Ali ibn Abu Tolib

وَحَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنِ ابْنٍ لأَبِي، مُوسَى قَالَ سَمِعْتُ عَلِيًّا، ‏.‏ فَذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِهِ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan boshqa isnod bilan ham bu hadis Nabiy ﷺ dan shunga oʻxshash tarzda rivoyat qilingan.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан бошқа иснод билан ҳам бу ҳадис Набий ﷺ дан шунга ўхшаш тарзда ривоят қилинган.

وَحَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا بُرْدَةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ نَهَى أَوْ نَهَانِي يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u dedi: u — yaʼni Nabiy ﷺ — qaytardilar yoki meni qaytardilar — va u shunga oʻxshashini zikr qildi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у деди: у — яъни Набий ﷺ — қайтардилар ёки мени қайтардилар — ва у шунга ўхшашини зикр қилди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ نَهَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَتَخَتَّمَ فِي إِصْبَعِي هَذِهِ أَوْ هَذِهِ ‏.‏ قَالَ فَأَوْمَأَ إِلَى الْوُسْطَى وَالَّتِي تَلِيهَا ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u dedi: Rasululloh ﷺ meni uzukni barmogʻimning mana bunisiga yoki bunisiga taqishdan qaytardilar. (Roviy) dedi: u oʻrta barmoqqa va uning yonidagisiga ishora qildi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у деди: Расулуллоҳ ﷺ мени узукни бармоғимнинг мана бунисига ёки бунисига тақишдан қайтардилар. (Ровий) деди: у ўрта бармоққа ва унинг ёнидагисига ишора қилди.

حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، وَحَرْمَلَةُ، قَالاَ أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ نَهَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَقْرَأَ رَاكِعًا أَوْ سَاجِدًا ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni rukuʼ yoki sajdada (Qurʼon) oʻqishdan qaytardilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени рукуъ ёки саждада (Қуръон) ўқишдан қайтардилар.

وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ، - يَعْنِي ابْنَ كَثِيرٍ - حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، يَقُولُ نَهَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَأَنَا رَاكِعٌ أَوْ سَاجِدٌ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni rukuʼ yoki sajdada boʻlganimda Qurʼon oʻqishdan qaytardilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени рукуъ ёки саждада бўлганимда Қуръон ўқишдан қайтардилар.

وَحَدَّثَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ إِسْحَاقَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّهُ قَالَ نَهَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْقِرَاءَةِ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ وَلاَ أَقُولُ نَهَاكُمْ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni rukuʼ va sajdada (Qurʼon) oʻqishdan qaytardilar, lekin men sizlarni qaytardilar demayman.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени рукуъ ва саждада (Қуръон) ўқишдан қайтардилар, лекин мен сизларни қайтардилар демайман.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَإِسْحَاقُ، قَالاَ أَخْبَرَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ قَيْسٍ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ نَهَانِي حِبِّي صلى الله عليه وسلم أَنْ أَقْرَأَ رَاكِعًا أَوْ سَاجِدًا ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Habibim ﷺ meni rukuʼda yoki sajdada (Qurʼon) oʻqishimdan qaytardilar», dedi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Ҳабибим ﷺ мени рукуъда ёки саждада (Қуръон) ўқишимдан қайтардилар», деди.

وَحَدَّثَنَاهُ قُتَيْبَةُ، عَنْ حَاتِمِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ عَلِيٍّ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِي السُّجُودِ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni rukuʼda (Qurʼon) oʻqishimdan qaytardilar — va sajda haqida zikr qilmadi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени рукуъда (Қуръон) ўқишимдан қайтардилар — ва сажда ҳақида зикр қилмади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، ح حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَإِسْحَاقُ الْحَنْظَلِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بِشْرٍ، عَنْ مِسْعَرٍ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مِسْعَرٍ، كُلُّهُمْ عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺ dan shunga oʻxshash rivoyat qilinadi.Али (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺ дан шунга ўхшаш ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، ح وَحَدَّثَنَا رِفَاعَةُ بْنُ الْهَيْثَمِ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ - كُلُّهُمْ عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا مَرْثَدٍ الْغَنَوِيَّ وَالزُّبَيْرَ بْنَ الْعَوَّامِ وَكُلُّنَا فَارِسٌ فَقَالَ ‏"‏ انْطَلِقُوا حَتَّى تَأْتُوا رَوْضَةَ خَاخٍ فَإِنَّ بِهَا امْرَأَةً مِنَ الْمُشْرِكِينَ مَعَهَا كِتَابٌ مِنْ حَاطِبٍ إِلَى الْمُشْرِكِينَ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ بِمَعْنَى حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ meni, Abu Marsad al-Gʻanaviyni va Zubayr ibn al-Avvomni yubordilar, hammamiz otliq edik. (U zot): ‹Ravzatu Xoxga yetib borguningizgacha joʻnanglar, u yerda mushriklardan bir ayol bor, uning yonida Hotibdan mushriklarga (yozilgan) bir xat bor›, dedilar». Soʻng Ubaydulloh ibn Abu Rofiʼning Alidan (qilgan) hadisi maʼnosini zikr qildi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ мени, Абу Марсад ал-Ғанавийни ва Зубайр ибн ал-Аввомни юбордилар, ҳаммамиз отлиқ эдик. (У зот): ‹Равзату Хохга етиб боргунингизгача жўнанглар, у ерда мушриклардан бир аёл бор, унинг ёнида Ҳотибдан мушрикларга (ёзилган) бир хат бор›, дедилар». Сўнг Убайдуллоҳ ибн Абу Рофиънинг Алидан (қилган) ҳадиси маъносини зикр қилди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، - وَاللَّفْظُ لِزُهَيْرٍ - قَالَ إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ كُنَّا فِي جَنَازَةٍ فِي بَقِيعِ الْغَرْقَدِ فَأَتَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَعَدَ وَقَعَدْنَا حَوْلَهُ وَمَعَهُ مِخْصَرَةٌ فَنَكَّسَ فَجَعَلَ يَنْكُتُ بِمِخْصَرَتِهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ مَا مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ إِلاَّ وَقَدْ كَتَبَ اللَّهُ مَكَانَهَا مِنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَإِلاَّ وَقَدْ كُتِبَتْ شَقِيَّةً أَوْ سَعِيدَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلاَ نَمْكُثُ عَلَى كِتَابِنَا وَنَدَعُ الْعَمَلَ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ السَّعَادَةِ فَسَيَصِيرُ إِلَى عَمَلِ أَهْلِ السَّعَادَةِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الشَّقَاوَةِ فَسَيَصِيرُ إِلَى عَمَلِ أَهْلِ الشَّقَاوَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ أَمَّا أَهْلُ السَّعَادَةِ فَيُيَسَّرُونَ لِعَمَلِ أَهْلِ السَّعَادَةِ وَأَمَّا أَهْلُ الشَّقَاوَةِ فَيُيَسَّرُونَ لِعَمَلِ أَهْلِ الشَّقَاوَةِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏{‏ فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى * وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى * وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى * وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى‏}‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Baqiʼul-Gʻarqaddagi bir janozada edik. Shunda oldimizga Rasululloh ﷺ keldilar va oʻtirdilar, biz ham u zotning atroflarida oʻtirdik. U zotning yonlarida bir hassa bor edi, (u zot boshlarini) egib, hassalari bilan yerni chizgilay boshladilar. Soʻng dedilar: «Sizlardan birortangiz, (umuman) bir jon yaratilmaganki, magar Olloh uning jannat va doʻzaxdagi oʻrnini yozib qoʻygan boʻlsin va uning baxtsiz yoki baxtli ekani yozib qoʻyilgan boʻlsin». (Ali) dedi: Shunda bir kishi: «Yo Rasululloh! U holda biz yozuvimizga (yozilganiga) tayanib, amalni tark qilmaymizmi?» dedi. (U zot): «Kim saodat (baxt) ahlidan boʻlsa, u saodat ahlining ameliga (oson) eltiladi; kim shaqovat (baxtsizlik) ahlidan boʻlsa, u shaqovat ahlining ameliga (oson) eltiladi», dedilar. Yana: «Amal qilinglar, har kimga (oʻzi