Anas ibn Molik al-Ansoriy

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا دَخَلَ الْخَلاَءَ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ قَالَ شُعْبَةُ وَقَدْ قَالَ مَرَّةً أُخْرَى أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبْثِ وَالْخَبِيثِ أَوِ الْخُبُثِ وَالْخَبَائِثِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَجَابِرٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَحْسَنُ ‏.‏ وَحَدِيثُ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ فِي إِسْنَادِهِ اضْطِرَابٌ رَوَى هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ فَقَالَ سَعِيدٌ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَوْفٍ الشَّيْبَانِيِّ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏ وَقَالَ هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏ وَرَوَاهُ شُعْبَةُ وَمَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ فَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏ وَقَالَ مَعْمَرٌ عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَقَالَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَتَادَةُ رَوَى عَنْهُمَا جَمِيعًا ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Paygʻambar ﷺ hojatxonaga kirganlarida: «Allohim, men Senga (yomonliklardan) panoh tilayman», der edilar. — Shuʼba (roviylardan biri) dedi: «U zot yana bir marta: ‹al-xubs va al-xabis› (yoki: ‹al-xubus va al-xaboyis›) — erkak va ayol jin (shayton)lardan panoh tilayman, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali, Zayd ibn Arqam, Jobir va Ibn Masʼuddan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Anasning hadisi bu bobda eng sahih va eng yaxshi(dir). Zayd ibn Arqamning hadisi isnodida iztirob (chalkashlik) bor: Hishom ad-Dastavoiy va Saʼid ibn Abi Aruba Qatodadan rivoyat qilgan; Saʼid: «al-Qosim ibn Avf ash-Shayboniydan, (u) Zayd ibn Arqamdan», degan; Hishom ad-Dastavoiy esa: «Qatodadan, (u) Zayd ibn Arqamdan», degan. Shuʼba va Maʼmar Qatodadan, (u) an-Nazr ibn Anasdan rivoyat qilgan; Shuʼba: «Zayd ibn Arqamdan», degan; Maʼmar esa: «an-Nazr ibn Anasdan, (u) otasidan, (u) Paygʻambar ﷺ dan», degan. Abu Iso aytdi: Men buni Muhammaddan soʻradim, u: «Qatoda ularning ikkalasidan ham rivoyat qilgan boʻlishi mumkin», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Пайғамбар ﷺ ҳожатхонага кирганларида: «Аллоҳим, мен Сенга (ёмонликлардан) паноҳ тилайман», дер эдилар. — Шуъба (ровийлардан бири) деди: «У зот яна бир марта: ‹ал-хубс ва ал-хабис› (ёки: ‹ал-хубус ва ал-хабойис›) — эркак ва аёл жин (шайтон)лардан паноҳ тилайман, дедилар». Абу Исо айтди: Бу бобда Али, Зайд ибн Арқам, Жобир ва Ибн Масъуддан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси бу бобда энг саҳиҳ ва энг яхши(дир). Зайд ибн Арқамнинг ҳадиси иснодида изтироб (чалкашлик) бор: Ҳишом ад-Даставоий ва Саъид ибн Аби Аруба Қатодадан ривоят қилган; Саъид: «ал-Қосим ибн Авф аш-Шайбонийдан, (у) Зайд ибн Арқамдан», деган; Ҳишом ад-Даставоий эса: «Қатодадан, (у) Зайд ибн Арқамдан», деган. Шуъба ва Маъмар Қатодадан, (у) ан-Назр ибн Анасдан ривоят қилган; Шуъба: «Зайд ибн Арқамдан», деган; Маъмар эса: «ан-Назр ибн Анасдан, (у) отасидан, (у) Пайғамбар ﷺ дан», деган. Абу Исо айтди: Мен буни Муҳаммаддан сўрадим, у: «Қатода уларнинг иккаласидан ҳам ривоят қилган бўлиши мумкин», деди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا دَخَلَ الْخَلاَءَ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبْثِ وَالْخَبَائِثِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Paygʻambar ﷺ hojatxonaga kirganlarida: «Allohim, men Sendan al-xubus va al-xaboyis (erkak va ayol jinlar)dan panoh tilayman», der edilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Пайғамбар ﷺ ҳожатхонага кирганларида: «Аллоҳим, мен Сендан ал-хубус ва ал-хабойис (эркак ва аёл жинлар)дан паноҳ тилайман», дер эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ الْمُلاَئِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ الْحَاجَةَ لَمْ يَرْفَعْ ثَوْبَهُ حَتَّى يَدْنُوَ مِنَ الأَرْضِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَنَسٍ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَرَوَى وَكِيعٌ وَأَبُو يَحْيَى الْحِمَّانِيُّ عَنِ الأَعْمَشِ قَالَ قَالَ ابْنُ عُمَرَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ الْحَاجَةَ لَمْ يَرْفَعْ ثَوْبَهُ حَتَّى يَدْنُوَ مِنَ الأَرْضِ ‏.‏ وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ مُرْسَلٌ ‏.‏ وَيُقَالُ لَمْ يَسْمَعِ الأَعْمَشُ مِنْ أَنَسٍ وَلاَ مِنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ نَظَرَ إِلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ رَأَيْتُهُ يُصَلِّي ‏.‏ فَذَكَرَ عَنْهُ حِكَايَةً فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَالأَعْمَشُ اسْمُهُ سُلَيْمَانُ بْنُ مِهْرَانَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْكَاهِلِيُّ وَهُوَ مَوْلًى لَهُمْ ‏.‏ قَالَ الأَعْمَشُ كَانَ أَبِي حَمِيلاً فَوَرَّثَهُ مَسْرُوقٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu) aytadi: Paygʻambar ﷺ hojat qilmoqchi boʻlganlarida, yerga yaqinlashmaguncha kiyimlarini koʻtarmas edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Muhammad ibn Rabia al-Aʼmashdan, (u) Anasdan shunday rivoyat qilgan. Vakia va Abu Yahyo al-Himmoniy esa al-Aʼmashdan: «Ibn Umar: ‹Paygʻambar ﷺ hojat qilmoqchi boʻlganlarida yerga yaqinlashmaguncha kiyimlarini koʻtarmas edilar›, dedi», deb rivoyat qilishgan. Bu ikkala hadis ham mursaldir. Aytilishicha, al-Aʼmash na Anasdan, na Paygʻambar ﷺ ning boshqa biror sahobasidan (hadis) eshitmagan; (faqat) u Anas ibn Molikni koʻrib: «Uni namoz oʻqiyotganini koʻrdim», degan va undan namoz haqida bir hikoya zikr qilgan, xolos. Al-Aʼmashning ismi Sulaymon ibn Mihron Abu Muhammad al-Kohiliy boʻlib, u ularning ozodi (mavlosi)dir. Al-Aʼmash: «Otam hamil (nasabi notanish kishi) edi, uni Masruq meros qilib oldi», degan.Анас (розияллоҳу анҳу) айтади: Пайғамбар ﷺ ҳожат қилмоқчи бўлганларида, ерга яқинлашмагунча кийимларини кўтармас эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Муҳаммад ибн Рабиа ал-Аъмашдан, (у) Анасдан шундай ривоят қилган. Вакиа ва Абу Яҳё ал-Ҳиммоний эса ал-Аъмашдан: «Ибн Умар: ‹Пайғамбар ﷺ ҳожат қилмоқчи бўлганларида ерга яқинлашмагунча кийимларини кўтармас эдилар›, деди», деб ривоят қилишган. Бу иккала ҳадис ҳам мурсалдир. Айтилишича, ал-Аъмаш на Анасдан, на Пайғамбар ﷺ нинг бошқа бирор саҳобасидан (ҳадис) эшитмаган; (фақат) у Анас ибн Моликни кўриб: «Уни намоз ўқиётганини кўрдим», деган ва ундан намоз ҳақида бир ҳикоя зикр қилган, холос. Ал-Аъмашнинг исми Сулаймон ибн Миҳрон Абу Муҳаммад ал-Коҳилий бўлиб, у уларнинг озоди (мавлоси)дир. Ал-Аъмаш: «Отам ҳамил (насаби нотаниш киши) эди, уни Масруқ мерос қилиб олди», деган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ طَاهِرًا أَوْ غَيْرَ طَاهِرٍ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لأَنَسٍ فَكَيْفَ كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ أَنْتُمْ قَالَ كُنَّا نَتَوَضَّأُ وُضُوءًا وَاحِدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَالْمَشْهُورُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ عَامِرٍ الأَنْصَارِيِّ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَدْ كَانَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَى الْوُضُوءَ لِكُلِّ صَلاَةٍ اسْتِحْبَابًا لاَ عَلَى الْوُجُوبِ ‏.‏

