حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏[quran sura="6" aya_start="82" aya_end="82"]{‏الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ‏}‏ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَالُوا أَيُّنَا لَمْ يَلْبِسْ إِيمَانَهُ بِظُلْمٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُ لَيْسَ بِذَاكَ، أَلاَ تَسْمَعُونَ إِلَى قَوْلِ لُقْمَانَ ‏[quran sura="31" aya_start="13" aya_end="13"]{‏إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ‏}‏‏"‏‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki, u aytdi:) Mana shu oyat: «Iymon keltirgan va iymonlarini zulm (shirk) bilan aralashtirmagan kishilar...» (Anʼom surasi, 82-oyat) nozil boʻlganida, bu (oyat) Paygʻambar ﷺning sahobalariga ogʻir botdi va ular: «Qaysi birimiz oʻz iymonini zulm bilan aralashtirmagan?» dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «U (oyat) sizlar (oʻylagan)day emas. Luqmonning soʻzini eshitmadingizmi: ‹Albatta, shirk — katta zulmdir› (Luqmon surasi, 13-oyat)?», dedilar.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики, у айтди:) Мана шу оят: «Иймон келтирган ва иймонларини зулм (ширк) билан аралаштирмаган кишилар...» (Анъом сураси, 82-оят) нозил бўлганида, бу (оят) Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларига оғир ботди ва улар: «Қайси биримиз ўз иймонини зулм билан аралаштирмаган?» дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «У (оят) сизлар (ўйлаган)дай эмас. Луқмоннинг сўзини эшитмадингизми: ‹Албатта, ширк — катта зулмдир› (Луқмон сураси, 13-оят)?», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا الْجُرَيْرِيُّ، وَحَدَّثَنِي قَيْسُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا سَعِيدٌ الْجُرَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَكْبَرُ الْكَبَائِرِ الإِشْرَاكُ بِاللَّهِ، وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ، وَشَهَادَةُ الزُّورِ، وَشَهَادَةُ الزُّورِ ـ ثَلاَثًا ـ أَوْ قَوْلُ الزُّورِ ‏"‏‏.‏ فَمَا زَالَ يُكَرِّرُهَا حَتَّى قُلْنَا لَيْتَهُ سَكَتَ‏.‏

(Abu Bakra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ: «Kaboirning (katta gunohlarning) eng kattasi: Allohga shirk keltirish, ota-onaga oq boʻlish va yolgʻon guvohlik berish», dedilar — yolgʻon guvohlikni (yoki ‹yolgʻon soʻz›ni) uch marta (takrorladilar). Bas, U zot buni shunchalik takrorladilarki, biz: «Koshki U zot (endi) jim boʻlsalar», deb (ich-ichimizda) tiladik.(Абу Бакра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ: «Кабоирнинг (катта гуноҳларнинг) энг каттаси: Аллоҳга ширк келтириш, ота-онага оқ бўлиш ва ёлғон гувоҳлик бериш», дедилар — ёлғон гувоҳликни (ёки ‹ёлғон сўз›ни) уч марта (такрорладилар). Бас, У зот буни шунчалик такрорладиларки, биз: «Кошки У зот (энди) жим бўлсалар», деб (ич-ичимизда) тиладик.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْكَبَائِرُ قَالَ ‏"‏ الإِشْرَاكُ بِاللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ مَاذَا قَالَ ‏"‏ ثُمَّ عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ مَاذَا قَالَ ‏"‏ الْيَمِينُ الْغَمُوسُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ وَمَا الْيَمِينُ الْغَمُوسُ قَالَ ‏"‏ الَّذِي يَقْتَطِعُ مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ هُوَ فِيهَا كَاذِبٌ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki, u aytdi:) Bir aʼrobiy (sahroyi) Paygʻambar ﷺning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, kaboir (katta gunohlar) nima?» dedi. U zot: «Allohga shirk keltirish», dedilar. U: «Soʻng nima?» dedi. U zot: «Soʻng — ota-onaga oq boʻlish», dedilar. U: «Soʻng nima?» dedi. U zot: «Yaminul-gʻamus (yolgʻon qasam)», dedilar. (Roviy aytdi:) Men: «Yaminul-gʻamus nima?» dedim. U zot: «Bir musulmon kishining molini — oʻzi yolgʻonchi boʻla turib — (qasam ila) kesib oladigan (qasam)», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики, у айтди:) Бир аъробий (саҳройи) Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, кабоир (катта гуноҳлар) нима?» деди. У зот: «Аллоҳга ширк келтириш», дедилар. У: «Сўнг нима?» деди. У зот: «Сўнг — ота-онага оқ бўлиш», дедилар. У: «Сўнг нима?» деди. У зот: «Яминул-ғамус (ёлғон қасам)», дедилар. (Ровий айтди:) Мен: «Яминул-ғамус нима?» дедим. У зот: «Бир мусулмон кишининг молини — ўзи ёлғончи бўла туриб — (қасам ила) кесиб оладиган (қасам)», дедилар.

