حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو بَدْرٍ، حَدَّثَنِي أَبُو عُتْبَةَ، إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ سُلَيْمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمُكَاتَبُ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ مِنْ مُكَاتَبَتِهِ دِرْهَمٌ ‏"‏ ‏.‏

Horun ibn Abdulloh bizga rivoyat qilib dedi: Abu Badr bizga rivoyat qilib dedi: Abu Utba Ismoil ibn Ayyosh menga rivoyat qilib dedi: Sulaymon ibn Sulaym menga rivoyat qildi: U Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qildi. Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Mukotab (ozodlik shartnomasi tuzgan qul) ozodlik puli zimmasida bir dirham boʻlsa ham, qul boʻlib qolaveradi».Ҳорун ибн Абдуллоҳ бизга ривоят қилиб деди: Абу Бадр бизга ривоят қилиб деди: Абу Утба Исмоил ибн Айёш менга ривоят қилиб деди: Сулаймон ибн Сулайм менга ривоят қилди: У Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺ дан ривоят қилди. Набий ﷺ шундай дедилар: «Мукотаб (озодлик шартномаси тузган қул) озодлик пули зиммасида бир дирҳам бўлса ҳам, қул бўлиб қолаверади».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنِي عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا عَبْدٍ كَاتَبَ عَلَى مِائَةِ أُوقِيَّةٍ فَأَدَّاهَا إِلاَّ عَشْرَةَ أَوَاقٍ فَهُوَ عَبْدٌ وَأَيُّمَا عَبْدٍ كَاتَبَ عَلَى مِائَةِ دِينَارٍ فَأَدَّاهَا إِلاَّ عَشْرَةَ دَنَانِيرَ فَهُوَ عَبْدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَيْسَ هُوَ عَبَّاسٌ الْجُرَيْرِيُّ قَالُوا هُوَ وَهَمٌ وَلَكِنَّهُ هُوَ شَيْخٌ آخَرُ ‏.‏

Muhammad ibn al-Musanno bizga rivoyat qilib dedi: Abdussamad menga rivoyat qilib dedi: Hammom bizga rivoyat qilib dedi: Abbos al-Jurayriy bizga rivoyat qilib dedi: U Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Qaysi bir qul yuz uqiyaga ozodlik shartnomasi tuzib, oʻn uqiyadan boshqasini toʻlasa, u qul boʻlib qolaveradi. Va qaysi bir qul yuz dinorga ozodlik shartnomasi tuzib, oʻn dinordan boshqasini toʻlasa, u qul boʻlib qolaveradi». Abu Dovud dedi: U Abbos al-Jurayriy emas. Ular: «Bu xato boʻlgan, balki u boshqa bir shayxdir», dedilar.Муҳаммад ибн ал-Мусанно бизга ривоят қилиб деди: Абдуссамад менга ривоят қилиб деди: Ҳаммом бизга ривоят қилиб деди: Аббос ал-Журайрий бизга ривоят қилиб деди: У Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилдики, Набий ﷺ шундай дедилар: «Қайси бир қул юз уқияга озодлик шартномаси тузиб, ўн уқиядан бошқасини тўласа, у қул бўлиб қолаверади. Ва қайси бир қул юз динорга озодлик шартномаси тузиб, ўн динордан бошқасини тўласа, у қул бўлиб қолаверади». Абу Довуд деди: У Аббос ал-Журайрий эмас. Улар: «Бу хато бўлган, балки у бошқа бир шайхдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدُ بْنُ مُسَرْهَدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ نَبْهَانَ، مُكَاتَبِ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَ سَمِعْتُ أُمَّ سَلَمَةَ، تَقُولُ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ كَانَ لإِحْدَاكُنَّ مُكَاتَبٌ فَكَانَ عِنْدَهُ مَا يُؤَدِّي فَلْتَحْتَجِبْ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Musaddad ibn Musarhad bizga rivoyat qilib dedi: Sufyon bizga rivoyat qilib dedi: U az-Zuhriydan, u Ummu Salamaning mukotabi Nabhondan rivoyat qildi. U dedi: Men Ummu Salama (roziyallohu anho)ning shunday deganlarini eshitdim: Rasululloh ﷺ bizga: «Agar birortangizning mukotabi boʻlsa-yu, uning yonida (ozodlik pulini) toʻlaydigan mol boʻlsa, u (ayol) undan parda tutsin», dedilar.Мусаддад ибн Мусарҳад бизга ривоят қилиб деди: Суфён бизга ривоят қилиб деди: У аз-Зуҳрийдан, у Умму Саламанинг мукотаби Набҳондан ривоят қилди. У деди: Мен Умму Салама (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганларини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ бизга: «Агар бирортангизнинг мукотаби бўлса-ю, унинг ёнида (озодлик пулини) тўлайдиган мол бўлса, у (аёл) ундан парда тутсин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَخْبَرَتْهُ أَنَّ بَرِيرَةَ جَاءَتْ عَائِشَةَ تَسْتَعِينُهَا فِي كِتَابَتِهَا وَلَمْ تَكُنْ قَضَتْ مِنْ كِتَابَتِهَا شَيْئًا فَقَالَتْ لَهَا عَائِشَةُ ارْجِعِي إِلَى أَهْلِكِ فَإِنْ أَحَبُّوا أَنْ أَقْضِيَ عَنْكِ كِتَابَتَكِ وَيَكُونَ وَلاَؤُكِ لِي فَعَلْتُ ‏.‏ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ بَرِيرَةُ لأَهْلِهَا فَأَبَوْا وَقَالُوا إِنْ شَاءَتْ أَنْ تَحْتَسِبَ عَلَيْكِ فَلْتَفْعَلْ وَيَكُونَ لَنَا وَلاَؤُكِ ‏.‏ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ابْتَاعِي فَأَعْتِقِي فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا بَالُ أُنَاسٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَنِ اشْتَرَطَ شَرْطًا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَلَيْسَ لَهُ وَإِنْ شَرَطَهُ مِائَةَ مَرَّةٍ شَرْطُ اللَّهِ أَحَقُّ وَأَوْثَقُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Maslama va Qutayba ibn Said bizga rivoyat qilib dedilar: al-Lays bizga rivoyat qilib dedi: U Ibn Shihobdan, u Urvadan rivoyat qildiki, Oisha (roziyallohu anho) unga xabar berib aytdiki: Barira ozodlik shartnomasi (kitobat)da yordam soʻrab Oishaning oldiga keldi, holbuki u ozodlik pulidan hech narsa toʻlamagan edi. Oisha unga: «Ahlingning oldiga qayt; agar ular men sening ozodlik pulingni toʻlab berishimni va merosxoʻrlik haqqing (valo) menga boʻlishini yoqtirsalar, men shuni qilaman», dedi. Barira buni ahliga aytdi, biroq ular bosh tortib: «Agar u savob istab sen uchun toʻlamoqchi boʻlsa, qilaversin, ammo sening merosxoʻrlik haqqing (valo) bizga boʻladi», dedilar. Oisha buni Rasululloh ﷺ ga aytdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Sotib ol va ozod qil, chunki merosxoʻrlik haqqi (valo) ozod qilgan kishigagina boʻladi», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ turib: «Allohning Kitobida boʻlmagan shartlarni shart qilayotgan kishilarga nima boʻldi? Kim Allohning Kitobida boʻlmagan bir shartni shart qilsa, garchi uni yuz marta shart qilsa-da, u (shart) uniki emasdir. Allohning sharti haqliroq va mustahkamroqdir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Маслама ва Қутайба ибн Саид бизга ривоят қилиб дедилар: ал-Лайс бизга ривоят қилиб деди: У Ибн Шиҳобдан, у Урвадан ривоят қилдики, Оиша (розияллоҳу анҳо) унга хабар бериб айтдики: Барира озодлик шартномаси (китобат)да ёрдам сўраб Оишанинг олдига келди, ҳолбуки у озодлик пулидан ҳеч нарса тўламаган эди. Оиша унга: «Аҳлингнинг олдига қайт; агар улар мен сенинг озодлик пулингни тўлаб беришимни ва меросхўрлик ҳаққинг (вало) менга бўлишини ёқтирсалар, мен шуни қиламан», деди. Барира буни аҳлига айтди, бироқ улар бош тортиб: «Агар у савоб истаб сен учун тўламоқчи бўлса, қилаверсин, аммо сенинг меросхўрлик ҳаққинг (вало) бизга бўлади», дедилар. Оиша буни Расулуллоҳ ﷺ га айтди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Сотиб ол ва озод қил, чунки меросхўрлик ҳаққи (вало) озод қилган кишигагина бўлади», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ туриб: «Аллоҳнинг Китобида бўлмаган шартларни шарт қилаётган кишиларга нима бўлди? Ким Аллоҳнинг Китобида бўлмаган бир шартни шарт қилса, гарчи уни юз марта шарт қилса-да, у (шарт) уники эмасдир. Аллоҳнинг шарти ҳақлироқ ва мустаҳкамроқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - قَالَتْ جَاءَتْ بَرِيرَةُ لِتَسْتَعِينَ فِي كِتَابَتِهَا فَقَالَتْ إِنِّي كَاتَبْتُ أَهْلِي عَلَى تِسْعِ أَوَاقٍ فِي كُلِّ عَامٍ أُوقِيَّةٌ فَأَعِينِينِي ‏.‏ فَقَالَتْ إِنْ أَحَبَّ أَهْلُكِ أَنْ أَعُدَّهَا عَدَّةً وَاحِدَةً وَأُعْتِقَكِ وَيَكُونَ وَلاَؤُكِ لِي فَعَلْتُ ‏.‏ فَذَهَبَتْ إِلَى أَهْلِهَا وَسَاقَ الْحَدِيثَ نَحْوَ الزُّهْرِيِّ زَادَ فِي كَلاَمِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي آخِرِهِ ‏"‏ مَا بَالُ رِجَالٍ يَقُولُ أَحَدُهُمْ أَعْتِقْ يَا فُلاَنُ وَالْوَلاَءُ لِي إِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga rivoyat qilib dedi: Vuhayb bizga rivoyat qilib dedi: U Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi. U dedi: Barira ozodlik shartnomasida yordam soʻrab keldi va: «Men ahlim bilan har yili bir uqiyadan toʻqqiz uqiyaga ozodlik shartnomasi tuzganman, menga yordam ber», dedi. Men: «Agar ahling uni bir yoʻla sanab berishim, seni ozod qilishim va merosxoʻrlik haqqing (valo) menga boʻlishini yoqtirsalar, men shuni qilaman», dedim. Soʻng u ahlining oldiga ketdi. Shundan keyin rovi hadisni az-Zuhriynikiga oʻxshatib davom ettirdi va Nabiy ﷺ ning soʻzlarining oxirida shuni qoʻshdi: «Baʼzi kishilarga nima boʻldiki, ulardan biri: ‹Ey falonchi, ozod qil, valo esa menga boʻlsin›, deydi? Aslida merosxoʻrlik haqqi (valo) ozod qilgan kishigagina boʻladi».Мусо ибн Исмоил бизга ривоят қилиб деди: Вуҳайб бизга ривоят қилиб деди: У Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди. У деди: Барира озодлик шартномасида ёрдам сўраб келди ва: «Мен аҳлим билан ҳар йили бир уқиядан тўққиз уқияга озодлик шартномаси тузганман, менга ёрдам бер», деди. Мен: «Агар аҳлинг уни бир йўла санаб беришим, сени озод қилишим ва меросхўрлик ҳаққинг (вало) менга бўлишини ёқтирсалар, мен шуни қиламан», дедим. Сўнг у аҳлининг олдига кетди. Шундан кейин рови ҳадисни аз-Зуҳрийникига ўхшатиб давом эттирди ва Набий ﷺ нинг сўзларининг охирида шуни қўшди: «Баъзи кишиларга нима бўлдики, улардан бири: ‹Эй фалончи, озод қил, вало эса менга бўлсин›, дейди? Аслида меросхўрлик ҳаққи (вало) озод қилган кишигагина бўлади».