Muhammad ibn Humayd ar-Roziy bizga aytib berdi: Salama ibn al-Fazl bizga Muhammad ibn Ishoqdan, u Humayddan, u Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi: Paygʻambar ﷺ tahoratli boʻlsinlar yoki tahoratli boʻlmasinlar, har bir namoz uchun tahorat qilar edilar. U (Humayd) dedi: Men Anasga: «Sizlar oʻzlaringiz qanday qilar edingizlar?» dedim. U: «Biz bitta tahorat bilan (bir necha namoz) oʻqir edik», dedi. Abu Iso aytdi: Humaydning Anasdan (rivoyat qilgan) hadisi bu yoʻldan hasan gʻaribdir. Hadis ahli nazdida mashhuri esa Amr ibn Omir al-Ansoriyning Anasdan (rivoyat qilgan) hadisidir. Baʼzi ilm ahli har bir namoz uchun tahorat qilishni vojiblik yuzasidan emas, balki mustahabblik yuzasidan deb bilganlar.Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий бизга айтиб берди: Салама ибн ал-Фазл бизга Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Ҳумайддан, у Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди: Пайғамбар ﷺ таҳоратли бўлсинлар ёки таҳоратли бўлмасинлар, ҳар бир намоз учун таҳорат қилар эдилар. У (Ҳумайд) деди: Мен Анасга: «Сизлар ўзларингиз қандай қилар эдингизлар?» дедим. У: «Биз битта таҳорат билан (бир неча намоз) ўқир эдик», деди. Абу Исо айтди: Ҳумайднинг Анасдан (ривоят қилган) ҳадиси бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Ҳадис аҳли наздида машҳури эса Амр ибн Омир ал-Ансорийнинг Анасдан (ривоят қилган) ҳадисидир. Баъзи илм аҳли ҳар бир намоз учун таҳорат қилишни вожиблик юзасидан эмас, балки мустаҳабблик юзасидан деб билганлар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، وَقَتَادَةُ، وَثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ نَاسًا، مِنْ عُرَيْنَةَ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ فَاجْتَوَوْهَا فَبَعَثَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي إِبِلِ الصَّدَقَةِ وَقَالَ ‏"‏ اشْرَبُوا مِنْ أَلْبَانِهَا وَأَبْوَالِهَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَتَلُوا رَاعِيَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاسْتَاقُوا الإِبِلَ وَارْتَدُّوا عَنِ الإِسْلاَمِ فَأُتِيَ بِهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَطَعَ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ مِنْ خِلاَفٍ وَسَمَرَ أَعْيُنَهُمْ وَأَلْقَاهُمْ بِالْحَرَّةِ ‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَكُنْتُ أَرَى أَحَدَهُمْ يَكُدُّ الأَرْضَ بِفِيهِ حَتَّى مَاتُوا ‏.‏ وَرُبَّمَا قَالَ حَمَّادٌ يَكْدُمُ الأَرْضَ بِفِيهِ حَتَّى مَاتُوا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا لاَ بَأْسَ بِبَوْلِ مَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Urayna (qabilasi)dan bir necha kishi Madinaga keldilar va (uning havosi) ularga yoqmay, kasal boʻlib qoldilar. Shunda Rasululloh ﷺ ularni sadaqa tuyalari oldiga yubordilar va: «Ularning sutlaridan va bavllaridan iching», dedilar. Soʻng ular Rasululloh ﷺning choʻponini oʻldirdilar, tuyalarni haydab ketdilar va Islomdan qaytib (murtad boʻlib) ketdilar. Ular Paygʻambar ﷺning huzurlariga keltirildilar. U zot ularning qoʻl-oyoqlarini qarama-qarshi tomondan kestilar, koʻzlariga (qizdirilgan temir bilan) mil tortdilar va ularni Harra (degan joy)ga tashladilar. Anas aytdi: ‹Men ulardan birini, oʻlguncha, yerni ogʻzi bilan tishlab yotganini koʻrar edim›. Baʼzan Hammod: ‹Yerni ogʻzi bilan tishlab, oʻlib ketdilar›, der edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Anasdan boshqa yoʻllardan ham rivoyat qilingan. Bu koʻpchilik ilm ahlining soʻzidir; ular: ‹Goʻshti yeyiladigan (hayvon)ning bavlida zarar yoʻq›, dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Урайна (қабиласи)дан бир неча киши Мадинага келдилар ва (унинг ҳавоси) уларга ёқмай, касал бўлиб қолдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларни садақа туялари олдига юбордилар ва: «Уларнинг сутларидан ва бавлларидан ичинг», дедилар. Сўнг улар Расулуллоҳ ﷺнинг чўпонини ўлдирдилар, туяларни ҳайдаб кетдилар ва Исломдан қайтиб (муртад бўлиб) кетдилар. Улар Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига келтирилдилар. У зот уларнинг қўл-оёқларини қарама-қарши томондан кестилар, кўзларига (қиздирилган темир билан) мил тортдилар ва уларни Ҳарра (деган жой)га ташладилар. Анас айтди: ‹Мен улардан бирини, ўлгунча, ерни оғзи билан тишлаб ётганини кўрар эдим›. Баъзан Ҳаммод: ‹Ерни оғзи билан тишлаб, ўлиб кетдилар›, дер эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Анасдан бошқа йўллардан ҳам ривоят қилинган. Бу кўпчилик илм аҳлининг сўзидир; улар: ‹Гўшти ейиладиган (ҳайвон)нинг бавлида зарар йўқ›, дедилар.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ الأَعْرَجُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ إِنَّمَا سَمَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَعْيُنَهُمْ لأَنَّهُمْ سَمَلُوا أَعْيُنَ الرُّعَاةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا ذَكَرَهُ غَيْرَ هَذَا الشَّيْخِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ زُرَيْعٍ ‏.