yaratilgan narsa) osonlashtiriladi: saodat ahliga kelsak, ular saodat ahlining ameliga osonlashtiriladi; shaqovat ahliga kelsak, ular shaqovat ahlining ameliga osonlashtiriladi», dedilar. Soʻng (u zot): {Endi kim (Olloh yoʻlida mol-mulkini) ato etsa va (Ollohdan) qoʻrqsa, hamda goʻzal (kalima)ni tasdiqlasa, biz uni eng oson (yoʻl)ga muyassar qilurmiz. Ammo kim baxillik qilib, (oʻzini) beparvo (boy) tutsa, va goʻzal (kalima)ni yolgʻonga chiqarsa, biz uni eng ogʻir (yoʻl)ga muyassar qilurmiz} (Layl 5–10) (oyatini) oʻqidilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Бақиъул-Ғарқаддаги бир жанозада эдик. Шунда олдимизга Расулуллоҳ ﷺ келдилар ва ўтирдилар, биз ҳам у зотнинг атрофларида ўтирдик. У зотнинг ёнларида бир ҳасса бор эди, (у зот бошларини) эгиб, ҳассалари билан ерни чизгилай бошладилар. Сўнг дедилар: «Сизлардан бирортангиз, (умуман) бир жон яратилмаганки, магар Оллоҳ унинг жаннат ва дўзахдаги ўрнини ёзиб қўйган бўлсин ва унинг бахтсиз ёки бахтли экани ёзиб қўйилган бўлсин». (Али) деди: Шунда бир киши: «Ё Расулуллоҳ! У ҳолда биз ёзувимизга (ёзилганига) таяниб, амални тарк қилмаймизми?» деди. (У зот): «Ким саодат (бахт) аҳлидан бўлса, у саодат аҳлининг амелига (осон) элтилади; ким шақоват (бахтсизлик) аҳлидан бўлса, у шақоват аҳлининг амелига (осон) элтилади», дедилар. Яна: «Амал қилинглар, ҳар кимга (ўзи яратилган нарса) осонлаштирилади: саодат аҳлига келсак, улар саодат аҳлининг амелига осонлаштирилади; шақоват аҳлига келсак, улар шақоват аҳлининг амелига осонлаштирилади», дедилар. Сўнг (у зот): {Энди ким (Оллоҳ йўлида мол-мулкини) ато этса ва (Оллоҳдан) қўрқса, ҳамда гўзал (калима)ни тасдиқласа, биз уни энг осон (йўл)га муяссар қилурмиз. Аммо ким бахиллик қилиб, (ўзини) бепарво (бой) тутса, ва гўзал (калима)ни ёлғонга чиқарса, биз уни энг оғир (йўл)га муяссар қилурмиз} (Лайл 5–10) (оятини) ўқидилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ جَالِسًا وَفِي يَدِهِ عُودٌ يَنْكُتُ بِهِ فَرَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ ‏"‏ مَا مِنْكُمْ مِنْ نَفْسٍ إِلاَّ وَقَدْ عُلِمَ مَنْزِلُهَا مِنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَلِمَ نَعْمَلُ أَفَلاَ نَتَّكِلُ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏.‏ اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏{‏ فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى * وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى‏}‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Rasululloh ﷺ oʻtirgan edilar, qoʻllarida bir tayoqcha boʻlib, u bilan (yerni) chizgilar edilar. Soʻng boshlarini koʻtarib, dedilar: «Sizlardan biror jon yoʻqki, magar uning jannat va doʻzaxdagi oʻrni bilingan (azaldan maʼlum qilingan) boʻlsin». (Sahobalar): «Yo Rasululloh! U holda nega amal qilamiz? (Yozilganga) tayanib qoʻyaqolmaymizmi?» dedilar. (U zot): «Yoʻq. Amal qilinglar, har kimga oʻzi nima uchun yaratilgan boʻlsa, oʻsha (narsa) osonlashtiriladi», dedilar. Soʻng (u zot): {Endi kim (Olloh yoʻlida mol-mulkini) ato etsa va (Ollohdan) qoʻrqsa, hamda goʻzal (kalima)ni tasdiqlasa…} — u Zotning {biz uni eng ogʻir (yoʻl)ga muyassar qilurmiz} (degan soʻzigacha) (Layl 5–10) (oyatini) oʻqidilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ ўтирган эдилар, қўлларида бир таёқча бўлиб, у билан (ерни) чизгилар эдилар. Сўнг бошларини кўтариб, дедилар: «Сизлардан бирор жон йўқки, магар унинг жаннат ва дўзахдаги ўрни билинган (азалдан маълум қилинган) бўлсин». (Саҳобалар): «Ё Расулуллоҳ! У ҳолда нега амал қиламиз? (Ёзилганга) таяниб қўяқолмаймизми?» дедилар. (У зот): «Йўқ. Амал қилинглар, ҳар кимга ўзи нима учун яратилган бўлса, ўша (нарса) осонлаштирилади», дедилар. Сўнг (у зот): {Энди ким (Оллоҳ йўлида мол-мулкини) ато этса ва (Оллоҳдан) қўрқса, ҳамда гўзал (калима)ни тасдиқласа…} — у Зотнинг {биз уни энг оғир (йўл)га муяссар қилурмиз} (деган сўзигача) (Лайл 5–10) (оятини) ўқидилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَالأَعْمَشِ، أَنَّهُمَا سَمِعَا سَعْدَ بْنَ عُبَيْدَةَ، يُحَدِّثُهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِهِ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺ dan shunga oʻxshash (yuqoridagi hadis) rivoyat qilinadi.Али (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺ дан шунга ўхшаш (юқоридаги ҳадис) ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، قَالَ سَمِعْتُ عَاصِمَ بْنَ كُلَيْبٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قُلِ اللَّهُمَّ اهْدِنِي وَسَدِّدْنِي وَاذْكُرْ بِالْهُدَى هِدَايَتَكَ الطَّرِيقَ وَالسَّدَادِ سَدَادَ السَّهْمِ ‏"‏ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga aytdilar: «‹Allohim! Meni hidoyat qilgin va meni toʻgʻri yoʻlga sobit qilgin›, deb ayt. Hidoyatni (soʻraganingda) toʻgʻri yoʻlga yoʻllanishni esla, sobitlikni (soʻraganingda) esa oʻqning (nishonga) toʻgʻri tegishini esla».Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга айтдилар: «‹Аллоҳим! Мени ҳидоят қилгин ва мени тўғри йўлга собит қилгин›, деб айт. Ҳидоятни (сўраганингда) тўғри йўлга йўлланишни эсла, собитликни (сўраганингда) эса ўқнинг (нишонга) тўғри тегишини эсла».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي لَيْلَى، حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، أَنَّ فَاطِمَةَ، اشْتَكَتْ مَا تَلْقَى مِنَ الرَّحَى فِي يَدِهَا وَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَبْىٌ فَانْطَلَقَتْ فَلَمْ تَجِدْهُ وَلَقِيَتْ عَائِشَةَ فَأَخْبَرَتْهَا فَلَمَّا جَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ عَائِشَةُ بِمَجِيءِ فَاطِمَةَ إِلَيْهَا فَجَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْنَا وَقَدْ أَخَذْنَا مَضَاجِعَنَا فَذَهَبْنَا نَقُومُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَى مَكَانِكُمَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَعَدَ بَيْنَنَا حَتَّى وَجَدْتُ بَرْدَ قَدَمِهِ عَلَى صَدْرِي ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَلاَ أُعَلِّمُكُمَا خَيْرًا مِمَّا سَأَلْتُمَا إِذَا أَخَذْتُمَا مَضَاجِعَكُمَا أَنْ تُكَبِّرَا اللَّهَ أَرْبَعًا وَثَلاَثِينَ وَتُسَبِّحَاهُ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ وَتَحْمَدَاهُ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمَا مِنْ خَادِمٍ ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Fotima qoʻl tegirmonini (aylantirish)dan qoʻliga zarar yetganidan shikoyat qildi. Nabiy ﷺ ga (urush) asirlari kelgan edi. U (Fotima) bordi, biroq u zotni topmadi, Oishaga roʻbaru boʻlib, unga (ahvolini) aytdi. Nabiy ﷺ kelganlarida, Oisha u zotga Fotimaning kelganini xabar qildi. Soʻng Nabiy ﷺ huzurimizga keldilar, biz esa joy-joyimizga yotib boʻlgan edik. Biz (oʻrnimizdan) turmoqchi boʻldik, ammo Nabiy ﷺ: «Joy-joyingda (yotaver)», dedilar. U zot ikkovimizning oramizga oʻtirdilar, hatto men u zotning oyoqlarining sovuqligini koʻkragimda sezdim. Soʻng u zot: «Sizlarga oʻzlaringiz soʻragan narsadan koʻra yaxshiroq narsani oʻrgataymi? Joy-joyingizga yotganingizda, Allohga oʻttiz toʻrt marta takbir (Allohu akbar) ayting, unga oʻttiz uch marta tasbeh (Subhaanalloh) ayting va unga oʻttiz uch marta hamd (Alhamdulilloh) ayting, bu sizlar uchun xizmatkordan koʻra yaxshiroqdir», dedilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Фотима қўл тегирмонини (айлантириш)дан қўлига зарар етганидан шикоят қилди. Набий ﷺ га (уруш) асирлари келган эди. У (Фотима) борди, бироқ у зотни топмади, Оишага рўбару бўлиб, унга (аҳволини) айтди. Набий ﷺ келганларида, Оиша у зотга Фотиманинг келганини хабар қилди. Сўнг Набий ﷺ ҳузуримизга келдилар, биз эса жой-жойимизга ётиб бўлган эдик. Биз (ўрнимиздан) турмоқчи бўлдик, аммо Набий ﷺ: «Жой-жойингда (ётавер)», дедилар. У зот икковимизнинг орамизга ўтирдилар, ҳатто мен у зотнинг оёқларининг совуқлигини кўкрагимда сездим. Сўнг у зот: «Сизларга ўзларингиз сўраган нарсадан кўра яхшироқ нарсани ўргатайми? Жой-жойингизга ётганингизда, Аллоҳга ўттиз тўрт марта такбир (Аллоҳу акбар) айтинг, унга ўттиз уч марта тасбеҳ (Субҳааналлоҳ) айтинг ва унга ўттиз уч марта ҳамд (Алҳамдулиллоҳ) айтинг, бу сизлар учун хизматкордан кўра яхшироқдир», дедилар.

