унга (таъзим билан) сажда қилишиб, ундан рози бўлишди. Ҳирақлнинг иши мана шу билан тугади.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بِتُّ فِي بَيْتِ خَالَتِي مَيْمُونَةَ فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعِشَاءَ، ثُمَّ جَاءَ فَصَلَّى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ ثُمَّ نَامَ، ثُمَّ قَامَ فَجِئْتُ فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ، فَجَعَلَنِي عَنْ يَمِينِهِ، فَصَلَّى خَمْسَ رَكَعَاتٍ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ نَامَ حَتَّى سَمِعْتُ غَطِيطَهُ ـ أَوْ قَالَ خَطِيطَهُ ـ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni men xolam Maymunaning uyida tunadim. Rasululloh ﷺ xufton namozini oʻqib, soʻng uyga kelib toʻrt rakat oʻqidilar va uxladilar. Soʻng uygʻonib namozga turdilar, men u zotning chap tomonida turdim. U zot meni oʻng tomoniga tortdi va besh rakat, soʻng ikki rakat oʻqidilar. Soʻng — men u zotning xurrak (yoki nafas) ovozini eshitguncha — uxladilar. Soʻng bomdod namozi uchun (uydan) chiqdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир куни мен холам Маймунанинг уйида тунадим. Расулуллоҳ ﷺ хуфтон намозини ўқиб, сўнг уйга келиб тўрт ракат ўқидилар ва ухладилар. Сўнг уйғониб намозга турдилар, мен у зотнинг чап томонида турдим. У зот мени ўнг томонига тортди ва беш ракат, сўнг икки ракат ўқидилар. Сўнг — мен у зотнинг хуррак (ёки нафас) овозини эшитгунча — ухладилар. Сўнг бомдод намози учун (уйдан) чиқдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرٌو، عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ نِمْتُ عِنْدَ مَيْمُونَةَ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عِنْدَهَا تِلْكَ اللَّيْلَةَ، فَتَوَضَّأَ ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي، فَقُمْتُ عَلَى يَسَارِهِ، فَأَخَذَنِي فَجَعَلَنِي عَنْ يَمِينِهِ، فَصَلَّى ثَلاَثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً، ثُمَّ نَامَ حَتَّى نَفَخَ ـ وَكَانَ إِذَا نَامَ نَفَخَ ـ ثُمَّ أَتَاهُ الْمُؤَذِّنُ، فَخَرَجَ فَصَلَّى وَلَمْ يَتَوَضَّأْ‏.‏ قَالَ عَمْرٌو فَحَدَّثْتُ بِهِ بُكَيْرًا فَقَالَ حَدَّثَنِي كُرَيْبٌ بِذَلِكَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kechasi men (xolam) Maymunaning uyida uxladim; oʻsha kechasi Paygʻambar ﷺ u yerda edilar. U zot tahorat qilib, namozga turdilar. Men u zotga qoʻshilib, chap tomonida turdim, lekin u zot meni oʻng tomoniga tortdi va oʻn uch rakat oʻqidilar; soʻng — men u zotning nafas ovozini eshitguncha — uxladilar. U zot uxlaganida, ovozli nafas olar edilar. Muazzin Paygʻambar ﷺ ning oldiga keldi va u zot (qaytadan) tahorat olmay (uydan) chiqib, bomdod namozini oʻqidilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир кечаси мен (холам) Маймунанинг уйида ухладим; ўша кечаси Пайғамбар ﷺ у ерда эдилар. У зот таҳорат қилиб, намозга турдилар. Мен у зотга қўшилиб, чап томонида турдим, лекин у зот мени ўнг томонига тортди ва ўн уч ракат ўқидилар; сўнг — мен у зотнинг нафас овозини эшитгунча — ухладилар. У зот ухлаганида, овозли нафас олар эдилар. Муаззин Пайғамбар ﷺ нинг олдига келди ва у зот (қайтадан) таҳорат олмай (уйдан) чиқиб, бомдод намозини ўқидилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ، فَقُمْتُ أُصَلِّي مَعَهُ فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ، فَأَخَذَ بِرَأْسِي فَأَقَامَنِي عَنْ يَمِينِهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni men xolam Maymunaning uyida tunadim. Paygʻambar ﷺ tungi namozga turdilar, men u zotga qoʻshilib, chap tomonida turdim, lekin u zot boshimdan ushlab, meni oʻng tomoniga tortdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир куни мен холам Маймунанинг уйида тунадим. Пайғамбар ﷺ тунги намозга турдилар, мен у зотга қўшилиб, чап томонида турдим, лекин у зот бошимдан ушлаб, мени ўнг томонига тортди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا دَاوُدُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ لَيْلَةٍ فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ، فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِرَأْسِي مِنْ وَرَائِي، فَجَعَلَنِي عَنْ يَمِينِهِ، فَصَلَّى وَرَقَدَ فَجَاءَهُ الْمُؤَذِّنُ، فَقَامَ وَصَلَّى وَلَمْ يَتَوَضَّأْ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kechasi men Paygʻambar ﷺ bilan namoz oʻqidim va u zotning chap tomonida turdim. Rasululloh ﷺ boshimdan orqadan ushlab, meni oʻng tomoniga tortdi, soʻng namoz oʻqib uxladilar. Soʻng muazzin keldi va Paygʻambar ﷺ (qaytadan) tahorat olmay namozga turdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир кечаси мен Пайғамбар ﷺ билан намоз ўқидим ва у зотнинг чап томонида турдим. Расулуллоҳ ﷺ бошимдан орқадан ушлаб, мени ўнг томонига тортди, сўнг намоз ўқиб ухладилар. Сўнг муаззин келди ва Пайғамбар ﷺ (қайтадан) таҳорат олмай намозга турдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا ثَابِتُ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قُمْتُ لَيْلَةً أُصَلِّي عَنْ يَسَارِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَ بِيَدِي أَوْ بِعَضُدِي حَتَّى أَقَامَنِي عَنْ يَمِينِهِ، وَقَالَ بِيَدِهِ مِنْ وَرَائِي‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kechasi men namozda Paygʻambar ﷺ ning chap tomonida turdim, lekin u zot meni qoʻlimdan (yoki yelkamdan) ushlab, oʻng tomoniga oʻtqazguncha (tortdi) va qoʻli bilan menga orqadan (oʻtishni) ishora qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир кечаси мен намозда Пайғамбар ﷺ нинг чап томонида турдим, лекин у зот мени қўлимдан (ёки елкамдан) ушлаб, ўнг томонига ўтқазгунча (тортди) ва қўли билан менга орқадан (ўтишни) ишора қилди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما قَالَ خَسَفَتِ الشَّمْسُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى، قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، رَأَيْنَاكَ تَنَاوَلُ شَيْئًا فِي مَقَامِكَ، ثُمَّ رَأَيْنَاكَ تَكَعْكَعْتَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أُرِيتُ الْجَنَّةَ، فَتَنَاوَلْتُ مِنْهَا عُنْقُودًا، وَلَوْ أَخَذْتُهُ لأَكَلْتُمْ مِنْهُ مَا بَقِيَتِ الدُّنْيَا ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hayotliklarida bir kuni quyosh tutildi. U zot (quyosh) tutilishi namozini oʻqidilar. Sahobalari: «Yo Rasululloh, biz sizni joyingizda turgan holda biror narsa olmoqchi boʻlgandek va soʻng orqaga chekinayotgandek koʻrdik», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Menga jannat koʻrsatildi va men undan bir shingil mevani olmoqchi boʻldim. Agar uni olganimda, dunyo turguncha sizlar undan yer