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى أَبُو الأَصْبَغِ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ - عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - قَالَتْ وَقَعَتْ جُوَيْرِيَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ بْنِ الْمُصْطَلِقِ فِي سَهْمِ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ أَوِ ابْنِ عَمٍّ لَهُ فَكَاتَبَتْ عَلَى نَفْسِهَا وَكَانَتِ امْرَأَةً مَلاَّحَةً تَأْخُذُهَا الْعَيْنُ - قَالَتْ عَائِشَةُ رضى الله عنها - فَجَاءَتْ تَسْأَلُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي كِتَابَتِهَا فَلَمَّا قَامَتْ عَلَى الْبَابِ فَرَأَيْتُهَا كَرِهْتُ مَكَانَهَا وَعَرَفْتُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَيَرَى مِنْهَا مِثْلَ الَّذِي رَأَيْتُ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَا جُوَيْرِيَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ وَإِنَّمَا كَانَ مِنْ أَمْرِي مَا لاَ يَخْفَى عَلَيْكَ وَإِنِّي وَقَعْتُ فِي سَهْمِ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ وَإِنِّي كَاتَبْتُ عَلَى نَفْسِي فَجِئْتُكَ أَسْأَلُكَ فِي كِتَابَتِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَهَلْ لَكِ إِلَى مَا هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَمَا هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ أُؤَدِّي عَنْكِ كِتَابَتَكِ وَأَتَزَوَّجُكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ قَدْ فَعَلْتُ قَالَتْ فَتَسَامَعَ - تَعْنِي النَّاسَ - أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ تَزَوَّجَ جُوَيْرِيَةَ فَأَرْسَلُوا مَا فِي أَيْدِيهِمْ مِنَ السَّبْىِ فَأَعْتَقُوهُمْ وَقَالُوا أَصْهَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَا رَأَيْنَا امْرَأَةً كَانَتْ أَعْظَمَ بَرَكَةً عَلَى قَوْمِهَا مِنْهَا أُعْتِقَ فِي سَبَبِهَا مِائَةُ أَهْلِ بَيْتٍ مِنْ بَنِي الْمُصْطَلِقِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا حُجَّةٌ فِي أَنَّ الْوَلِيَّ هُوَ يُزَوِّجُ نَفْسَهُ ‏.‏

Abdulaziz ibn Yahyo Abul-Asbagʻ al-Harroniy bizga rivoyat qilib dedi: Muhammad, yaʼni Ibn Salama menga rivoyat qildi: U Ibn Ishoqdan, u Muhammad ibn Jaʼfar ibn az-Zubayrdan, u Urva ibn az-Zubayrdan, u Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi. U dedi: Juvayriya binti al-Horis ibn al-Mustaliq Sobit ibn Qays ibn Shammosning yoki uning amakivachchasining ulushiga tushdi va u oʻzini ozod qilish uchun ozodlik shartnomasi tuzdi. U koʻzni oʻziga tortadigan goʻzal ayol edi. Oisha (roziyallohu anho) dedi: U ozodlik shartnomasi haqida soʻrab Rasululloh ﷺ ning oldilariga keldi. U eshik oldida turganida men uni koʻrib, uning bu yerda turishini yoqtirmadim va Rasululloh ﷺ undan men koʻrgan narsani koʻrishlarini bildim. U: «Ey Allohning Rasuli, men Juvayriya binti al-Horisman, ahvolim sizga maxfiy emas. Men Sobit ibn Qays ibn Shammosning ulushiga tushdim va oʻzimni ozod qilish uchun ozodlik shartnomasi tuzdim. Endi sizdan ozodlik shartnomam haqida soʻragani keldim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bundan ham yaxshiroq narsaga rogʻbating bormi?» dedilar. U: «U nima, ey Allohning Rasuli?» dedi. U zot: «Ozodlik pulingni men oʻzim toʻlab beraman va senga uylanaman», dedilar. U: «Roziman», dedi. Oisha dedi: Soʻng odamlar Rasululloh ﷺ Juvayriyaga uylanganlarini eshitishib, qoʻllaridagi asirlarni qoʻyib yuborib, ozod qildilar va: «Bular Rasululloh ﷺ ning quda-andalaridir», dedilar. Biz oʻz qavmiga undan koʻra koʻproq baraka keltirgan bironta ayolni koʻrmadik: uning sababidan Banul-Mustaliqdan yuz xonadon ahli ozod qilindi. Abu Dovud dedi: Bu valiy (ayol) oʻzini oʻzi (Paygʻambarga) nikohlab berishi mumkinligiga dalildir.Абдулазиз ибн Яҳё Абул-Асбағ ал-Ҳарроний бизга ривоят қилиб деди: Муҳаммад, яъни Ибн Салама менга ривоят қилди: У Ибн Ишоқдан, у Муҳаммад ибн Жаъфар ибн аз-Зубайрдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди. У деди: Жувайрия бинти ал-Ҳорис ибн ал-Мусталиқ Собит ибн Қайс ибн Шаммоснинг ёки унинг амакиваччасининг улушига тушди ва у ўзини озод қилиш учун озодлик шартномаси тузди. У кўзни ўзига тортадиган гўзал аёл эди. Оиша (розияллоҳу анҳо) деди: У озодлик шартномаси ҳақида сўраб Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келди. У эшик олдида турганида мен уни кўриб, унинг бу ерда туришини ёқтирмадим ва Расулуллоҳ ﷺ ундан мен кўрган нарсани кўришларини билдим. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен Жувайрия бинти ал-Ҳорисман, аҳволим сизга махфий эмас. Мен Собит ибн Қайс ибн Шаммоснинг улушига тушдим ва ўзимни озод қилиш учун озодлик шартномаси туздим. Энди сиздан озодлик шартномам ҳақида сўрагани келдим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бундан ҳам яхшироқ нарсага роғбатинг борми?» дедилар. У: «У нима, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. У зот: «Озодлик пулингни мен ўзим тўлаб бераман ва сенга уйланаман», дедилар. У: «Розиман», деди. Оиша деди: Сўнг одамлар Расулуллоҳ ﷺ Жувайрияга уйланганларини эшитишиб, қўлларидаги асирларни қўйиб юбориб, озод қилдилар ва: «Булар Расулуллоҳ ﷺ нинг қуда-андаларидир», дедилар. Биз ўз қавмига ундан кўра кўпроқ барака келтирган биронта аёлни кўрмадик: унинг сабабидан Банул-Мусталиқдан юз хонадон аҳли озод қилинди. Абу Довуд деди: Бу валий (аёл) ўзини ўзи (Пайғамбарга) никоҳлаб бериши мумкинлигига далилдир.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدُ بْنُ مُسَرْهَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُمْهَانَ، عَنْ سَفِينَةَ، قَالَ كُنْتُ مَمْلُوكًا لأُمِّ سَلَمَةَ فَقَالَتْ أُعْتِقُكَ وَأَشْتَرِطُ عَلَيْكَ أَنْ تَخْدُمَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا عِشْتَ ‏.‏ فَقُلْتُ إِنْ لَمْ تَشْتَرِطِي عَلَىَّ مَا فَارَقْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا عِشْتُ فَأَعْتَقَتْنِي وَاشْتَرَطَتْ عَلَىَّ ‏.‏