‏ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ ‏)‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ قَالَ إِنَّمَا فَعَلَ بِهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم هَذَا قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ الْحُدُودُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ ularning koʻzlarini faqat shuning uchun oʻydirgan edilarki, ular choʻponlarning koʻzlarini oʻygan edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni Yazid ibn Zurayʼdan ushbu shayxdan boshqa biror kishi zikr qilganini bilmaymiz. Bu Allohning {Jarohatlar oʻzaro qasosdir} degan soʻzining maʼnosidir (Moida 45). Muhammad ibn Sirindan rivoyat qilinishicha, u: «Nabiy ﷺ bu ishni ular bilan faqat hadlar (jazo hukmlari) nozil boʻlishidan oldin qilgan edilar», degan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ уларнинг кўзларини фақат шунинг учун ўйдирган эдиларки, улар чўпонларнинг кўзларини ўйган эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни Язид ибн Зурайъдан ушбу шайхдан бошқа бирор киши зикр қилганини билмаймиз. Бу Аллоҳнинг {Жароҳатлар ўзаро қасосдир} деган сўзининг маъносидир (Моида 45). Муҳаммад ибн Сириндан ривоят қилинишича, у: «Набий ﷺ бу ишни улар билан фақат ҳадлар (жазо ҳукмлари) нозил бўлишидан олдин қилган эдилар», деган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنَامُونَ ثُمَّ يَقُومُونَ فَيُصَلُّونَ وَلاَ يَتَوَضَّئُونَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ صَالِحَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْمُبَارَكِ عَمَّنْ نَامَ قَاعِدًا مُعْتَمِدًا فَقَالَ لاَ وُضُوءَ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَوْلَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَبَا الْعَالِيَةِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْوُضُوءِ مِنَ النَّوْمِ فَرَأَى أَكْثَرُهُمْ أَنْ لاَ يَجِبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ إِذَا نَامَ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا حَتَّى يَنَامَ مُضْطَجِعًا ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا نَامَ حَتَّى غُلِبَ عَلَى عَقْلِهِ وَجَبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ مَنْ نَامَ قَاعِدًا فَرَأَى رُؤْيَا أَوْ زَالَتْ مَقْعَدَتُهُ لِوَسَنِ النَّوْمِ فَعَلَيْهِ الْوُضُوءُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺning sahobalari uxlar, soʻng turib namoz oʻqirdilar, ammo tahorat olmasdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. (Abu Iso) aytdi: Men Solih ibn Abdullohning shunday deganini eshitdim: «Men Abdulloh ibn Muborakdan oʻtirgan holda suyanib uxlab qolgan kishi haqida soʻradim, u: ‹Unga tahorat (vojib) emas›, dedi». Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisini Said ibn Abu Arubaham Qatodadan, u Ibn Abbosdan, uning oʻz soʻzi sifatida rivoyat qilgan, unda Abul Oliyani zikr qilmagan va uni (Nabiyga) marfu qilmagan. Ulamolar uyqudan tahorat olish haqida ixtilof qildilar. Aksariyati kishi oʻtirgan yoki tik turgan holda uxlasa, unga tahorat vojib boʻlmaydi, toki yonboshlab uxlamaguncha, deb hisobladilar. Bu Savriy, Ibn Muborak va Ahmadning soʻzidir. (Abu Iso) aytdi: Baʼzilari: kishi aqli (hushi) yoʻqoladigan darajada uxlab qolsa, unga tahorat vojib boʻladi, dedilar. Bu Ishoqning soʻzidir. Shofiʼiy aytdi: Kim oʻtirgan holda uxlab, tush koʻrsa yoki uyqu chuqurligi tufayli oʻtirgan joyi (orqasi yerdan) koʻtarilsa, unga tahorat (vojib boʻladi).Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари ухлар, сўнг туриб намоз ўқирдилар, аммо таҳорат олмасдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Абу Исо) айтди: Мен Солиҳ ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитдим: «Мен Абдуллоҳ ибн Муборакдан ўтирган ҳолда суяниб ухлаб қолган киши ҳақида сўрадим, у: ‹Унга таҳорат (вожиб) эмас›, деди». Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадисини Саид ибн Абу Арубаҳам Қатодадан, у Ибн Аббосдан, унинг ўз сўзи сифатида ривоят қилган, унда Абул Олияни зикр қилмаган ва уни (Набийга) марфу қилмаган. Уламолар уйқудан таҳорат олиш ҳақида ихтилоф қилдилар. Аксарияти киши ўтирган ёки тик турган ҳолда ухласа, унга таҳорат вожиб бўлмайди, токи ёнбошлаб ухламагунча, деб ҳисобладилар. Бу Саврий, Ибн Муборак ва Аҳмаднинг сўзидир. (Абу Исо) айтди: Баъзилари: киши ақли (ҳуши) йўқоладиган даражада ухлаб қолса, унга таҳорат вожиб бўлади, дедилар. Бу Ишоқнинг сўзидир. Шофиъий айтди: Ким ўтирган ҳолда ухлаб, туш кўрса ёки уйқу чуқурлиги туфайли ўтирган жойи (орқаси ердан) кўтарилса, унга таҳорат (вожиб бўлади).

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَطُوفُ عَلَى نِسَائِهِ فِي غُسْلٍ وَاحِدٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَطُوفُ عَلَى نِسَائِهِ بِغُسْلٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ أَنْ لاَ بَأْسَ أَنْ يَعُودَ قَبْلَ أَنْ يَتَوَضَّأَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ هَذَا عَنْ سُفْيَانَ فَقَالَ عَنْ أَبِي عُرْوَةَ عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَأَبُو عُرْوَةَ هُوَ مَعْمَرُ بْنُ رَاشِدٍ ‏.‏ وَأَبُو الْخَطَّابِ قَتَادَةُ بْنُ دِعَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُرْوَةَ عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ ‏.‏ وَهُوَ خَطَأٌ وَالصَّحِيحُ عَنْ أَبِي عُرْوَةَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bir gʻusl bilan (barcha) ayollari oldiga aylanib oʻtar edilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abu Rofeʼdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Anasning Nabiy ﷺ bir gʻusl bilan ayollari oldiga aylanib oʻtganlari haqidagi hadisi hasan sahihdir. Bu — bir necha ilm ahlining soʻzi boʻlib, jumladan Hasan al-Basriy: «Tahorat qilishdan oldin qaytishida zarar yoʻq», degan. Muhammad ibn Yusuf buni Sufyondan rivoyat qilib: «Abu Urvadan, u Abul-Xattobdan, u Anasdan», degan. Abu Urva — bu Maʼmar ibn Roshid; Abul-Xattob esa — Qatoda ibn Diomadir. Abu Iso aytdi: Baʼzilar buni Muhammad ibn Yusufdan, u Sufyondan, u ibn Abu Urvadan, u Abul-Xattobdan (deb) rivoyat qilgan. Bu — xato; sahihi — Abu Urvadan (boʻlganidir).Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бир ғусл билан (барча) аёллари олдига айланиб ўтар эдилар. (Рови) айтди: Бу бобда Абу Рофеъдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг Набий ﷺ бир ғусл билан аёллари олдига айланиб ўтганлари ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу — бир неча илм аҳлининг сўзи бўлиб, жумладан Ҳасан ал-Басрий: «Таҳорат қилишдан олдин қайтишида зарар йўқ», деган. Муҳаммад ибн Юсуф буни Суфёндан ривоят қилиб: «Абу Урвадан, у Абул-Хаттобдан, у Анасдан», деган. Абу Урва — бу Маъмар ибн Рошид; Абул-Хаттоб эса — Қатода ибн Диомадир. Абу Исо айтди: Баъзилар буни Муҳаммад ибн Юсуфдан, у Суфёндан, у ибн Абу Урвадан, у Абул-Хаттобдан (деб) ривоят қилган. Бу — хато; саҳиҳи — Абу Урвадан (бўлганидир).