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ الأَحْزَابِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَلأَ اللَّهُ قُبُورَهُمْ وَبُيُوتَهُمْ نَارًا كَمَا حَبَسُونَا وَشَغَلُونَا عَنِ الصَّلاَةِ الْوُسْطَى حَتَّى غَابَتِ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ahzob (jangi) kuni boʻlganida Rasululloh ﷺ: «Alloh ularning qabrlarini va uylarini olov bilan toʻldirsin! Chunki ular bizni (mashgʻul qilib) ushlab qoldilar va quyosh botguniga qadar bizni oʻrta namozdan chalgʻitdilar», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аҳзоб (жанги) куни бўлганида Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ уларнинг қабрларини ва уйларини олов билан тўлдирсин! Чунки улар бизни (машғул қилиб) ушлаб қолдилар ва қуёш ботгунига қадар бизни ўрта намоздан чалғитдилар», дедилар.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ قَتَادَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي حَسَّانَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الأَحْزَابِ ‏"‏ شَغَلُونَا عَنْ صَلاَةِ الْوُسْطَى حَتَّى آبَتِ الشَّمْسُ مَلأَ اللَّهُ قُبُورَهُمْ نَارًا أَوْ بُيُوتَهُمْ أَوْ بُطُونَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ شَكَّ شُعْبَةُ فِي الْبُيُوتِ وَالْبُطُونِ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Ahzob (Xandaq) kunida: «Ular bizni quyosh botgunicha oʻrtadagi (vusto) namozdan mashgʻul qilib qoʻyishdi. Alloh ularning qabrlarini — yoki uylarini, yoki qorinlarini — oʻtga toʻldirsin!», — dedilar. Shuʼba ‹uylarini› va ‹qorinlarini› (degan soʻzlarda) shubha qildi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Аҳзоб (Хандақ) кунида: «Улар бизни қуёш ботгунича ўртадаги (вусто) намоздан машғул қилиб қўйишди. Аллоҳ уларнинг қабрларини — ёки уйларини, ёки қоринларини — ўтга тўлдирсин!», — дедилар. Шуъба ‹уйларини› ва ‹қоринларини› (деган сўзларда) шубҳа қилди.

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ صُبَيْحٍ، عَنْ شُتَيْرِ بْنِ شَكَلٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الأَحْزَابِ ‏"‏ شَغَلُونَا عَنِ الصَّلاَةِ الْوُسْطَى صَلاَةِ الْعَصْرِ مَلأَ اللَّهُ بُيُوتَهُمْ وَقُبُورَهُمْ نَارًا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ صَلاَّهَا بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Ahzob (Xandaq) kunida: «Ular bizni oʻrtadagi (vusto) namozdan — asr namozidan — mashgʻul qilib qoʻyishdi. Alloh ularning uylarini va qabrlarini oʻtga toʻldirsin!», — dedilar. Soʻng u zot uni ikki xufton orasida — shom bilan xufton orasida oʻqidilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Аҳзоб (Хандақ) кунида: «Улар бизни ўртадаги (вусто) намоздан — аср намозидан — машғул қилиб қўйишди. Аллоҳ уларнинг уйларини ва қабрларини ўтга тўлдирсин!», — дедилар. Сўнг у зот уни икки хуфтон орасида — шом билан хуфтон орасида ўқидилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ، حَدَّثَنَا يُوسُفُ الْمَاجِشُونُ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ عَبْدِ، الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ قَالَ ‏"‏ وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ إِنَّ صَلاَتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَاىَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ لاَ شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ اللَّهُمَّ أَنْتَ الْمَلِكُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ ‏.‏ أَنْتَ رَبِّي وَأَنَا عَبْدُكَ ظَلَمْتُ نَفْسِي وَاعْتَرَفْتُ بِذَنْبِي فَاغْفِرْ لِي ذُنُوبِي جَمِيعًا إِنَّهُ لاَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ أَنْتَ وَاهْدِنِي لأَحْسَنِ الأَخْلاَقِ لاَ يَهْدِي لأَحْسَنِهَا إِلاَّ أَنْتَ وَاصْرِفْ عَنِّي سَيِّئَهَا لاَ يَصْرِفُ عَنِّي سَيِّئَهَا إِلاَّ أَنْتَ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ وَالْخَيْرُ كُلُّهُ فِي يَدَيْكَ وَالشَّرُّ لَيْسَ إِلَيْكَ أَنَا بِكَ وَإِلَيْكَ تَبَارَكْتَ وَتَعَالَيْتَ أَسْتَغْفِرُكَ وَأَتُوبُ إِلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ وَإِذَا رَكَعَ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ لَكَ رَكَعْتُ وَبِكَ آمَنْتُ وَلَكَ أَسْلَمْتُ خَشَعَ لَكَ سَمْعِي وَبَصَرِي وَمُخِّي وَعَظْمِي وَعَصَبِي ‏"‏ ‏.‏ وَإِذَا رَفَعَ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ مِلْءَ السَّمَوَاتِ وَمِلْءَ الأَرْضِ وَمِلْءَ مَا بَيْنَهُمَا وَمِلْءَ مَا شِئْتَ مِنْ شَىْءٍ بَعْدُ ‏"‏ ‏.‏ وَإِذَا سَجَدَ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ لَكَ سَجَدْتُ وَبِكَ آمَنْتُ وَلَكَ أَسْلَمْتُ سَجَدَ وَجْهِي لِلَّذِي خَلَقَهُ وَصَوَّرَهُ وَشَقَّ سَمْعَهُ وَبَصَرَهُ تَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ يَكُونُ مِنْ آخِرِ مَا يَقُولُ بَيْنَ التَّشَهُّدِ وَالتَّسْلِيمِ ‏"‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي مَا قَدَّمْتُ وَمَا أَخَّرْتُ وَمَا أَسْرَرْتُ وَمَا أَعْلَنْتُ وَمَا أَسْرَفْتُ وَمَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّي أَنْتَ الْمُقَدِّمُ وَأَنْتَ الْمُؤَخِّرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ namozga turganlarida shunday der edilar: «Yuzimni butun ixlos bilan osmonlaru yerni yaratgan (Zot)ga qaratdim va men mushriklardan emasman. Albatta, namozim, qurbonligim, hayotim va oʻlimim olamlarning Robbi Alloh uchundir. Uning sherigi yoʻq. Men shunga buyurilganman va men musulmonlardanman. Allohim! Sen Malik (Podshoh)san, Sendan oʻzga iloh yoʻq. Sen mening Robbimsan, men esa Sening bandangman. Oʻzimga zulm qildim va gunohimni eʼtirof etdim. Bas, barcha gunohlarimni kechirgin, chunki gunohlarni Sendan oʻzga hech kim kechirmaydi. Meni eng goʻzal axloqqa hidoyat qilgin, uning eng goʻzaliga Sendan oʻzga hech kim hidoyat qilmaydi. Yomon (axloq)ni mendan uzoqlashtirgin, uning yomonini mendan Sendan oʻzga hech kim uzoqlashtirmaydi. Labbayka va saʼdayka (amringga bandaman). Barcha yaxshilik Sening qoʻlingdadir, yomonlik esa Senga (nisbat berilmaydi). Men Sen (tufayli mavjud)man va Senga (qaytaman). Sen barakotlisan va oliysan. Sendan magʻfirat soʻrayman va Senga tavba qilaman». (U zot) ruku qilganlarida shunday der edilar: «Allohim! Sen uchun ruku qildim, Senga iymon keltirdim va Senga taslim boʻldim. Qulogʻim, koʻzim, miyam, suyagim va paylarim Senga boʻysundi». (U zot rukudan) bosh koʻtarganlarida shunday der edilar: «Allohim, ey Robbimiz! Osmonlar toʻla, yer toʻla, ular orasidagi narsa toʻla va undan keyin Oʻzing istagan narsa toʻla hamd Sengadir». (U zot) sajda qilganlarida shunday der edilar: «Allohim! Senga sajda qildim, Senga iymon keltirdim va Senga taslim boʻldim. Yuzim oʻzini yaratgan, shaklga keltirgan, qulogʻini va koʻzini ochgan (Zot)ga sajda qildi. Yaratuvchilarning eng goʻzali boʻlmish Alloh barakotlidir». Soʻng tashahhud bilan salom orasida aytadigan eng oxirgi (soʻzlari) shu boʻlar edi: «Allohim! Avval qilgan, keyin qilgan, yashirin qilgan, oshkora qilgan, isrof qilgan va Sen mendan koʻra yaxshiroq biladigan (gunohlarimni) kechirgin. Sen oldinga oʻtkazuvchisan va Sen orqaga qoldiruvchisan. Sendan oʻzga iloh yoʻq».Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ намозга турганларида шундай дер эдилар: «Юзимни бутун ихлос билан осмонлару ерни яратган (Зот)га қаратдим ва мен мушриклардан эмасман. Албатта, намозим, қурбонлигим, ҳаётим ва ўлимим оламларнинг Робби Аллоҳ учундир. Унинг шериги йўқ. Мен шунга буюрилганман ва мен мусулмонларданман. Аллоҳим! Сен Малик (Подшоҳ)сан, Сендан ўзга илоҳ йўқ. Сен менинг Роббимсан, мен эса Сенинг бандангман. Ўзимга зулм қилдим ва гуноҳимни эътироф этдим. Бас, барча гуноҳларимни кечиргин, чунки гуноҳларни Сендан ўзга ҳеч ким кечирмайди. Мени энг гўзал ахлоққа ҳидоят қилгин, унинг энг гўзалига Сендан ўзга ҳеч ким ҳидоят қилмайди. Ёмон (ахлоқ)ни мендан узоқлаштиргин, унинг ёмонини мендан Сендан ўзга ҳеч ким узоқлаштирмайди. Лаббайка ва саъдайка (амрингга бандаман). Барча яхшилик Сенинг қўлингдадир, ёмонлик эса Сенга (нисбат берилмайди). Мен Сен (туфайли мавжуд)ман ва Сенга (қайтаман). Сен баракотлисан ва олийсан. Сендан мағфират сўрайман ва Сенга тавба қиламан». (У зот) руку қилганларида шундай дер эдилар: «Аллоҳим! Сен учун руку қилдим, Сенга иймон келтирдим ва Сенга таслим бўлдим. Қулоғим, кўзим, миям, суягим ва пайларим Сенга бўйсунди». (У зот рукудан) бош кўтарганларида шундай дер эдилар: «Аллоҳим, эй Роббимиз! Осмонлар тўла, ер тўла, улар орасидаги нарса тўла ва ундан кейин Ўзинг истаган нарса тўла ҳамд Сенгадир». (У зот) сажда қилганларида шундай дер эдилар: «Аллоҳим! Сенга сажда қилдим, Сенга иймон келтирдим ва Сенга таслим бўлдим. Юзим ўзини яратган, шаклга келтирган, қулоғини ва кўзини очган (Зот)га сажда қилди. Яратувчиларнинг энг гўзали бўлмиш Аллоҳ баракотлидир». Сўнг ташаҳҳуд билан салом орасида айтадиган энг охирги (сўзлари) шу бўлар эди: «Аллоҳим! Аввал қилган, кейин қилган, яширин қилган, ошкора қилган, исроф қилган ва Сен мендан кўра яхшироқ биладиган (гуноҳларимни) кечиргин. Сен олдинга ўтказувчисан ва Сен орқага қолдирувчисан. Сендан ўзга илоҳ йўқ».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مِفْتَاحُ الصَّلاَةِ الطُّهُورُ وَتَحْرِيمُهَا التَّكْبِيرُ وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا الْحَدِيثُ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَحْسَنُ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ هُوَ صَدُوقٌ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ كَانَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَالْحُمَيْدِيُّ يَحْتَجُّونَ بِحَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَهُوَ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qiladi: U zot: «Namozning kaliti — tahorat, uning tahrimi (man qiluvchisi) — takbir, tahlili (ruxsat etuvchisi) — salomdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu bobda eng sahih va eng yaxshi (hadis)dir. Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqil — sadduq (rost soʻzlovchi) boʻlib, baʼzi ilm ahli uning yodlashi (hifzi) borasida (tanqidiy) gapirgan. Abu Iso aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilni: «Ahmad ibn Hanbal, Ishoq ibn Ibrohim va al-Humaydiy Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqilning hadisini hujjat qilib olishardi», deganini eshitdim. Muhammad: «U muqoribul-hadis (hadisi maqbulga yaqin)dir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Jobir va Abu Saʼiddan ham (rivoyatlar bor).Али (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилади: У зот: «Намознинг калити — таҳорат, унинг таҳрими (ман қилувчиси) — такбир, таҳлили (рухсат этувчиси) — саломдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу бобда энг саҳиҳ ва энг яхши (ҳадис)дир. Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақил — саддуқ (рост сўзловчи) бўлиб, баъзи илм аҳли унинг ёдлаши (ҳифзи) борасида (танқидий) гапирган. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилни: «Аҳмад ибн Ҳанбал, Исҳоқ ибн Иброҳим ва ал-Ҳумайдий Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилнинг ҳадисини ҳужжат қилиб олишарди», деганини эшитдим. Муҳаммад: «У муқорибул-ҳадис (ҳадиси мақбулга яқин)дир», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Жобир ва Абу Саъиддан ҳам (ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي حَيَّةَ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ ثَلاَثًا ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَالرُّبَيِّعِ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي رَافِعٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَمُعَاوِيَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَلِيٍّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْوُضُوءَ يُجْزِئُ مَرَّةً مَرَّةً وَمَرَّتَيْنِ أَفْضَلُ وَأَفْضَلُهُ ثَلاَثٌ وَلَيْسَ بَعْدَهُ شَيْءٌ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ لاَ آمَنُ إِذَا زَادَ فِي الْوُضُوءِ عَلَى الثَّلاَثِ أَنْ يَأْثَمَ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَزِيدُ عَلَى الثَّلاَثِ إِلاَّ رَجُلٌ مُبْتَلًى ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ (aʼzolarini) uch martadan (yuvib) tahorat oldilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon, Oisha, ar-Rubayyiʼ, Ibn Umar, Abu Umoma, Abu Rofeʼ, Abdulloh ibn Amr, Muoviya, Abu Hurayra, Jobir, Abdulloh ibn Zayd va Ubayy ibn Kaʼbdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Alining hadisi bu bobda eng yaxshi va eng sahih(dir); chunki u Ali (rizvonullohi alayhi)dan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Umumiy ilm ahli nazdida shu (hadis) bilan amal qilinadi: tahorat bir martadan (yuvish bilan ham) kifoya qiladi, ikki martadan (yuvish) afzalroq, eng afzali — uch marta; undan keyin (yaʼni uchdan ortigʻida) hech narsa (fazilat) yoʻq. Ibn al-Muborak: «Agar tahoratda uchdan oshirsa, gunohkor boʻlishidan xotirjam emasman», dedi. Ahmad va Ishoq: «Uchdan ortiqni faqat biror (vasvasaga) mubtalo boʻlgan kishigina (qiladi)», deyishdi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ (аъзоларини) уч мартадан (ювиб) таҳорат олдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон, Оиша, ар-Рубаййиъ, Ибн Умар, Абу Умома, Абу Рофеъ, Абдуллоҳ ибн Амр, Муовия, Абу Ҳурайра, Жобир, Абдуллоҳ ибн Зайд ва Убайй ибн Каъбдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси бу бобда энг яхши ва энг саҳиҳ(дир); чунки у Али (ризвонуллоҳи алайҳи)дан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Умумий илм аҳли наздида шу (ҳадис) билан амал қилинади: таҳорат бир мартадан (ювиш билан ҳам) кифоя қилади, икки мартадан (ювиш) афзалроқ, энг афзали — уч марта; ундан кейин (яъни учдан ортиғида) ҳеч нарса (фазилат) йўқ. Ибн ал-Муборак: «Агар таҳоратда учдан оширса, гуноҳкор бўлишидан хотиржам эмасман», деди. Аҳмад ва Исҳоқ: «Учдан ортиқни фақат бирор (васвасага) мубтало бўлган кишигина (қилади)», дейишди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ الْبَلْخِيُّ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمَذْىِ فَقَالَ ‏"‏ مِنَ الْمَذْىِ الْوُضُوءُ وَمِنَ الْمَنِيِّ الْغُسْلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْمِقْدَادِ بْنِ الأَسْوَدِ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏"‏ مِنَ الْمَذْىِ الْوُضُوءُ وَمِنَ الْمَنِيِّ الْغُسْلُ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺdan maziy haqida soʻradim. U zot: «Maziydan tahorat, maniydan esa gʻusl (vojib boʻladi)», dedilar. U aytdi: Bu bobda Miqdod ibn al-Asvad va Ubay ibn Kaʼbdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu (hadis) Ali ibn Abu Tolibdan, u Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan: «Maziydan tahorat, maniydan esa gʻusl (vojib boʻladi)», (deb) rivoyat qilingan. Bu — Nabiy ﷺ ashoblari, tobiinlar va ulardan keyingilardan boʻlgan umumiy ilm ahlining soʻzidir; shuni Sufyon, Shofeiy, Ahmad va Ishoq aytadilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺдан мазий ҳақида сўрадим. У зот: «Мазийдан таҳорат, манийдан эса ғусл (вожиб бўлади)», дедилар. У айтди: Бу бобда Миқдод ибн ал-Асвад ва Убай ибн Каъбдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис) Али ибн Абу Толибдан, у Набий ﷺдан бир неча йўл билан: «Мазийдан таҳорат, манийдан эса ғусл (вожиб бўлади)», (деб) ривоят қилинган. Бу — Набий ﷺ ашоблари, тобиинлар ва улардан кейингилардан бўлган умумий илм аҳлининг сўзидир; шуни Суфён, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، وَعُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلِمَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقْرِئُنَا الْقُرْآنَ عَلَى كُلِّ حَالٍ مَا لَمْ يَكُنْ جُنُبًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ ‏.