Musaddad ibn Musarhad bizga rivoyat qilib dedi: Abdulvoris bizga rivoyat qilib dedi: U Said ibn Jumhondan, u Safinadan rivoyat qildi. U dedi: Men Ummu Salamaning quli edim. U: «Men seni ozod qilaman, biroq tirik ekansan, Rasululloh ﷺ ga xizmat qilishingni senga shart qilaman», dedi. Men: «Agar menga shart qoʻymasang ham, tirik ekanman, Rasululloh ﷺ dan ajralmayman», dedim. Soʻng u meni ozod qildi va menga (bu) shartni qoʻydi.Мусаддад ибн Мусарҳад бизга ривоят қилиб деди: Абдулворис бизга ривоят қилиб деди: У Саид ибн Жумҳондан, у Сафинадан ривоят қилди. У деди: Мен Умму Саламанинг қули эдим. У: «Мен сени озод қиламан, бироқ тирик экансан, Расулуллоҳ ﷺ га хизмат қилишингни сенга шарт қиламан», деди. Мен: «Агар менга шарт қўймасанг ҳам, тирик эканман, Расулуллоҳ ﷺ дан ажралмайман», дедим. Сўнг у мени озод қилди ва менга (бу) шартни қўйди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، - الْمَعْنَى - أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ، - قَالَ أَبُو الْوَلِيدِ - عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، أَعْتَقَ شِقْصًا لَهُ مِنْ غُلاَمٍ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لَيْسَ لِلَّهِ شَرِيكٌ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي حَدِيثِهِ فَأَجَازَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عِتْقَهُ ‏.‏

Abul-Validt-Tayolisiy bizga rivoyat qilib dedi: Hammom bizga rivoyat qilib dedi. (Boshqa sanad bilan) Muhammad ibn Kasir ham bizga rivoyat qildi, maʼnosi shu: Hammom bizga xabar berib dedi: U Qatodadan, u Abul-Malihdan — Abul-Valid: «otasidan», dedi — rivoyat qildiki, bir kishi oʻziga tegishli qulning bir ulushini ozod qildi. Bu Nabiy ﷺ ga aytildi, U zot: «Allohga sherik yoʻq», dedilar. Ibn Kasir oʻz hadisida shuni qoʻshdi: Shunda Nabiy ﷺ uning ozod qilishini joriy etdilar.Абул-Валидт-Таёлисий бизга ривоят қилиб деди: Ҳаммом бизга ривоят қилиб деди. (Бошқа санад билан) Муҳаммад ибн Касир ҳам бизга ривоят қилди, маъноси шу: Ҳаммом бизга хабар бериб деди: У Қатодадан, у Абул-Малиҳдан — Абул-Валид: «отасидан», деди — ривоят қилдики, бир киши ўзига тегишли қулнинг бир улушини озод қилди. Бу Набий ﷺ га айтилди, У зот: «Аллоҳга шерик йўқ», дедилар. Ибн Касир ўз ҳадисида шуни қўшди: Шунда Набий ﷺ унинг озод қилишини жорий этдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَجُلاً، أَعْتَقَ شِقْصًا لَهُ مِنْ غُلاَمٍ فَأَجَازَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عِتْقَهُ وَغَرَّمَهُ بَقِيَّةَ ثَمَنِهِ ‏.‏

Muhammad ibn Kasir bizga rivoyat qilib dedi: Hammom bizga xabar berib dedi: U Qatodadan, u an-Nazr ibn Anasdan, u Bashir ibn Nahikdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki, bir kishi oʻziga tegishli qulning bir ulushini ozod qildi. Shunda Nabiy ﷺ uning ozod qilishini joriy etdilar va undan uning (qulning) qolgan bahosini toʻlashni talab qildilar.Муҳаммад ибн Касир бизга ривоят қилиб деди: Ҳаммом бизга хабар бериб деди: У Қатодадан, у ан-Назр ибн Анасдан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики, бир киши ўзига тегишли қулнинг бир улушини озод қилди. Шунда Набий ﷺ унинг озод қилишини жорий этдилар ва ундан унинг (қулнинг) қолган баҳосини тўлашни талаб қилдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ سُوَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ مَمْلُوكًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ آخَرَ فَعَلَيْهِ خَلاَصُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا لَفْظُ ابْنِ سُوَيْدٍ ‏.‏

Muhammad ibn al-Musanno bizga rivoyat qilib dedi: Muhammad ibn Jaʼfar bizga rivoyat qildi. (Boshqa sanad bilan) Ahmad ibn Ali ibn Suvayd ham bizga rivoyat qildi: Ravh bizga rivoyat qildi. Ikkalasi: Shuʼba bizga rivoyat qilib dedi, dedilar. U Qatodadan, oʻz sanadi bilan Nabiy ﷺ dan rivoyat qildi. U zot: «Kim oʻzi bilan boshqa bir kishi oʻrtasida (sherik) boʻlgan qulni ozod qilsa, uni (toʻliq) ozod qilish uning zimmasiga boʻladi», dedilar. Bu Ibn Suvaydning lafzidir.Муҳаммад ибн ал-Мусанно бизга ривоят қилиб деди: Муҳаммад ибн Жаъфар бизга ривоят қилди. (Бошқа санад билан) Аҳмад ибн Али ибн Сувайд ҳам бизга ривоят қилди: Равҳ бизга ривоят қилди. Иккаласи: Шуъба бизга ривоят қилиб деди, дедилар. У Қатодадан, ўз санади билан Набий ﷺ дан ривоят қилди. У зот: «Ким ўзи билан бошқа бир киши ўртасида (шерик) бўлган қулни озод қилса, уни (тўлиқ) озод қилиш унинг зиммасига бўлади», дедилар. Бу Ибн Сувайднинг лафзидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي ح، وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ سُوَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ قَتَادَةَ، بِإِسْنَادِهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا لَهُ فِي مَمْلُوكٍ عَتَقَ مِنْ مَالِهِ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرِ ابْنُ الْمُثَنَّى النَّضْرَ بْنَ أَنَسٍ وَهَذَا لَفْظُ ابْنِ سُوَيْدٍ ‏.‏

Ibn al-Musanno bizga rivoyat qilib dedi: Muoz ibn Hishom bizga rivoyat qilib dedi: Otam menga rivoyat qildi. (Boshqa sanad bilan) Ahmad ibn Ali ibn Suvayd ham bizga rivoyat qildi: Ravh bizga rivoyat qilib dedi: Hishom ibn Abu Abdulloh bizga rivoyat qildi: U Qatodadan, oʻz sanadi bilan rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ: «Kim qulda oʻziga tegishli ulushni ozod qilsa, agar moli boʻlsa, oʻz molidan (uni toʻliq) ozod qiladi», dedilar. Ibn al-Musanno an-Nazr ibn Anasni zikr qilmadi. Bu Ibn Suvaydning lafzidir.Ибн ал-Мусанно бизга ривоят қилиб деди: Муоз ибн Ҳишом бизга ривоят қилиб деди: Отам менга ривоят қилди. (Бошқа санад билан) Аҳмад ибн Али ибн Сувайд ҳам бизга ривоят қилди: Равҳ бизга ривоят қилиб деди: Ҳишом ибн Абу Абдуллоҳ бизга ривоят қилди: У Қатодадан, ўз санади билан ривоят қилдики, Набий ﷺ: «Ким қулда ўзига тегишли улушни озод қилса, агар моли бўлса, ўз молидан (уни тўлиқ) озод қилади», дедилар. Ибн ал-Мусанно ан-Назр ибн Анасни зикр қилмади. Бу Ибн Сувайднинг лафзидир.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، - يَعْنِي الْعَطَّارَ - حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ شَقِيصًا فِي مَمْلُوكِهِ فَعَلَيْهِ أَنْ يُعْتِقَهُ كُلَّهُ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ وَإِلاَّ اسْتُسْعِيَ الْعَبْدُ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Muslim ibn Ibrohim bizga rivoyat qilib dedi: Abon, yaʼni al-Attor bizga rivoyat qilib dedi: Qatoda bizga rivoyat qilib dedi: U an-Nazr ibn Anasdan, u Bashir ibn Nahikdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U dedi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Kim oʻz qulida bir ulushni ozod qilsa, agar moli boʻlsa, uni toʻliq ozod qilishi lozim. Aks holda qul (qolgan bahoni toʻlash uchun) ishlashga jalb qilinadi, biroq unga ogʻir yuk yuklanmaydi».Муслим ибн Иброҳим бизга ривоят қилиб деди: Абон, яъни ал-Аттор бизга ривоят қилиб деди: Қатода бизга ривоят қилиб деди: У ан-Назр ибн Анасдан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Набий ﷺ шундай дедилар: «Ким ўз қулида бир улушни озод қилса, агар моли бўлса, уни тўлиқ озод қилиши лозим. Акс ҳолда қул (қолган баҳони тўлаш учун) ишлашга жалб қилинади, бироқ унга оғир юк юкланмайди».