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَالأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنُؤَاخَذُ بِمَا عَمِلْنَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحْسَنَ فِي الإِسْلاَمِ لَمْ يُؤَاخَذْ بِمَا عَمِلَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَمَنْ أَسَاءَ فِي الإِسْلاَمِ أُخِذَ بِالأَوَّلِ وَالآخِرِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Bir kishi: «Yo Rasululloh, biz johiliyatda qilgan (ish)larimiz uchun (javobga) tutilamizmi?» dedi. U zot: «Kim islomda yaxshi (amal) qilsa, johiliyatda qilgan (ish)i uchun tutilmaydi; kim islomda yomon (amal) qilsa, avvalgisi va keyingisi (hammasi) uchun tutiladi», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, биз жоҳилиятда қилган (иш)ларимиз учун (жавобга) тутиламизми?» деди. У зот: «Ким исломда яхши (амал) қилса, жоҳилиятда қилган (иш)и учун тутилмайди; ким исломда ёмон (амал) қилса, аввалгиси ва кейингиси (ҳаммаси) учун тутилади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، قَالَ أُتِيَ عَلِيٌّ ـ رضى الله عنه ـ بِزَنَادِقَةٍ فَأَحْرَقَهُمْ فَبَلَغَ ذَلِكَ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ لَوْ كُنْتُ أَنَا لَمْ أُحْرِقْهُمْ لِنَهْىِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَقَتَلْتُهُمْ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ فَاقْتُلُوهُ ‏"‏‏.‏

(Ikrima rivoyat qildiki,) Ali (roziyallohu anhu)ning huzuriga baʼzi zindiqlar (dahriylar) keltirildi va u ularni (oʻtda) yoqdi. Bu (xabar) Ibn Abbosga yetganida, u: «Agar men (uning oʻrnida) boʻlganimda, ularni yoqmagan boʻlardim — chunki Rasululloh ﷺ: ‹Allohning azobi (oʻt) bilan azoblamanglar›, deb qaytarganlar. Lekin men ularni (qatl) oʻldirgan boʻlardim — chunki Rasululloh ﷺ: ‹Kim oʻz dinini oʻzgartirsa, uni oʻldiringlar›, deganlar», dedi.(Икрима ривоят қилдики,) Али (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига баъзи зиндиқлар (даҳрийлар) келтирилди ва у уларни (ўтда) ёқди. Бу (хабар) Ибн Аббосга етганида, у: «Агар мен (унинг ўрнида) бўлганимда, уларни ёқмаган бўлардим — чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Аллоҳнинг азоби (ўт) билан азобламанглар›, деб қайтарганлар. Лекин мен уларни (қатл) ўлдирган бўлардим — чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким ўз динини ўзгартирса, уни ўлдиринглар›, деганлар», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ قُرَّةَ بْنِ خَالِدٍ، حَدَّثَنِي حُمَيْدُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ أَقْبَلْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعِي رَجُلاَنِ مِنَ الأَشْعَرِيِّينَ، أَحَدُهُمَا عَنْ يَمِينِي، وَالآخَرُ عَنْ يَسَارِي وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْتَاكُ فَكِلاَهُمَا سَأَلَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَبَا مُوسَى ‏"‏‏.‏ أَوْ ‏"‏ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ قَيْسٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا أَطْلَعَانِي عَلَى مَا فِي أَنْفُسِهِمَا، وَمَا شَعَرْتُ أَنَّهُمَا يَطْلُبَانِ الْعَمَلَ‏.‏ فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى سِوَاكِهِ تَحْتِ شَفَتِهِ قَلَصَتْ فَقَالَ ‏"‏ لَنْ ـ أَوْ ـ لاَ نَسْتَعْمِلُ عَلَى عَمَلِنَا مَنْ أَرَادَهُ، وَلَكِنِ اذْهَبْ أَنْتَ يَا أَبَا مُوسَى ـ أَوْ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ قَيْسٍ ـ إِلَى الْيَمَنِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ أَتْبَعَهُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، فَلَمَّا قَدِمَ عَلَيْهِ أَلْقَى لَهُ وِسَادَةً قَالَ انْزِلْ، وَإِذَا رَجُلٌ عِنْدَهُ مُوثَقٌ‏.‏ قَالَ مَا هَذَا قَالَ كَانَ يَهُودِيًّا فَأَسْلَمَ ثُمَّ تَهَوَّدَ‏.‏ قَالَ اجْلِسْ‏.‏ قَالَ لاَ أَجْلِسُ حَتَّى يُقْتَلَ‏.‏ قَضَاءُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، فَأَمَرَ بِهِ فَقُتِلَ، ثُمَّ تَذَاكَرْنَا قِيَامَ اللَّيْلِ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا أَمَّا أَنَا فَأَقُومُ وَأَنَامُ، وَأَرْجُو فِي نَوْمَتِي مَا أَرْجُو فِي قَوْمَتِي‏.‏

(Abu Burda rivoyat qildiki, Abu Muso (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning huzurlariga keldim; men bilan ashʼariylardan ikki kishi bor edi — biri oʻng tomonimda, biri chap tomonimda. Rasululloh ﷺ misvok (tish tozalagich) ishlatib turardilar. Ikkovi ham (amaldorlik) soʻradi. U zot: «Ey Abu Muso», — yoki: «Ey Abdulloh ibn Qays», — dedilar. Men: «Seni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, ular ikkovi koʻngillaridagi (niyat)ni menga aytmagan edilar, men ularning amal (lavozim) izlayotganini ham sezmagan edim», dedim. (Abu Muso aytdi:) Goʻyo men hozir ham U zotning labi ostidagi misvoklarini — (lablari) tortilgan holda — koʻrib turgandekman. U zot: «Biz oʻz ishimizga uni (oʻzi) istagan kishini hech (qoʻymaymiz)» — yoki: «qoʻymaymiz. Lekin sen bor, ey Abu Muso, — yoki: ey Abdulloh ibn Qays, — Yamanga (hokim boʻlib)», dedilar. Soʻng U zot uning ketidan Muoz ibn Jabalni (ham) yubordilar. (Muoz) uning huzuriga kelganida, (Abu Muso) unga bir yostiq tashlab: «Tush (oʻtir)», dedi. Mana, uning yonida (zanjir bilan) bogʻlangan bir kishi (bor) edi. (Muoz): «Bu nima (kim)?» dedi. (Abu Muso): «U yahudiy edi, soʻng islom keltirdi, soʻng (yana) yahudiylikka qaytdi (murtad boʻldi)», dedi. (Muoz): «Oʻtir», dedi. (Abu Muso): «(Yoʻq,) u oʻldirilmaguncha oʻtirmayman — (bu) Alloh va Rasulining hukmidir», dedi — uch marta. Bas, u (kishi) haqida (buyruq berildi) va u oʻldirildi. Soʻng biz tungi (qiyom) namozini muzokara qildik. Ulardan biri (Muoz): «Men esa (bir oz) turaman va (bir oz) uxlayman; uyqumdan ham — (xuddi) qiyomimdan umid qilgan (savob)imdek — umid qilaman», dedi.