‏ قَالُوا يَقْرَأُ الرَّجُلُ الْقُرْآنَ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ وَلاَ يَقْرَأُ فِي الْمُصْحَفِ إِلاَّ وَهُوَ طَاهِرٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bizga har qanday holatda Qurʼon oʻqib berar edilar, faqat junub boʻlganlaridagina (oʻqimas edilar). Abu Iso aytdi: Alining bu hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobiʼinlardan koʻpchilik ilm ahli shunday degan. Ular: «Kishi tahoratsiz Qurʼon oʻqiyaveradi, lekin Mushafni faqat tahoratli (pok) holatdagina oʻqiydi», deyishgan. Sufyon as-Savriy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shunday deydi.Али (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизга ҳар қандай ҳолатда Қуръон ўқиб берар эдилар, фақат жунуб бўлганларидагина (ўқимас эдилар). Абу Исо айтди: Алининг бу ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобиъинлардан кўпчилик илм аҳли шундай деган. Улар: «Киши таҳоратсиз Қуръон ўқияверади, лекин Мушафни фақат таҳоратли (пок) ҳолатдагина ўқийди», дейишган. Суфён ас-Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجُهَنِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ يَا عَلِيُّ ثَلاَثٌ لاَ تُؤَخِّرْهَا الصَّلاَةُ إِذَا آنَتْ وَالْجَنَازَةُ إِذَا حَضَرَتْ وَالأَيِّمُ إِذَا وَجَدْتَ لَهَا كُفْؤًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَمَا أَرَى إِسْنَادَهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ unga: «Ey Ali, uch narsani kechiktirmagin: vaqti kirgan namozni, hozirlangan janozani va munosib juft topilgan eri yoʻq ayolni (uylantirishni)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, men uning isnodini muttasil deb hisoblamayman.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ унга: «Эй Али, уч нарсани кечиктирмагин: вақти кирган намозни, ҳозирланган жанозани ва муносиб жуфт топилган эри йўқ аёлни (уйлантиришни)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, мен унинг иснодини муттасил деб ҳисобламайман.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، وَالْحَسَنِ، ابْنَىْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِمَا، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ مُتْعَةِ النِّسَاءِ وَعَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الأَهْلِيَّةِ زَمَنَ خَيْبَرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَبْرَةَ الْجُهَنِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَإِنَّمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ شَيْءٌ مِنَ الرُّخْصَةِ فِي الْمُتْعَةِ ثُمَّ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ حَيْثُ أُخْبِرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَمْرُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى تَحْرِيمِ الْمُتْعَةِ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Xaybar (gʻazoti) vaqtida ayollar bilan mutʼa qilishdan va xonaki eshaklarning goʻshtidan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahli shu (rivoyatga) amal qilishadi. Ibn Abbosdan mutʼaga ruxsat berish haqida bir narsa rivoyat qilingan, soʻng u Nabiy ﷺdan xabar berilgach, oʻz soʻzidan qaytgan. Koʻpchilik ilm ahlining ishi mutʼani harom deb belgilash uzradir. Bu Savriy, Ibnul Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Хайбар (ғазоти) вақтида аёллар билан мутъа қилишдан ва хонаки эшакларнинг гўштидан қайтардилар. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли шу (ривоятга) амал қилишади. Ибн Аббосдан мутъага рухсат бериш ҳақида бир нарса ривоят қилинган, сўнг у Набий ﷺдан хабар берилгач, ўз сўзидан қайтган. Кўпчилик илм аҳлининг иши мутъани ҳаром деб белгилаш узрадир. Бу Саврий, Ибнул Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مِنَ الرَّضَاعِ مَا حَرَّمَ مِنَ النَّسَبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأُمِّ حَبِيبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh nasab (qarindoshlik) orqali harom qilgan narsalarni emizish (suti) orqali ham harom qildi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha, Ibn Abbos va Ummu Habibadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan sahihdir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ насаб (қариндошлик) орқали ҳаром қилган нарсаларни эмизиш (сути) орқали ҳам ҳаром қилди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша, Ибн Аббос ва Умму Ҳабибадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مُسْلِمٍ، وَهُوَ ابْنُ سَلاَّمٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا فَسَا أَحَدُكُمْ فَلْيَتَوَضَّأْ وَلاَ تَأْتُوا النِّسَاءَ فِي أَعْجَازِهِنَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَلِيٌّ هَذَا هُوَ عَلِيُّ بْنُ طَلْقٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringizdan yel chiqsa, tahorat olsin va ayollaringizga orqa (dubur)laridan kelmanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu Ali — Ali ibn Talqning oʻzidir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиздан ел чиқса, таҳорат олсин ва аёлларингизга орқа (дубур)ларидан келманглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу Али — Али ибн Талқнинг ўзидир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ أَبِي شَبِيبٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ وَهَبَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غُلاَمَيْنِ أَخَوَيْنِ فَبِعْتُ أَحَدَهُمَا فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَلِيُّ مَا فَعَلَ غُلاَمُكَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ رُدَّهُ رُدَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ التَّفْرِيقَ بَيْنَ السَّبْىِ فِي الْبَيْعِ وَيُكْرَهُ أَنْ يُفَرَّقَ بَيْنَ الْوَالِدَةِ وَوَلَدِهَا وَبَيْنَ الْوَالِدِ وَالْوَلَدِ وَبَيْنَ الإِخْوَةِ وَالأَخَوَاتِ فِي الْبَيْعِ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي التَّفْرِيقِ بَيْنَ الْمُوَلَّدَاتِ الَّذِينَ وُلِدُوا فِي أَرْضِ الإِسْلاَمِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ فَرَّقَ بَيْنَ وَالِدَةٍ وَوَلَدِهَا فِي الْبَيْعِ فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ إِنِّي قَدِ اسْتَأْذَنْتُهَا بِذَلِكَ فَرَضِيَتْ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga aka-uka boʻlgan ikki qulni hadya qildilar. Men ulardan birini sotib yubordim. Shunda Rasululloh ﷺ menga: «Ey Ali, quling nima boʻldi?» dedilar. Men u zotga (sotganimni) aytdim. U zot: «Uni qaytar, uni qaytar!» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli savdoda asirlar orasini, ona bilan bolasi orasini, ota bilan bolasi orasini hamda aka-ukalar va opa-singillar orasini ajratishni makruh sanaganlar. Baʼzi ilm ahli esa Islom yurtida tugʻilgan (qullar) orasini ajratishga ruxsat berganlar. Birinchi soʻz koʻproq sahihdir. Ibrohim an-Naxaiydan rivoyat qilinishicha, u savdoda ona bilan bolasi orasini ajratgan ekan, bu haqda undan soʻralganda: «Men buni undan (onadan) ruxsat soʻragan edim, u rozi boʻldi», debdi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга ака-ука бўлган икки қулни ҳадя қилдилар. Мен улардан бирини сотиб юбордим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ менга: «Эй Али, қулинг нима бўлди?» дедилар. Мен у зотга (сотганимни) айтдим. У зот: «Уни қайтар, уни қайтар!» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли савдода асирлар орасини, она билан боласи орасини, ота билан боласи орасини ҳамда ака-укалар ва опа-сингиллар орасини ажратишни макруҳ санаганлар. Баъзи илм аҳли эса Ислом юртида туғилган (қуллар) орасини ажратишга рухсат берганлар. Биринчи сўз кўпроқ саҳиҳдир. Иброҳим ан-Нахаийдан ривоят қилинишича, у савдода она билан боласи орасини ажратган экан, бу ҳақда ундан сўралганда: «Мен буни ундан (онадан) рухсат сўраган эдим, у рози бўлди», дебди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَقَاضَى إِلَيْكَ رَجُلاَنِ فَلاَ تَقْضِ لِلأَوَّلِ حَتَّى تَسْمَعَ كَلاَمَ الآخَرِ فَسَوْفَ تَدْرِي كَيْفَ تَقْضِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَلِيٌّ فَمَا زِلْتُ قَاضِيًا بَعْدُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga shunday dedilar: «Ikki kishi sening oldingga hukm soʻrab kelsa, ikkinchisining gapini eshitmaguningcha birinchisi (foydasiga) hukm chiqarmagin. Shunda qanday hukm chiqarishni bilib olasan». Ali aytdi: Shundan keyin men hamisha qozi boʻlib qoldim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга шундай дедилар: «Икки киши сенинг олдингга ҳукм сўраб келса, иккинчисининг гапини эшитмагунингча биринчиси (фойдасига) ҳукм чиқармагин. Шунда қандай ҳукм чиқаришни билиб оласан». Али айтди: Шундан кейин мен ҳамиша қози бўлиб қолдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْقُطَعِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلاَثَةٍ عَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَشِبَّ وَعَنِ الْمَعْتُوهِ حَتَّى يَعْقِلَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَذَكَرَ بَعْضُهُمْ ‏"‏ وَعَنِ الْغُلاَمِ حَتَّى يَحْتَلِمَ ‏"‏ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لِلْحَسَنِ سَمَاعًا عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَاهُ الأَعْمَشُ عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفًا وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَدْ كَانَ الْحَسَنُ فِي زَمَانِ عَلِيٍّ وَقَدْ أَدْرَكَهُ وَلَكِنَّا لاَ نَعْرِفُ لَهُ سَمَاعًا مِنْهُ وَأَبُو ظَبْيَانَ اسْمُهُ حُصَيْنُ بْنُ جُنْدَبٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Uch kishidan qalam koʻtarilgan: uygʻonguniga qadar uxlab yotgandan, balogʻatga yetguniga qadar boladan va aqli joyiga kelguniga qadar aqldan ozgandan», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Oishadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Alining hadisi bu yoʻnalishdan hasan gʻaribdir. (Bu hadis) Alidan Nabiy ﷺdan boshqa yoʻnalishlar bilan ham rivoyat qilingan. Baʼzilar: «Va voyaga yetguniga qadar oʻsmirdan», deb ham zikr qilishgan. Hasanning Ali ibn Abu Tolibdan (hadis) eshitganini bilmaymiz. Bu hadis Ato ibn as-Soyibdan, u Abu Zabyondan, u Ali ibn Abu Tolibdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilingan. Aʼmash uni Abu Zabyondan, u Ibn Abbosdan, u Alidan mavquf qilib rivoyat qilgan va uni (Nabiyga) koʻtarmagan. Ilm ahli huzurida amal shu hadisga binoandir. Abu Iso aytdi: Hasan Alining zamonida boʻlgan va unga yetishgan, lekin biz uning Alidan (hadis) eshitganini bilmaymiz. Abu Zabyonning ismi Husayn ibn Jundabdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Уч кишидан қалам кўтарилган: уйғонгунига қадар ухлаб ётгандан, балоғатга етгунига қадар боладан ва ақли жойига келгунига қадар ақлдан озгандан», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Оишадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси бу йўналишдан ҳасан ғарибдир. (Бу ҳадис) Алидан Набий ﷺдан бошқа йўналишлар билан ҳам ривоят қилинган. Баъзилар: «Ва вояга етгунига қадар ўсмирдан», деб ҳам зикр қилишган. Ҳасаннинг Али ибн Абу Толибдан (ҳадис) эшитганини билмаймиз. Бу ҳадис Ато ибн ас-Сойибдан, у Абу Забёндан, у Али ибн Абу Толибдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинган. Аъмаш уни Абу Забёндан, у Ибн Аббосдан, у Алидан мавқуф қилиб ривоят қилган ва уни (Набийга) кўтармаган. Илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир. Абу Исо айтди: Ҳасан Алининг замонида бўлган ва унга етишган, лекин биз унинг Алидан (ҳадис) эшитганини билмаймиз. Абу Забённинг исми Ҳусайн ибн Жундабдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ جُرَىِّ بْنِ كُلَيْبٍ النَّهْدِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُضَحَّى بِأَعْضَبِ الْقَرْنِ وَالأُذُنِ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فَقَالَ الْعَضْبُ مَا بَلَغَ النِّصْفَ فَمَا فَوْقَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ shoxi yoki qulogʻi siniq (oʻrnatilgan) hayvonni qurbonlik qilishdan qaytardilar», dedi. Qatoda aytdi: Men buni Said ibn al-Musayyabga zikr qildim, u: «Aʼzab — (shoxning yoki quloqning) yarmiga yetgan yoki undan koʻproq (qismi siniq boʻlgani)dir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ шохи ёки қулоғи синиқ (ўрнатилган) ҳайвонни қурбонлик қилишдан қайтардилар», деди. Қатода айтди: Мен буни Саид ибн ал-Мусайябга зикр қилдим, у: «Аъзаб — (шохнинг ёки қулоқнинг) ярмига етган ёки ундан кўпроқ (қисми синиқ бўлгани)дир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجُهَنِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ يَا عَلِيُّ ثَلاَثٌ لاَ تُؤَخِّرْهَا الصَّلاَةُ إِذَا آنَتْ وَالْجَنَازَةُ إِذَا حَضَرَتْ وَالأَيِّمُ إِذَا وَجَدْتَ لَهَا كُفْؤًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ unga: «Ey Ali! Uch (narsani) kechiktirma: vaqti kelgan namozni, hozir boʻlgan janozani va munosib (juftini) topganingda turmushga chiqmagan ayolni (nikohlashni)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hasan hadisdir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ унга: «Эй Али! Уч (нарсани) кечиктирма: вақти келган намозни, ҳозир бўлган жанозани ва муносиб (жуфтини) топганингда турмушга чиқмаган аёлни (никоҳлашни)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ لُبْسِ الْقَسِّيِّ وَالْمُعَصْفَرِ وَعَنْ تَخَتُّمِ الذَّهَبِ وَعَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي الرُّكُوعِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ كَرِهُوا الْقِرَاءَةَ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏.‏