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ، - يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ - ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، - وَهَذَا لَفْظُهُ - عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ شِقْصًا لَهُ - أَوْ شَقِيصًا لَهُ - فِي مَمْلُوكٍ فَخَلاَصُهُ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ قُوِّمَ الْعَبْدُ قِيمَةَ عَدْلٍ ثُمَّ اسْتُسْعِيَ لِصَاحِبِهِ فِي قِيمَتِهِ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي حَدِيثِهِمَا جَمِيعًا ‏"‏ فَاسْتُسْعِيَ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا لَفْظُ عَلِيٍّ ‏.‏

Nasr ibn Ali bizga rivoyat qilib dedi: Yazid, yaʼni Ibn Zuray bizga xabar berdi. (Boshqa sanad bilan) Ali ibn Abdulloh ham bizga rivoyat qildi: Muhammad ibn Bishr bizga rivoyat qildi — bu uning lafzidir — u Said ibn Abu Arubadan, u Qatodadan, u an-Nazr ibn Anasdan, u Bashir ibn Nahikdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Rasululloh ﷺ dan rivoyat qildi. U zot shunday dedilar: «Kim qulda oʻziga tegishli bir ulushni — yoki bir boʻlakni — ozod qilsa, agar moli boʻlsa, uni (toʻliq) ozod qilish oʻz molidan uning zimmasiga boʻladi. Agar moli boʻlmasa, qulga adolatli baho belgilanadi, soʻng u egasi uchun oʻz bahosini (toʻlash) yoʻlida ishlashga jalb qilinadi, biroq unga ogʻir yuk yuklanmaydi». Abu Dovud dedi: Ularning ikkalasining hadisida ham «unga ogʻir yuk yuklanmagan holda ishlashga jalb qilinadi» (degan soʻzlar bor). Bu Alining lafzidir.Наср ибн Али бизга ривоят қилиб деди: Язид, яъни Ибн Зурай бизга хабар берди. (Бошқа санад билан) Али ибн Абдуллоҳ ҳам бизга ривоят қилди: Муҳаммад ибн Бишр бизга ривоят қилди — бу унинг лафзидир — у Саид ибн Абу Арубадан, у Қатодадан, у ан-Назр ибн Анасдан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Расулуллоҳ ﷺ дан ривоят қилди. У зот шундай дедилар: «Ким қулда ўзига тегишли бир улушни — ёки бир бўлакни — озод қилса, агар моли бўлса, уни (тўлиқ) озод қилиш ўз молидан унинг зиммасига бўлади. Агар моли бўлмаса, қулга адолатли баҳо белгиланади, сўнг у эгаси учун ўз баҳосини (тўлаш) йўлида ишлашга жалб қилинади, бироқ унга оғир юк юкланмайди». Абу Довуд деди: Уларнинг иккаласининг ҳадисида ҳам «унга оғир юк юкланмаган ҳолда ишлашга жалб қилинади» (деган сўзлар бор). Бу Алининг лафзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سَعِيدٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، لَمْ يَذْكُرِ السِّعَايَةَ وَرَوَاهُ جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ وَمُوسَى بْنُ خَلَفٍ جَمِيعًا عَنْ قَتَادَةَ، بِإِسْنَادِ يَزِيدَ بْنِ زُرَيْعٍ وَمَعْنَاهُ وَذَكَرَا فِيهِ السِّعَايَةَ ‏.‏

Muhammad ibn Bashshor bizga rivoyat qilib dedi: Yahyo va Ibn Abu Adiy bizga rivoyat qildilar: Ular Saiddan, oʻz sanadi va maʼnosi bilan rivoyat qildilar. Abu Dovud dedi: Buni Ravh ibn Uboda Said ibn Abu Arubadan rivoyat qilgan, biroq u ishlashga jalb qilishni (siʼoyat) zikr qilmagan. Yana buni Jarir ibn Hozim va Muso ibn Xalaf ikkalasi Qatodadan, Yazid ibn Zurayning sanadi va maʼnosi bilan rivoyat qilganlar va unda ishlashga jalb qilishni (siʼoyat) zikr qilganlar.Муҳаммад ибн Башшор бизга ривоят қилиб деди: Яҳё ва Ибн Абу Адий бизга ривоят қилдилар: Улар Саиддан, ўз санади ва маъноси билан ривоят қилдилар. Абу Довуд деди: Буни Равҳ ибн Убода Саид ибн Абу Арубадан ривоят қилган, бироқ у ишлашга жалб қилишни (сиъоят) зикр қилмаган. Яна буни Жарир ибн Ҳозим ва Мусо ибн Халаф иккаласи Қатодадан, Язид ибн Зурайнинг санади ва маъноси билан ривоят қилганлар ва унда ишлашга жалб қилишни (сиъоят) зикр қилганлар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي مَمْلُوكٍ أُقِيمَ عَلَيْهِ قِيمَةَ الْعَدْلِ فَأَعْطَى شُرَكَاءَهُ حِصَصَهُمْ وَأُعْتِقَ عَلَيْهِ الْعَبْدُ وَإِلاَّ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ ‏"‏ ‏.‏ ‏.‏

Qaʼnabiy bizga Molikdan, u Nofeʼdan, u Abdulloh ibn Umardan rivoyat qildi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim (boshqalar bilan) sherik boʻlgan qulning oʻz ulushini ozod qilsa, qulga adolatli baho belgilanadi, soʻng (u kishi) sheriklariga ularning ulushlarini (puli bilan) berib, qul butunlay ozod qilinadi. Aks holda, ozod qilingan ulushichagina ozod boʻlgan boʻladi».Қаънабий бизга Моликдан, у Нофеъдан, у Абдуллоҳ ибн Умардан ривоят қилди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким (бошқалар билан) шерик бўлган қулнинг ўз улушини озод қилса, қулга адолатли баҳо белгиланади, сўнг (у киши) шерикларига уларнинг улушларини (пули билан) бериб, қул бутунлай озод қилинади. Акс ҳолда, озод қилинган улушичагина озод бўлган бўлади».

حَدَّثَنَا مُؤَمَّلٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ قَالَ وَكَانَ نَافِعٌ رُبَّمَا قَالَ ‏"‏ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ ‏"‏ ‏.‏ وَرُبَّمَا لَمْ يَقُلْهُ ‏.‏

Muammal bizga rivoyat qildi: Ismoil bizga Ayyubdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan shu maʼnoda rivoyat qildi. (Roviy) dedi: Nofeʼ baʼzan «Aks holda, ozod qilingan ulushichagina ozod boʻlgan boʻladi» der edi, baʼzan esa buni aytmas edi.Муаммал бизга ривоят қилди: Исмоил бизга Айюбдан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан шу маънода ривоят қилди. (Ровий) деди: Нофеъ баъзан «Акс ҳолда, озод қилинган улушичагина озод бўлган бўлади» дер эди, баъзан эса буни айтмас эди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ أَيُّوبُ فَلاَ أَدْرِي هُوَ فِي الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ شَىْءٌ قَالَهُ نَافِعٌ وَإِلاَّ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ ‏.‏

Sulaymon ibn Dovud bizga rivoyat qildi: Hammod bizga Ayyubdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan shu hadisni rivoyat qildi. Ayyub dedi: «Aks holda, ozod qilingan ulushichagina ozod boʻlgan boʻladi» degan soʻz Nabiy ﷺdan kelgan hadisning bir qismimi yoki Nofeʼ oʻzidan aytgan narsami — bilmayman.Сулаймон ибн Довуд бизга ривоят қилди: Ҳаммод бизга Айюбдан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан шу ҳадисни ривоят қилди. Айюб деди: «Акс ҳолда, озод қилинган улушичагина озод бўлган бўлади» деган сўз Набий ﷺдан келган ҳадиснинг бир қисмими ёки Нофеъ ўзидан айтган нарсами — билмайман.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا مِنْ مَمْلُوكٍ لَهُ فَعَلَيْهِ عِتْقُهُ كُلُّهُ إِنْ كَانَ لَهُ مَا يَبْلُغُ ثَمَنَهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ عَتَقَ نَصِيبُهُ ‏"‏ ‏.‏

Ibrohim ibn Muso ar-Roziy bizga rivoyat qildi: Iso ibn Yunus bizga xabar berdi: Ubaydulloh bizga Nofeʼdan, u Ibn Umardan rivoyat qildi. (Ibn Umar) dedi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim oʻziga tegishli boʻlgan qulning (sherik) ulushini ozod qilsa, agar uning narxiga yetadigan moli boʻlsa, uni butunlay ozod qilishi vojib boʻladi. Agar moli boʻlmasa, oʻz ulushichagina ozod boʻlgan boʻladi».Иброҳим ибн Мусо ар-Розий бизга ривоят қилди: Исо ибн Юнус бизга хабар берди: Убайдуллоҳ бизга Нофеъдан, у Ибн Умардан ривоят қилди. (Ибн Умар) деди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким ўзига тегишли бўлган қулнинг (шерик) улушини озод қилса, агар унинг нархига етадиган моли бўлса, уни бутунлай озод қилиши вожиб бўлади. Агар моли бўлмаса, ўз улушичагина озод бўлган бўлади».

حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَى إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُوسَى ‏.‏

Maxlad ibn Xolid bizga rivoyat qildi: Yazid ibn Horun bizga rivoyat qildi: Yahyo ibn Said bizga Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan Ibrohim ibn Muso (rivoyati) maʼnosida xabar berdi.Махлад ибн Холид бизга ривоят қилди: Язид ибн Ҳорун бизга ривоят қилди: Яҳё ибн Саид бизга Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан Иброҳим ибн Мусо (ривояти) маъносида хабар берди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَى مَالِكٍ وَلَمْ يَذْكُرْ ‏"‏ وَإِلاَّ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ ‏"‏ ‏.‏ انْتَهَى حَدِيثُهُ إِلَى ‏"‏ وَأُعْتِقَ عَلَيْهِ الْعَبْدُ ‏"‏ ‏.‏ عَلَى مَعْنَاهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Muhammad ibn Asmoʼ bizga rivoyat qildi: Juvayriya bizga Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan Molik (rivoyati) maʼnosida rivoyat qildi, ammo «Aks holda, ozod qilingan ulushichagina ozod boʻlgan boʻladi» degan soʻzni zikr qilmadi. Uning hadisi shu maʼnoda «va qul butunlay ozod qilinadi» degan joygacha yetib tugadi.Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Асмў бизга ривоят қилди: Жувайрия бизга Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан Молик (ривояти) маъносида ривоят қилди, аммо «Акс ҳолда, озод қилинган улушичагина озод бўлган бўлади» деган сўзни зикр қилмади. Унинг ҳадиси шу маънода «ва қул бутунлай озод қилинади» деган жойгача етиб тугади.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ عَتَقَ مِنْهُ مَا بَقِيَ فِي مَالِهِ إِذَا كَانَ لَهُ مَا يَبْلُغُ ثَمَنَ الْعَبْدِ ‏"‏ ‏.‏

Hasan ibn Ali bizga rivoyat qildi: Abdurrazzoq bizga rivoyat qildi: Maʼmar bizga az-Zuhriydan, u Solimdan, u Ibn Umardan xabar berdi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Kim oʻzi sherik boʻlgan qulning ulushini ozod qilsa, agar uning qulning narxiga yetadigan moli boʻlsa, qolgani ham uning moli hisobidan ozod qilinadi».Ҳасан ибн Али бизга ривоят қилди: Абдурраззоқ бизга ривоят қилди: Маъмар бизга аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у Ибн Умардан хабар берди: Набий ﷺ шундай дедилар: «Ким ўзи шерик бўлган қулнинг улушини озод қилса, агар унинг қулнинг нархига етадиган моли бўлса, қолгани ҳам унинг моли ҳисобидан озод қилинади».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا كَانَ الْعَبْدُ بَيْنَ اثْنَيْنِ فَأَعْتَقَ أَحَدُهُمَا نَصِيبَهُ فَإِنْ كَانَ مُوسِرًا يُقَوَّمُ عَلَيْهِ قِيمَةً لاَ وَكْسَ وَلاَ شَطَطَ ثُمَّ يُعْتَقُ ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn Hanbal bizga rivoyat qildi: Sufyon bizga Amr ibn Dinordan, u Solimdan, u otasidan, u buni Nabiy ﷺga yetkazib rivoyat qildi: «Agar qul ikki kishi oʻrtasida (umumiy) boʻlsa, ulardan biri oʻz ulushini ozod qilsa, u boy boʻlgan taqdirda qulga na kam, na ortiq — adolatli baho belgilanadi, soʻng (qul) ozod qilinadi».Аҳмад ибн Ҳанбал бизга ривоят қилди: Суфён бизга Амр ибн Динордан, у Солимдан, у отасидан, у буни Набий ﷺга етказиб ривоят қилди: «Агар қул икки киши ўртасида (умумий) бўлса, улардан бири ўз улушини озод қилса, у бой бўлган тақдирда қулга на кам, на ортиқ — адолатли баҳо белгиланади, сўнг (қул) озод қилинади».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ الْعَنْبَرِيِّ، عَنِ ابْنِ التَّلِبِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، أَعْتَقَ نَصِيبًا لَهُ مِنْ مَمْلُوكٍ فَلَمْ يُضَمِّنْهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ إِنَّمَا هُوَ بِالتَّاءِ - يَعْنِي التَّلِبَّ - وَكَانَ شُعْبَةُ أَلْثَغَ لَمْ يُبَيِّنِ التَّاءَ مِنَ الثَّاءِ ‏.‏

Ahmad ibn Hanbal bizga rivoyat qildi: Muhammad ibn Jaʼfar bizga rivoyat qildi: Shuʼba bizga Xoliddan, u Abu Bishr al-Anbariydan, u Ibn at-Talibdan, u otasidan rivoyat qildi: Bir kishi oʻziga tegishli qulning ulushini ozod qildi, Nabiy ﷺ unga (qolganini ozod qilish) majburiyatini yuklamadilar. Ahmad dedi: «Bu (ism) ‹to› harfi bilandir — yaʼni at-Talib. Shuʼba esa tilida nuqsoni boʻlib, ‹to›ni ‹so›dan ajrata olmas edi».Аҳмад ибн Ҳанбал бизга ривоят қилди: Муҳаммад ибн Жаъфар бизга ривоят қилди: Шуъба бизга Холиддан, у Абу Бишр ал-Анбарийдан, у Ибн ат-Талибдан, у отасидан ривоят қилди: Бир киши ўзига тегишли қулнинг улушини озод қилди, Набий ﷺ унга (қолганини озод қилиш) мажбуриятини юкламадилар. Аҳмад деди: «Бу (исм) ‹то› ҳарфи биландир — яъни ат-Талиб. Шуъба эса тилида нуқсони бўлиб, ‹то›ни ‹со›дан ажрата олмас эди».

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَمُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ مُوسَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ فِيمَا يَحْسِبُ حَمَّادٌ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ مَلَكَ ذَا رَحِمٍ مَحْرَمٍ فَهُوَ حُرٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ الْبُرْسَانِيُّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ قَتَادَةَ وَعَاصِمٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ ذَلِكَ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَلَمْ يُحَدِّثْ ذَلِكَ الْحَدِيثَ إِلاَّ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَقَدْ شَكَّ فِيهِ ‏.‏

Muslim ibn Ibrohim va Muso ibn Ismoil bizga rivoyat qilib aytdilar: Hammod ibn Salama bizga Qatodadan, u Hasandan, u Samuradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildi. Muso boshqa bir joyda — Hammodning gumon qilishicha — «Samura ibn Jundubdan» dedi. (Samura) dedi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim mahrami boʻlgan qarindoshiga ega boʻlsa (uni qul qilib oladigan boʻlsa), u (qarindosh) ozod boʻladi». Abu Dovud dedi: Muhammad ibn Bakr al-Bursoniy Hammod ibn Salamadan, u Qatoda va Osimdan, ular Hasandan, u Samuradan, u Nabiy ﷺdan shu hadisning oʻzini rivoyat qilgan. Abu Dovud dedi: Bu hadisni faqat Hammod ibn Salama rivoyat qilgan va u bunda shubha qilgan.Муслим ибн Иброҳим ва Мусо ибн Исмоил бизга ривоят қилиб айтдилар: Ҳаммод ибн Салама бизга Қатодадан, у Ҳасандан, у Самурадан, у Набий ﷺдан ривоят қилди. Мусо бошқа бир жойда — Ҳаммоднинг гумон қилишича — «Самура ибн Жундубдан» деди. (Самура) деди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким маҳрами бўлган қариндошига эга бўлса (уни қул қилиб оладиган бўлса), у (қариндош) озод бўлади». Абу Довуд деди: Муҳаммад ибн Бакр ал-Бурсоний Ҳаммод ибн Саламадан, у Қатода ва Осимдан, улар Ҳасандан, у Самурадан, у Набий ﷺдан шу ҳадиснинг ўзини ривоят қилган. Абу Довуд деди: Бу ҳадисни фақат Ҳаммод ибн Салама ривоят қилган ва у бунда шубҳа қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، - رضى الله عنه - قَالَ مَنْ مَلَكَ ذَا رَحِمٍ مَحْرَمٍ فَهُوَ حُرٌّ ‏.‏

Muhammad ibn Sulaymon al-Anboriy bizga rivoyat qildi: Abdulvahhob bizga Saiddan, u Qatodadan rivoyat qildi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Kim mahrami boʻlgan qarindoshiga ega boʻlsa, u (qarindosh) ozod boʻladi».Муҳаммад ибн Сулаймон ал-Анборий бизга ривоят қилди: Абдулваҳҳоб бизга Саиддан, у Қатодадан ривоят қилди: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Ким маҳрами бўлган қариндошига эга бўлса, у (қариндош) озод бўлади».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ مَنْ مَلَكَ ذَا رَحِمٍ مَحْرَمٍ فَهُوَ حُرٌّ ‏.‏

Muhammad ibn Sulaymon bizga rivoyat qildi: Abdulvahhob bizga Saiddan, u Qatodadan, u Hasandan rivoyat qildi. (Hasan) dedi: «Kim mahrami boʻlgan qarindoshiga ega boʻlsa, u (qarindosh) ozod boʻladi».Муҳаммад ибн Сулаймон бизга ривоят қилди: Абдулваҳҳоб бизга Саиддан, у Қатодадан, у Ҳасандан ривоят қилди. (Ҳасан) деди: «Ким маҳрами бўлган қариндошига эга бўлса, у (қариндош) озод бўлади».