(Абу Бурда ривоят қилдики, Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига келдим; мен билан ашъарийлардан икки киши бор эди — бири ўнг томонимда, бири чап томонимда. Расулуллоҳ ﷺ мисвок (тиш тозалагич) ишлатиб турардилар. Иккови ҳам (амалдорлик) сўради. У зот: «Эй Абу Мусо», — ёки: «Эй Абдуллоҳ ибн Қайс», — дедилар. Мен: «Сени ҳақ билан юборган Зотга қасамки, улар иккови кўнгилларидаги (ният)ни менга айтмаган эдилар, мен уларнинг амал (лавозим) излаётганини ҳам сезмаган эдим», дедим. (Абу Мусо айтди:) Гўё мен ҳозир ҳам У зотнинг лаби остидаги мисвокларини — (лаблари) тортилган ҳолда — кўриб тургандекман. У зот: «Биз ўз ишимизга уни (ўзи) истаган кишини ҳеч (қўймаймиз)» — ёки: «қўймаймиз. Лекин сен бор, эй Абу Мусо, — ёки: эй Абдуллоҳ ибн Қайс, — Яманга (ҳоким бўлиб)», дедилар. Сўнг У зот унинг кетидан Муоз ибн Жабални (ҳам) юбордилар. (Муоз) унинг ҳузурига келганида, (Абу Мусо) унга бир ёстиқ ташлаб: «Туш (ўтир)», деди. Мана, унинг ёнида (занжир билан) боғланган бир киши (бор) эди. (Муоз): «Бу нима (ким)?» деди. (Абу Мусо): «У яҳудий эди, сўнг ислом келтирди, сўнг (яна) яҳудийликка қайтди (муртад бўлди)», деди. (Муоз): «Ўтир», деди. (Абу Мусо): «(Йўқ,) у ўлдирилмагунча ўтирмайман — (бу) Аллоҳ ва Расулининг ҳукмидир», деди — уч марта. Бас, у (киши) ҳақида (буйруқ берилди) ва у ўлдирилди. Сўнг биз тунги (қиём) намозини музокара қилдик. Улардан бири (Муоз): «Мен эса (бир оз) тураман ва (бир оз) ухлайман; уйқумдан ҳам — (худди) қиёмимдан умид қилган (савоб)имдек — умид қиламан», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَاسْتُخْلِفَ أَبُو بَكْرٍ، وَكَفَرَ مَنْ كَفَرَ مِنَ الْعَرَبِ، قَالَ عُمَرُ يَا أَبَا بَكْرٍ، كَيْفَ تُقَاتِلُ النَّاسَ، وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ فَمَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ عَصَمَ مِنِّي مَالَهُ وَنَفْسَهُ، إِلاَّ بِحَقِّهِ، وَحِسَابُهُ عَلَى اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَاللَّهِ لأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الصَّلاَةِ وَالزَّكَاةِ، فَإِنَّ الزَّكَاةَ حَقُّ الْمَالِ، وَاللَّهِ لَوْ مَنَعُونِي عَنَاقًا كَانُوا يُؤَدُّونَهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَقَاتَلْتُهُمْ عَلَى مَنْعِهَا‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَوَاللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ رَأَيْتُ أَنْ قَدْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ لِلْقِتَالِ فَعَرَفْتُ أَنَّهُ الْحَقُّ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ vafot etib, Abu Bakr (oʻrinlariga) xalifa boʻlganida va arablardan (baʼzilari) kofir boʻlganida, Umar: «Yo Abu Bakr, sen odamlar bilan qanday jang qilasan? Axir Rasululloh ﷺ: ‹Men odamlar ‹La ilaha illalloh› deguncha ular bilan jang qilishga buyurilganman; kim ‹La ilaha illalloh› desa, oʻz moli va jonini mendan saqlab qoladi — uning (haqi evaziga boʻlgani) bundan mustasno — uning hisobi esa Allohning zimmasidadir›, deganlar-ku», dedi. Abu Bakr: «Vallohi, men namoz bilan zakot orasini ajratgan (biri ado etib, biridan bosh tortgan) kishi bilan, albatta, jang qilaman; chunki zakot — molning haqqi (vazifasi)dir. Vallohi, agar ular menga Rasululloh ﷺga (zakot qilib) berib turgan bir (yosh) echki (uloq)ni bermasalar ham, men ularni shuni man qilgani uchun (ham) jang qilardim», dedi. Umar: «Vallohi, (bu) faqat shu (boʻldiki) — men Alloh Abu Bakrning koʻksini jangga (ochib) sharh qilganini koʻrdim va uning haq ekanini bildim», dedi.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ вафот этиб, Абу Бакр (ўринларига) халифа бўлганида ва араблардан (баъзилари) кофир бўлганида, Умар: «Ё Абу Бакр, сен одамлар билан қандай жанг қиласан? Ахир Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен одамлар ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› дегунча улар билан жанг қилишга буюрилганман; ким ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› деса, ўз моли ва жонини мендан сақлаб қолади — унинг (ҳақи эвазига бўлгани) бундан мустасно — унинг ҳисоби эса Аллоҳнинг зиммасидадир›, деганлар-ку», деди. Абу Бакр: «Валлоҳи, мен намоз билан закот орасини ажратган (бири адо этиб, биридан бош тортган) киши билан, албатта, жанг қиламан; чунки закот — молнинг ҳаққи (вазифаси)дир. Валлоҳи, агар