edinglar», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳаётликларида бир куни қуёш тутилди. У зот (қуёш) тутилиши намозини ўқидилар. Саҳобалари: «Ё Расулуллоҳ, биз сизни жойингизда турган ҳолда бирор нарса олмоқчи бўлгандек ва сўнг орқага чекинаётгандек кўрдик», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Менга жаннат кўрсатилди ва мен ундан бир шингил мевани олмоқчи бўлдим. Агар уни олганимда, дунё тургунча сизлар ундан ер эдинглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ قَالَ إِنَّ أُمَّ الْفَضْلِ سَمِعَتْهُ وَهُوَ يَقْرَأُ ‏[quran sura="77" aya_start="1" aya_end="1"]{‏وَالْمُرْسَلاَتِ عُرْفًا‏}‏ فَقَالَتْ يَا بُنَىَّ وَاللَّهِ لَقَدْ ذَكَّرْتَنِي بِقِرَاءَتِكَ هَذِهِ السُّورَةَ، إِنَّهَا لآخِرُ مَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِهَا فِي الْمَغْرِبِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: (Onam) Ummul-Fazl meni ‹Val-mursalati urfan› (Mursalot surasi)ni oʻqiyotganimni eshitib: «Ey oʻgʻlim, Allohga qasamki, sening tilovating menga esimga soldiki, bu — Rasululloh ﷺ dan eshitgan soʻnggi suram edi; u zot uni shom namozida oʻqigan edilar», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: (Онам) Уммул-Фазл мени ‹Вал-мурсалати урфан› (Мурсалот сураси)ни ўқиётганимни эшитиб: «Эй ўғлим, Аллоҳга қасамки, сенинг тиловатинг менга эсимга солдики, бу — Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган сўнгги сурам эди; у зот уни шом намозида ўқиган эдилар», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ انْطَلَقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي طَائِفَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَامِدِينَ إِلَى سُوقِ عُكَاظٍ، وَقَدْ حِيلَ بَيْنَ الشَّيَاطِينِ وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ، وَأُرْسِلَتْ عَلَيْهِمُ الشُّهُبُ، فَرَجَعَتِ الشَّيَاطِينُ إِلَى قَوْمِهِمْ‏.‏ فَقَالُوا مَا لَكُمْ فَقَالُوا حِيلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ، وَأُرْسِلَتْ عَلَيْنَا الشُّهُبُ‏.‏ قَالُوا مَا حَالَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ إِلاَّ شَىْءٌ حَدَثَ، فَاضْرِبُوا مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا، فَانْظُرُوا مَا هَذَا الَّذِي حَالَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ فَانْصَرَفَ أُولَئِكَ الَّذِينَ تَوَجَّهُوا نَحْوَ تِهَامَةَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ بِنَخْلَةَ، عَامِدِينَ إِلَى سُوقِ عُكَاظٍ وَهْوَ يُصَلِّي بِأَصْحَابِهِ صَلاَةَ الْفَجْرِ، فَلَمَّا سَمِعُوا الْقُرْآنَ اسْتَمَعُوا لَهُ فَقَالُوا هَذَا وَاللَّهِ الَّذِي حَالَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ‏.‏ فَهُنَالِكَ حِينَ رَجَعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ وَقَالُوا يَا قَوْمَنَا ‏[quran sura="71" aya_start="5" aya_end="6"]{‏إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا * يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ وَلَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنَا أَحَدًا‏}‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم [quran sura="72" aya_start="1" aya_end="1"]‏{‏قُلْ أُوحِيَ إِلَىَّ‏}‏ وَإِنَّمَا أُوحِيَ إِلَيْهِ قَوْلُ الْجِنِّ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ baʼzi sahobalari bilan Ukoz bozoriga borish niyatida yoʻlga chiqdilar. Oʻsha paytda shaytonlar bilan osmon xabari orasida toʻsiq qoʻyildi. Ularga oʻt (yulduzlar) otila boshladi. Shaytonlar oʻz qavmiga qaytdi; ular (qavmi): «Sizlarga nima boʻldi?» — dedi. Ular: «Biz bilan osmon xabari orasida toʻsiq qoʻyildi va bizga oʻt otildi», — dedi. Ular: «Siz bilan osmon xabari orasida toʻsiq qoʻygan narsa — yaqinda yuz bergan biror narsa boʻlsa kerak. Sharq va Gʻarbga borib, siz bilan osmon xabari orasida nima toʻsiq qoʻyganini koʻringlar», — dedi. Tihoma tomonga borganlar Paygʻambar ﷺ ni Naxla (degan joy)da — Ukoz bozoriga boradigan yoʻlda — uchratdi; Paygʻambar ﷺ sahobalari bilan bomdod namozini oʻqiyotgan edilar. Ular Qurʼonni eshitgach, unga quloq soldi va: «Allohga qasamki, siz bilan osmon xabari orasida toʻsiq qoʻygan narsa — mana shu», — dedi. Ular oʻz qavmiga borib: «Ey qavmimiz, biz toʻgʻri yoʻlga boshlaydigan ajoyib bir tilovat (Qurʼon) eshitdik; biz unga iymon keltirdik va Robbimizga hech kimni sherik qilmaymiz», — dedi. Alloh oʻz Paygʻambariga (Jin surasini): «Ayt: Menga vahiy qilindi...» — deb nozil qildi; unga nozil qilingan narsa — jinlarning (oʻzaro) suhbati edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ баъзи саҳобалари билан Укоз бозорига бориш ниятида йўлга чиқдилар. Ўша пайтда шайтонлар билан осмон хабари орасида тўсиқ қўйилди. Уларга ўт (юлдузлар) отила бошлади. Шайтонлар ўз қавмига қайтди; улар (қавми): «Сизларга нима бўлди?» — деди. Улар: «Биз билан осмон хабари орасида тўсиқ қўйилди ва бизга ўт отилди», — деди. Улар: «Сиз билан осмон хабари орасида тўсиқ қўйган нарса — яқинда юз берган бирор нарса бўлса керак. Шарқ ва Ғарбга бориб, сиз билан осмон хабари орасида нима тўсиқ қўйганини кўринглар», — деди. Тиҳома томонга борганлар Пайғамбар ﷺ ни Нахла (деган жой)да — Укоз бозорига борадиган йўлда — учратди; Пайғамбар ﷺ саҳобалари билан бомдод намозини ўқиётган эдилар. Улар Қуръонни эшитгач, унга қулоқ солди ва: «Аллоҳга қасамки, сиз билан осмон хабари орасида тўсиқ қўйган нарса — мана шу», — деди. Улар ўз қавмига бориб: «Эй қавмимиз, биз тўғри йўлга бошлайдиган ажойиб бир тиловат (Қуръон) эшитдик; биз унга иймон келтирдик ва Роббимизга ҳеч кимни шерик қилмаймиз», — деди. Аллоҳ ўз Пайғамбарига (Жин сурасини): «Айт: Менга ваҳий қилинди...» — деб нозил қилди; унга нозил қилинган нарса — жинларнинг (ўзаро) суҳбати эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَرَأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِيمَا أُمِرَ، وَسَكَتَ فِيمَا أُمِرَ ‏[quran sura="19" aya_start="64" aya_end="64"]{‏وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا‏}‏ ‏[quran sura="33" aya_start="21" aya_end="21"]{‏لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ‏}‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ oʻziga jahriy (oʻqishga) buyurilgan namozlarda jahriy, maxfiy (oʻqishga) buyurilgan namozlarda maxfiy oʻqir edilar. «Robbing unutuvchi emas» (Maryam, 64). «Albatta, sizlar uchun Paygʻambar (yoʻlida) goʻzal namuna bordir» (Ahzob, 21).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ўзига жаҳрий (ўқишга) буюрилган намозларда жаҳрий, махфий (ўқишга) буюрилган намозларда махфий ўқир эдилар. «Роббинг унутувчи эмас» (Марям, 64). «Албатта, сизлар учун Пайғамбар (йўлида) гўзал намуна бордир» (Аҳзоб, 21).