Ishoq ibn Muso al-Ansoriy bizga hadis aytib berdi, (u): Maʼn bizga hadis aytib berdi, (u): Molik ibn Anas bizga hadis aytib berdi. Yana Qutayba bizga hadis aytib berdi, (u) Molikdan, (u) Nofeʼdan, (u) Ibrohim ibn Abdulloh ibn Hunayndan, (u) otasidan, (u) Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ qassiy (ipakli mato) va saʼfar bilan boʻyalgan (kiyim) kiyishdan, oltin uzuk taqishdan hamda rukuʼda Qurʼon qiroat qilishdan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan sahih hadisdir. Bu Nabiy ﷺ ashoblaridan, tobeʼinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahlining soʻzidir; ular rukuʼ va sajdada (Qurʼon) qiroat qilishni makruh sanaganlar.Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий бизга ҳадис айтиб берди, (у): Маън бизга ҳадис айтиб берди, (у): Молик ибн Анас бизга ҳадис айтиб берди. Яна Қутайба бизга ҳадис айтиб берди, (у) Моликдан, (у) Нофеъдан, (у) Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн Ҳунайндан, (у) отасидан, (у) Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Набий ﷺ қассий (ипакли мато) ва саъфар билан бўялган (кийим) кийишдан, олтин узук тақишдан ҳамда рукуъда Қуръон қироат қилишдан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий ﷺ ашобларидан, тобеъинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг сўзидир; улар рукуъ ва саждада (Қуръон) қироат қилишни макруҳ санаганлар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ الْمَاجِشُونُ، حَدَّثَنِي عَمِّي، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ قَالَ ‏"‏ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ مِلْءَ السَّمَوَاتِ وَمِلْءَ الأَرْضِ وَمِلْءَ مَا بَيْنَهُمَا وَمِلْءَ مَا شِئْتَ مِنْ شَيْءٍ بَعْدُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ أَبِي أَوْفَى وَأَبِي جُحَيْفَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ قَالَ يَقُولُ هَذَا فِي الْمَكْتُوبَةِ وَالتَّطَوُّعِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ يَقُولُ هَذَا فِي صَلاَةِ التَّطَوُّعِ وَلاَ يَقُولُهَا فِي صَلاَةِ الْمَكْتُوبَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا يُقَالُ الْمَاجِشُونِيُّ لأَنَّهُ مِنْ وَلَدِ الْمَاجِشُونِ ‏.‏

Mahmud ibn Gʻaylon bizga hadis aytib berdi, (u): Abu Dovud at-Toyolisiy bizga hadis aytib berdi, (u): Abdulaziz ibn Abdulloh ibn Abu Salama al-Mojishun bizga hadis aytib berdi, (u): amakim menga hadis aytib berdi, (u) Abdurrahmon al-Aʼrajdan, (u) Ubaydulloh ibn Abu Rofeʼdan, (u) Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi, u aytdi: Rasululloh ﷺ rukuʼdan boshlarini koʻtarganlarida: «Samiʼallohu liman hamidah. Robbano va lakal hamd, milʼas-samovoti va milʼal-arzi va milʼa mo baynahumo va milʼa mo shiʼta min shayʼin baʼd (Alloh Oʻziga hamd aytganni eshitdi. Ey Robbimiz, hamd Sengadir — osmonlar toʻla, yer toʻla, ular orasidagi (narsalar) toʻla va undan keyin Oʻzing istagan narsalar toʻla)» derdilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Ibn Abbos, Ibn Abu Avfo, Abu Juhayfa va Abu Saiddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli oldida shunga koʻra amal qilinadi va Shofeʼiy ham shuni aytadi; u: «Buni farz (namoz)da ham, nafl (namoz)da ham aytadi», dedi. Baʼzi kufaliklar esa: «Buni nafl namozida aytadi, farz namozida aytmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: «Mojishuniy» deyilishining sababi, u Mojishunning avlodidan boʻlgani uchundir.Маҳмуд ибн Ғайлон бизга ҳадис айтиб берди, (у): Абу Довуд ат-Тоёлисий бизга ҳадис айтиб берди, (у): Абдулазиз ибн Абдуллоҳ ибн Абу Салама ал-Можишун бизга ҳадис айтиб берди, (у): амаким менга ҳадис айтиб берди, (у) Абдурраҳмон ал-Аъраждан, (у) Убайдуллоҳ ибн Абу Рофеъдан, (у) Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади, у айтди: Расулуллоҳ ﷺ рукуъдан бошларини кўтарганларида: «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ. Роббано ва лакал ҳамд, милъас-самовоти ва милъал-арзи ва милъа мо байнаҳумо ва милъа мо шиъта мин шайъин баъд (Аллоҳ Ўзига ҳамд айтганни эшитди. Эй Роббимиз, ҳамд Сенгадир — осмонлар тўла, ер тўла, улар орасидаги (нарсалар) тўла ва ундан кейин Ўзинг истаган нарсалар тўла)» дердилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Ибн Аббос, Ибн Абу Авфо, Абу Жуҳайфа ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли олдида шунга кўра амал қилинади ва Шофеъий ҳам шуни айтади; у: «Буни фарз (намоз)да ҳам, нафл (намоз)да ҳам айтади», деди. Баъзи куфаликлар эса: «Буни нафл намозида айтади, фарз намозида айтмайди», дедилар. Абу Исо айтди: «Можишуний» дейилишининг сабаби, у Можишуннинг авлодидан бўлгани учундир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَلِيُّ أُحِبُّ لَكَ مَا أُحِبُّ لِنَفْسِي وَأَكْرَهُ لَكَ مَا أَكْرَهُ لِنَفْسِي لاَ تُقْعِ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَقَدْ ضَعَّفَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْحَارِثَ الأَعْوَرَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ الإِقْعَاءَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ menga: «Ey Ali! Men oʻzimga ravo koʻrgan narsani senga ham ravo koʻraman va oʻzimga yoqtirmagan narsani senga ham yoqtirmayman. Ikki sajda orasida iqʼoʻ qilib (sonni tik qoʻyib, dumba bilan) oʻtirma», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni Alining hadislari ichidan faqat Abu Isʼhoqning Horisdan, uning Alidan (qilgan) rivoyati orqaligina bilamiz. Baʼzi ilm ahli Horis al-Aʼvarni zaif sanaganlar. Koʻpchilik ilm ahli bu hadisga amal qilib, iqʼoʻni makruh sanaydilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha, Anas va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor.Али (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Эй Али! Мен ўзимга раво кўрган нарсани сенга ҳам раво кўраман ва ўзимга ёқтирмаган нарсани сенга ҳам ёқтирмайман. Икки сажда орасида иқъў қилиб (сонни тик қўйиб, думба билан) ўтирма», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни Алининг ҳадислари ичидан фақат Абу Исъҳоқнинг Ҳорисдан, унинг Алидан (қилган) ривояти орқалигина биламиз. Баъзи илм аҳли Ҳорис ал-Аъварни заиф санаганлар. Кўпчилик илм аҳли бу ҳадисга амал қилиб, иқъўни макруҳ санайдилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша, Анас ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي قَبْلَ الظُّهْرِ أَرْبَعًا وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ قَالَ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سُفْيَانَ قَالَ كُنَّا نَعْرِفُ فَضْلَ حَدِيثِ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَلَى حَدِيثِ الْحَارِثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ يَخْتَارُونَ أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ قَبْلَ الظُّهْرِ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَإِسْحَاقَ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ صَلاَةُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَثْنَى مَثْنَى يَرَوْنَ الْفَصْلَ بَيْنَ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ peshindan oldin toʻrt (rakaat), undan keyin ikki rakaat oʻqir edilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha va Umm Habibadan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan hadisdir. Abu Bakr al-Attor aytdiki, Ali ibn Abdulloh Yahyo ibn Saiddan, u Sufyondan (rivoyat qilib): Biz Osim ibn Zamraning hadisi al-Horisning hadisidan afzalligini bilar edik, dedi. Paygʻambar ﷺning ashoblaridan va ulardan keyingilardan koʻp ilm ahli nazdida amal shunga koʻra: ular kishining peshindan oldin toʻrt rakaat oʻqishini ixtiyor qilishadi. Bu Sufyon as-Savriy, Ibn al-Muborak, Ishoq va Kufa ahlining soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: kecha va kunduz namozi ikki-ikki rakaatdir, deyishib, har ikki rakaat orasini ajratishni (toʻgʻri) koʻrishadi. Buni Shofiʼiy va Ahmad aytishadi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ пешиндан олдин тўрт (ракаат), ундан кейин икки ракаат ўқир эдилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша ва Умм Ҳабибадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Абу Бакр ал-Аттор айтдики, Али ибн Абдуллоҳ Яҳё ибн Саиддан, у Суфёндан (ривоят қилиб): Биз Осим ибн Замранинг ҳадиси ал-Ҳориснинг ҳадисидан афзаллигини билар эдик, деди. Пайғамбар ﷺнинг ашобларидан ва улардан кейингилардан кўп илм аҳли наздида амал шунга кўра: улар кишининг пешиндан олдин тўрт ракаат ўқишини ихтиёр қилишади. Бу Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Ишоқ ва Куфа аҳлининг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: кеча ва кундуз намози икки-икки ракаатдир, дейишиб, ҳар икки ракаат орасини ажратишни (тўғри) кўришади. Буни Шофиъий ва Аҳмад айтишади.