قَالَ سَعِيدٌ قَالَ سُفْيَانُ وَحَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، نَحْوَ هَذَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ، عَبَّاسٍ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يُونُسُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Said aytdi: Sufyon aytdi: Menga Yahyo ibn Said, Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan shunga oʻxshashini rivoyat qildi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Ibn Abbos va Vosila ibn al-Asqaʼdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahlining amali shunga koʻradir; bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Yunus bu hadisni az-Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Abdullohdan, u Abu Hurayradan rivoyat qilgan.Саид айтди: Суфён айтди: Менга Яҳё ибн Саид, Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан шунга ўхшашини ривоят қилди. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Ибн Аббос ва Восила ибн ал-Асқаъдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳлининг амали шунга кўрадир; бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Юнус бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan ana shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qiladi. Abu Iso aytdi: Bu — hasan sahih hadisdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ана шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилади. Абу Исо айтди: Бу — ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا مُبَشِّرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْحَلَبِيُّ، عَنْ تَمَّامِ بْنِ نَجِيحٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ حَافِظَيْنِ رَفَعَا إِلَى اللَّهِ مَا حَفِظَا مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ فَيَجِدُ اللَّهُ فِي أَوَّلِ الصَّحِيفَةِ وَفِي آخِرِ الصَّحِيفَةِ خَيْرًا إِلاَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ غَفَرْتُ لِعَبْدِي مَا بَيْنَ طَرَفَىِ الصَّحِيفَةِ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ikki (qoʻriqchi) farishta kechasi yoki kunduzi yozib olgan amallarini Allohga koʻtarib chiqib, Alloh sahifaning boshida va sahifaning oxirida yaxshilik topsa, albatta, Alloh taolo: ‹Sizlarni guvoh qilamanki, bandamning sahifaning ikki chetida (qayd etilgan) gunohlarini kechirdim›, deydi», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Икки (қўриқчи) фаришта кечаси ёки кундузи ёзиб олган амалларини Аллоҳга кўтариб чиқиб, Аллоҳ саҳифанинг бошида ва саҳифанинг охирида яхшилик топса, албатта, Аллоҳ таоло: ‹Сизларни гувоҳ қиламанки, бандамнинг саҳифанинг икки четида (қайд этилган) гуноҳларини кечирдим›, дейди», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الصَّبْرُ فِي الصَّدْمَةِ الأُولَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «(Haqiqiy) sabr — birinchi musibat zarbasi paytidagisidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻldan (kelishida) gʻaribdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «(Ҳақиқий) сабр — биринчи мусибат зарбаси пайтидагисидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўлдан (келишида) ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الأُولَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «(Haqiqiy) sabr — birinchi musibat zarbasi paytidagisidir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «(Ҳақиқий) сабр — биринчи мусибат зарбаси пайтидагисидир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ كَانُوا يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ هَذَا حَدِيثٌ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ كَانُوا يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon janoza oldida yurar edilar. Abu Iso aytdi: Men Muhammaddan bu hadis haqida soʻradim, u: Bu xato hadis, unda Muhammad ibn Bakr xatoga yoʻl qoʻygan. Aslida bu hadis Yunusdan, u az-Zuhriydan, Nabiy ﷺ, Abu Bakr va Umar janoza oldida yurar edilar, deb rivoyat qilinadi. az-Zuhriy: «Solim menga otasi janoza oldida yurar edi, deb xabar berdi», dedi. Muhammad: Mana shu asahroqdir, dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон жаноза олдида юрар эдилар. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: Бу хато ҳадис, унда Муҳаммад ибн Бакр хатога йўл қўйган. Аслида бу ҳадис Юнусдан, у аз-Зуҳрийдан, Набий ﷺ, Абу Бакр ва Умар жаноза олдида юрар эдилар, деб ривоят қилинади. аз-Зуҳрий: «Солим менга отаси жаноза олдида юрар эди, деб хабар берди», деди. Муҳаммад: Мана шу асаҳроқдир, деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أَتَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى حَمْزَةَ يَوْمَ أُحُدٍ فَوَقَفَ عَلَيْهِ فَرَآهُ قَدْ مُثِّلَ بِهِ فَقَالَ ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ تَجِدَ صَفِيَّةُ فِي نَفْسِهَا لَتَرَكْتُهُ حَتَّى تَأْكُلَهُ الْعَافِيَةُ حَتَّى يُحْشَرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ بُطُونِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ دَعَا بِنَمِرَةٍ فَكَفَّنَهُ فِيهَا فَكَانَتْ إِذَا مُدَّتْ عَلَى رَأْسِهِ بَدَتْ رِجْلاَهُ وَإِذَا مُدَّتْ عَلَى رِجْلَيْهِ بَدَا رَأْسُهُ ‏.‏ قَالَ فَكَثُرَ الْقَتْلَى وَقَلَّتِ الثِّيَابُ ‏.‏ قَالَ فَكُفِّنَ الرَّجُلُ وَالرَّجُلاَنِ وَالثَّلاَثَةُ فِي الثَّوْبِ الْوَاحِدِ ثُمَّ يُدْفَنُونَ فِي قَبْرٍ وَاحِدٍ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْأَلُ عَنْهُمْ ‏"‏ أَيُّهُمْ أَكْثَرُ قُرْآنًا ‏"‏ ‏.‏ فَيُقَدِّمُهُ إِلَى الْقِبْلَةِ ‏.‏ قَالَ فَدَفَنَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ النَّمِرَةُ الْكِسَاءُ الْخَلَقُ ‏.‏ وَقَدْ خُولِفَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ فَرَوَى اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ثَعْلَبَةَ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا ذَكَرَهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَنَسٍ إِلاَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ حَدِيثُ اللَّيْثِ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ جَابِرٍ أَصَحُّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ Uhud kuni Hamza (roziyallohu anhu)ning oldiga keldilar va uning yonida toʻxtadilar. Uni jasadi buzib tashlangan holda koʻrib: ‹Agar Safiyya koʻngliga ogʻir olmaganda edi, men uni qiyomat kunigacha hayvonlarning qornidan tirilib chiqishi uchun ularga yedirilsin deb (shu holida) qoldirgan boʻlardim›, dedilar», dedi. (Anas) dedi: «Soʻng u zot bir namira (eski choʻgʻ) keltirtirib, uni shunga kafanladilar. U boshiga tortilsa, oyoqlari chiqib qolar, oyoqlariga tortilsa, boshi chiqib qolar edi». (Anas) dedi: «Oʻliklar koʻp, kiyim-kechak oz edi». (Anas) dedi: «Bir kishi, ikki kishi va uch kishi bitta kiyimda kafanlanib, soʻng bitta qabrga koʻmilar edi. Rasululloh ﷺ ular haqida: ‹Qaysilari Qurʼonni koʻproq (yod) biladi?› deb soʻrab, uni qiblaga oldinga qoʻyar edilar». (Anas) dedi: «Rasululloh ﷺ ularni koʻmdilar, lekin ularga janoza namozini oʻqimadilar». Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan gʻaribdir, biz uni Anasning hadisidan faqat shu yoʻl bilan bilamiz. Namira — eskirgan choʻgʻ (kiyim)dir. Usoma ibn Zaydga bu hadisni rivoyat qilishda muxoliflik qilingan: Lays ibn Saʼd uni Ibn Shihobdan, u Abdurrahmon ibn Kaʼb ibn Molikdan, u Jobir ibn Abdullohdan rivoyat qilgan. Maʼmar esa az-Zuhriydan, u Abdulloh ibn Saʼlabadan, u Jobirdan rivoyat qilgan. Biz az-Zuhriydan, u Anasdan deb, Usoma ibn Zayddan boshqa hech kim zikr qilganini bilmaymiz. Men Muhammaddan bu hadis haqida soʻradim, u: Laysning Ibn Shihobdan, u Abdurrahmon ibn Kaʼb ibn Molikdan, u Jobirdan rivoyat qilgan hadisi asahroqdir, dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд куни Ҳамза (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келдилар ва унинг ёнида тўхтадилар. Уни жасади бузиб ташланган ҳолда кўриб: ‹Агар Сафийя кўнглига оғир олмаганда эди, мен уни қиёмат кунигача ҳайвонларнинг қорнидан тирилиб чиқиши учун уларга едирилсин деб (шу ҳолида) қолдирган бўлардим›, дедилар», деди. (Анас) деди: «Сўнг у зот бир намира (эски чўғ) келтиртириб, уни шунга кафанладилар. У бошига тортилса, оёқлари чиқиб қолар, оёқларига тортилса, боши чиқиб қолар эди». (Анас) деди: «Ўликлар кўп, кийим-кечак оз эди». (Анас) деди: «Бир киши, икки киши ва уч киши битта кийимда кафанланиб, сўнг битта қабрга кўмилар эди. Расулуллоҳ ﷺ улар ҳақида: ‹Қайсилари Қуръонни кўпроқ (ёд) билади?