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أُمِرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَسْجُدَ عَلَى سَبْعَةِ أَعْضَاءٍ، وَلاَ يَكُفَّ شَعَرًا وَلاَ ثَوْبًا الْجَبْهَةِ وَالْيَدَيْنِ وَالرُّكْبَتَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ga yetti aʼzo ustiga sajda qilishga va (namozda) kiyim yoki sochni yigʻmaslikka buyurildi. Oʻsha aʼzolar: peshana (burun uchi bilan birga), ikki qoʻl, ikki tizza va ikki oyoq (panjalari)dir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ га етти аъзо устига сажда қилишга ва (намозда) кийим ёки сочни йиғмасликка буюрилди. Ўша аъзолар: пешана (бурун учи билан бирга), икки қўл, икки тизза ва икки оёқ (панжалари)дир.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أُمِرْنَا أَنْ نَسْجُدَ عَلَى سَبْعَةِ أَعْظُمٍ وَلاَ نَكُفَّ ثَوْبًا وَلاَ شَعَرًا ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bizga yetti suyak ustiga sajda qilishga va kiyim yoki sochni yigʻmaslikka buyurildi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бизга етти суяк устига сажда қилишга ва кийим ёки сочни йиғмасликка буюрилди», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أَسْجُدَ عَلَى سَبْعَةِ أَعْظُمٍ عَلَى الْجَبْهَةِ ـ وَأَشَارَ بِيَدِهِ عَلَى أَنْفِهِ ـ وَالْيَدَيْنِ، وَالرُّكْبَتَيْنِ وَأَطْرَافِ الْقَدَمَيْنِ، وَلاَ نَكْفِتَ الثِّيَابَ وَالشَّعَرَ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Menga yetti suyak ustiga — peshana (burun uchi bilan birga)» — Paygʻambar ﷺ burunlariga ishora qildilar — «ikki qoʻl, ikki tizza va ikki oyoq (panjalari) ustiga — sajda qilishga va kiyim yoki sochni yigʻmaslikka buyurildi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Менга етти суяк устига — пешана (бурун учи билан бирга)» — Пайғамбар ﷺ бурунларига ишора қилдилар — «икки қўл, икки тизза ва икки оёқ (панжалари) устига — сажда қилишга ва кийим ёки сочни йиғмасликка буюрилди», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ـ وَهْوَ ابْنُ زَيْدٍ ـ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أُمِرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَسْجُدَ عَلَى سَبْعَةِ أَعْظُمٍ، وَلاَ يَكُفَّ ثَوْبَهُ وَلاَ شَعَرَهُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ga yetti suyak ustiga sajda qilishga va kiyim yoki sochni yigʻmaslikka buyurildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ га етти суяк устига сажда қилишга ва кийим ёки сочни йиғмасликка буюрилди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أَسْجُدَ عَلَى سَبْعَةٍ، لاَ أَكُفُّ شَعَرًا وَلاَ ثَوْبًا ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Menga yetti (suyak) ustiga sajda qilishga va soch yoki kiyimni yigʻmaslikka buyurildi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Менга етти (суяк) устига сажда қилишга ва соч ёки кийимни йиғмасликка буюрилди», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، ‏{‏عَنْ عَمْرٍو،‏}‏ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كُنْتُ أَعْرِفُ انْقِضَاءَ صَلاَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِالتَّكْبِيرِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning namozi tugaganini takbirni eshitib tanir edim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг намози тугаганини такбирни эшитиб танир эдим.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، قَالَ أَخْبَرَنِي كُرَيْبٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ لَيْلَةً، فَنَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا كَانَ فِي بَعْضِ اللَّيْلِ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَوَضَّأَ مِنْ شَنٍّ مُعَلَّقٍ وُضُوءًا خَفِيفًا ـ يُخَفِّفُهُ عَمْرٌو وَيُقَلِّلُهُ جِدًّا ـ ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي، فَقُمْتُ فَتَوَضَّأْتُ نَحْوًا مِمَّا تَوَضَّأَ، ثُمَّ جِئْتُ فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ، فَحَوَّلَنِي فَجَعَلَنِي عَنْ يَمِينِهِ، ثُمَّ صَلَّى مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ اضْطَجَعَ فَنَامَ حَتَّى نَفَخَ، فَأَتَاهُ الْمُنَادِي يُؤْذِنُهُ بِالصَّلاَةِ فَقَامَ مَعَهُ إِلَى الصَّلاَةِ، فَصَلَّى وَلَمْ يَتَوَضَّأْ‏.‏ قُلْنَا لِعَمْرٍو إِنَّ نَاسًا يَقُولُونَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَنَامُ عَيْنُهُ وَلاَ يَنَامُ قَلْبُهُ‏.‏ قَالَ عَمْرٌو سَمِعْتُ عُبَيْدَ بْنَ عُمَيْرٍ يَقُولُ إِنَّ رُؤْيَا الأَنْبِيَاءِ وَحْىٌ ثُمَّ قَرَأَ ‏[quran sura="37" aya_start="102" aya_end="102"]{‏إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ‏}‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kechasi men xolam Maymunaning uyida uxladim, Paygʻambar ﷺ ham (u yerda) uxladilar. U zot kechaning soʻnggi soatlarida (namozga) turdilar va osilgan mesh (teri xalta)dan yengil tahorat oldilar. (Roviy Amr tahoratning juda yengil boʻlganini taʼrifladi.) Soʻng u zot namozga turdilar, men ham turib, shunday tarzda tahorat oldim va u zotga chap tomonidan qoʻshildim. U zot meni oʻng tomoniga tortdi va Alloh xohlagancha namoz oʻqidilar. Soʻng yotib uxladilar va men u zotning nafas ovozini — muazzin u zotga (bomdod) namoz haqida xabar bergani kelguncha — eshitdim. U zot u bilan namozga (chiqib) ketdilar va (qaytadan) tahorat olmay namoz oʻqidilar. (Roviy Sufyon dedi: Biz Amrga: ‹Baʼzi odamlar: Paygʻambar ﷺ ning koʻzlari uxlaydi, lekin qalbi hech uxlamaydi, — deydi›, — dedik. Amr: ‹Ubayd ibn Umayr: Paygʻambarlarning tushlari vahiydir, — dedi›, — dedi. Soʻng u: ‹(Ey oʻgʻlim), men tushimda seni soʻyayotganimni (qurbonlik qilayotganimni) koʻryapman› (Soffot, 102) — degan (oyatni) oʻqidi.)Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир кечаси мен холам Маймунанинг уйида ухладим, Пайғамбар ﷺ ҳам (у ерда) ухладилар. У зот кечанинг сўнгги соатларида (намозга) турдилар ва осилган меш (тери халта)дан енгил таҳорат олдилар. (Ровий Амр таҳоратнинг жуда енгил бўлганини таърифлади.) Сўнг у зот намозга турдилар, мен ҳам туриб, шундай тарзда таҳорат олдим ва у зотга чап томонидан қўшилдим. У зот мени ўнг томонига тортди ва Аллоҳ хоҳлаганча намоз ўқидилар. Сўнг ётиб ухладилар ва мен у зотнинг нафас овозини — муаззин у зотга (бомдод) намоз ҳақида хабар бергани келгунча — эшитдим. У зот у билан намозга (чиқиб) кетдилар ва (қайтадан) таҳорат олмай намоз ўқидилар. (Ровий Суфён деди: Биз Амрга: ‹Баъзи одамлар: Пайғамбар ﷺ нинг кўзлари ухлайди, лекин қалби ҳеч ухламайди, — дейди›, — дедик. Амр: ‹Убайд ибн Умайр: Пайғамбарларнинг тушлари ваҳийдир, — деди›, — деди. Сўнг у: ‹(Эй ўғлим), мен тушимда сени сўяётганимни (қурбонлик қилаётганимни) кўряпман› (Соффот, 102) — деган (оятни) ўқиди.)