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، وَالْحَسَنِ، مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَعِيدٌ أَحْفَظُ مِنْ حَمَّادٍ ‏.‏

Abu Bakr ibn Abu Shayba bizga rivoyat qildi: Abu Usoma bizga Saiddan, u Qatodadan, u Jobir ibn Zayd va Hasandan shunga oʻxshashini rivoyat qildi. Abu Dovud dedi: Said Hammodga qaraganda (hadisni) yaxshiroq saqlagan.Абу Бакр ибн Абу Шайба бизга ривоят қилди: Абу Усома бизга Саиддан, у Қатодадан, у Жобир ибн Зайд ва Ҳасандан шунга ўхшашини ривоят қилди. Абу Довуд деди: Саид Ҳаммодга қараганда (ҳадисни) яхшироқ сақлаган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ خَطَّابِ بْنِ صَالِحٍ، مَوْلَى الأَنْصَارِيِّ عَنْ أُمِّهِ، عَنْ سَلاَمَةَ بِنْتِ مَعْقِلٍ، - امْرَأَةٍ مِنْ خَارِجَةِ قَيْسِ عَيْلاَنَ - قَالَتْ قَدِمَ بِي عَمِّي فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَبَاعَنِي مِنَ الْحُبَابِ بْنِ عَمْرٍو أَخِي أَبِي الْيَسَرِ بْنِ عَمْرٍو فَوَلَدْتُ لَهُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحُبَابِ ثُمَّ هَلَكَ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ الآنَ وَاللَّهِ تُبَاعِينَ فِي دَيْنِهِ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي امْرَأَةٌ مِنْ خَارِجَةِ قَيْسِ عَيْلاَنَ قَدِمَ بِي عَمِّي الْمَدِينَةَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَبَاعَنِي مِنَ الْحُبَابِ بْنِ عَمْرٍو أَخِي أَبِي الْيَسَرِ بْنِ عَمْرٍو فَوَلَدْتُ لَهُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحُبَابِ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ الآنَ وَاللَّهِ تُبَاعِينَ فِي دَيْنِهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ وَلِيُّ الْحُبَابِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ أَخُوهُ أَبُو الْيَسَرِ بْنُ عَمْرٍو فَبَعَثَ إِلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ أَعْتِقُوهَا فَإِذَا سَمِعْتُمْ بِرَقِيقٍ قَدِمَ عَلَىَّ فَأْتُونِي أُعَوِّضْكُمْ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَأَعْتَقُونِي وَقَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَقِيقٌ فَعَوَّضَهُمْ مِنِّي غُلاَمًا ‏.‏

Abdulloh ibn Muhammad an-Nufayliy bizga rivoyat qildi: Muhammad ibn Salama bizga Muhammad ibn Ishoqdan, u Ansoriyning ozod qilgan quli Xattob ibn Solihdan, u onasidan, u Salama bint Maʼqildan — Xorija Qays Aylondan boʻlgan bir ayoldan — rivoyat qildi. (Salama) dedi: Johiliyat davrida amakim meni (Madinaga) olib kelib, Abul-Yasar ibn Amrning akasi Hubob ibn Amrga sotdi. Men unga Abdurrahmon ibn Hubobni tugʻib berdim, soʻng u (Hubob) vafot etdi. Shunda uning xotini: «Endi, Allohga qasamki, sen uning qarzi uchun sotilasan» dedi. Shu sababli men Rasululloh ﷺ huzurlariga keldim va: «Ey Rasululloh! Men Xorija Qays Aylondan boʻlgan bir ayolman. Johiliyat davrida amakim meni Madinaga olib kelib, Abul-Yasar ibn Amrning akasi Hubob ibn Amrga sotdi. Men unga Abdurrahmon ibn Hubobni tugʻib berdim. Shunda uning xotini: ‹Endi, Allohga qasamki, sen uning qarzi uchun sotilasan› dedi» dedim. Rasululloh ﷺ: «Hubobning valiysi (egasi) kim?» dedilar. «Uning akasi Abul-Yasar ibn Amr» deyildi. Shunda (Rasululloh ﷺ) unga (odam) yuborib: «Uni ozod qilinglar. Mening huzurimga qullar kelganini eshitsangiz, menga kelinglar, men sizlarga uning evaziga (qul) berib turaman» dedilar. (Salama) dedi: Ular meni ozod qildilar. Rasululloh ﷺ huzurlariga qullar keldi, u zot mening evazimga ularga bir oʻgʻil bola (qul) berdilar.Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ан-Нуфайлий бизга ривоят қилди: Муҳаммад ибн Салама бизга Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Ансорийнинг озод қилган қули Хаттоб ибн Солиҳдан, у онасидан, у Салама бинт Маъқилдан — Хорижа Қайс Айлондан бўлган бир аёлдан — ривоят қилди. (Салама) деди: Жоҳилият даврида амаким мени (Мадинага) олиб келиб, Абул-Ясар ибн Амрнинг акаси Ҳубоб ибн Амрга сотди. Мен унга Абдурраҳмон ибн Ҳубобни туғиб бердим, сўнг у (Ҳубоб) вафот этди. Шунда унинг хотини: «Энди, Аллоҳга қасамки, сен унинг қарзи учун сотиласан» деди. Шу сабабли мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдим ва: «Эй Расулуллоҳ! Мен Хорижа Қайс Айлондан бўлган бир аёлман. Жоҳилият даврида амаким мени Мадинага олиб келиб, Абул-Ясар ибн Амрнинг акаси Ҳубоб ибн Амрга сотди. Мен унга Абдурраҳмон ибн Ҳубобни туғиб бердим. Шунда унинг хотини: ‹Энди, Аллоҳга қасамки, сен унинг қарзи учун сотиласан› деди» дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳубобнинг валийси (эгаси) ким?» дедилар. «Унинг акаси Абул-Ясар ибн Амр» дейилди. Шунда (Расулуллоҳ ﷺ) унга (одам) юбориб: «Уни озод қилинглар. Менинг ҳузуримга қуллар келганини эшитсангиз, менга келинглар, мен сизларга унинг эвазига (қул) бериб тураман» дедилар. (Салама) деди: Улар мени озод қилдилар. Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига қуллар келди, у зот менинг эвазимга уларга бир ўғил бола (қул) бердилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ قَيْسٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بِعْنَا أُمَّهَاتِ الأَوْلاَدِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ فَلَمَّا كَانَ عُمَرُ نَهَانَا فَانْتَهَيْنَا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytadi: «Biz Rasululloh ﷺ va Abu Bakr zamonlarida ummu valadlarni (yaʼni bola tuqqan choʻrilarni) sotar edik. Umar (roziyallohu anhu) (xalifa) boʻlganida, bizni bundan qaytardi, biz ham toʻxtadik».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр замонларида умму валадларни (яъни бола туққан чўриларни) сотар эдик. Умар (розияллоҳу анҳу) (халифа) бўлганида, бизни бундан қайтарди, биз ҳам тўхтадик».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، وَإِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَجُلاً، أَعْتَقَ غُلاَمًا لَهُ عَنْ دُبُرٍ مِنْهُ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُ فَأَمَرَ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَبِيعَ بِسَبْعِمِائَةٍ أَوْ بِتِسْعِمِائَةٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi oʻzining bir qulini, vafotidan keyin ozod boʻlishini aytib (mudabbar qilib) ozod qildi, lekin uning oʻsha quldan boshqa moli yoʻq edi. Shunda Nabiy ﷺ buyurdilar va u qul yetti yuz yoki toʻqqiz yuzga sotildi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши ўзининг бир қулини, вафотидан кейин озод бўлишини айтиб (мудаббар қилиб) озод қилди, лекин унинг ўша қулдан бошқа моли йўқ эди. Шунда Набий ﷺ буюрдилар ва у қул етти юз ёки тўққиз юзга сотилди.