› деб сўраб, уни қиблага олдинга қўяр эдилар». (Анас) деди: «Расулуллоҳ ﷺ уларни кўмдилар, лекин уларга жаноза намозини ўқимадилар». Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан ғарибдир, биз уни Анаснинг ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз. Намира — эскирган чўғ (кийим)дир. Усома ибн Зайдга бу ҳадисни ривоят қилишда мухолифлик қилинган: Лайс ибн Саъд уни Ибн Шиҳобдан, у Абдурраҳмон ибн Каъб ибн Моликдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан ривоят қилган. Маъмар эса аз-Зуҳрийдан, у Абдуллоҳ ибн Саълабадан, у Жобирдан ривоят қилган. Биз аз-Зуҳрийдан, у Анасдан деб, Усома ибн Зайддан бошқа ҳеч ким зикр қилганини билмаймиз. Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: Лайснинг Ибн Шиҳобдан, у Абдурраҳмон ибн Каъб ибн Моликдан, у Жобирдан ривоят қилган ҳадиси асаҳроқдир, деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ مُسْلِمٍ الأَعْوَرِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُ الْمَرِيضَ وَيَشْهَدُ الْجَنَازَةَ وَيَرْكَبُ الْحِمَارَ وَيُجِيبُ دَعْوَةَ الْعَبْدِ وَكَانَ يَوْمَ بَنِي قُرَيْظَةَ عَلَى حِمَارٍ مَخْطُومٍ بِحَبْلٍ مِنْ لِيفٍ عَلَيْهِ إِكَافُ لِيفٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَمُسْلِمٌ الأَعْوَرُ يُضَعَّفُ وَهُوَ مُسْلِمُ بْنُ كَيْسَانَ الْمُلاَئِيُّ تُكُلِّمَ فِيهِ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ bemorni koʻrgani borardilar, janozada hozir boʻlardilar, eshakka minardilar va qulning daʼvatini qabul qilardilar. Banu Qurayza kuni u zot tolasimon arqon bilan jilovlangan, ustiga tola toʻqim solingan eshak ustida edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz faqat Muslimning Anasdan rivoyatidan bilamiz. Muslim Aʼvar zaif sanaladi, u Muslim ibn Kayson al-Muloiy boʻlib, u haqida (tanqid) gapirilgan, undan Shuʼba va Sufyon rivoyat qilganlar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ беморни кўргани борардилар, жанозада ҳозир бўлардилар, эшакка минардилар ва қулнинг даъватини қабул қилардилар. Бану Қурайза куни у зот толасимон арқон билан жиловланган, устига тола тўқим солинган эшак устида эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз фақат Муслимнинг Анасдан ривоятидан биламиз. Муслим Аъвар заиф саналади, у Муслим ибн Кайсон ал-Мулоий бўлиб, у ҳақида (танқид) гапирилган, ундан Шуъба ва Суфён ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ مُرَّ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِجَنَازَةٍ فَأَثْنَوْا عَلَيْهَا خَيْرًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَجَبَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَنْتُمْ شُهَدَاءُ اللَّهِ فِي الأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ yonlaridan bir janoza oʻtkazildi va (odamlar) uni yaxshilik bilan yod etdilar (maqtadilar). Shunda Rasululloh ﷺ: «Vojib boʻldi», dedilar. Soʻng: «Sizlar yer yuzida Allohning guvohlarisiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ёнларидан бир жаноза ўтказилди ва (одамлар) уни яхшилик билан ёд этдилар (мақтадилар). Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Вожиб бўлди», дедилар. Сўнг: «Сизлар ер юзида Аллоҳнинг гувоҳларисиз», дедилар. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأَى عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ أَثَرَ صُفْرَةٍ فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ إِنِّي تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً عَلَى وَزْنِ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَزُهَيْرِ بْنِ عُثْمَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَزْنُ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ وَزْنُ ثَلاَثَةِ دَرَاهِمَ وَثُلُثٍ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ هُوَ وَزْنُ خَمْسَةِ دَرَاهِمَ وَثُلُثٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abdurrahmon ibn Avfda sarigʻ (zaʼfaron) izini koʻrib: «Bu nima?» dedilar. U: «Men bir ayolga bir danak (xurmo urugʻi) ogʻirligicha oltin (mahr) evaziga uylandim», dedi. Shunda u zot: «Alloh senga baraka bersin, hatto bitta qoʻy bilan boʻlsa-da, valima (toʻy taomi) ber», dedilar. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahih hadisdir. Ahmad ibn Hanbal aytdi: Bir danak ogʻirligicha oltin uch dirham va uchdan bir (dirham) ogʻirligidir. Ishoq aytdi: U besh dirham va uchdan bir (dirham) ogʻirligidir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Абдурраҳмон ибн Авфда сариғ (заъфарон) изини кўриб: «Бу нима?» дедилар. У: «Мен бир аёлга бир данак (хурмо уруғи) оғирлигича олтин (маҳр) эвазига уйландим», деди. Шунда у зот: «Аллоҳ сенга барака берсин, ҳатто битта қўй билан бўлса-да, валима (тўй таоми) бер», дедилар. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: Бир данак оғирлигича олтин уч дирҳам ва учдан бир (дирҳам) оғирлигидир. Ишоқ айтди: У беш дирҳам ва учдан бир (дирҳам) оғирлигидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ وَائِلِ بْنِ دَاوُدَ، عَنِ ابْنِهِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَوْلَمَ عَلَى صَفِيَّةَ بِنْتِ حُيَىٍّ بِسَوِيقٍ وَتَمْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Safiyya bint Huyay (bilan nikohlari) uchun saviq (qovurilgan un) va xurmo bilan valima qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Сафийя бинт Ҳуяй (билан никоҳлари) учун савиқ (қовурилган ун) ва хурмо билан валима қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، وَعَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْتَقَ صَفِيَّةَ وَجَعَلَ عِتْقَهَا صَدَاقَهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ صَفِيَّةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُجْعَلَ عِتْقُهَا صَدَاقَهَا حَتَّى يَجْعَلَ لَهَا مَهْرًا سِوَى الْعِتْقِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Safiyyani ozod qildilar va uning ozodligini sadoqi (mahri) qildilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Safiyyadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Anas hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir. Bu Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa, ozodlikdan tashqari unga (alohida) mahr belgilanmaguncha, ozodlikni sadoq qilishni yoqtirmaganlar. Birinchi soʻz esa sahihroqdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Сафийяни озод қилдилар ва унинг озодлигини садоқи (маҳри) қилдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Сафийядан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Анас ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли наздида амал шунга кўрадир. Бу Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса, озодликдан ташқари унга (алоҳида) маҳр белгиланмагунча, озодликни садоқ қилишни ёқтирмаганлар. Биринчи сўз эса саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ شُعْبَةَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْكَبَائِرِ قَالَ ‏"‏ الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَقَتْلُ النَّفْسِ وَقَوْلُ الزُّورِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ وَأَيْمَنَ بْنِ خُرَيْمٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ katta gunohlar haqida: «Allohga shirk keltirish, ota-onaga oqlik qilish, jonni oʻldirish (qotillik) va yolgʻon soʻzlash», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Bakra, Ayman ibn Xuraym va Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahih gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ катта гуноҳлар ҳақида: «Аллоҳга ширк келтириш, ота-онага оқлик қилиш, жонни ўлдириш (қотиллик) ва ёлғон сўзлаш», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Бакра, Айман ибн Хурайм ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، ح قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ مَشَيْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِخُبْزِ شَعِيرٍ وَإِهَالَةٍ سَنِخَةٍ وَلَقَدْ رُهِنَ لَهُ دِرْعٌ عِنْدَ يَهُودِيٍّ بِعِشْرِينَ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَخَذَهُ لأَهْلِهِ وَلَقَدْ سَمِعْتُهُ ذَاتَ يَوْمٍ يَقُولُ ‏"‏ مَا أَمْسَى فِي آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم صَاعُ تَمْرٍ وَلاَ صَاعُ حَبٍّ ‏"‏ ‏.