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ قَالَ أَقْبَلْتُ رَاكِبًا عَلَى حِمَارٍ أَتَانٍ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ قَدْ نَاهَزْتُ الاِحْتِلاَمَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي بِالنَّاسِ بِمِنًى إِلَى غَيْرِ جِدَارٍ، فَمَرَرْتُ بَيْنَ يَدَىْ بَعْضِ الصَّفِّ، فَنَزَلْتُ وَأَرْسَلْتُ الأَتَانَ تَرْتَعُ وَدَخَلْتُ فِي الصَّفِّ، فَلَمْ يُنْكِرْ ذَلِكَ عَلَىَّ أَحَدٌ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni men urgʻochi eshakka minib keldim — oʻsha paytda men endigina balogʻat yoshiga yetgan edim. Rasululloh ﷺ Minoda — devorga (qaramay) — odamlarga imomlik qilayotgan edilar. Men safning oldidan oʻtdim va eshakni oʻtlashga qoʻyib yubordim, soʻng safga qoʻshildim; mening bu ishimga hech kim eʼtiroz qilmadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир куни мен урғочи эшакка миниб келдим — ўша пайтда мен эндигина балоғат ёшига етган эдим. Расулуллоҳ ﷺ Минода — деворга (қарамай) — одамларга имомлик қилаётган эдилар. Мен сафнинг олдидан ўтдим ва эшакни ўтлашга қўйиб юбордим, сўнг сафга қўшилдим; менинг бу ишимга ҳеч ким эътироз қилмади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ الضُّبَعِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ إِنَّ أَوَّلَ جُمُعَةٍ جُمِّعَتْ بَعْدَ جُمُعَةٍ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَسْجِدِ عَبْدِ الْقَيْسِ بِجُوَاثَى مِنَ الْبَحْرَيْنِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ning masjidida oʻqilgan juma namozidan keyin oʻqilgan birinchi juma namozi — Bahraindagi Javosda Abdulqays (qabilasi)ning masjidida boʻldi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ нинг масжидида ўқилган жума намозидан кейин ўқилган биринчи жума намози — Баҳраиндаги Жавосда Абдулқайс (қабиласи)нинг масжидида бўлди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ الْغَسِيلِ، قَالَ حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ صَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمِنْبَرَ وَكَانَ آخِرَ مَجْلِسٍ جَلَسَهُ مُتَعَطِّفًا مِلْحَفَةً عَلَى مَنْكِبَيْهِ، قَدْ عَصَبَ رَأْسَهُ بِعِصَابَةٍ دَسِمَةٍ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَيُّهَا النَّاسُ إِلَىَّ ‏"‏‏.‏ فَثَابُوا إِلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ هَذَا الْحَىَّ مِنَ الأَنْصَارِ يَقِلُّونَ، وَيَكْثُرُ النَّاسُ، فَمَنْ وَلِيَ شَيْئًا مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَطَاعَ أَنْ يَضُرَّ فِيهِ أَحَدًا أَوْ يَنْفَعَ فِيهِ أَحَدًا، فَلْيَقْبَلْ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَيَتَجَاوَزْ عَنْ مُسِيِّهِمْ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Paygʻambar ﷺ minbarga chiqdilar — bu u zot ishtirok etgan soʻnggi (yigʻin) edi. U zot yelkalarini katta toʻn bilan oʻragan va boshlarini yogʻli boylam (latta) bilan bogʻlagan edilar. U zot Allohga hamd va sano aytib: «Ey odamlar, mening oldimga kelinglar», — dedilar. Bas, odamlar kelib, u zotning atrofiga yigʻildi; soʻng u zot: «Ammo baʼdu. Bundan keyin ansorlar kamayadi va boshqa odamlar koʻpayadi. Bas, kimki Muhammad ummatiga hokim boʻlsa va odamlarga zarar yoki foyda yetkazish qudratiga ega boʻlsa, ularning (ansorlarning) yaxshilari (qilgan)dan yaxshilikni qabul qilsin va ularning xato qiluvchilari(ning xatosini) avf etsin», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир куни Пайғамбар ﷺ минбарга чиқдилар — бу у зот иштирок этган сўнгги (йиғин) эди. У зот елкаларини катта тўн билан ўраган ва бошларини ёғли бойлам (латта) билан боғлаган эдилар. У зот Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб: «Эй одамлар, менинг олдимга келинглар», — дедилар. Бас, одамлар келиб, у зотнинг атрофига йиғилди; сўнг у зот: «Аммо баъду. Бундан кейин ансорлар камаяди ва бошқа одамлар кўпаяди. Бас, кимки Муҳаммад умматига ҳоким бўлса ва одамларга зарар ёки фойда етказиш қудратига эга бўлса, уларнинг (ансорларнинг) яхшилари (қилган)дан яхшиликни қабул қилсин ва уларнинг хато қилувчилари(нинг хатосини) авф эцин», — дедилар.

حَدَّثَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، عَنِ الزُّبَيْدِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَقَامَ النَّاسُ مَعَهُ، فَكَبَّرَ وَكَبَّرُوا مَعَهُ، وَرَكَعَ وَرَكَعَ نَاسٌ مِنْهُمْ، ثُمَّ سَجَدَ وَسَجَدُوا مَعَهُ، ثُمَّ قَامَ لِلثَّانِيَةِ فَقَامَ الَّذِينَ سَجَدُوا وَحَرَسُوا إِخْوَانَهُمْ، وَأَتَتِ الطَّائِفَةُ الأُخْرَى فَرَكَعُوا وَسَجَدُوا مَعَهُ، وَالنَّاسُ كُلُّهُمْ فِي صَلاَةٍ، وَلَكِنْ يَحْرُسُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Paygʻambar ﷺ xavf namoziga imomlik qildilar va odamlar u zot orqasida turdi. U zot takbir (Allohu akbar) aytdi va odamlar ham shunday aytdi. U zot rukuʼ qildi va ulardan baʼzilari rukuʼ qildi. Soʻng u zot sajda qildi va ular ham sajda qildi. Soʻng u zot ikkinchi rakatga turdi va birinchi rakatni oʻqigan (guruh) ketib, (din) qardoshlarini qoʻriqladi. Ikkinchi guruh u zotga qoʻshildi va u zot bilan rukuʼ hamda sajda qildi. Barcha odamlar namozda edi, lekin ular namoz paytida bir-birini qoʻriqladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир куни Пайғамбар ﷺ хавф намозига имомлик қилдилар ва одамлар у зот орқасида турди. У зот такбир (Аллоҳу акбар) айтди ва одамлар ҳам шундай айтди. У зот рукуъ қилди ва улардан баъзилари рукуъ қилди. Сўнг у зот сажда қилди ва улар ҳам сажда қилди. Сўнг у зот иккинчи ракатга турди ва биринчи ракатни ўқиган (гуруҳ) кетиб, (дин) қардошларини қўриқлади. Иккинчи гуруҳ у зотга қўшилди ва у зот билан рукуъ ҳамда сажда қилди. Барча одамлар намозда эди, лекин улар намоз пайтида бир-бирини қўриқлади.