قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَأَمَّا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدٍ فَحَدَّثَنَا قَالَ حَدَّثَنِي عَمِّي، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَهُ أَنَّ عَائِشَةَ حَدَّثَتْهُ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ، قَالَتْ كَبَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَبَّرَتِ الطَّائِفَةُ الَّذِينَ صُفُّوا مَعَهُ ثُمَّ رَكَعَ فَرَكَعُوا ثُمَّ سَجَدَ فَسَجَدُوا ثُمَّ رَفَعَ فَرَفَعُوا ثُمَّ مَكَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسًا ثُمَّ سَجَدُوا هُمْ لأَنْفُسِهِمُ الثَّانِيَةَ ثُمَّ قَامُوا فَنَكَصُوا عَلَى أَعْقَابِهِمْ يَمْشُونَ الْقَهْقَرَى حَتَّى قَامُوا مِنْ وَرَائِهِمْ وَجَاءَتِ الطَّائِفَةُ الأُخْرَى فَقَامُوا فَكَبَّرُوا ثُمَّ رَكَعُوا لأَنْفُسِهِمْ ثُمَّ سَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَجَدُوا مَعَهُ ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَسَجَدُوا لأَنْفُسِهِمُ الثَّانِيَةَ ثُمَّ قَامَتِ الطَّائِفَتَانِ جَمِيعًا فَصَلُّوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَكَعَ فَرَكَعُوا ثُمَّ سَجَدَ فَسَجَدُوا جَمِيعًا ثُمَّ عَادَ فَسَجَدَ الثَّانِيَةَ وَسَجَدُوا مَعَهُ سَرِيعًا كَأَسْرَعِ الإِسْرَاعِ جَاهِدًا لاَ يَأْلُونَ سِرَاعًا ثُمَّ سَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَسَلَّمُوا فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ شَارَكَهُ النَّاسُ فِي الصَّلاَةِ كُلِّهَا .
Abu Dovud aytdi: Ubaydulloh ibn Saʼdga kelsak, u bizga (sanadi bilan) shu qissani Urva ibn az-Zubayr orqali Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi. U (Oisha roziyallohu anho) shunday dedi: «Rasululloh ﷺ takbir aytdilar, u zot bilan birga safga turgan guruh ham takbir aytdi. Soʻng u zot rukuʼ qildilar, ular ham rukuʼ qildilar; soʻng sajda qildilar, ular ham sajda qildilar; soʻng (boshlarini) koʻtardilar, ular ham koʻtardilar. Soʻng Rasululloh ﷺ oʻtirgan holda turib qoldilar, ular esa ikkinchi (sajdani) oʻzlari uchun qildilar. Soʻng ular turib, orqalari bilan tisarilib, orqaga yurib, oʻzlarining ortlarida (turgan joyga) borib turdilar. Boshqa guruh esa keldi, turib, takbir aytdilar, soʻng oʻzlari uchun rukuʼ qildilar. Soʻng Rasululloh ﷺ sajda qildilar, ular ham u zot bilan birga sajda qildilar. Soʻng Rasululloh ﷺ turdilar, ular esa ikkinchi (sajdani) oʻzlari uchun qildilar. Soʻng ikki guruh barchasi turib, Rasululloh ﷺ bilan birga namoz oʻqidilar: u zot rukuʼ qildilar, ular ham rukuʼ qildilar; soʻng sajda qildilar, barchasi ham sajda qildilar; soʻng (u zot) qaytib ikkinchi marta sajda qildilar, ular ham u zot bilan birga juda ham tez, bor kuchlari bilan, shoshilib, ortda qolmaslik uchun shoshib sajda qildilar. Soʻng Rasululloh ﷺ salom berdilar, ular ham salom berdilar. Shunday qilib, Rasululloh ﷺ turganlarida (turib turdilarki), odamlar u zot bilan namozning barchasida ishtirok etgan edilar».Абу Довуд айтди: Убайдуллоҳ ибн Саъдга келсак, у бизга (санади билан) шу қиссани Урва ибн аз-Зубайр орқали Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди. У (Оиша розияллоҳу анҳо) шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ такбир айтдилар, у зот билан бирга сафга турган гуруҳ ҳам такбир айтди. Сўнг у зот рукуъ қилдилар, улар ҳам рукуъ қилдилар; сўнг сажда қилдилар, улар ҳам сажда қилдилар; сўнг (бошларини) кўтардилар, улар ҳам кўтардилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ўтирган ҳолда туриб қолдилар, улар эса иккинчи (саждани) ўзлари учун қилдилар. Сўнг улар туриб, орқалари билан тисарилиб, орқага юриб, ўзларининг ортларида (турган жойга) бориб турдилар. Бошқа гуруҳ эса келди, туриб, такбир айтдилар, сўнг ўзлари учун рукуъ қилдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ сажда қилдилар, улар ҳам у зот билан бирга сажда қилдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ турдилар, улар эса иккинчи (саждани) ўзлари учун қилдилар. Сўнг икки гуруҳ барчаси туриб, Расулуллоҳ ﷺ билан бирга намоз ўқидилар: у зот рукуъ қилдилар, улар ҳам рукуъ қилдилар; сўнг сажда қилдилар, барчаси ҳам сажда қилдилар; сўнг (у зот) қайтиб иккинчи марта сажда қилдилар, улар ҳам у зот билан бирга жуда ҳам тез, бор кучлари билан, шошилиб, ортда қолмаслик учун шошиб сажда қилдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ салом бердилар, улар ҳам салом бердилар. Шундай қилиб, Расулуллоҳ ﷺ турганларида (туриб турдиларки), одамлар у зот билан намознинг барчасида иштирок этган эдилар».
وَصَارَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِيمَا حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، - وَهَذَا حَدِيثُ أَحْمَدَ - قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِيَاسٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، وَأَبَا، هُرَيْرَةَ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ سُئِلُوا عَنِ الْبِكْرِ، يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا ثَلاَثًا فَكُلُّهُمْ قَالُوا لاَ تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الأَشَجِّ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ أَنَّهُ شَهِدَ هَذِهِ الْقِصَّةَ حِينَ جَاءَ مُحَمَّدُ بْنُ إِيَاسِ بْنِ الْبُكَيْرِ إِلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ وَعَاصِمِ بْنِ عُمَرَ فَسَأَلَهُمَا عَنْ ذَلِكَ فَقَالاَ اذْهَبْ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ فَإِنِّي تَرَكْتُهُمَا عِنْدَ عَائِشَةَ - رضى الله عنها - ثُمَّ سَاقَ هَذَا الْخَبَرَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ هُوَ أَنَّ الطَّلاَقَ الثَّلاَثَ تَبِينُ مِنْ زَوْجِهَا مَدْخُولاً بِهَا وَغَيْرَ مَدْخُولٍ بِهَا لاَ تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ هَذَا مِثْلُ خَبَرِ الصَّرْفِ قَالَ فِيهِ ثُمَّ إِنَّهُ رَجَعَ عَنْهُ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ .
Abu Dovud aytdi: Ibn Abbosning soʻzi quyidagi (rivoyat)da boʻldi: Bizga Ahmad ibn Solih va Muhammad ibn Yahyo aytdi — bu Ahmadning hadisi —, ikkovi: bizga Abdurazzoq, u Maʼmardan, u az-Zuhriydan, u Abu Salama ibn Abdurrahmon ibn Avf va Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Savbondan, ular Muhammad ibn Iyosdan rivoyat qilishdiki, Ibn Abbos, Abu Hurayra va Abdulloh ibn Amr ibn al-Osdan eri uni uch marta taloq qilgan boqira (qiz) haqida soʻralganda, ularning barchasi: «U boshqa bir erga tegmaguncha unga halol boʻlmaydi», dedilar. Abu Dovud aytdi: Molik Yahyo ibn Saiddan, u Bukayr ibn al-Ashajjdan, u Muoviya ibn Abu Ayyoshdan rivoyat qildiki, u bu voqeani — Muhammad ibn Iyos ibn al-Bukayr Ibnuz-Zubayr va Osim ibn Umarning oldiga kelib, ulardan shu haqda soʻraganda — guvoh boʻldi. Ular ikkisi: «Ibn Abbos va Abu Hurayraning oldiga bor, men ularni Oisha (roziyallohu anho)ning huzurida qoldirib kelgan edim», dedilar. Soʻng u bu xabarni keltirdi. Abu Dovud aytdi: Ibn Abbosning soʻzi shuki, uch taloq xotinni eridan — qoʻshilgan boʻlsin yoki qoʻshilmagan boʻlsin — ajratadi, u boshqa bir erga tegmaguncha eriga halol boʻlmaydi. Bu sarf (pul almashtirish) xabariga oʻxshaydi — unda (rivoyatchi): Soʻng u (yaʼni Ibn Abbos) bundan qaytdi, dedi.Абу Довуд айтди: Ибн Аббоснинг сўзи қуйидаги (ривоят)да бўлди: Бизга Аҳмад ибн Солиҳ ва Муҳаммад ибн Яҳё айтди — бу Аҳмаднинг ҳадиси —, иккови: бизга Абдураззоқ, у Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Салама ибн Абдурраҳмон ибн Авф ва Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Савбондан, улар Муҳаммад ибн Иёсдан ривоят қилишдики, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра ва Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Осдан эри уни уч марта талоқ қилган боқира (қиз) ҳақида сўралганда, уларнинг барчаси: «У бошқа бир эрга тегмагунча унга ҳалол бўлмайди», дедилар. Абу Довуд айтди: Молик Яҳё ибн Саиддан, у Букайр ибн ал-Ашажждан, у Муовия ибн Абу Айёшдан ривоят қилдики, у бу воқеани — Муҳаммад ибн Иёс ибн ал-Букайр Ибнуз-Зубайр ва Осим ибн Умарнинг олдига келиб, улардан шу ҳақда сўраганда — гувоҳ бўлди. Улар иккиси: «Ибн Аббос ва Абу Ҳурайранинг олдига бор, мен уларни Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурида қолдириб келган эдим», дедилар. Сўнг у бу хабарни келтирди. Абу Довуд айтди: Ибн Аббоснинг сўзи шуки, уч талоқ хотинни эридан — қўшилган бўлсин ёки қўшилмаган бўлсин — ажратади, у бошқа бир эрга тегмагунча эрига ҳалол бўлмайди. Бу сарф (пул алмаштириш) хабарига ўхшайди — унда (ривоятчи): Сўнг у (яъни Ибн Аббос) бундан қайтди, деди.
قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَرَأْتُ عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ وَزِيرٍ الْمِصْرِيِّ قُلْتُ لَهُ حَدَّثَكُمْ بِشْرُ بْنُ بَكْرٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا عَطَاءٌ، عَنْ أَوْسٍ، أَخِي عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهُ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ إِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَعَطَاءٌ لَمْ يُدْرِكْ أَوْسًا وَهُوَ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ قَدِيمُ الْمَوْتِ وَالْحَدِيثُ مُرْسَلٌ وَإِنَّمَا رَوَوْهُ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ عَنْ عَطَاءٍ أَنَّ أَوْسًا .
Abu Dovud (rahimahulloh) dedi: Men Muhammad ibn Vazir al-Misriyga qiroat qilib oʻqib berdim va unga: «Sizlarga Bishr ibn Bakr rivoyat qildi», dedim. (Bishr ibn Bakr aytdi:) Bizga Avzoiy rivoyat qilib aytdi: Bizga Ato rivoyat qilib aytdi: U Uboda ibn Somitning ukasi Avsdan rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ unga oltmish nafar miskinni taomlantirish uchun oʻn besh soʼ arpa berdilar. Abu Dovud (rahimahulloh) dedi: Ato Avs (ibn Somit)ga yetishmagan, u Badr ahlidan boʻlib, erta vafot etgan. Shuning uchun bu hadis mursaldir. Buni faqat Avzoiydan, u Atodan rivoyat qilib, Avs (haqida) keltirganlar.Абу Довуд (раҳимаҳуллоҳ) деди: Мен Муҳаммад ибн Вазир ал-Мисрийга қироат қилиб ўқиб бердим ва унга: «Сизларга Бишр ибн Бакр ривоят қилди», дедим. (Бишр ибн Бакр айтди:) Бизга Авзоий ривоят қилиб айтди: Бизга Ато ривоят қилиб айтди: У Убода ибн Сомитнинг укаси Авсдан ривоят қилдики, Набий ﷺ унга олтмиш нафар мискинни таомлантириш учун ўн беш сў арпа бердилар. Абу Довуд (раҳимаҳуллоҳ) деди: Ато Авс (ибн Сомит)га етишмаган, у Бадр аҳлидан бўлиб, эрта вафот этган. Шунинг учун бу ҳадис мурсалдир. Буни фақат Авзоийдан, у Атодан ривоят қилиб, Авс (ҳақида) келтирганлар.
قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عِيسَى، يُحَدِّثُ بِهِ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَكَمَ بْنَ أَبَانَ، يُحَدِّثُ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَلَمْ يَذْكُرِ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ عَنْ عِكْرِمَةَقَالَ أَبُو دَاوُدَ كَتَبَ إِلَىَّ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ قَالَ أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، بِمَعْنَاهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Abu Dovud (rahimahulloh) dedi: Men Muhammad ibn Isoning bu hadisni rivoyat qilayotganini eshitdim. U: «Bizga Muʼtamir rivoyat qilib aytdi», dedi. U (Muʼtamir): «Men Hakam ibn Abonning bu hadisni rivoyat qilayotganini eshitdim, u Ibn Abbosni zikr qilmadi va: ‹Ikrimadan›, dedi», dedi. Abu Dovud (rahimahulloh) dedi: Husayn ibn Hurays menga (xat) yozib aytdi: Bizga Fazl ibn Muso xabar berdi: U Maʼmardan, u Hakam ibn Abondan, u Ikrimadan, u Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan shu maʼnoda rivoyat qildi.Абу Довуд (раҳимаҳуллоҳ) деди: Мен Муҳаммад ибн Исонинг бу ҳадисни ривоят қилаётганини эшитдим. У: «Бизга Муътамир ривоят қилиб айтди», деди. У (Муътамир): «Мен Ҳакам ибн Абоннинг бу ҳадисни ривоят қилаётганини эшитдим, у Ибн Аббосни зикр қилмади ва: ‹Икримадан›, деди», деди. Абу Довуд (раҳимаҳуллоҳ) деди: Ҳусайн ибн Ҳурайс менга (хат) ёзиб айтди: Бизга Фазл ибн Мусо хабар берди: У Маъмардан, у Ҳакам ибн Абондан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан шу маънода ривоят қилди.
قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَرَأْتُ عَلَى سَعِيدِ بْنِ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيِّ قُلْتُ لَهُ حَدَّثَكُمُ ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سَعِيدٍ أَبِي شُجَاعٍ، حَدَّثَنِي عُثْمَانُ بْنُ سَهْلِ بْنِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ إِنِّي لَيَتِيمٌ فِي حِجْرِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَحَجَجْتُ مَعَهُ فَجَاءَهُ أَخِي عِمْرَانُ بْنُ سَهْلٍ فَقَالَ أَكْرَيْنَا أَرْضَنَا فُلاَنَةَ بِمِائَتَىْ دِرْهَمٍ فَقَالَ دَعْهُ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ .
Abu Dovud aytdi: Men Said ibn Yaʼqub at-Toliqoniyga (hadisni) oʻqib berdim va unga dedim: Ibn al-Muborak sizlarga Said Abu Shujoʼdan rivoyat qilib aytdi: Menga Usmon ibn Sahl ibn Rofiʼ ibn Xadij hadis aytib dedi: Men Rofiʼ ibn Xadijning tarbiyasidagi yetim edim va u bilan birga haj qildim. Soʻng oldimga akam Imron ibn Sahl kelib dedi: «Yerimizni falon ayolga ikki yuz dirhamga ijaraga berdik». Shunda u dedi: «Uni qoʻy (tashla), chunki Nabiy ﷺ yerni ijaraga berishdan qaytarganlar».Абу Довуд айтди: Мен Саид ибн Яъқуб ат-Толиқонийга (ҳадисни) ўқиб бердим ва унга дедим: Ибн ал-Муборак сизларга Саид Абу Шужўдан ривоят қилиб айтди: Менга Усмон ибн Саҳл ибн Рофиъ ибн Хадиж ҳадис айтиб деди: Мен Рофиъ ибн Хадижнинг тарбиясидаги етим эдим ва у билан бирга ҳаж қилдим. Сўнг олдимга акам Имрон ибн Саҳл келиб деди: «Еримизни фалон аёлга икки юз дирҳамга ижарага бердик». Шунда у деди: «Уни қўй (ташла), чунки Набий ﷺ ерни ижарага беришдан қайтарганлар».
قَالَ أَبُو دَاوُدَ حَدَّثَنَا شَيْخٌ، مِنْ أَهْلِ وَاسِطٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مَنْصُورٍ الْحَارِثُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، وَسُئِلَ، عَنِ الدَّاذِيِّ، فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَيَشْرَبَنَّ نَاسٌ مِنْ أُمَّتِي الْخَمْرَ يُسَمُّونَهَا بِغَيْرِ اسْمِهَا " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ الدَّاذِيُّ شَرَابُ الْفَاسِقِينَ .
Abu Dovud aytadi: Bizga Vosit ahlidan boʻlgan bir shayx hadis aytib berdi. U dedi: Bizga Abu Mansur al-Horis ibn Mansur hadis aytib berib dediki: Men Sufyon as-Savriydan doziy haqida soʻralganda eshitdimki, u: Rasululloh ﷺ: «Ummatimdan baʼzi kishilar, albatta, xamr (may)ni ichadilar va uni boshqa nom bilan ataydilar», dedilar, dedi. Abu Dovud aytadi: Sufyon as-Savriy: «Doziy fosiqlarning ichimligidir», dedi.Абу Довуд айтади: Бизга Восит аҳлидан бўлган бир шайх ҳадис айтиб берди. У деди: Бизга Абу Мансур ал-Ҳорис ибн Мансур ҳадис айтиб бериб дедики: Мен Суфён ас-Саврийдан дозий ҳақида сўралганда эшитдимки, у: Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимдан баъзи кишилар, албатта, хамр (май)ни ичадилар ва уни бошқа ном билан атайдилар», дедилар, деди. Абу Довуд айтади: Суфён ас-Саврий: «Дозий фосиқларнинг ичимлигидир», деди.
قَالَ أَبُو دَاوُدَ قُرِئَ عَلَى الْحَارِثِ بْنِ مِسْكِينٍ وَأَنَا شَاهِدٌ، أَخْبَرَكُمْ أَشْهَبُ، قَالَ سُئِلَ مَالِكٌ عَنْ قَوْلِهِ " لاَ صَفَرَ " . قَالَ إِنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يُحِلُّونَ صَفَرَ يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لاَ صَفَرَ " .