‏ وَإِنَّ عِنْدَهُ يَوْمَئِذٍ لَتِسْعُ نِسْوَةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Paygʻambar ﷺ huzuriga arpa noni va sasigan (achigan) yogʻ koʻtarib bordim. Aniqki, u zotning sovutlari ahllari uchun olgan yigirma soʼ taom evaziga bir yahudiyning oldida garovga qoʻyilgan edi. Bir kuni men u zotning: «Muhammad ﷺ oilasida birorta soʼ xurmo ham, birorta soʼ don ham qolmagan holda kech kirdi», deganlarini eshitdim. Holbuki, oʻsha kuni u zotning huzurlarida toʻqqizta xotin bor edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Пайғамбар ﷺ ҳузурига арпа нони ва сасиган (ачиган) ёғ кўтариб бордим. Аниқки, у зотнинг совутлари аҳллари учун олган йигирма сў таом эвазига бир яҳудийнинг олдида гаровга қўйилган эди. Бир куни мен у зотнинг: «Муҳаммад ﷺ оиласида бирорта сў хурмо ҳам, бирорта сў дон ҳам қолмаган ҳолда кеч кирди», деганларини эшитдим. Ҳолбуки, ўша куни у зотнинг ҳузурларида тўққизта хотин бор эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ شُمَيْطِ بْنِ عَجْلاَنَ، حَدَّثَنَا الأَخْضَرُ بْنُ عَجْلاَنَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْحَنَفِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَاعَ حِلْسًا وَقَدَحًا وَقَالَ ‏"‏ مَنْ يَشْتَرِي هَذَا الْحِلْسَ وَالْقَدَحَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ أَخَذْتُهُمَا بِدِرْهَمٍ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَزِيدُ عَلَى دِرْهَمٍ مَنْ يَزِيدُ عَلَى دِرْهَمٍ ‏"‏ فَأَعْطَاهُ رَجُلٌ دِرْهَمَيْنِ فَبَاعَهُمَا مِنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الأَخْضَرِ بْنِ عَجْلاَنَ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ الْحَنَفِيُّ الَّذِي رَوَى عَنْ أَنَسٍ هُوَ أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا بِبَيْعِ مَنْ يَزِيدُ فِي الْغَنَائِمِ وَالْمَوَارِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ عَنِ الأَخْضَرِ بْنِ عَجْلاَنَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir egar choyshabi va bir piyolani sotdilar va: «Bu choyshab bilan piyolani kim sotib oladi?», dedilar. Bir kishi: «Men ularni bir dirhamga olaman», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Kim bir dirhamdan ziyoda (narx) beradi? Kim bir dirhamdan ziyoda beradi?», dedilar. Bir kishi unga ikki dirham berdi va u (zot) ularni unga sotdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Biz uni faqat Axzar ibn Ajlon hadisidan bilamiz. Anasdan rivoyat qilgan Abdulloh al-Hanafiy — u Abu Bakr al-Hanafiydir. Baʼzi ilm ahli shu (hadis)ga amal qilib, oʻljalar va meroslarda ortiqcha narx beruvchiga sotishni ayb deb koʻrmaganlar. Muʼtamir ibn Sulaymon va hadis ahlidan bir nechtasi bu hadisni Axzar ibn Ajlondan rivoyat qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир эгар чойшаби ва бир пиёлани сотдилар ва: «Бу чойшаб билан пиёлани ким сотиб олади?», дедилар. Бир киши: «Мен уларни бир дирҳамга оламан», деди. Шунда Набий ﷺ: «Ким бир дирҳамдан зиёда (нарх) беради? Ким бир дирҳамдан зиёда беради?», дедилар. Бир киши унга икки дирҳам берди ва у (зот) уларни унга сотдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Биз уни фақат Ахзар ибн Ажлон ҳадисидан биламиз. Анасдан ривоят қилган Абдуллоҳ ал-Ҳанафий — у Абу Бакр ал-Ҳанафийдир. Баъзи илм аҳли шу (ҳадис)га амал қилиб, ўлжалар ва меросларда ортиқча нарх берувчига сотишни айб деб кўрмаганлар. Муътамир ибн Сулаймон ва ҳадис аҳлидан бир нечтаси бу ҳадисни Ахзар ибн Ажлондан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، وَعَفَّانُ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْعِنَبِ حَتَّى يَسْوَدَّ وَعَنْ بَيْعِ الْحَبِّ حَتَّى يَشْتَدَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ uzumni qoraymaguncha sotishdan va donni qotmaguncha (pishib mustahkamlanmaguncha) sotishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Hammod ibn Salama hadisidan marfuʼ holda bilamiz.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ узумни қораймагунча сотишдан ва донни қотмагунча (пишиб мустаҳкамланмагунча) сотишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ҳаммод ибн Салама ҳадисидан марфуъ ҳолда биламиз.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَجُلاً، كَانَ فِي عُقْدَتِهِ ضَعْفٌ وَكَانَ يُبَايِعُ وَأَنَّ أَهْلَهُ أَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ احْجُرْ عَلَيْهِ ‏.‏ فَدَعَاهُ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَهَاهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لاَ أَصْبِرُ عَنِ الْبَيْعِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا بَايَعْتَ فَقُلْ هَاءَ وَهَاءَ وَلاَ خِلاَبَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالُوا يُحْجَرُ عَلَى الرَّجُلِ الْحُرِّ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ إِذَا كَانَ ضَعِيفَ الْعَقْلِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ بَعْضُهُمْ أَنْ يُحْجَرَ عَلَى الْحُرِّ الْبَالِغِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishining aqlida zaiflik boʻlib, u savdo qilardi. Uning oila aʼzolari Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, unga (savdo-sotiqni) man qiling», dedilar. Shunda Allohning Nabiysi ﷺ uni chaqirib, (savdodan) qaytardilar. U esa: «Yo Rasululloh, men savdoga sabr qila olmayman», dedi. Shunda u zot: «Savdolashganingda: ‹Qoʻlma-qoʻl boʻlsin va aldash yoʻq›, deb ayt», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (hadis) bor. Anasning hadisi hasan sahih garibdir. Ushbu hadisga ilm ahlining baʼzilari amal qiladilar va ular: «Aqli zaif boʻlsa, ozod kishiga ham oldi-sotdida (taqiq qoʻyilib) hajr qilinadi», dedilar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa baligʻ boʻlgan ozod kishiga hajr qoʻyishni (joiz) koʻrmadilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир кишининг ақлида заифлик бўлиб, у савдо қиларди. Унинг оила аъзолари Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, унга (савдо-сотиқни) ман қилинг», дедилар. Шунда Аллоҳнинг Набийси ﷺ уни чақириб, (савдодан) қайтардилар. У эса: «Ё Расулуллоҳ, мен савдога сабр қила олмайман», деди. Шунда у зот: «Савдолашганингда: ‹Қўлма-қўл бўлсин ва алдаш йўқ›, деб айт», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ҳадис) бор. Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ гарибдир. Ушбу ҳадисга илм аҳлининг баъзилари амал қиладилар ва улар: «Ақли заиф бўлса, озод кишига ҳам олди-сотдида (тақиқ қўйилиб) ҳажр қилинади», дедилар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса балиғ бўлган озод кишига ҳажр қўйишни (жоиз) кўрмадилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حُمَيْدٍ الرُّؤَاسِيِّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ كِلاَبٍ سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنْ عَسْبِ الْفَحْلِ فَنَهَاهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نُطْرِقُ الْفَحْلَ فَنُكْرَمُ ‏.‏ فَرَخَّصَ لَهُ فِي الْكَرَامَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Kilob (qabilasi)dan boʻlgan bir kishi Paygʻambar ﷺdan aygʻirni (urgʻochiga) qoʻshish (haqini olish) toʻgʻrisida soʻradi, u zot uni qaytardilar. Shunda u: «Yo Rasululloh, biz aygʻirni qoʻshib (xizmat qilamiz)-u, bizga hadya beriladi», dedi. Shunda u zot unga hadya (olish)ga ruxsat berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir, biz uni faqat Ibrohim ibn Humayd orqali, u Hishom ibn Urvadan (rivoyat qilgan) tarzdagina bilamiz.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Килоб (қабиласи)дан бўлган бир киши Пайғамбар ﷺдан айғирни (урғочига) қўшиш (ҳақини олиш) тўғрисида сўради, у зот уни қайтардилар. Шунда у: «Ё Расулуллоҳ, биз айғирни қўшиб (хизмат қиламиз)-у, бизга ҳадя берилади», деди. Шунда у зот унга ҳадя (олиш)га рухсат бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Иброҳим ибн Ҳумайд орқали, у Ҳишом ибн Урвадан (ривоят қилган) тарздагина биламиз.