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ شَهِدْتُ الْعِيدَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ فَكُلُّهُمْ كَانُوا يُصَلُّونَ قَبْلَ الْخُطْبَةِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men iyd namozini Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bilan oʻqidim; ularning hammasi namozni xutbadan oldin oʻqidi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен ийд намозини Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон билан ўқидим; уларнинг ҳаммаси намозни хутбадан олдин ўқиди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى يَوْمَ الْفِطْرِ رَكْعَتَيْنِ، لَمْ يُصَلِّ قَبْلَهَا وَلاَ بَعْدَهَا، ثُمَّ أَتَى النِّسَاءَ وَمَعَهُ بِلاَلٌ، فَأَمَرَهُنَّ بِالصَّدَقَةِ، فَجَعَلْنَ يُلْقِينَ، تُلْقِي الْمَرْأَةُ خُرْصَهَا وَسِخَابَهَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Iyd-ul-fitr kuni ikki rakat namoz oʻqidilar va undan oldin ham, keyin ham (nafl) namoz oʻqimadilar. Soʻng Bilol bilan birga ayollar tomonga borib, ularga sadaqa berishni buyurdilar; bas, ular (sadaqaga) sirgʻa va marjonlarini bera boshladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ийд-ул-фитр куни икки ракат намоз ўқидилар ва ундан олдин ҳам, кейин ҳам (нафл) намоз ўқимадилар. Сўнг Билол билан бирга аёллар томонга бориб, уларга садақа беришни буюрдилар; бас, улар (садақага) сирға ва маржонларини бера бошлади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَرْعَرَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَا الْعَمَلُ فِي أَيَّامِ الْعَشْرِ أَفْضَلَ مِنَ الْعَمَلِ فِي هَذِهِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا وَلاَ الْجِهَادُ قَالَ ‏"‏ وَلاَ الْجِهَادُ، إِلاَّ رَجُلٌ خَرَجَ يُخَاطِرُ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ فَلَمْ يَرْجِعْ بِشَىْءٍ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Hech qanday yaxshi amallar shu (Zulhijjaning dastlabki oʻn) kunlarida qilingandan koʻra (boshqa kunlarda qilinsa) afzal emas», — dedilar. Shunda Paygʻambar ﷺ ning baʼzi sahobalari: «Jihod ham (afzal) emasmi?» — dedi. U zot: «Jihod ham (afzal) emas — faqat oʻzini va molini (Alloh yoʻlida) xavf ostiga qoʻyib (jihod qilgan) va ularning hech birini (qaytarib) keltirmagan kishi (jihodi) mustasno», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ҳеч қандай яхши амаллар шу (Зулҳижжанинг дастлабки ўн) кунларида қилингандан кўра (бошқа кунларда қилинса) афзал эмас», — дедилар. Шунда Пайғамбар ﷺ нинг баъзи саҳобалари: «Жиҳод ҳам (афзал) эмасми?» — деди. У зот: «Жиҳод ҳам (афзал) эмас — фақат ўзини ва молини (Аллоҳ йўлида) хавф остига қўйиб (жиҳод қилган) ва уларнинг ҳеч бирини (қайтариб) келтирмаган киши (жиҳоди) мустасно», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، قَالَ خَرَجْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فِطْرٍ أَوْ أَضْحَى، فَصَلَّى ثُمَّ خَطَبَ، ثُمَّ أَتَى النِّسَاءَ فَوَعَظَهُنَّ وَذَكَّرَهُنَّ، وَأَمَرَهُنَّ بِالصَّدَقَةِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men (bolaligimda) Paygʻambar ﷺ bilan Iyd-ul-fitr yoki Iyd-ul-azha kuni chiqdim. Paygʻambar ﷺ namoz oʻqidilar, soʻng xutba qildilar, soʻng ayollar tomonga borib, ularga vaʼz va nasihat qildilar va ularni sadaqa berishga buyurdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен (болалигимда) Пайғамбар ﷺ билан Ийд-ул-фитр ёки Ийд-ул-азҳа куни чиқдим. Пайғамбар ﷺ намоз ўқидилар, сўнг хутба қилдилар, сўнг аёллар томонга бориб, уларга ваъз ва насиҳат қилдилар ва уларни садақа беришга буюрдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَدِيُّ بْنُ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ يَوْمَ الْفِطْرِ، فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ لَمْ يُصَلِّ قَبْلَهَا وَلاَ بَعْدَهَا وَمَعَهُ بِلاَلٌ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Iyd-ul-fitr kuni chiqdilar va ikki rakat namoz oʻqidilar; undan oldin ham, keyin ham boshqa (nafl) namoz oʻqimadilar; oʻsha paytda Bilol u zot bilan birga edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ийд-ул-фитр куни чиқдилар ва икки ракат намоз ўқидилар; ундан олдин ҳам, кейин ҳам бошқа (нафл) намоз ўқимадилар; ўша пайтда Билол у зот билан бирга эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، بَاتَ عِنْدَ مَيْمُونَةَ، وَهْىَ خَالَتُهُ، فَاضْطَجَعْتُ فِي عَرْضِ وِسَادَةٍ، وَاضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَهْلُهُ فِي طُولِهَا، فَنَامَ حَتَّى انْتَصَفَ اللَّيْلُ أَوْ قَرِيبًا مِنْهُ، فَاسْتَيْقَظَ يَمْسَحُ النَّوْمَ عَنْ وَجْهِهِ، ثُمَّ قَرَأَ عَشْرَ آيَاتٍ مِنْ آلِ عِمْرَانَ، ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى شَنٍّ مُعَلَّقَةٍ، فَتَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي فَصَنَعْتُ مِثْلَهُ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَوَضَعَ يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى رَأْسِي، وَأَخَذَ بِأُذُنِي يَفْتِلُهَا، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ أَوْتَرَ، ثُمَّ اضْطَجَعَ حَتَّى جَاءَهُ الْمُؤَذِّنُ فَقَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ، خَرَجَ فَصَلَّى الصُّبْحَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kechasi men Maymunaning (xolamning) uyida tun oʻtkazdim. Men toʻshakka koʻndalang yotdim, Rasululloh ﷺ va zavjalari esa uzunasiga yotdi. Paygʻambar ﷺ yarim kechagacha yoki shunga yaqin (vaqt) uxladilar, soʻng uygʻonib, yuzlarini ishqab, Oli Imron surasidan oʻn oyat oʻqidilar. Rasululloh ﷺ bir mesh (teri xalta) tomonga borib, eng mukammal tarzda tahorat qildilar, soʻng namozga turdilar. Men ham shunday qildim va u zotning yoniga turdim. Paygʻambar ﷺ oʻng qoʻllarini boshimga qoʻyib, qulogʻimni (ohista) buradilar, soʻng besh marta ikki rakatdan (namoz) oʻqidilar va namozlarini vitr bilan tugatdilar. Soʻng muazzin kelguncha yotdilar, soʻng turib, ikki rakat (bomdod sunnatini) oʻqidilar, soʻng chiqib, bomdod namozini oʻqidilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир кечаси мен Маймунанинг (холамнинг) уйида тун ўтказдим. Мен тўшакка кўндаланг ётдим, Расулуллоҳ ﷺ ва завжалари эса узунасига ётди. Пайғамбар ﷺ ярим кечагача ёки шунга яқин (вақт) ухладилар, сўнг уйғониб, юзларини ишқаб, Оли Имрон сурасидан ўн оят ўқидилар. Расулуллоҳ ﷺ бир меш (тери халта) томонга бориб, энг мукаммал тарзда таҳорат қилдилар, сўнг намозга турдилар. Мен ҳам шундай қилдим ва у зотнинг ёнига турдим. Пайғамбар ﷺ ўнг қўлларини бошимга қўйиб, қулоғимни (оҳиста) бурадилар, сўнг беш марта икки ракатдан (намоз) ўқидилар ва намозларини витр билан тугатдилар. Сўнг муаззин келгунча ётдилар, сўнг туриб, икки ракат (бомдод суннатини) ўқидилар, сўнг чиқиб, бомдод намозини ўқидилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نُصِرْتُ بِالصَّبَا، وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Menga Sabo (sharqiy