Abu Dovud aytdiki: «Men hozir boʻlgan holda Horis ibn Miskinga (kitob) oʻqib eshittirildi — Ashhab sizlarga xabar berdiki, u dedi: ‹Molikdan (Nabiy ﷺning): ‹Safar yoʻq› degan soʻzlari haqida soʻraldi. U dedi: Johiliyat ahli safar (oyini bir yili) halol, (bir yili) harom qilar edilar. Bas, Nabiy ﷺ: ‹Safar yoʻq›, dedilar›».Абу Довуд айтдики: «Мен ҳозир бўлган ҳолда Ҳорис ибн Мискинга (китоб) ўқиб эшиттирилди — Ашҳаб сизларга хабар бердики, у деди: ‹Моликдан (Набий ﷺнинг): ‹Сафар йўқ› деган сўзлари ҳақида сўралди. У деди: Жоҳилият аҳли сафар (ойини бир йили) ҳалол, (бир йили) ҳаром қилар эдилар. Бас, Набий ﷺ: ‹Сафар йўқ›, дедилар›».
قَالَ أَبُو دَاوُدَ حُدِّثْتُ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يُوشِكُ الْمُسْلِمُونَ أَنْ يُحَاصَرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ حَتَّى يَكُونَ أَبْعَدُ مَسَالِحِهِمْ سَلاَحَ " .
Abu Dovud aytadi: Menga Ibn Vahbdan rivoyat qilindi. U: Bizga Jarir ibn Hozim, Ubaydulloh ibn Umardan, u Nofeʼdan, u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi, dedi. Ibn Umar dedi: Rasululloh ﷺ: «Yaqinda musulmonlar Madinaga qadar qamal qilinishadi, hatto ularning eng uzoq chegara qoʻrgʻonlari Saloh boʻlib qoladi», dedilar.Абу Довуд айтади: Менга Ибн Ваҳбдан ривоят қилинди. У: Бизга Жарир ибн Ҳозим, Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофеъдан, у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди, деди. Ибн Умар деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Яқинда мусулмонлар Мадинага қадар қамал қилинишади, ҳатто уларнинг энг узоқ чегара қўрғонлари Салоҳ бўлиб қолади», дедилар.
قَالَ أَبُو دَاوُدَ حُدِّثْتُ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يُوشِكُ الْمُسْلِمُونَ أَنْ يُحَاصَرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ حَتَّى يَكُونَ أَبْعَدَ مَسَالِحِهِمْ سَلاَحُ " .
Abu Dovud aytdi: Menga Ibn Vahbdan rivoyat qilindi, u aytdi: Menga Jarir ibn Hozim, u Ubaydulloh ibn Umardan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan rivoyat qilib aytdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Tez orada musulmonlar Madinaga qadar qamal qilinishlari yaqindir, hatto ularning eng uzoq chegara qarovulxonasi Saloh boʻladi».Абу Довуд айтди: Менга Ибн Ваҳбдан ривоят қилинди, у айтди: Менга Жарир ибн Ҳозим, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан ривоят қилиб айтди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Тез орада мусулмонлар Мадинага қадар қамал қилинишлари яқиндир, ҳатто уларнинг энг узоқ чегара қаровулхонаси Салоҳ бўлади».
قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَرَأْتُ عَلَى سَعِيدِ بْنِ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو تُمَيْلَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، قَالَ ذَكَرَ عَطَاءٌ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ مِثْلَ حَدِيثِ مُوسَى . قَالَ وَعَلَى أَهْلِ الطَّعَامِ شَيْئًا لاَ أَحْفَظُهُ .
Abu Dovud aytadi: Men Said ibn Yaʼqub at-Toliqoniyga oʻqib berdim, u aytdi: Bizga Abu Tumayla rivoyat qilib, aytdi: Bizga Muhammad ibn Isʼhoq rivoyat qilib, aytdi: Ato Jobir ibn Abdullohdan (roziyallohu anhumo) zikr qilib aytdi: Rasululloh ﷺ belgiladilar, deb Muso hadisining oʻxshashini zikr qildi. U aytdi: «Taom (don) egalariga men eslab qololmagan biror narsa (lozimdir)».Абу Довуд айтади: Мен Саид ибн Яъқуб ат-Толиқонийга ўқиб бердим, у айтди: Бизга Абу Тумайла ривоят қилиб, айтди: Бизга Муҳаммад ибн Исъҳоқ ривоят қилиб, айтди: Ато Жобир ибн Абдуллоҳдан (розияллоҳу анҳумо) зикр қилиб айтди: Расулуллоҳ ﷺ белгиладилар, деб Мусо ҳадисининг ўхшашини зикр қилди. У айтди: «Таом (дон) эгаларига мен эслаб қололмаган бирор нарса (лозимдир)».