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُسَافِرٍ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ بَكْرٍ، أَخْبَرَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ، حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، بِهَذَا زَادَ وَقَالَ - يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم - ‏"‏ أَنْتَ أَحَقُّ بِثَمَنِهِ وَاللَّهُ أَغْنَى عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan ham shu (hadis) rivoyat qilingan. (Ushbu rivoyatda) u zot — yaʼni Nabiy ﷺ — qoʻshimcha qilib: «Sen uning bahosiga (boshqalardan) haqliroqsan, Alloh esa undan beniyozdir», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам шу (ҳадис) ривоят қилинган. (Ушбу ривоятда) у зот — яъни Набий ﷺ — қўшимча қилиб: «Сен унинг баҳосига (бошқалардан) ҳақлироқсан, Аллоҳ эса ундан бениёздир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ أَبُو مَذْكُورٍ أَعْتَقَ غُلاَمًا لَهُ يُقَالُ لَهُ يَعْقُوبُ عَنْ دُبُرٍ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُ فَدَعَا بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَنْ يَشْتَرِيهِ ‏"‏ ‏.‏ فَاشْتَرَاهُ نُعَيْمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ النَّحَّامِ بِثَمَانِمِائَةِ دِرْهَمٍ فَدَفَعَهَا إِلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ أَحَدُكُمْ فَقِيرًا فَلْيَبْدَأْ بِنَفْسِهِ فَإِنْ كَانَ فِيهَا فَضْلٌ فَعَلَى عِيَالِهِ فَإِنْ كَانَ فِيهَا فَضْلٌ فَعَلَى ذِي قَرَابَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ عَلَى ذِي رَحِمِهِ فَإِنْ كَانَ فَضْلاً فَهَا هُنَا وَهَا هُنَا ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu) aytadi: Ansorlardan Abu Mazkur deb atalgan bir kishi, oʻzining Yaʼqub deb atalgan bir qulini, vafotidan keyin ozod boʻlishini aytib (mudabbar qilib) ozod qildi, lekin uning oʻsha quldan boshqa moli yoʻq edi. Shunda Rasululloh ﷺ uni chaqirib: «Buni kim sotib oladi?» dedilar. Uni Nuʼaym ibn Abdulloh ibn an-Nahhom sakkiz yuz dirhamga sotib oldi va (pulni) u zotga topshirdi. Soʻng u zot ﷺ: «Sizlardan kim faqir boʻlsa, avval oʻzidan boshlasin; agar (sarf-xarajatidan keyin moldan) ortigʻi qolsa, oilasiga (sarflasin); agar undan ham ortigʻi qolsa, qarindoshlariga (sarflasin)», dedilar. Yoki: «Yaqin qarindoshiga (sarflasin); agar ortigʻi qolsa, mana bunga va mana bunga (yaʼni boshqalarga)», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу) айтади: Ансорлардан Абу Мазкур деб аталган бир киши, ўзининг Яъқуб деб аталган бир қулини, вафотидан кейин озод бўлишини айтиб (мудаббар қилиб) озод қилди, лекин унинг ўша қулдан бошқа моли йўқ эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни чақириб: «Буни ким сотиб олади?» дедилар. Уни Нуъайм ибн Абдуллоҳ ибн ан-Наҳҳом саккиз юз дирҳамга сотиб олди ва (пулни) у зотга топширди. Сўнг у зот ﷺ: «Сизлардан ким фақир бўлса, аввал ўзидан бошласин; агар (сарф-харажатидан кейин молдан) ортиғи қолса, оиласига (сарфласин); агар ундан ҳам ортиғи қолса, қариндошларига (сарфласин)», дедилар. Ёки: «Яқин қариндошига (сарфласин); агар ортиғи қолса, мана бунга ва мана бунга (яъни бошқаларга)», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَعْتَقَ سِتَّةَ أَعْبُدٍ عِنْدَ مَوْتِهِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُمْ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ قَوْلاً شَدِيدًا ثُمَّ دَعَاهُمْ فَجَزَّأَهُمْ ثَلاَثَةَ أَجْزَاءٍ فَأَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَأَعْتَقَ اثْنَيْنِ وَأَرَقَّ أَرْبَعَةً ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi oʻlimi oldidan oltita qulini ozod qildi, lekin uning oʻsha qullardan boshqa moli yoʻq edi. Bu (xabar) Nabiy ﷺ ga yetganida, u zot u haqida qattiq soʻz aytdilar. Soʻng (qullarni) chaqirib, ularni uch qismga ajratdilar va oʻrtalarida qurʼa (chek) tashladilar. Shunday qilib, ikkitasini ozod qildilar va toʻrttasini qullikda qoldirdilar.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши ўлими олдидан олтита қулини озод қилди, лекин унинг ўша қуллардан бошқа моли йўқ эди. Бу (хабар) Набий ﷺ га етганида, у зот у ҳақида қаттиқ сўз айтдилар. Сўнг (қулларни) чақириб, уларни уч қисмга ажратдилар ва ўрталарида қуръа (чек) ташладилар. Шундай қилиб, иккитасини озод қилдилар ва тўрттасини қулликда қолдирдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي ابْنَ الْمُخْتَارِ - حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ وَلَمْ يَقُلْ فَقَالَ لَهُ قَوْلاً شَدِيدًا ‏.‏

Bu hadis Abu Qiloba orqali ham oʻz isnodi va shu maʼnoda (Imron ibn Husayndan) rivoyat qilingan, faqat unda: «U zot u haqida qattiq soʻz aytdilar», degan (jumla) zikr qilinmagan.Бу ҳадис Абу Қилоба орқали ҳам ўз исноди ва шу маънода (Имрон ибн Ҳусайндан) ривоят қилинган, фақат унда: «У зот у ҳақида қаттиқ сўз айтдилар», деган (жумла) зикр қилинмаган.

حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، - هُوَ الطَّحَّانُ - عَنْ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي زَيْدٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ بِمَعْنَاهُ وَقَالَ - يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم - ‏"‏ لَوْ شَهِدْتُهُ قَبْلَ أَنْ يُدْفَنَ لَمْ يُدْفَنْ فِي مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ ‏"‏ ‏.‏

Bu hadis Abu Qiloba orqali, Abu Zayddan, ansorlardan bir kishi haqida shu maʼnoda rivoyat qilingan. (Ushbu rivoyatda) u zot — yaʼni Nabiy ﷺ: «Agar men u dafn etilmasidan oldin hozir boʻlganimda edi, u musulmonlar qabristoniga dafn qilinmas edi», dedilar.Бу ҳадис Абу Қилоба орқали, Абу Зайддан, ансорлардан бир киши ҳақида шу маънода ривоят қилинган. (Ушбу ривоятда) у зот — яъни Набий ﷺ: «Агар мен у дафн этилмасидан олдин ҳозир бўлганимда эди, у мусулмонлар қабристонига дафн қилинмас эди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَتِيقٍ، وَأَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَعْتَقَ سِتَّةَ أَعْبُدٍ عِنْدَ مَوْتِهِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُمْ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَأَعْتَقَ اثْنَيْنِ وَأَرَقَّ أَرْبَعَةً ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi oʻlimi oldidan oltita qulini ozod qildi, lekin uning oʻsha qullardan boshqa moli yoʻq edi. Bu (xabar) Nabiy ﷺ ga yetganida, ularning oʻrtalarida qurʼa (chek) tashladilar va ikkitasini ozod qildilar, toʻrttasini esa qullikda qoldirdilar.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши ўлими олдидан олтита қулини озод қилди, лекин унинг ўша қуллардан бошқа моли йўқ эди. Бу (хабар) Набий ﷺ га етганида, уларнинг ўрталарида қуръа (чек) ташладилар ва иккитасини озод қилдилар, тўрттасини эса қулликда қолдирдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ لَهِيعَةَ، وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُ الْعَبْدِ لَهُ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَهُ السَّيِّدُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadilar: Rasululloh ﷺ: «Kim moli bor bir qulni ozod qilsa, qulning moli oʻzinikidir, faqat xoʻjayin uni (oʻziga) shart qilib qoʻygan boʻlsagina (boshqacha)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким моли бор бир қулни озод қилса, қулнинг моли ўзиникидир, фақат хўжайин уни (ўзига) шарт қилиб қўйган бўлсагина (бошқача)», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلَدُ الزِّنَا شَرُّ الثَّلاَثَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ لأَنْ أُمَتِّعَ بِسَوْطٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ أَعْتِقَ وَلَدَ زِنْيَةٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadilar: Rasululloh ﷺ: «Zino farzandi uchovning (yaʼni zinokor erkak, zinokor ayol va boladan) yomonidir», dedilar. Abu Hurayra (roziyallohu anhu): «Aziz va jalil Alloh yoʻlida bir qamchini (sadaqa qilib) ishlatishim, men uchun zino farzandini ozod qilishimdan koʻra sevimliroqdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ: «Зино фарзанди учовнинг (яъни зинокор эркак, зинокор аёл ва боладан) ёмонидир», дедилар. Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу): «Азиз ва жалил Аллоҳ йўлида бир қамчини (садақа қилиб) ишлатишим, мен учун зино фарзандини озод қилишимдан кўра севимлироқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ مُحَمَّدٍ الرَّمْلِيُّ، حَدَّثَنَا ضَمْرَةُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي عَبْلَةَ، عَنِ الْغَرِيفِ بْنِ الدَّيْلَمِيِّ، قَالَ أَتَيْنَا وَاثِلَةَ بْنَ الأَسْقَعِ فَقُلْنَا لَهُ حَدِّثْنَا حَدِيثًا، لَيْسَ فِيهِ زِيَادَةٌ وَلاَ نُقْصَانٌ فَغَضِبَ وَقَالَ إِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَقْرَأُ وَمُصْحَفُهُ مُعَلَّقٌ فِي بَيْتِهِ فَيَزِيدُ وَيَنْقُصُ ‏.‏ قُلْنَا إِنَّمَا أَرَدْنَا حَدِيثًا سَمِعْتَهُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي صَاحِبٍ لَنَا أَوْجَبَ - يَعْنِي - النَّارَ بِالْقَتْلِ فَقَالَ ‏"‏ أَعْتِقُوا عَنْهُ يُعْتِقِ اللَّهُ بِكُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْوًا مِنْهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏

Gʻarif ibn ad-Daylamiy aytadi: Biz Vosila ibn al-Asqaʼ (roziyallohu anhu)ning oldiga keldik va unga: «Bizga ortigʻi ham, kami ham boʻlmagan bir hadis aytib bering», dedik. Shunda u gʻazablandi va: «Sizlardan biringiz, mushafi uyida osigʻliq turgani holda (yoddan) oʻqiydi-yu, ortigʻini ham, kamini ham qiladi», dedi. Biz: «Biz faqat siz Nabiy ﷺ dan eshitgan bir hadisni (eshitishni) istadik, xolos», dedik. U: Biz Rasululloh ﷺ ning oldilariga, qotillik tufayli oʻziga doʻzaxni vojib qilib qoʻygan bir doʻstimiz haqida keldik. Shunda u zot: «Uning nomidan (qul) ozod qilinglar, Alloh uning har bir aʼzosi evaziga (ozod qilingan qulning) bir aʼzosini doʻzaxdan ozod qiladi», dedilar.Ғариф ибн ад-Дайламий айтади: Биз Восила ибн ал-Асқаъ (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келдик ва унга: «Бизга ортиғи ҳам, ками ҳам бўлмаган бир ҳадис айтиб беринг», дедик. Шунда у ғазабланди ва: «Сизлардан бирингиз, мушафи уйида осиғлиқ тургани ҳолда (ёддан) ўқийди-ю, ортиғини ҳам, камини ҳам қилади», деди. Биз: «Биз фақат сиз Набий ﷺ дан эшитган бир ҳадисни (эшитишни) истадик, холос», дедик. У: Биз Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига, қотиллик туфайли ўзига дўзахни вожиб қилиб қўйган бир дўстимиз ҳақида келдик. Шунда у зот: «Унинг номидан (қул) озод қилинглар, Аллоҳ унинг ҳар бир аъзоси эвазига (озод қилинган қулнинг) бир аъзосини дўзахдан озод қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ الْيَعْمَرِيِّ، عَنْ أَبِي نَجِيحٍ السُّلَمِيِّ، قَالَ حَاصَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقَصْرِ الطَّائِفِ - قَالَ مُعَاذٌ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ بِقَصْرِ الطَّائِفِ بِحِصْنِ الطَّائِفِ كُلُّ ذَلِكَ - فَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ بَلَغَ بِسَهْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَلَهُ دَرَجَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ وَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ مُسْلِمٍ أَعْتَقَ رَجُلاً مُسْلِمًا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ جَاعِلٌ وِقَاءَ كُلِّ عَظْمٍ مِنْ عِظَامِهِ عَظْمًا مِنْ عِظَامِ مُحَرَّرِهِ مِنَ النَّارِ وَأَيُّمَا امْرَأَةٍ أَعْتَقَتِ امْرَأَةً مُسْلِمَةً فَإِنَّ اللَّهَ جَاعِلٌ وِقَاءَ كُلِّ عَظْمٍ مِنْ عِظَامِهَا عَظْمًا مِنْ عِظَامِ مُحَرَّرِهَا مِنَ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Najih as-Sulamiy (roziyallohu anhu) aytadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Toif qalʼasini qamal qildik. — Muʼoz (rivoyatda) aytadi: men otamning goh «Toif qasri», goh «Toif hisni» deganini eshitdim, bularning hammasi bir (maʼnoda). — Men Rasululloh ﷺ ning: «Kim aziz va jalil Alloh yoʻlida bir oʻqni (nishonga) yetkazsa, unga (jannatda) bir daraja boʻladi», deganlarini eshitdim. — Va u (rovi) hadisni davom ettirdi. — Yana men Rasululloh ﷺ ning: «Qaysi bir musulmon erkak musulmon bir erkakni ozod qilsa, albatta aziz va jalil Alloh uning har bir suyagini, oʻsha ozod qilingan kishining har bir suyagi evaziga doʻzaxdan toʻsiq qiladi. Qaysi bir ayol musulmon bir ayolni ozod qilsa, albatta Alloh uning har bir suyagini, oʻsha ozod qilingan ayolning har bir suyagi evaziga qiyomat kuni doʻzaxdan toʻsiq qiladi», deganlarini eshitdim.Абу Нажиҳ ас-Суламий (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Тоиф қалъасини қамал қилдик. — Муъоз (ривоятда) айтади: мен отамнинг гоҳ «Тоиф қасри», гоҳ «Тоиф ҳисни» деганини эшитдим, буларнинг ҳаммаси бир (маънода). — Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Ким азиз ва жалил Аллоҳ йўлида бир ўқни (нишонга) етказса, унга (жаннатда) бир даража бўлади», деганларини эшитдим. — Ва у (рови) ҳадисни давом эттирди. — Яна мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Қайси бир мусулмон эркак мусулмон бир эркакни озод қилса, албатта азиз ва жалил Аллоҳ унинг ҳар бир суягини, ўша озод қилинган кишининг ҳар бир суяги эвазига дўзахдан тўсиқ қилади. Қайси бир аёл мусулмон бир аёлни озод қилса, албатта Аллоҳ унинг ҳар бир суягини, ўша озод қилинган аёлнинг ҳар бир суяги эвазига қиёмат куни дўзахдан тўсиқ қилади», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ نَجْدَةَ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنِي سُلَيْمُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ شُرَحْبِيلَ بْنِ السِّمْطِ، أَنَّهُ قَالَ لِعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ حَدِّثْنَا حَدِيثًا، سَمِعْتَهُ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ رَقَبَةً مُؤْمِنَةً كَانَتْ فِدَاءَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏

Shurahbil ibn as-Simt, Amr ibn Abasa (roziyallohu anhu)ga: «Bizga siz Rasululloh ﷺ dan eshitgan bir hadis aytib bering», dedi. U: Men Rasululloh ﷺ ning: «Kim moʻmin bir boʻyinni (qulni) ozod qilsa, u (qul) uning doʻzaxdan fidyasi (qutqargʻisi) boʻladi», deganlarini eshitdim, dedi.Шураҳбил ибн ас-Симт, Амр ибн Абаса (розияллоҳу анҳу)га: «Бизга сиз Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган бир ҳадис айтиб беринг», деди. У: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Ким мўмин бир бўйинни (қулни) озод қилса, у (қул) унинг дўзахдан фидяси (қутқарғиси) бўлади», деганларини эшитдим, деди.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ شُرَحْبِيلَ بْنِ السِّمْطِ، أَنَّهُ قَالَ لِكَعْبِ بْنِ مُرَّةَ أَوْ مُرَّةَ بْنِ كَعْبٍ حَدِّثْنَا حَدِيثًا، سَمِعْتَهُ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ مَعْنَى مُعَاذٍ إِلَى قَوْلِهِ ‏"‏ وَأَيُّمَا امْرِئٍ أَعْتَقَ مُسْلِمًا وَأَيُّمَا امْرَأَةٍ أَعْتَقَتِ امْرَأَةً مُسْلِمَةً ‏"‏ ‏.‏ زَادَ ‏"‏ وَأَيُّمَا رَجُلٍ أَعْتَقَ امْرَأَتَيْنِ مُسْلِمَتَيْنِ إِلاَّ كَانَتَا فِكَاكَهُ مِنَ النَّارِ يُجْزَى مَكَانَ كُلِّ عَظْمَيْنِ مِنْهُمَا عَظْمٌ مِنْ عِظَامِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَالِمٌ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ شُرَحْبِيلَ مَاتَ شُرَحْبِيلُ بِصِفِّينَ ‏.‏

Shurahbil ibn as-Simt, Kaʼb ibn Murra yoki Murra ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)ga: «Bizga siz Rasululloh ﷺ dan eshitgan bir hadis aytib bering», dedi. Soʻng u Muʼozning (hadisi) maʼnosini: «Qaysi bir kishi musulmon (erkak)ni ozod qilsa va qaysi bir ayol musulmon bir ayolni ozod qilsa...» degan soʻzigacha zikr qildi va (unga) shu qoʻshimchani qildi: «Qaysi bir erkak ikkita musulmon ayolni ozod qilsa, albatta ular uning doʻzaxdan ozod boʻlishi boʻladi; ularning har ikki suyagi oʻrniga, uning bir suyagi (doʻzaxdan) qutqariladi». Abu Dovud aytadi: Solim Shurahbildan (hadis) eshitmagan, Shurahbil Siffinda vafot etgan.Шураҳбил ибн ас-Симт, Каъб ибн Мурра ёки Мурра ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)га: «Бизга сиз Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган бир ҳадис айтиб беринг», деди. Сўнг у Муъознинг (ҳадиси) маъносини: «Қайси бир киши мусулмон (эркак)ни озод қилса ва қайси бир аёл мусулмон бир аёлни озод қилса...» деган сўзигача зикр қилди ва (унга) шу қўшимчани қилди: «Қайси бир эркак иккита мусулмон аёлни озод қилса, албатта улар унинг дўзахдан озод бўлиши бўлади; уларнинг ҳар икки суяги ўрнига, унинг бир суяги (дўзахдан) қутқарилади». Абу Довуд айтади: Солим Шураҳбилдан (ҳадис) эшитмаган, Шураҳбил Сиффинда вафот этган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي حَبِيبَةَ الطَّائِيِّ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَثَلُ الَّذِي يُعْتِقُ عِنْدَ الْمَوْتِ كَمَثَلِ الَّذِي يُهْدِي إِذَا شَبِعَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Oʻlim chogʻida (qul) ozod qiladigan kishining misoli xuddi toʻyib olganidan keyin (ovqatni) hadya qiladigan kishining misoliga oʻxshaydi».Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ўлим чоғида (қул) озод қиладиган кишининг мисоли худди тўйиб олганидан кейин (овқатни) ҳадя қиладиган кишининг мисолига ўхшайди».