shamol) bilan nusrat (gʻalaba) berildi; Od qavmi esa Dabur (gʻarbiy shamol) bilan halok qilindi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Менга Сабо (шарқий шамол) билан нусрат (ғалаба) берилди; Од қавми эса Дабур (ғарбий шамол) билан ҳалок қилинди», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ انْخَسَفَتِ الشَّمْسُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَقَامَ قِيَامًا طَوِيلاً نَحْوًا مِنْ قِرَاءَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً، ثُمَّ رَفَعَ فَقَامَ قِيَامًا طَوِيلاً، وَهْوَ دُونَ الْقِيَامِ الأَوَّلِ، ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً، وَهْوَ دُونَ الرُّكُوعِ الأَوَّلِ، ثُمَّ سَجَدَ، ثُمَّ قَامَ قِيَامًا طَوِيلاً وَهْوَ دُونَ الْقِيَامِ الأَوَّلِ، ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً، وَهْوَ دُونَ الرُّكُوعِ الأَوَّلِ، ثُمَّ رَفَعَ فَقَامَ قِيَامًا طَوِيلاً، وَهْوَ دُونَ الْقِيَامِ الأَوَّلِ، ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً، وَهْوَ دُونَ الرُّكُوعِ الأَوَّلِ، ثُمَّ سَجَدَ، ثُمَّ انْصَرَفَ وَقَدْ تَجَلَّتِ الشَّمْسُ، فَقَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ، لاَ يَخْسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلاَ لِحَيَاتِهِ، فَإِذَا رَأَيْتُمْ ذَلِكَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، رَأَيْنَاكَ تَنَاوَلْتَ شَيْئًا فِي مَقَامِكَ، ثُمَّ رَأَيْنَاكَ كَعْكَعْتَ‏.‏ قَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي رَأَيْتُ الْجَنَّةَ، فَتَنَاوَلْتُ عُنْقُودًا، وَلَوْ أَصَبْتُهُ لأَكَلْتُمْ مِنْهُ مَا بَقِيَتِ الدُّنْيَا، وَأُرِيتُ النَّارَ، فَلَمْ أَرَ مَنْظَرًا كَالْيَوْمِ قَطُّ أَفْظَعَ، وَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا النِّسَاءَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا بِمَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ بِكُفْرِهِنَّ ‏"‏‏.‏ قِيلَ يَكْفُرْنَ بِاللَّهِ قَالَ ‏"‏ يَكْفُرْنَ الْعَشِيرَ، وَيَكْفُرْنَ الإِحْسَانَ، لَوْ أَحْسَنْتَ إِلَى إِحْدَاهُنَّ الدَّهْرَ كُلَّهُ، ثُمَّ رَأَتْ مِنْكَ شَيْئًا قَالَتْ مَا رَأَيْتُ مِنْكَ خَيْرًا قَطُّ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ hayotlik paytlarida quyosh tutildi. Rasululloh ﷺ tutilish namozini oʻqidilar va — kishi Baqara surasini oʻqib ulguradigan (qadar) — uzoq turdilar. Soʻng uzoq rukuʼ qildilar, soʻng birinchi turishdan qisqaroq uzoq turdilar, soʻng birinchisidan qisqaroq uzoq (yana) rukuʼ qildilar; soʻng ikki marta sajda qildilar, soʻng birinchi turishdan qisqaroq uzoq turdilar; soʻng avvalgisidan qisqaroq uzoq rukuʼ qildilar, soʻng boshlarini koʻtarib, birinchi turishdan qisqaroq uzoq turdilar, soʻng birinchi rukuʼdan qisqaroq uzoq rukuʼ qildilar, soʻng (ikki marta) sajda qilib, namozni tugatdilar. Oʻshanda quyosh (tutilishi) ochilgan edi. Paygʻambar ﷺ soʻng: «Quyosh va oy — Allohning belgilaridan ikki belgi. Ular birovning oʻlishi yoki tirilishi (tugʻilishi) sababli tutilmaydi. Bas, ularni koʻrganingizda, Allohni yodga olinglar», — dedilar. Odamlar: «Yo Rasululloh, biz sizni joyingizdan biror narsa olayotgan holda, soʻng orqaga chekinayotgan holda koʻrdik», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Men jannatni koʻrdim va uning (mevasi) shoxiga qoʻlimni choʻzdim; agar uni olganimda edi, dunyo turguncha undan yer edingiz. Men doʻzaxni ham koʻrdim va bunchalik dahshatli manzarani hech koʻrmagan edim. Men uning aholisining koʻpchiligi ayollar (ekanini) koʻrdim», — dedilar. Odamlar: «Yo Rasululloh, nega shunday?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ularning nankoʻrligi sababli», — dedilar. «Ular Allohga nankoʻrlik qiladimi?» — deb soʻraldi. Paygʻambar ﷺ: «Ular oʻz umrdoshlariga (erlariga) nankoʻrlik qiladi va yaxshilikka nankoʻrlik qiladi. Agar sen ulardan biriga butun umr yaxshilik qilsang-u, u sendan biror (yoqimsiz) narsani koʻrsa: ‹Men sendan hech yaxshilik koʻrmadim›, — der», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ҳаётлик пайтларида қуёш тутилди. Расулуллоҳ ﷺ тутилиш намозини ўқидилар ва — киши Бақара сурасини ўқиб улгурадиган (қадар) — узоқ турдилар. Сўнг узоқ рукуъ қилдилар, сўнг биринчи туришдан қисқароқ узоқ турдилар, сўнг биринчисидан қисқароқ узоқ (яна) рукуъ қилдилар; сўнг икки марта сажда қилдилар, сўнг биринчи туришдан қисқароқ узоқ турдилар; сўнг аввалгисидан қисқароқ узоқ рукуъ қилдилар, сўнг бошларини кўтариб, биринчи туришдан қисқароқ узоқ турдилар, сўнг биринчи рукуъдан қисқароқ узоқ рукуъ қилдилар, сўнг (икки марта) сажда қилиб, намозни тугатдилар. Ўшанда қуёш (тутилиши) очилган эди. Пайғамбар ﷺ сўнг: «Қуёш ва ой — Аллоҳнинг белгиларидан икки белги. Улар бировнинг ўлиши ёки тирилиши (туғилиши) сабабли тутилмайди. Бас, уларни кўрганингизда, Аллоҳни ёдга олинглар», — дедилар. Одамлар: «Ё Расулуллоҳ, биз сизни жойингиздан бирор нарса олаётган ҳолда, сўнг орқага чекинаётган ҳолда кўрдик», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Мен жаннатни кўрдим ва унинг (меваси) шохига қўлимни чўздим; агар уни олганимда эди, дунё тургунча ундан ер эдингиз. Мен дўзахни ҳам кўрдим ва бунчалик даҳшатли манзарани ҳеч кўрмаган эдим. Мен унинг аҳолисининг кўпчилиги аёллар (эканини) кўрдим», — дедилар. Одамлар: «Ё Расулуллоҳ, нега шундай?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Уларнинг нанкўрлиги сабабли», — дедилар. «Улар Аллоҳга нанкўрлик қиладими?» — деб сўралди. Пайғамбар ﷺ: «Улар ўз умрдошларига (эрларига) нанкўрлик қилади ва яхшиликка нанкўрлик қилади. Агар сен улардан бирига бутун умр яхшилик қилсанг-у, у сендан бирор (ёқимсиз) нарсани кўрса: ‹Мен сендан ҳеч яхшилик кўрмадим›, — дер», — дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، وَأَبُو النُّعْمَانِ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ ‏{‏ص‏}‏ لَيْسَ مِنْ عَزَائِمِ السُّجُودِ، وَقَدْ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْجُدُ فِيهَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Sod (surasi)ning sajdasi vojib (sajda) emas; lekin men Paygʻambar ﷺ ni uni oʻqiyotib sajda qilayotgan holda koʻrdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Сод (сураси)нинг саждаси вожиб (сажда) эмас; лекин мен Пайғамбар ﷺ ни уни ўқиётиб сажда қилаётган ҳолда кўрдим.