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ سُئِلَ أَنَسٌ عَنْ كَسْبِ الْحَجَّامِ، فَقَالَ أَنَسٌ احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحَجَمَهُ أَبُو طَيْبَةَ فَأَمَرَ لَهُ بِصَاعَيْنِ مِنْ طَعَامٍ وَكَلَّمَ أَهْلَهُ فَوَضَعُوا عَنْهُ مِنْ خَرَاجِهِ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَدَاوَيْتُمْ بِهِ الْحِجَامَةُ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَمْثَلِ دَوَائِكُمُ الْحِجَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي كَسْبِ الْحَجَّامِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Andan qon oluvchining (hajjom) kasbi haqida soʻraldi. Shunda Anas: «Rasululloh ﷺga qon oldirildi, unga Abu Tayba qon oldi. U zot unga ikki soʼ taom berishni buyurdilar va uning (xoʻjayinlari) bilan gaplashdilar, ular esa undan oʻz xirojlarini (yengillatib) tushirdilar. Hamda u zot: ‹Albatta, davolanadigan narsalaringizning eng afzali — qon oldirishdir› yoki ‹Albatta, davolaringizning eng yaxshilaridan biri — qon oldirishdir›, dedilar», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Abbos va Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺ ashoblaridan va boshqa ilm ahlidan baʼzilari qon oluvchining kasbiga ruxsat berganlar. Bu Shofeiyning soʻzidir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Андан қон олувчининг (ҳажжом) касби ҳақида сўралди. Шунда Анас: «Расулуллоҳ ﷺга қон олдирилди, унга Абу Тайба қон олди. У зот унга икки сў таом беришни буюрдилар ва унинг (хўжайинлари) билан гаплашдилар, улар эса ундан ўз хирожларини (енгиллатиб) туширдилар. Ҳамда у зот: ‹Албатта, даволанадиган нарсаларингизнинг энг афзали — қон олдиришдир› ёки ‹Албатта, даволарингизнинг энг яхшиларидан бири — қон олдиришдир›, дедилар», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Ибн Аббос ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺ ашобларидан ва бошқа илм аҳлидан баъзилари қон олувчининг касбига рухсат берганлар. Бу Шофеийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ لَيْثًا، يُحَدِّثُ عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّهُ قَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنِّي اشْتَرَيْتُ خَمْرًا لأَيْتَامٍ فِي حِجْرِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَهْرِقِ الْخَمْرَ وَاكْسِرِ الدِّنَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي طَلْحَةَ رَوَى الثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ كَانَ عِنْدَهُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu) Abu Talha (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U: «Ey Allohning Nabiysi, men qaramogʻimdagi yetimlar uchun xamr (musallas) sotib olgan edim», dedi. U zot: «Xamrni toʻkib tashla va idishlarni sindir!» dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir, Oisha, Abu Said, Ibn Masʼud, Ibn Umar va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Talha hadisini Savriy as-Suddiydan, u Yahyo ibn Abboddan, u Anasdan: «Abu Talha uning huzurida edi», deb rivoyat qilgan. Bu Lays hadisidan koʻra sahihroqdir.Анас (розияллоҳу анҳу) Абу Талҳа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У: «Эй Аллоҳнинг Набийси, мен қарамоғимдаги етимлар учун хамр (мусаллас) сотиб олган эдим», деди. У зот: «Хамрни тўкиб ташла ва идишларни синдир!» дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир, Оиша, Абу Саид, Ибн Масъуд, Ибн Умар ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Талҳа ҳадисини Саврий ас-Суддийдан, у Яҳё ибн Аббоддан, у Анасдан: «Абу Талҳа унинг ҳузурида эди», деб ривоят қилган. Бу Лайс ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَيُتَّخَذُ الْخَمْرُ خَلاًّ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan: «Xamr sirka qilib olinadimi?» deb soʻralganda, u zot: «Yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан: «Хамр сирка қилиб олинадими?» деб сўралганда, у зот: «Йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَاصِمٍ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ بِشْرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْخَمْرِ عَشَرَةً عَاصِرَهَا وَمُعْتَصِرَهَا وَشَارِبَهَا وَحَامِلَهَا وَالْمَحْمُولَةَ إِلَيْهِ وَسَاقِيَهَا وَبَائِعَهَا وَآكِلَ ثَمَنِهَا وَالْمُشْتَرِيَ لَهَا وَالْمُشْتَرَاةَ لَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xamr (musallas) borasida oʻn (toifa)ni laʼnatladilar: uni siquvchini, siqtiruvchini, ichuvchini, tashuvchini, oʻziga tashib keltiruvchini, quyib beruvchini, sotuvchini, uning pulini yeguvchini, uni sotib oluvchini va kim uchun sotib olinsa, oʻshani. Abu Iso aytdi: Bu hadis Anas hadisi sifatida gʻaribdir. Shunga oʻxshash (rivoyat) Ibn Abbos, Ibn Masʼud va Ibn Umardan, Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хамр (мусаллас) борасида ўн (тоифа)ни лаънатладилар: уни сиқувчини, сиқтирувчини, ичувчини, ташувчини, ўзига ташиб келтирувчини, қуйиб берувчини, сотувчини, унинг пулини егувчини, уни сотиб олувчини ва ким учун сотиб олинса, ўшани. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Анас ҳадиси сифатида ғарибдир. Шунга ўхшаш (ривоят) Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Ибн Умардан, Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، وَثَابِتٍ، وَحُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ غَلاَ السِّعْرُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ سَعِّرْ لَنَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُسَعِّرُ الْقَابِضُ الْبَاسِطُ الرَّزَّاقُ وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ أَلْقَى رَبِّي وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنْكُمْ يَطْلُبُنِي بِمَظْلَمَةٍ فِي دَمٍ وَلاَ مَالٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonlarida narx koʻtarilib ketdi. Shunda (odamlar): «Yo Rasululloh, bizga narx belgilab bering», deyishdi. U zot: «Albatta, narx belgilovchi — Allohdir; U (rizqni) qisuvchi, (rizqni) keng qiluvchi va rizq beruvchidir. Men, sizlardan birortangiz qon yoki mol borasida menda boʻlgan zulm (haqi)ni talab qilmasligi holida, Robbimga yoʻliqishni umid qilaman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонларида нарх кўтарилиб кетди. Шунда (одамлар): «Ё Расулуллоҳ, бизга нарх белгилаб беринг», дейишди. У зот: «Албатта, нарх белгиловчи — Аллоҳдир; У (ризқни) қисувчи, (ризқни) кенг қилувчи ва ризқ берувчидир. Мен, сизлардан бирортангиз қон ёки мол борасида менда бўлган зулм (ҳақи)ни талаб қилмаслиги ҳолида, Роббимга йўлиқишни умид қиламан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ بِلاَلِ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَأَلَ الْقَضَاءَ وُكِلَ إِلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أُجْبِرَ عَلَيْهِ يُنْزِلُ اللَّهُ عَلَيْهِ مَلَكًا فَيُسَدِّدُهُ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim qozilikni soʻrasa, oʻz holiga tashlab qoʻyiladi. Kim unga majbur qilinsa, Alloh unga bir farishta tushiradi, u (farishta) uni toʻgʻri (yoʻl)ga boshlaydi».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким қозиликни сўраса, ўз ҳолига ташлаб қўйилади. Ким унга мажбур қилинса, Аллоҳ унга бир фаришта туширади, у (фаришта) уни тўғри (йўл)га бошлайди».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى الثَّعْلَبِيِّ، عَنْ بِلاَلِ بْنِ مِرْدَاسٍ الْفَزَارِيِّ، عَنْ خَيْثَمَةَ، وَهُوَ الْبَصْرِيُّ عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ ابْتَغَى الْقَضَاءَ وَسَأَلَ فِيهِ شُفَعَاءَ وُكِلَ إِلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أُكْرِهَ عَلَيْهِ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ مَلَكًا يُسَدِّدُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Kim qozilikni istab, unda (oʻziga) shafoatchilar soʻrasa, oʻz holiga tashlab qoʻyiladi. Kim unga majburlansa, Alloh unga bir farishta tushiradi, u uni toʻgʻri (yoʻl)ga boshlaydi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir va u Isroilning Abdulaʼlodan (rivoyat qilgan) hadisidan koʻra sahihroqdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Ким қозиликни истаб, унда (ўзига) шафоатчилар сўраса, ўз ҳолига ташлаб қўйилади. Ким унга мажбурланса, Аллоҳ унга бир фаришта туширади, у уни тўғри (йўл)га бошлайди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир ва у Исроилнинг Абдулаълодан (ривоят қилган) ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ أُهْدِيَ إِلَىَّ كُرَاعٌ لَقَبِلْتُ وَلَوْ دُعِيتُ عَلَيْهِ لأَجَبْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَسَلْمَانَ وَمُعَاوِيَةَ بْنِ حَيْدَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَلْقَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar menga (goʻshtsiz) jonliq oyogʻi hadya qilinsa ham, qabul qilardim. Agar (shunday taom)ga chaqirilsam ham, ijobat qilardim», dedilar. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар менга (гўштсиз) жонлиқ оёғи ҳадя қилинса ҳам, қабул қилардим. Агар (шундай таом)га чақирилсам ҳам, ижобат қилардим», дедилар. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ أَهْدَتْ بَعْضُ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم طَعَامًا فِي قَصْعَةٍ فَضَرَبَتْ عَائِشَةُ الْقَصْعَةَ بِيَدِهَا فَأَلْقَتْ مَا فِيهَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ طَعَامٌ بِطَعَامٍ وَإِنَاءٌ بِإِنَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺning ayollaridan biri Nabiy ﷺga bir laganda taom hadya qildi. Shunda Oisha laganni qoʻli bilan urib, ichidagi narsani toʻkib yubordi. Nabiy ﷺ: «Taomga taom, idishga idish», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺнинг аёлларидан бири Набий ﷺга бир лаганда таом ҳадя қилди. Шунда Оиша лаганни қўли билан уриб, ичидаги нарсани тўкиб юборди. Набий ﷺ: «Таомга таом, идишга идиш», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اسْتَعَارَ قَصْعَةً فَضَاعَتْ فَضَمِنَهَا لَهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَإِنَّمَا أَرَادَ عِنْدِي سُوَيْدٌ الْحَدِيثَ الَّذِي رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ وَحَدِيثُ الثَّوْرِيِّ أَصَحُّ ‏.‏ اسْمُ أَبِي دَاوُدَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir laganni ariyat (vaqtincha foydalanish uchun) olgan edilar, u (lagan) yoʻqolib (sinib) ketdi, shunda uni ularga toʻlab berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis mahfuz (saqlangan, ishonchli) emas. Mening nazdimda, Suvayd faqat as-Savriy rivoyat qilgan hadisni qasd qilgan, as-Savriyning hadisi esa sahihroqdir. Abu Dovudning ismi Umar ibn Saʼddir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир лаганни арият (вақтинча фойдаланиш учун) олган эдилар, у (лаган) йўқолиб (синиб) кетди, шунда уни уларга тўлаб бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис маҳфуз (сақланган, ишончли) эмас. Менинг наздимда, Сувайд фақат ас-Саврий ривоят қилган ҳадисни қасд қилган, ас-Саврийнинг ҳадиси эса саҳиҳроқдир. Абу Довуднинг исми Умар ибн Саъддир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَغْرِسُ غَرْسًا أَوْ يَزْرَعُ زَرْعًا فَيَأْكُلُ مِنْهُ إِنْسَانٌ أَوْ طَيْرٌ أَوْ بَهِيمَةٌ إِلاَّ كَانَتْ لَهُ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ وَجَابِرٍ وَأُمِّ مُبَشِّرٍ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Qaysi bir musulmon bir nihol eksa yoki bir ekin eksa-yu, undan biror inson, qush yoki hayvon yesa, bu albatta uning uchun sadaqa boʻlmay qolmaydi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Ayyub, Jobir, Ummu Mubashshir va Zayd ibn Xoliddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қайси бир мусулмон бир ниҳол экса ёки бир экин экса-ю, ундан бирор инсон, қуш ёки ҳайвон еса, бу албатта унинг учун садақа бўлмай қолмайди», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Айюб, Жобир, Умму Мубашшир ва Зайд ибн Холиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ خَرَجَتْ جَارِيَةٌ عَلَيْهَا أَوْضَاحٌ فَأَخَذَهَا يَهُودِيٌّ فَرَضَخَ رَأْسَهَا بِحَجَرٍ وَأَخَذَ مَا عَلَيْهَا مِنَ الْحُلِيِّ ‏.‏ قَالَ فَأُدْرِكَتْ وَبِهَا رَمَقٌ فَأُتِيَ بِهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَنْ قَتَلَكِ أَفُلاَنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ بِرَأْسِهَا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَفُلاَنٌ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى سُمِّيَ الْيَهُودِيُّ فَقَالَتْ بِرَأْسِهَا أَىْ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَأُخِذَ فَاعْتَرَفَ فَأَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرُضِخَ رَأْسُهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ قَوَدَ إِلاَّ بِالسَّيْفِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir joriya egnida kumush taqinchoqlari bilan chiqdi. Bir yahudiy uni ushlab, boshini tosh bilan ezdi va egnidagi taqinchoqlarini oldi. Uning (jonida) bir oz ramaq (hayot belgisi) bor holda topib olindi va Nabiy ﷺ huzuriga keltirildi. U zot: «Seni kim oʻldirdi? Falonchimi?» dedilar. U boshi bilan «yoʻq» (ishorasini) qildi. U zot: «Bas, falonchimi?» dedilar — toki yahudiy nomi aytilguncha. Shunda u boshi bilan «ha» (ishorasini) qildi. (Yahudiy) ushlab keltirildi va (jinoyatini) tan oldi. Rasululloh ﷺ buyurdilar va uning boshi ikki tosh orasida ezildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli huzurida shunga amal qilinadi, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli: Qisos faqat qilich bilangina (boʻladi), deyishgan.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир жория эгнида кумуш тақинчоқлари билан чиқди. Бир яҳудий уни ушлаб, бошини тош билан эзди ва эгнидаги тақинчоқларини олди. Унинг (жонида) бир оз рамақ (ҳаёт белгиси) бор ҳолда топиб олинди ва Набий ﷺ ҳузурига келтирилди. У зот: «Сени ким ўлдирди? Фалончими?» дедилар. У боши билан «йўқ» (ишорасини) қилди. У зот: «Бас, фалончими?» дедилар — токи яҳудий номи айтилгунча. Шунда у боши билан «ҳа» (ишорасини) қилди. (Яҳудий) ушлаб келтирилди ва (жиноятини) тан олди. Расулуллоҳ ﷺ буюрдилар ва унинг боши икки тош орасида эзилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли: Қисос фақат қилич билангина (бўлади), дейишган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ قَتَادَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ أُتِيَ بِرَجُلٍ قَدْ شَرِبَ الْخَمْرَ فَضَرَبَهُ بِجَرِيدَتَيْنِ نَحْوَ الأَرْبَعِينَ وَفَعَلَهُ أَبُو بَكْرٍ فَلَمَّا كَانَ عُمَرُ اسْتَشَارَ النَّاسَ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ كَأَخَفِّ الْحُدُودِ ثَمَانِينَ ‏.‏ فَأَمَرَ بِهِ عُمَرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ حَدَّ السَّكْرَانِ ثَمَانُونَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zotning oldilariga xamr ichgan bir kishi keltirildi. U zot uni ikki xurmo shoxchasi bilan qirqqa yaqin (marta) urdilar. Abu Bakr ham shunday qildi. Umar (xalifalik) davriga kelganda, odamlar bilan maslahatlashdi. Shunda Abdurrahmon ibn Avf: «Hadlarning eng yengili (singari) saksonta (qilaylik)», dedi. Bas, Umar shunga buyurdi. Abu Iso aytdi: Anas hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺ sahobalaridan ilm ahli va boshqalar nazdida shu boʻyicha amal qilinib, mastning hadi sakson (qamchi)dir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зотнинг олдиларига хамр ичган бир киши келтирилди. У зот уни икки хурмо шохчаси билан қирққа яқин (марта) урдилар. Абу Бакр ҳам шундай қилди. Умар (халифалик) даврига келганда, одамлар билан маслаҳатлашди. Шунда Абдурраҳмон ибн Авф: «Ҳадларнинг энг енгили (сингари) саксонта (қилайлик)», деди. Бас, Умар шунга буюрди. Абу Исо айтди: Анас ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺ саҳобаларидан илм аҳли ва бошқалар наздида шу бўйича амал қилиниб, мастнинг ҳади саксон (қамчи)дир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِكَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ أَقْرَنَيْنِ ذَبَحَهُمَا بِيَدِهِ وَسَمَّى وَكَبَّرَ وَوَضَعَ رِجْلَهُ عَلَى صِفَاحِهِمَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَجَابِرٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَبِي رَافِعٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي بَكْرَةَ أَيْضًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺ shoxli, oqimtir ikkita qoʻchqorni qurbonlik qildilar. Ularni oʻz qoʻllari bilan soʻydilar, ‹Bismillah› deb (Allohning nomini zikr qilib), takbir aytdilar va oyoqlarini ularning yon tomonlariga qoʻydilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺ шохли, оқимтир иккита қўчқорни қурбонлик қилдилар. Уларни ўз қўллари билан сўйдилар, ‹Бисмиллаҳ› деб (Аллоҳнинг номини зикр қилиб), такбир айтдилар ва оёқларини уларнинг ён томонларига қўйдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.