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَجَدْتُ فِي كِتَابِي عَنْ شَيْبَانَ، - وَلَمْ أَسْمَعْهُ مِنْهُ - فَحَدَّثْنَاهُ أَبُو بَكْرٍ، - صَاحِبٌ لَنَا ثِقَةٌ - قَالَ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ رَاشِدٍ - عَنْ سُلَيْمَانَ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَوِّمُ دِيَةَ الْخَطَإِ عَلَى أَهْلِ الْقُرَى أَرْبَعَمِائَةِ دِينَارٍ أَوْ عَدْلَهَا مِنَ الْوَرِقِ يُقَوِّمُهَا عَلَى أَثْمَانِ الإِبِلِ فَإِذَا غَلَتْ رَفَعَ فِي قِيمَتِهَا وَإِذَا هَاجَتْ رُخْصًا نَقَصَ مِنْ قِيمَتِهَا وَبَلَغَتْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا بَيْنَ أَرْبَعِمِائَةِ دِينَارٍ إِلَى ثَمَانِمِائَةِ دِينَارٍ أَوْ عَدْلَهَا مِنَ الْوَرِقِ ثَمَانِيَةَ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى أَهْلِ الْبَقَرِ مِائَتَىْ بَقَرَةٍ وَمَنْ كَانَ دِيَةُ عَقْلِهِ فِي الشَّاءِ فَأَلْفَىْ شَاةٍ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ الْعَقْلَ مِيرَاثٌ بَيْنَ وَرَثَةِ الْقَتِيلِ عَلَى قَرَابَتِهِمْ فَمَا فَضَلَ فَلِلْعَصَبَةِ " . قَالَ وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الأَنْفِ إِذَا جُدِعَ الدِّيَةَ كَامِلَةً وَإِنْ جُدِعَتْ ثَنْدُوَتُهُ فَنِصْفُ الْعَقْلِ خَمْسُونَ مِنَ الإِبِلِ أَوْ عَدْلُهَا مِنَ الذَّهَبِ أَوِ الْوَرِقِ أَوْ مِائَةُ بَقَرَةٍ أَوْ أَلْفُ شَاةٍ وَفِي الْيَدِ إِذَا قُطِعَتْ نِصْفُ الْعَقْلِ وَفِي الرِّجْلِ نِصْفُ الْعَقْلِ وَفِي الْمَأْمُومَةِ ثُلُثُ الْعَقْلِ ثَلاَثٌ وَثَلاَثُونَ مِنَ الإِبِلِ وَثُلْثٌ أَوْ قِيمَتُهَا مِنَ الذَّهَبِ أَوِ الْوَرِقِ أَوِ الْبَقَرِ أَوِ الشَّاءِ وَالْجَائِفَةُ مِثْلُ ذَلِكَ وَفِي الأَصَابِعِ فِي كُلِّ أُصْبُعٍ عَشْرٌ مِنَ الإِبِلِ وَفِي الأَسْنَانِ فِي كُلِّ سِنٍّ خَمْسٌ مِنَ الإِبِلِ وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ عَقْلَ الْمَرْأَةِ بَيْنَ عَصَبَتِهَا مَنْ كَانُوا لاَ يَرِثُونَ مِنْهَا شَيْئًا إِلاَّ مَا فَضَلَ عَنْ وَرَثَتِهَا فَإِنْ قُتِلَتْ فَعَقْلُهَا بَيْنَ وَرَثَتِهَا وَهُمْ يَقْتُلُونَ قَاتِلَهُمْ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَيْسَ لِلْقَاتِلِ شَىْءٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَارِثٌ فَوَارِثُهُ أَقْرَبُ النَّاسِ إِلَيْهِ وَلاَ يَرِثُ الْقَاتِلُ شَيْئًا " . قَالَ مُحَمَّدٌ هَذَا كُلُّهُ حَدَّثَنِي بِهِ سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو دَاوُدَ مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ مِنْ أَهْلِ دِمَشْقَ هَرَبَ إِلَى الْبَصْرَةِ مِنَ الْقَتْلِ .