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَجَدَ بِالنَّجْمِ وَسَجَدَ مَعَهُ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْجِنُّ وَالإِنْسُ‏.‏ وَرَوَاهُ ابْنُ طَهْمَانَ عَنْ أَيُّوبَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Najm (surasi)ni oʻqiyotib sajda qildilar; u zot bilan birga musulmonlar, mushriklar, jinlar va barcha insonlar sajda qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Нажм (сураси)ни ўқиётиб сажда қилдилар; у зот билан бирга мусулмонлар, мушриклар, жинлар ва барча инсонлар сажда қилди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَاصِمٍ، وَحُصَيْنٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم تِسْعَةَ عَشَرَ يَقْصُرُ، فَنَحْنُ إِذَا سَافَرْنَا تِسْعَةَ عَشَرَ قَصَرْنَا، وَإِنْ زِدْنَا أَتْمَمْنَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bir marta oʻn toʻqqiz kun turdilar va namozlarni qisqartirib oʻqidilar. Bas, biz safarda oʻn toʻqqiz kun (turgan)da, namozni qisqartirar edik; lekin undan uzoqroq (muddat) safarda (turgan)da, toʻliq namoz oʻqir edik.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бир марта ўн тўққиз кун турдилар ва намозларни қисқартириб ўқидилар. Бас, биз сафарда ўн тўққиз кун (турган)да, намозни қисқартирар эдик; лекин ундан узоқроқ (муддат) сафарда (турган)да, тўлиқ намоз ўқир эдик.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ الْبَرَّاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ لِصُبْحِ رَابِعَةٍ يُلَبُّونَ بِالْحَجِّ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً إِلاَّ مَنْ مَعَهُ الْهَدْىُ‏.‏ تَابَعَهُ عَطَاءٌ عَنْ جَابِرٍ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ va sahobalari Zulhijjaning toʻrtinchi kuni ertalabida — haj qilishni niyat qilib, talbiya aytgan holda — Makkaga yetib keldilar. Paygʻambar ﷺ sahobalarini — Hadyi (qurbonlik mol)i boʻlganlardan boshqasini — haj oʻrniga umra uchun ehrom bogʻlashga buyurdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ва саҳобалари Зулҳижжанинг тўртинчи куни эрталабида — ҳаж қилишни ният қилиб, талбия айтган ҳолда — Маккага етиб келдилар. Пайғамбар ﷺ саҳобаларини — Ҳадйи (қурбонлик мол)и бўлганлардан бошқасини — ҳаж ўрнига умра учун эҳром боғлашга буюрдилар.

وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ الْمُعَلِّمِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَجْمَعُ بَيْنَ صَلاَةِ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ إِذَا كَانَ عَلَى ظَهْرِ سَيْرٍ، وَيَجْمَعُ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ safarlarda peshin va asr namozlarini birga oʻqir, shuningdek shom va xufton namozlarini ham birga oʻqir edilar. Anas ibn Molik rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ safarlarda shom va xufton namozlarini birga oʻqir edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ сафарларда пешин ва аср намозларини бирга ўқир, шунингдек шом ва хуфтон намозларини ҳам бирга ўқир эдилар. Анас ибн Молик ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ сафарларда шом ва хуфтон намозларини бирга ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ أَبِي مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ يَتَهَجَّدُ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ أَنْتَ قَيِّمُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَنْ فِيهِنَّ وَلَكَ الْحَمْدُ، لَكَ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَنْ فِيهِنَّ، وَلَكَ الْحَمْدُ أَنْتَ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ، وَلَكَ الْحَمْدُ أَنْتَ الْحَقُّ، وَوَعْدُكَ الْحَقُّ، وَلِقَاؤُكَ حَقٌّ، وَقَوْلُكَ حَقٌّ، وَالْجَنَّةُ حَقٌّ، وَالنَّارُ حَقٌّ، وَالنَّبِيُّونَ حَقٌّ، وَمُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم حَقٌّ، وَالسَّاعَةُ حَقٌّ، اللَّهُمَّ لَكَ أَسْلَمْتُ، وَبِكَ آمَنْتُ وَعَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ، وَإِلَيْكَ أَنَبْتُ، وَبِكَ خَاصَمْتُ، وَإِلَيْكَ حَاكَمْتُ، فَاغْفِرْ لِي مَا قَدَّمْتُ وَمَا أَخَّرْتُ، وَمَا أَسْرَرْتُ وَمَا أَعْلَنْتُ، أَنْتَ الْمُقَدِّمُ وَأَنْتَ الْمُؤَخِّرُ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ ـ أَوْ لاَ إِلَهَ غَيْرُكَ ـ ‏"‏‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَزَادَ عَبْدُ الْكَرِيمِ أَبُو أُمَيَّةَ ‏"‏ وَلاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ أَبِي مُسْلِمٍ سَمِعَهُ مِنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ kechasi tahajjud namozi uchun turganlarida: «Allohumma lakal-hamd. Anta qoyyimus-samavaati val-arz va man fiyhinna. Va lakal-hamd, laka mulkus-samavaati val-arz va man fiyhinna. Va lakal-hamd, anta nuurus-samavaati val-arz. Va lakal-hamd, antal-haqq, va vaʼdukal-haqq, va liqoouka haqq, va qovluka haqq, val-jannatu haqq, van-naaru haqq, van-nabiyyuuna haqq. Va Muhammadun (sallallohu alayhi va sallam) haqq, vas-saaʼatu haqq. Allohumma laka aslamtu, va bika aamantu, va alayka tavakkaltu, va ilayka anabtu, va bika xoosamtu, va ilayka haakamtu, fagʻfir lii maa qoddamtu va maa axxortu, va maa asrortu va maa aʼlantu. Antal-muqoddim va antal-muaxxir, laa ilaaha illaa anta (yoki: laa ilaaha gʻayruka). (Allohim, barcha hamd Senga xosdir; Sen — osmonlar va yer hamda ulardagi (barcha) narsani tutib turuvchisan. Barcha hamd Senga xosdir; osmonlar va yer hamda ulardagi (barcha) narsaning mulki Senga xosdir. Barcha hamd Senga xosdir; Sen — osmonlar va yerning nurisan. Barcha hamd Senga xosdir; Sen — osmonlar va yerning podshohisan. Barcha hamd Senga xosdir; Sen — Haqsan, vaʼdang — haq, Senga roʻbaroʻ kelish — haq, soʻzing — haq, jannat — haq, doʻzax — haq va paygʻambarlar — haq. Muhammad ﷺ — haq va Soat (Qiyomat) — haq. Allohim, Senga taslim boʻldim, Senga iymon keltirdim, Senga tavakkal qildim, Senga (tavba bilan) qaytdim, Sen (yordaming) bilan (kofirlar bilan) bahslashdim, Seni hakam qildim. Bas, mening avval qilgan va keyin qiladigan, yashirin va oshkora (gunoh)larimni magʻfirat qil. Sen — (baʼzilarni) oldinga oʻtkazuvchi va Sen — (baʼzilarni) orqaga suruvchisan; Sendan boshqa haq maʼbud yoʻq)», — der edilar. Sufyon: «Abdulkarim Abu Umayya yuqoridagiga: ‹Va laa havla va laa quvvata illaa billaah (Allohdan boshqa (gunohlardan saqlovchi) kuch va (toatga) quvvat yoʻq)›, — deganini qoʻshdi», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ кечаси таҳажжуд намози учун турганларида: «Аллоҳумма лакал-ҳамд. Анта қоййимус-самаваати вал-арз ва ман фийҳинна. Ва лакал-ҳамд, лака мулкус-самаваати вал-арз ва ман фийҳинна. Ва лакал-ҳамд, анта нуурус-самаваати вал-арз. Ва лакал-ҳамд, антал-ҳаққ, ва ваъдукал-ҳаққ, ва лиқооука ҳаққ, ва қовлука ҳаққ, вал-жаннату ҳаққ, ван-наару ҳаққ, ван-набийюуна ҳаққ. Ва Муҳаммадун (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳаққ, вас-сааъату ҳаққ. Аллоҳумма лака асламту, ва бика ааманту, ва алайка таваккалту, ва илайка анабту, ва бика хоосамту, ва илайка ҳаакамту, фағфир лии маа қоддамту ва маа аххорту, ва маа асрорту ва маа аъланту. Антал-муқоддим ва антал-муаххир, лаа илааҳа иллаа анта (ёки: лаа илааҳа ғайрука). (Аллоҳим, барча ҳамд Сенга хосдир; Сен — осмонлар ва ер ҳамда улардаги (барча) нарсани тутиб турувчисан. Барча ҳамд Сенга хосдир; осмонлар ва ер ҳамда улардаги (барча) нарсанинг мулки Сенга хосдир. Барча ҳамд Сенга хосдир; Сен — осмонлар ва ернинг нурисан. Барча ҳамд Сенга хосдир; Сен — осмонлар ва ернинг подшоҳисан. Барча ҳамд Сенга хосдир; Сен — Ҳақсан, ваъданг — ҳақ, Сенга рўбарў келиш — ҳақ, сўзинг — ҳақ, жаннат — ҳақ, дўзах — ҳақ ва пайғамбарлар — ҳақ. Муҳаммад ﷺ — ҳақ ва Соат (Қиёмат) — ҳақ. Аллоҳим, Сенга таслим бўлдим, Сенга иймон келтирдим, Сенга таваккал қилдим, Сенга (тавба билан) қайтдим, Сен (ёрдаминг) билан (кофирлар билан) баҳслашдим, Сени ҳакам қилдим. Бас, менинг аввал қилган ва кейин қиладиган, яширин ва ошкора (гуноҳ)ларимни мағфират қил. Сен — (баъзиларни) олдинга ўтказувчи ва Сен — (баъзиларни) орқага сурувчисан; Сендан бошқа ҳақ маъбуд йўқ)», — дер эдилар. Суфён: «Абдулкарим Абу Умайя юқоридагига: ‹Ва лаа ҳавла ва лаа қуввата иллаа биллааҳ (Аллоҳдан бошқа (гуноҳлардан сақловчи) куч ва (тоатга) қувват йўқ)›, — деганини қўшди», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ صَلاَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً‏.‏ يَعْنِي بِاللَّيْلِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning namozi — yaʼni tungi namozi — oʻn uch rakat boʻlar edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг намози — яъни тунги намози — ўн уч ракат бўлар эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُرِيتُ النَّارَ فَإِذَا أَكْثَرُ أَهْلِهَا النِّسَاءُ يَكْفُرْنَ ‏"‏‏.‏ قِيلَ أَيَكْفُرْنَ بِاللَّهِ قَالَ ‏"‏ يَكْفُرْنَ الْعَشِيرَ، وَيَكْفُرْنَ الإِحْسَانَ، لَوْ أَحْسَنْتَ إِلَى إِحْدَاهُنَّ الدَّهْرَ ثُمَّ رَأَتْ مِنْكَ شَيْئًا قَالَتْ مَا رَأَيْتُ مِنْكَ خَيْرًا قَطُّ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Menga doʻzax koʻrsatildi; uning ahlining koʻpchiligi noshukr ayollar ekan», — dedilar. «Ular Allohga kufr keltiradimi?» — deb soʻraldi. U zot: «Ular erlariga noshukrlik qiladilar, (koʻrsatilgan) yaxshilikka noshukrlik qiladilar. Sen ulardan biriga umr boʻyi yaxshilik qilsang-u, soʻng u sendan (oʻziga yoqmagan) biror narsani koʻrsa: ‹Sendan hech qachon yaxshilik koʻrmadim!› — deydi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Менга дўзах кўрсатилди; унинг аҳлининг кўпчилиги ношукр аёллар экан», — дедилар. «Улар Аллоҳга куфр келтирадими?» — деб сўралди. У зот: «Улар эрларига ношукрлик қиладилар, (кўрсатилган) яхшиликка ношукрлик қиладилар. Сен улардан бирига умр бўйи яхшилик қилсанг-у, сўнг у сендан (ўзига ёқмаган) бирор нарсани кўрса: ‹Сендан ҳеч қачон яхшилик кўрмадим!› — дейди», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ، أَنَّ هِرَقْلَ، قَالَ لَهُ سَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ‏.‏ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ، فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ، لاَ يَسْخَطُهُ أَحَدٌ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon menga xabar berdiki, Hiraql unga shunday dedi: «Men sendan ular (Muhammadning izdoshlari) koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi deb soʻradim, sen koʻpayyaptini aytding. Darhaqiqat, iymon ishi toʻliq boʻlgunicha shunday (boʻladi). Men sendan birortasi uning diniga (Islomga) kirganidan keyin undan norozi boʻlib, (dinni) tark etayaptimi deb soʻradim, sen yoʻq deding. Darhaqiqat, bu — chin iymon (alomati)dir: uning xushligi qalbga kirib, u bilan toʻliq aralashganida, hech kim undan norozi boʻla olmaydi.»Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Суфён менга хабар бердики, Ҳирақл унга шундай деди: «Мен сендан улар (Муҳаммаднинг издошлари) кўпайяптими ёки камайяптими деб сўрадим, сен кўпайяптини айтдинг. Дарҳақиқат, иймон иши тўлиқ бўлгунича шундай (бўлади). Мен сендан бирортаси унинг динига (Исломга) кирганидан кейин ундан норози бўлиб, (динни) тарк этаяптими деб сўрадим, сен йўқ дединг. Дарҳақиқат, бу — чин иймон (аломати)дир: унинг хушлиги қалбга кириб, у билан тўлиқ аралашганида, ҳеч ким ундан норози бўла олмайди.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الشَّيْبَانِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ مَاتَ إِنْسَانٌ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُهُ فَمَاتَ بِاللَّيْلِ فَدَفَنُوهُ لَيْلاً، فَلَمَّا أَصْبَحَ أَخْبَرُوهُ فَقَالَ ‏"‏ مَا مَنَعَكُمْ أَنْ تُعْلِمُونِي ‏"‏‏.‏ قَالُوا كَانَ اللَّيْلُ فَكَرِهْنَا ـ وَكَانَتْ ظُلْمَةٌ ـ أَنْ نَشُقَّ عَلَيْكَ‏.‏ فَأَتَى قَبْرَهُ فَصَلَّى عَلَيْهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi vafot etdi — Rasululloh ﷺ uni (kasal paytida) ziyorat qilar edilar. U kechasi vafot etdi va (odamlar) uni kechasi dafn qildi. Ertalab ular Paygʻambar ﷺ ga (uning oʻlimini) xabar qildi. U zot: «Sizlarni menga xabar berishdan nima toʻsdi?» — dedilar. Ular: «Tun edi, qorongʻi kecha edi; shuning uchun biz sizni bezovta qilishni yoqtirmadik», — dedi. Paygʻambar ﷺ uning qabriga borib, (janoza) namozini oʻqidilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши вафот этди — Расулуллоҳ ﷺ уни (касал пайтида) зиёрат қилар эдилар. У кечаси вафот этди ва (одамлар) уни кечаси дафн қилди. Эрталаб улар Пайғамбар ﷺ га (унинг ўлимини) хабар қилди. У зот: «Сизларни менга хабар беришдан нима тўсди?» — дедилар. Улар: «Тун эди, қоронғи кеча эди; шунинг учун биз сизни безовта қилишни ёқтирмадик», — деди. Пайғамбар ﷺ унинг қабрига бориб, (жаноза) намозини ўқидилар.