улар менга Расулуллоҳ ﷺга (закот қилиб) бериб турган бир (ёш) эчки (улоқ)ни бермасалар ҳам, мен уларни шуни ман қилгани учун (ҳам) жанг қилардим», деди. Умар: «Валлоҳи, (бу) фақат шу (бўлдики) — мен Аллоҳ Абу Бакрнинг кўксини жангга (очиб) шарҳ қилганини кўрдим ва унинг ҳақ эканини билдим», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ أَبُو الْحَسَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ مَرَّ يَهُودِيٌّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ السَّامُ عَلَيْكَ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَعَلَيْكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَدْرُونَ مَا يَقُولُ قَالَ السَّامُ عَلَيْكَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ نَقْتُلُهُ قَالَ ‏"‏ لاَ، إِذَا سَلَّمَ عَلَيْكُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ فَقُولُوا وَعَلَيْكُمْ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Bir yahudiy Rasululloh ﷺning yonidan oʻtib: «Assomu alayka (senga oʻlim boʻlsin)», dedi. Rasululloh ﷺ: «Va alayka (senga ham)», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ (sahobalarga): «U nima deganini bilasizmi? U: ‹Assomu alayka›, dedi», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, uni oʻldiraylikmi?» dedilar. U zot: «Yoʻq; ahli kitob sizlarga salom berganda, ‹va alaykum (sizlarga ham)› denglar», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Бир яҳудий Расулуллоҳ ﷺнинг ёнидан ўтиб: «Ассому алайка (сенга ўлим бўлсин)», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ва алайка (сенга ҳам)», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ (саҳобаларга): «У нима деганини биласизми? У: ‹Ассому алайка›, деди», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, уни ўлдирайликми?» дедилар. У зот: «Йўқ; аҳли китоб сизларга салом берганда, ‹ва алайкум (сизларга ҳам)› денглар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتِ اسْتَأْذَنَ رَهْطٌ مِنَ الْيَهُودِ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا السَّامُ عَلَيْكَ‏.‏ فَقُلْتُ بَلْ عَلَيْكُمُ السَّامُ وَاللَّعْنَةُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ إِنَّ اللَّهَ رَفِيقٌ يُحِبُّ الرِّفْقَ فِي الأَمْرِ كُلِّهِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ أَوَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالُوا قَالَ ‏"‏ قُلْتُ وَعَلَيْكُمْ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildiki, u aytdi:) Yahudiylardan bir guruh Paygʻambar ﷺning huzurlariga (kirishga) izn soʻradi va: «Assomu alayka (senga oʻlim boʻlsin)», dedilar. Men: «Balki sizlarga oʻlim va laʼnat boʻlsin!» dedim. U zot: «Ey Oisha, albatta, Alloh rafiq (mehribon)dir, har bir ishda yumshoqlikni sevadi», dedilar. Men: «Ular nima deganini eshitmadingizmi?» dedim. U zot: «Men ‹va alaykum (sizlarga ham)› dedim-ku», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики, у айтди:) Яҳудийлардан бир гуруҳ Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига (киришга) изн сўради ва: «Ассому алайка (сенга ўлим бўлсин)», дедилар. Мен: «Балки сизларга ўлим ва лаънат бўлсин!» дедим. У зот: «Эй Оиша, албатта, Аллоҳ рафиқ (меҳрибон)дир, ҳар бир ишда юмшоқликни севади», дедилар. Мен: «Улар нима деганини эшитмадингизми?» дедим. У зот: «Мен ‹ва алайкум (сизларга ҳам)› дедим-ку», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْيَهُودَ إِذَا سَلَّمُوا عَلَى أَحَدِكُمْ إِنَّمَا يَقُولُونَ سَامٌ عَلَيْكَ‏.‏ فَقُلْ عَلَيْكَ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Yahudiylar sizlardan biringizga salom berganlarida, ular faqat ‹Somu alayka (senga oʻlim boʻlsin)› deydilar. Bas, sen: ‹Alayka (senga ham)› degin», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Яҳудийлар сизлардан бирингизга салом берганларида, улар фақат ‹Сому алайка (сенга ўлим бўлсин)› дейдилар. Бас, сен: ‹Алайка (сенга ҳам)› дегин», дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي شَقِيقٌ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَحْكِي نَبِيًّا مِنَ الأَنْبِيَاءِ ضَرَبَهُ قَوْمُهُ فَأَدْمَوْهُ، فَهْوَ يَمْسَحُ الدَّمَ عَنْ وَجْهِهِ وَيَقُولُ رَبِّ اغْفِرْ لِقَوْمِي، فَإِنَّهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki, u aytdi:) Goʻyo men hozir ham Paygʻambar ﷺni — paygʻambarlardan birini hikoya qilib turgan holda — koʻrib turgandekman: qavmi uni urib, qonga belagan; u esa yuzidan qonni artib: ‹Robbim, qavmimni kechir, chunki ular bilmaydilar›, deyapti.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики, у айтди:) Гўё мен ҳозир ҳам Пайғамбар ﷺни — пайғамбарлардан бирини ҳикоя қилиб турган ҳолда — кўриб тургандекман: қавми уни уриб, қонга белаган; у эса юзидан қонни артиб: ‹Роббим, қавмимни кечир, чунки улар билмайдилар›, деяпти.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا خَيْثَمَةُ، حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ غَفَلَةَ، قَالَ عَلِيٌّ ـ رضى الله عنه ـ إِذَا حَدَّثْتُكُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدِيثًا فَوَاللَّهِ، لأَنْ أَخِرَّ مِنَ السَّمَاءِ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ أَكْذِبَ عَلَيْهِ، وَإِذَا حَدَّثْتُكُمْ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ فَإِنَّ الْحَرْبَ خَدْعَةٌ، وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ سَيَخْرُجُ قَوْمٌ فِي آخِرِ الزَّمَانِ، حُدَّاثُ الأَسْنَانِ، سُفَهَاءُ الأَحْلاَمِ، يَقُولُونَ مِنْ خَيْرِ قَوْلِ الْبَرِيَّةِ، لاَ يُجَاوِزُ إِيمَانُهُمْ حَنَاجِرَهُمْ، يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ، فَأَيْنَمَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاقْتُلُوهُمْ، فَإِنَّ فِي قَتْلِهِمْ أَجْرًا لِمَنْ قَتَلَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏

(Ali (roziyallohu anhu) aytdi:) Men sizlarga Rasululloh ﷺdan bir hadis aytsam, vallohi, U zot haqida yolgʻon (gapirish)dan koʻra osmondan (yerga) qulashim menga sevimliroqdir. Lekin men sizlarga oʻzim bilan sizlarning oraringizdagi (urush tadbiri haqida) gapirsam — (bilingki,) urush — hiyladir (aldovdir). Albatta, men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: «Oxirzamonda yoshlari kichik (yosh), aqllari yengil (nodon) bir qavm chiqadi; ular xaloyiqning eng yaxshi soʻzini (Qurʼondan) aytadilar, (lekin) iymonlari halqumlaridan (tomoqlaridan) oshib oʻtmaydi; ular dindan — xuddi oʻq ovdan (otilib) chiqqanidek — chiqib ketadilar. Bas, ularni qaerda uchratsangiz, oʻldiringlar; chunki ularni oʻldirishda — ularni oʻldirgan kishi uchun — Qiyomat kuni ajr bordir», dedilar.(Али (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен сизларга Расулуллоҳ ﷺдан бир ҳадис айцам, валлоҳи, У зот ҳақида ёлғон (гапириш)дан кўра осмондан (ерга) қулашим менга севимлироқдир. Лекин мен сизларга ўзим билан сизларнинг орарингиздаги (уруш тадбири ҳақида) гапирсам — (билингки,) уруш — ҳийладир (алдовдир). Албатта, мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: «Охирзамонда ёшлари кичик (ёш), ақллари енгил (нодон) бир қавм чиқади; улар халойиқнинг энг яхши сўзини (Қуръондан) айтадилар, (лекин) иймонлари ҳалқумларидан (томоқларидан) ошиб ўтмайди; улар диндан — худди ўқ овдан (отилиб) чиққанидек — чиқиб кетадилар. Бас, уларни қаэрда учрацангиз, ўлдиринглар; чунки уларни ўлдиришда — уларни ўлдирган киши учун — Қиёмат куни ажр бордир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، وَعَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُمَا أَتَيَا أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ فَسَأَلاَهُ عَنِ الْحَرُورِيَّةِ، أَسَمِعْتَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ لاَ أَدْرِي مَا الْحَرُورِيَّةُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَخْرُجُ فِي هَذِهِ الأُمَّةِ ـ وَلَمْ يَقُلْ مِنْهَا ـ قَوْمٌ تَحْقِرُونَ صَلاَتَكُمْ مَعَ صَلاَتِهِمْ، يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لاَ يُجَاوِزُ حُلُوقَهُمْ ـ أَوْ حَنَاجِرَهُمْ ـ يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِيَّةِ، فَيَنْظُرُ الرَّامِي إِلَى سَهْمِهِ إِلَى نَصْلِهِ إِلَى رِصَافِهِ، فَيَتَمَارَى فِي الْفُوقَةِ، هَلْ عَلِقَ بِهَا مِنَ الدَّمِ شَىْءٌ ‏"‏‏.‏

(Abu Salama va Ato ibn Yasor Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)ning huzuriga kelib, undan Haruriya (xavorij) haqida: ‹Sen Paygʻambar ﷺdan (bu haqda biror narsa) eshitganmisan?› deb soʻradilar. U:) «Haruriya nimaligini bilmayman; (lekin) men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Bu ummatda — ‹ummatdan› demadilar — bir qavm chiqadiki, sizlar oʻz namozingizni ularning namozi oldida hech (kamsitib) koʻrasiz; ular Qurʼonni oʻqiydilar, (lekin u) tomoqlaridan — yoki: halqumlaridan — oshib oʻtmaydi; ular dindan — oʻq ovdan (otilib) chiqqanidek — chiqib ketadilar. Otuvchi (ovchi) oʻz oʻqiga — paykoniga, payvandiga — qaraydi va patli (uchi) haqida: ‹Unga qondan biror narsa yuqdimikin?› deb shubhalanadi (lekin hech narsa topmaydi)›», dedi.(Абу Салама ва Ато ибн Ясор Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига келиб, ундан Ҳарурия (хавориж) ҳақида: ‹Сен Пайғамбар ﷺдан (бу ҳақда бирор нарса) эшитганмисан?› деб сўрадилар. У:) «Ҳарурия нималигини билмайман; (лекин) мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Бу умматда — ‹умматдан› демадилар — бир қавм чиқадики, сизлар ўз намозингизни уларнинг намози олдида ҳеч (камситиб) кўрасиз; улар Қуръонни ўқийдилар, (лекин у) томоқларидан — ёки: ҳалқумларидан — ошиб ўтмайди; улар диндан — ўқ овдан (отилиб) чиққанидек — чиқиб кетадилар. Отувчи (овчи) ўз ўқига — пайконига, пайвандига — қарайди ва патли (учи) ҳақида: ‹Унга қондан бирор нарса юқдимикин?