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، هُوَ الْعَقَدِيُّ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي قَبْلَ الْعَصْرِ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ يَفْصِلُ بَيْنَهُنَّ بِالتَّسْلِيمِ عَلَى الْمَلاَئِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَمَنْ تَبِعَهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَاخْتَارَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَنْ لاَ يُفْصَلَ فِي الأَرْبَعِ قَبْلَ الْعَصْرِ وَاحْتَجَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ وَمَعْنَى أَنَّهُ يَفْصِلُ بَيْنَهُنَّ بِالتَّسْلِيمِ يَعْنِي التَّشَهُّدَ ‏.‏ وَرَأَى الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ صَلاَةَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَثْنَى مَثْنَى يَخْتَارَانِ الْفَصْلَ فِي الأَرْبَعِ قَبْلَ الْعَصْرِ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ asrdan oldin toʻrt rakaat namoz oʻqir, ularning orasini muqarrab farishtalarga va musulmonlar hamda moʻminlardan ularga ergashganlarga salom (berish) bilan ajratardilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umar va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan hadisdir. Ishoq ibn Ibrohim asrdan oldingi toʻrt (rakaat)da ajratmaslikni ixtiyor qilib, shu hadis bilan dalil keltirdi. Ishoq aytdi: «Ularning orasini salom bilan ajratardilar» degani — tashahhudni nazarda tutadi. Shofiiy va Ahmad esa kechasi va kunduzi (oʻqiladigan) namozni ikki-ikkidan (deb) koʻrdilar va asrdan oldingi toʻrt (rakaat)da ajratishni ixtiyor qiladilar.Али (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ асрдан олдин тўрт ракаат намоз ўқир, уларнинг орасини муқарраб фаришталарга ва мусулмонлар ҳамда мўминлардан уларга эргашганларга салом (бериш) билан ажратардилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умар ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Ишоқ ибн Иброҳим асрдан олдинги тўрт (ракаат)да ажратмасликни ихтиёр қилиб, шу ҳадис билан далил келтирди. Ишоқ айтди: «Уларнинг орасини салом билан ажратардилар» дегани — ташаҳҳудни назарда тутади. Шофиий ва Аҳмад эса кечаси ва кундузи (ўқиладиган) намозни икки-иккидан (деб) кўрдилар ва асрдан олдинги тўрт (ракаат)да ажратишни ихтиёр қиладилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ أَبِي السَّفَرِ، - وَاسْمُهُ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَمْدَانِيُّ وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ جِبْرَائِيلَ هَبَطَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ خَيِّرْهُمْ يَعْنِي أَصْحَابَكَ فِي أُسَارَى بَدْرٍ الْقَتْلَ أَوِ الْفِدَاءَ عَلَى أَنْ يُقْتَلَ مِنْهُمْ قَابِلاً مِثْلُهُمْ ‏.‏ قَالُوا الْفِدَاءَ وَيُقْتَلَ مِنَّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي بَرْزَةَ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو أُسَامَةَ عَنْ هِشَامٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ عَبِيدَةَ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ عَوْنٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ عَبِيدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَأَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ اسْمُهُ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Jibroil u zotning huzuriga tushib, unga: ‹Ularni — yaʼni sahobalaringizni — Badr asirlari xususida tanlatib qoʻ: ularni oʻldirish yoki tovon evaziga ozod qilish, ammo (agar tovon olsalar) kelgusi yili ulardan oʻshancha (kishi) oʻldiriladi›, dedi. Ular: ‹Tovon (olamiz), bizdan (oʻshancha) oʻldirilsa ham (rozimiz)›, dedilar», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Anas, Abu Barza va Jubayr ibn Mutʼimdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis Savriyning hadisidan hasan gʻaribdir, biz uni faqat Ibn Abu Zoidaning hadisidan bilamiz. Abu Usoma Hishomdan, u Ibn Sirindan, u Abiydadan, u Alidan, u Nabiy ﷺdan ham shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Ibn Avn esa Ibn Sirindan, u Abiydadan, u Nabiy ﷺdan mursal (sahobani tushirib) rivoyat qilgan. Abu Dovud al-Hafariyning ismi Umar ibn Saʼddir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Жиброил у зотнинг ҳузурига тушиб, унга: ‹Уларни — яъни саҳобаларингизни — Бадр асирлари хусусида танлатиб қў: уларни ўлдириш ёки товон эвазига озод қилиш, аммо (агар товон олсалар) келгуси йили улардан ўшанча (киши) ўлдирилади›, деди. Улар: ‹Товон (оламиз), биздан (ўшанча) ўлдирилса ҳам (розимиз)›, дедилар», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Анас, Абу Барза ва Жубайр ибн Мутъимдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Саврийнинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ибн Абу Зоиданинг ҳадисидан биламиз. Абу Усома Ҳишомдан, у Ибн Сириндан, у Абийдадан, у Алидан, у Набий ﷺдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилган. Ибн Авн эса Ибн Сириндан, у Абийдадан, у Набий ﷺдан мурсал (саҳобани тушириб) ривоят қилган. Абу Довуд ал-Ҳафарийнинг исми Умар ибн Саъддир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ ثُوَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ كِسْرَى أَهْدَى إِلَيْهِ فَقَبِلَ مِنْهُ وَأَنَّ الْمُلُوكَ أَهْدَوْا إِلَيْهِ فَقَبِلَ مِنْهُمْ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَثُوَيْرٌ هُوَ ابْنُ أَبِي فَاخِتَةَ وَأَبُو فَاخِتَةَ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ عِلاَقَةَ وَثُوَيْرٌ يُكْنَى أَبَا جَهْمٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: Kisro (Eron podshohi) u zotga hadya yubordi, u zot undan qabul qildilar; va podshohlar u zotga hadyalar yuborishdi, u zot ulardan ham qabul qildilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan gʻaribdir.Али (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: Кисро (Эрон подшоҳи) у зотга ҳадя юборди, у зот ундан қабул қилдилар; ва подшоҳлар у зотга ҳадялар юборишди, у зот улардан ҳам қабул қилдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ نَهَانِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ لُبْسِ الْقَسِّيِّ وَالْمُعَصْفَرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَحَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ meni qassiy (ipak aralash matoni) va usfur bilan boʻyalgan (kiyimni) kiyishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Anas va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar) bor. Alining hadisi hasan sahih hadisdir.Али (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ мени қассий (ипак аралаш матони) ва усфур билан бўялган (кийимни) кийишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Анас ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор. Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.