Abu Dovud aytdi: Men daftarimda Shaybondan (yozib olganimni) topdim, ammo uni undan eshitmagan edim, shuning uchun uni bizga Abu Bakr — bizning ishonchli doʻstimiz — soʻzlab berib aytdi: Bizga Shaybon soʻzlab berdi, bizga Muhammad — yaʼni ibn Roshid — Sulaymondan — yaʼni ibn Musodan — u Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qildi. (Bobosi) aytdi: Rasululloh ﷺ qishloq ahli uchun xato (bilan oʻldirish) diyatini toʻrt yuz dinor yoki uning kumushdagi muqobili qilib belgilar edilar. U zot uni tuyalarning narxiga qarab belgilar edilar; tuyalar qimmatlashganda diyat qiymatini koʻtarar, arzonlashganda esa qiymatidan kamaytirar edilar. Rasululloh ﷺ zamonlarida u toʻrt yuz dinor bilan sakkiz yuz dinor orasiga yetdi, yoki uning kumushdagi muqobili — sakkiz ming dirham (boʻldi). Rasululloh ﷺ sigir egalariga ikki yuz sigir, qoʻy egalariga esa ikki ming qoʻy (toʻlashga) hukm qildilar. (Bobosi) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Diyat oʻldirilganning vorislari orasida ularning qarindoshlik darajasiga koʻra (boʻlinadigan) merosdir; ortib qolgani esa asabaga (otadan boʻlgan erkak qarindoshlarga) tegishlidir», dedilar. (Bobosi) aytdi: Rasululloh ﷺ burun butunlay kesib tashlansa toʻliq diyat — bir yuz (tuya) toʻlashga, agar burun uchi kesilsa diyatning yarmi — ellik tuya yoki uning oltin yoki kumushdagi muqobili, yoki bir yuz sigir, yoki bir ming qoʻy toʻlashga hukm qildilar. Qoʻl kesilganda diyatning yarmi, oyoq (kesilganda ham) diyatning yarmi, bosh suyagiga yetgan jarohat (maʼmuma)da diyatning uchdan biri — oʻttiz uch tuya va uchdan bir, yoki uning oltin, kumush, sigir yoxud qoʻydagi qiymati (toʻlanadi); ich-koʻrak yorilgan jarohat (joifa) ham xuddi shunday. Barmoqlarda — har bir barmoq uchun oʻn tuya, tishlarda — har bir tish uchun besh tuya (toʻlanadi). Rasululloh ﷺ ayolning diyati uning asabasi (otadan boʻlgan erkak qarindoshlari) orasida boʻlishiga hukm qildilar; (asaba) uning vorislaridan ortib qolganidan boshqa hech narsasini meros olmaydi. Agar (ayol) oʻldirilsa, uning diyati vorislari orasida (boʻlinadi) va ular qotilidan qasos oladilar. Rasululloh ﷺ: «Qotilga hech narsa yoʻq; agar (oʻldirilganning) vorisi boʻlmasa, uning vorisi odamlar ichida unga eng yaqin boʻlganidir; qotil esa hech narsani meros olmaydi», dedilar. Muhammad aytdi: Bularning hammasini menga Sulaymon ibn Muso Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilib soʻzlab berdi. Abu Dovud aytdi: Muhammad ibn Roshid Damashq ahlidan boʻlib, qotldan (qochib) Basraga qochib ketgan edi.Абу Довуд айтди: Мен дафтаримда Шайбондан (ёзиб олганимни) топдим, аммо уни ундан эшитмаган эдим, шунинг учун уни бизга Абу Бакр — бизнинг ишончли дўстимиз — сўзлаб бериб айтди: Бизга Шайбон сўзлаб берди, бизга Муҳаммад — яъни ибн Рошид — Сулаймондан — яъни ибн Мусодан — у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилди. (Бобоси) айтди: Расулуллоҳ ﷺ қишлоқ аҳли учун хато (билан ўлдириш) диятини тўрт юз динор ёки унинг кумушдаги муқобили қилиб белгилар эдилар. У зот уни туяларнинг нархига қараб белгилар эдилар; туялар қимматлашганда дият қийматини кўтарар, арзонлашганда эса қийматидан камайтирар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ замонларида у тўрт юз динор билан саккиз юз динор орасига етди, ёки унинг кумушдаги муқобили — саккиз минг дирҳам (бўлди). Расулуллоҳ ﷺ сигир эгаларига икки юз сигир, қўй эгаларига эса икки минг қўй (тўлашга) ҳукм қилдилар. (Бобоси) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Дият ўлдирилганнинг ворислари орасида уларнинг қариндошлик даражасига кўра (бўлинадиган) меросдир; ортиб қолгани эса асабага (отадан бўлган эркак қариндошларга) тегишлидир», дедилар. (Бобоси) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бурун бутунлай кесиб ташланса тўлиқ дият — бир юз (туя) тўлашга, агар бурун учи кесилса диятнинг ярми — эллик туя ёки унинг олтин ёки кумушдаги муқобили, ёки бир юз сигир, ёки бир минг қўй тўлашга ҳукм қилдилар. Қўл кесилганда диятнинг ярми, оёқ (кесилганда ҳам) диятнинг ярми, бош суягига етган жароҳат (маъмума)да диятнинг учдан бири — ўттиз уч туя ва учдан бир, ёки унинг олтин, кумуш, сигир ёхуд қўйдаги қиймати (тўланади); ич-кўрак ёрилган жароҳат (жоифа) ҳам худди шундай. Бармоқларда — ҳар бир бармоқ учун ўн туя, тишларда — ҳар бир тиш учун беш туя (тўланади). Расулуллоҳ ﷺ аёлнинг дияти унинг асабаси (отадан бўлган эркак қариндошлари) орасида бўлишига ҳукм қилдилар; (асаба) унинг ворисларидан ортиб қолганидан бошқа ҳеч нарсасини мерос олмайди. Агар (аёл) ўлдирилса, унинг дияти ворислари орасида (бўлинади) ва улар қотилидан қасос оладилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Қотилга ҳеч нарса йўқ; агар (ўлдирилганнинг) вориси бўлмаса, унинг вориси одамлар ичида унга энг яқин бўлганидир; қотил эса ҳеч нарсани мерос олмайди», дедилар. Муҳаммад айтди: Буларнинг ҳаммасини менга Сулаймон ибн Мусо Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан ривоят қилиб сўзлаб берди. Абу Довуд айтди: Муҳаммад ибн Рошид Дамашқ аҳлидан бўлиб, қотлдан (қочиб) Басрага қочиб кетган эди.