› деб шубҳаланади (лекин ҳеч нарса топмайди)›», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانُ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ وَذَكَرَ الْحَرُورِيَّةَ ـ فَقَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَمْرُقُونَ مِنَ الإِسْلاَمِ مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِيَّةِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki, — Haruriya (xavorij)ni zikr qilib —) Paygʻambar ﷺ: «Ular islomdan — xuddi oʻq ovdan (nishonni teshib) chiqib ketganidek — chiqib ketadilar», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики, — Ҳарурия (хавориж)ни зикр қилиб —) Пайғамбар ﷺ: «Улар исломдан — худди ўқ овдан (нишонни тешиб) чиқиб кетганидек — чиқиб кетадилар», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقْسِمُ جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ ذِي الْخُوَيْصِرَةِ التَّمِيمِيُّ فَقَالَ اعْدِلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ وَيْلَكَ مَنْ يَعْدِلُ إِذَا لَمْ أَعْدِلْ ‏"‏‏.‏ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ دَعْنِي أَضْرِبْ عُنُقَهُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ دَعْهُ فَإِنَّ لَهُ أَصْحَابًا يَحْقِرُ أَحَدُكُمْ صَلاَتَهُ مَعَ صَلاَتِهِ، وَصِيَامَهُ مَعَ صِيَامِهِ، يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ، يُنْظَرُ فِي قُذَذِهِ فَلاَ يُوجَدُ فِيهِ شَىْءٌ، يُنْظَرُ فِي نَصْلِهِ فَلاَ يُوجَدُ فِيهِ شَىْءٌ، ثُمَّ يُنْظَرُ فِي رِصَافِهِ فَلاَ يُوجَدُ فِيهِ شَىْءٌ، ثُمَّ يُنْظَرُ فِي نَضِيِّهِ فَلاَ يُوجَدُ فِيهِ شَىْءٌ، قَدْ سَبَقَ الْفَرْثَ وَالدَّمَ، آيَتُهُمْ رَجُلٌ إِحْدَى يَدَيْهِ ـ أَوْ قَالَ ثَدْيَيْهِ ـ مِثْلُ ثَدْىِ الْمَرْأَةِ ـ أَوْ قَالَ مِثْلُ الْبَضْعَةِ ـ تَدَرْدَرُ، يَخْرُجُونَ عَلَى حِينِ فُرْقَةٍ مِنَ النَّاسِ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ أَشْهَدُ سَمِعْتُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَشْهَدُ أَنَّ عَلِيًّا قَتَلَهُمْ وَأَنَا مَعَهُ، جِيءَ بِالرَّجُلِ عَلَى النَّعْتِ الَّذِي نَعَتَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ فَنَزَلَتْ فِيهِ ‏[quran sura="9" aya_start="58" aya_end="58"]{‏وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ‏}‏‏.‏

(Abu Said (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki, u aytdi:) Paygʻambar ﷺ (oʻljani) taqsimlab turgan paytlarida, Abdulloh ibn Zul-Xuvaysira at-Tamimiy kelib: «Adolat qil, yo Rasululloh!» dedi. U zot: «Holingga voy! Agar men adolat qilmasam, kim adolat qiladi?!» dedilar. Umar ibn Xattob: «Meni qoʻying, uning boʻynini uray (chopay)!» dedi. U zot: «Uni qoʻy. Chunki uning (shunday) sheriklari (paydo) boʻladiki, biringiz oʻz namozini ularning namozi oldida, oʻz roʻzasini ularning roʻzasi oldida hech (kamsitib) koʻrasiz; ular dindan — xuddi oʻq ovdan (otilib) chiqqanidek — chiqib ketadilar. (Oʻqning) patiga qaraladi, unda hech narsa topilmaydi; paykoniga qaraladi, unda hech narsa topilmaydi; soʻng payvandiga qaraladi, unda hech narsa topilmaydi; soʻng yogʻochiga (naziyiga) qaraladi, unda (ham) hech narsa topilmaydi — (oʻq) tezob (qorin chiqindisi) va qondan (ham) oldinroq (oʻtib ketgan). Ularning alomati — bir kishi boʻlib, uning ikki qoʻlidan biri — yoki: ikki koʻkragidan biri — ayol koʻkragiga oʻxshaydi, — yoki: bir parcha goʻshtga oʻxshaydi — silkinib turadi. Ular odamlar (oʻzaro) boʻlingan bir paytda chiqadilar», dedilar. Abu Said aytdi: Men buni Paygʻambar ﷺdan eshitganimga guvohlik beraman; va Ali ularni oʻldirgan paytda men u bilan birga boʻlganimga (ham) guvohlik beraman: (oʻsha) kishi Paygʻambar ﷺ taʼriflagan sifatda (aniq) keltirildi. (Abu Said) aytdi: Bas, u (kishi) haqida mana shu (oyat) nozil boʻldi: «Ulardan baʼzilari sadaqalar (taqsimoti) borasida seni (ayblab) malomat qiladilar» (Tavba surasi, 58-oyat).(Абу Саид (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики, у айтди:) Пайғамбар ﷺ (ўлжани) тақсимлаб турган пайтларида, Абдуллоҳ ибн Зул-Хувайсира ат-Тамимий келиб: «Адолат қил, ё Расулуллоҳ!» деди. У зот: «Ҳолингга вой! Агар мен адолат қилмасам, ким адолат қилади?!» дедилар. Умар ибн Хаттоб: «Мени қўйинг, унинг бўйнини урай (чопай)!» деди. У зот: «Уни қўй. Чунки унинг (шундай) шериклари (пайдо) бўладики, бирингиз ўз намозини уларнинг намози олдида, ўз рўзасини уларнинг рўзаси олдида ҳеч (камситиб) кўрасиз; улар диндан — худди ўқ овдан (отилиб) чиққанидек — чиқиб кетадилар. (Ўқнинг) патига қаралади, унда ҳеч нарса топилмайди; пайконига қаралади, унда ҳеч нарса топилмайди; сўнг пайвандига қаралади, унда ҳеч нарса топилмайди; сўнг ёғочига (назийига) қаралади, унда (ҳам) ҳеч нарса топилмайди — (ўқ) тезоб (қорин чиқиндиси) ва қондан (ҳам) олдинроқ (ўтиб кетган). Уларнинг аломати — бир киши бўлиб, унинг икки қўлидан бири — ёки: икки кўкрагидан бири — аёл кўкрагига ўхшайди, — ёки: бир парча гўштга ўхшайди — силкиниб туради. Улар одамлар (ўзаро) бўлинган бир пайтда чиқадилар», дедилар. Абу Саид айтди: Мен буни Пайғамбар ﷺдан эшитганимга гувоҳлик бераман; ва Али уларни ўлдирган пайтда мен у билан бирга бўлганимга (ҳам) гувоҳлик бераман: (ўша) киши Пайғамбар ﷺ таърифлаган сифатда (аниқ) келтирилди. (Абу Саид) айтди: Бас, у (киши) ҳақида мана шу (оят) нозил бўлди: «Улардан баъзилари садақалар (тақсимоти) борасида сени (айблаб) маломат қиладилар» (Тавба сураси, 58-оят).