قَالَ أَبُو دَاوُدَ قُرِئَ عَلَى الْحَارِثِ بْنِ مِسْكِينٍ وَأَنَا أَسْمَعُ، أَخْبَرَكَ يُوسُفُ بْنُ عَمْرٍو، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ مَالِكًا، قِيلَ لَهُ إِنَّ أَهْلَ الأَهْوَاءِ يَحْتَجُّونَ عَلَيْنَا بِهَذَا الْحَدِيثِ . قَالَ مَالِكٌ احْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِآخِرِهِ . قَالُوا أَرَأَيْتَ مَنْ يَمُوتُ وَهُوَ صَغِيرٌ قَالَ " اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ " .
Abu Dovud aytdi: al-Horis ibn Miskinga (kitob) oʻqib berildi, men eshitib turardim. (Unga): «Sizga Yusuf ibn Amr xabar berdi, unga Ibn Vahb xabar berdi» (deyildi). U (Ibn Vahb): Men Molikdan eshitdim, dedi. Unga (Molikka): «Havoyi nafs ahli (bidʼatchilar) shu hadis bilan bizga qarshi dalil keltirmoqda», deyildi. Molik: «Ularga uning oxiri bilan (qarshi) dalil keltir», dedi. (U hadisning oxirida sahobalar): «Kichkina chogʻida vafot etganni qanday deysiz?» dedilar. U zot: «Alloh ularning nima qiluvchi boʻlganlarini yaxshiroq biluvchidir», dedilar.Абу Довуд айтди: ал-Ҳорис ибн Мискинга (китоб) ўқиб берилди, мен эшитиб турардим. (Унга): «Сизга Юсуф ибн Амр хабар берди, унга Ибн Ваҳб хабар берди» (дейилди). У (Ибн Ваҳб): Мен Моликдан эшитдим, деди. Унга (Моликка): «Ҳавойи нафс аҳли (бидъатчилар) шу ҳадис билан бизга қарши далил келтирмоқда», дейилди. Молик: «Уларга унинг охири билан (қарши) далил келтир», деди. (У ҳадиснинг охирида саҳобалар): «Кичкина чоғида вафот этганни қандай дейсиз?» дедилар. У зот: «Аллоҳ уларнинг нима қилувчи бўлганларини яхшироқ билувчидир», дедилар.
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا أَصْبَحَ أَحَدُكُمْ فَلْيَقُلْ أَصْبَحْنَا وَأَصْبَحَ الْمُلْكُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ خَيْرَ هَذَا الْيَوْمِ فَتْحَهُ وَنَصْرَهُ وَنُورَهُ وَبَرَكَتَهُ وَهُدَاهُ وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا فِيهِ وَشَرِّ مَا بَعْدَهُ ثُمَّ إِذَا أَمْسَى فَلْيَقُلْ مِثْلَ ذَلِكَ " .
Abu Dovud aytdi: Shu isnod bilan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ: «Biringiz tongga yetganda, shuni aytsin: ‹Asbahna va asbahal-mulku lillahi robbil-olamin. Allohumma inni asʼaluka xayra hazal-yavmi, fathahu va nasrahu va nurahu va barakatahu va hudohu, va aʼuzu bika min sharri ma fihi va sharri ma baʼdahu (Biz tongga yetdik va butun mulk ham olamlar Robbi Alloh uchun tongga yetdi. Ey Alloh! Men Sendan shu kunning yaxshiligini — uning ochilishi, nusrati, nuri, barakasi va hidoyatini soʻrayman. Hamda Sendan undagi narsaning yomonligidan va undan keyingi narsaning yomonligidan panoh tilayman)›. Soʻng kechga yetganda shuningdek aytsin», dedilar.Абу Довуд айтди: Шу иснод билан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз тонгга етганда, шуни айтсин: ‹Асбаҳна ва асбаҳал-мулку лиллаҳи роббил-оламин. Аллоҳумма инни асъалука хайра ҳазал-явми, фатҳаҳу ва насраҳу ва нураҳу ва баракатаҳу ва ҳудоҳу, ва аъузу бика мин шарри ма фиҳи ва шарри ма баъдаҳу (Биз тонгга етдик ва бутун мулк ҳам оламлар Робби Аллоҳ учун тонгга етди. Эй Аллоҳ! Мен Сендан шу куннинг яхшилигини — унинг очилиши, нусрати, нури, баракаси ва ҳидоятини сўрайман. Ҳамда Сендан ундаги нарсанинг ёмонлигидан ва ундан кейинги нарсанинг ёмонлигидан паноҳ тилайман)›. Сўнг кечга етганда шунингдек айтсин», дедилар.