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الشَّيْبَانِيُّ، حَدَّثَنَا يُسَيْرُ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ قُلْتُ لِسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ هَلْ سَمِعْتَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي الْخَوَارِجِ شَيْئًا قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ ـ وَأَهْوَى بِيَدِهِ قِبَلَ الْعِرَاقِ ـ ‏"‏ يَخْرُجُ مِنْهُ قَوْمٌ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لاَ يُجَاوِزُ تَرَاقِيَهُمْ، يَمْرُقُونَ مِنَ الإِسْلاَمِ مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِيَّةِ ‏"‏‏.‏

(Yusayr ibn Amr aytdi:) Men Sahl ibn Hunayf (roziyallohu anhu)ga: «Sen Paygʻambar ﷺning xavorij haqida biror narsa deganlarini eshitganmisan?» dedim. U: «Men U zotning — qoʻllari bilan Iroq tomonga ishora qilib — shunday deganlarini eshitdim: ‹U yerdan bir qavm chiqadiki, ular Qurʼonni oʻqiydilar, (lekin u) ularning halqumlaridan oshib oʻtmaydi; ular islomdan — oʻq ovdan (otilib) chiqqanidek — chiqib ketadilar›», dedi.(Юсайр ибн Амр айтди:) Мен Саҳл ибн Ҳунайф (розияллоҳу анҳу)га: «Сен Пайғамбар ﷺнинг хавориж ҳақида бирор нарса деганларини эшитганмисан?» дедим. У: «Мен У зотнинг — қўллари билан Ироқ томонга ишора қилиб — шундай деганларини эшитдим: ‹У ердан бир қавм чиқадики, улар Қуръонни ўқийдилар, (лекин у) уларнинг ҳалқумларидан ошиб ўтмайди; улар исломдан — ўқ овдан (отилиб) чиққанидек — чиқиб кетадилар›», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَقْتَتِلَ فِئَتَانِ دَعْوَاهُمَا وَاحِدَةٌ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Daʼvolari bir (xil) boʻlgan ikki guruh (toʻda) oʻzaro jang qilmaguncha, Qiyomat qoyim boʻlmaydi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Даъволари бир (хил) бўлган икки гуруҳ (тўда) ўзаро жанг қилмагунча, Қиёмат қойим бўлмайди», дедилар.

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَبْدٍ الْقَارِيَّ، أَخْبَرَاهُ أَنَّهُمَا، سَمِعَا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ سَمِعْتُ هِشَامَ بْنَ حَكِيمٍ، يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَمَعْتُ لِقِرَاءَتِهِ، فَإِذَا هُوَ يَقْرَؤُهَا عَلَى حُرُوفٍ كَثِيرَةٍ لَمْ يُقْرِئْنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَذَلِكَ، فَكِدْتُ أُسَاوِرُهُ فِي الصَّلاَةِ فَانْتَظَرْتُهُ حَتَّى سَلَّمَ، ثُمَّ لَبَّبْتُهُ بِرِدَائِهِ أَوْ بِرِدَائِي فَقُلْتُ مَنْ أَقْرَأَكَ هَذِهِ السُّورَةَ قَالَ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ لَهُ كَذَبْتَ فَوَاللَّهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقْرَأَنِي هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي سَمِعْتُكَ تَقْرَؤُهَا‏.‏ فَانْطَلَقْتُ أَقُودُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ بِسُورَةِ الْفُرْقَانِ عَلَى حُرُوفٍ لَمْ تُقْرِئْنِيهَا، وَأَنْتَ أَقْرَأْتَنِي سُورَةَ الْفُرْقَانِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْسِلْهُ يَا عُمَرُ، اقْرَأْ يَا هِشَامُ ‏"‏‏.‏ فَقَرَأَ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ يَقْرَؤُهَا‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ يَا عُمَرُ ‏"‏‏.‏ فَقَرَأْتُ فَقَالَ ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ‏"‏‏.‏

(Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Hishom ibn Hakimning — Rasululloh ﷺning hayotlik davrlarida — Furqon surasini oʻqiyotganini eshitdim. Uning qiroatiga quloq solsam, mana, u uni Rasululloh ﷺ menga (oʻrgatib) oʻqitganidan boshqacha — koʻp (xil) harflar (qiroatlar) bilan oʻqiyapti. Men namoz (ichida) unga tashlanay deb (qoldim), lekin u salom berguncha (namozini tugatguncha) kutib turdim. Soʻng uni ridosi bilan — yoki: oʻz ridom bilan — boʻgʻzidan (yoqasidan) ushlab: «Bu surani senga kim (shunday) oʻqitdi?» dedim. U: «Buni menga Rasululloh ﷺ oʻqitdilar», dedi. Men unga: «Yolgʻon aytding! Vallohi, men sen oʻqiyotganingni eshitgan mana shu surani menga Rasululloh ﷺ (oʻzlari) oʻqitganlar», dedim. Bas, men uni yetaklab, Rasululloh ﷺning huzurlariga olib bordim-da: «Yo Rasululloh, men buni Furqon surasini Siz menga oʻqitmagan harflar (qiroatlar) bilan oʻqiyotganini eshitdim; Siz esa menga Furqon surasini oʻqitgan edingiz», dedim. Rasululloh ﷺ: «Uni qoʻyib yubor, ey Umar. Oʻqi, ey Hishom», dedilar. Bas, u (Hishom) men eshitgan qiroatni oʻqidi. Rasululloh ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Oʻqi, ey Umar», dedilar. Men oʻqidim. U zot: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar. Soʻng: «Albatta, bu Qurʼon yetti harf (qiroat) bilan nozil qilingan; bas, undan (sizlarga) oson boʻlganini oʻqinglar», dedilar.(Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Ҳишом ибн Ҳакимнинг — Расулуллоҳ ﷺнинг ҳаётлик даврларида — Фурқон сурасини ўқиётганини эшитдим. Унинг қироатига қулоқ солсам, мана, у уни Расулуллоҳ ﷺ менга (ўргатиб) ўқитганидан бошқача — кўп (хил) ҳарфлар (қироатлар) билан ўқияпти. Мен намоз (ичида) унга ташланай деб (қолдим), лекин у салом бергунча (намозини тугатгунча) кутиб турдим. Сўнг уни ридоси билан — ёки: ўз ридом билан — бўғзидан (ёқасидан) ушлаб: «Бу сурани сенга ким (шундай) ўқитди?» дедим. У: «Буни менга Расулуллоҳ ﷺ ўқитдилар», деди. Мен унга: «Ёлғон айтдинг! Валлоҳи, мен сен ўқиётганингни эшитган мана шу сурани менга Расулуллоҳ ﷺ (ўзлари) ўқитганлар», дедим. Бас, мен уни етаклаб, Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига олиб бордим-да: «Ё Расулуллоҳ, мен буни Фурқон сурасини Сиз менга ўқитмаган ҳарфлар (қироатлар) билан ўқиётганини эшитдим; Сиз эса менга Фурқон сурасини ўқитган эдингиз», дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни қўйиб юбор, эй Умар. Ўқи, эй Ҳишом», дедилар. Бас, у (Ҳишом) мен эшитган қироатни ўқиди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Ўқи, эй Умар», дедилар. Мен ўқидим. У зот: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар. Сўнг: «Албатта, бу Қуръон етти ҳарф (қироат) билан нозил қилинган; бас, ундан (сизларга) осон бўлганини ўқинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، ح حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، رضى الله عنه قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏[quran sura="6" aya_start="82" aya_end="82"]{‏الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ‏}‏ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَالُوا أَيُّنَا لَمْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ كَمَا تَظُنُّونَ‏.‏ إِنَّمَا هُوَ كَمَا قَالَ لُقْمَانُ لاِبْنِهِ [quran sura="31" aya_start="13" aya_end="13"]‏{‏يَا بُنَىَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ‏}‏‏"‏‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki, u aytdi:) Mana shu oyat: «Iymon keltirgan va iymonlarini zulm bilan aralashtirmagan kishilar...» (Anʼom surasi, 82-oyat) nozil boʻlganida, bu (oyat) Paygʻambar ﷺning sahobalariga ogʻir botdi va ular: «Qaysi birimiz oʻz nafsiga zulm qilmagan?» dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «(U) sizlar oʻylaganday emas. U faqat Luqmon oʻz oʻgʻliga aytganidek (maʼnodadir): ‹Ey oʻgʻilcham, Allohga shirk keltirma; albatta, shirk — katta zulmdir› (Luqmon surasi, 13-oyat)», dedilar.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики, у айтди:) Мана шу оят: «Иймон келтирган ва иймонларини зулм билан аралаштирмаган кишилар...» (Анъом сураси, 82-оят) нозил бўлганида, бу (оят) Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларига оғир ботди ва улар: «Қайси биримиз ўз нафсига зулм қилмаган?» дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «(У) сизлар ўйлагандай эмас. У фақат Луқмон ўз ўғлига айтганидек (маънодадир): ‹Эй ўғилчам, Аллоҳга ширк келтирма; албатта, ширк — катта зулмдир› (Луқмон сураси, 13-оят)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي مَحْمُودُ بْنُ الرَّبِيعِ، قَالَ سَمِعْتُ عِتْبَانَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ غَدَا عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَجُلٌ أَيْنَ مَالِكُ بْنُ الدُّخْشُنِ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَّا ذَلِكَ مُنَافِقٌ لاَ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ تَقُولُوهُ يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ يَبْتَغِي‏.‏ بِذَلِكَ وَجْهَ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ بَلَى‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهُ لاَ يُوَافَى عَبْدٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِهِ إِلاَّ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ النَّارَ ‏"‏‏.‏

(Itbon ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki, u aytdi:) Rasululloh ﷺ ertalab huzurimga keldilar. Shunda bir kishi: «Molik ibn Duxshun qani?» dedi. Bizdan boshqa bir kishi: «U munofiq, Alloh va Rasulini sevmaydi», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Unday dema. U ‹La ilaha illalloh›ni — shu bilan Allohning yuzini (rizosini) istab — aytadi-ku», dedilar. U: «Ha (shunday)», dedi. U zot: «Hech bir banda Qiyomat kuni shu (kalima) bilan (Allohga) yoʻliqmaydiki, Alloh unga doʻzaxni harom qilmasin», dedilar.(Итбон ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики, у айтди:) Расулуллоҳ ﷺ эрталаб ҳузуримга келдилар. Шунда бир киши: «Молик ибн Духшун қани?» деди. Биздан бошқа бир киши: «У мунофиқ, Аллоҳ ва Расулини севмайди», деди. Пайғамбар ﷺ: «Ундай дема. У ‹Ла илаҳа иллаллоҳ›ни — шу билан Аллоҳнинг юзини (ризосини) истаб — айтади-ку», дедилар. У: «Ҳа (шундай)», деди. У зот: «Ҳеч бир банда Қиёмат куни шу (калима) билан (Аллоҳга) йўлиқмайдики, Аллоҳ унга дўзахни ҳаром қилмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ فُلاَنٍ، قَالَ تَنَازَعَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَحِبَّانُ بْنُ عَطِيَّةَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ لِحِبَّانَ لَقَدْ عَلِمْتُ الَّذِي جَرَّأَ صَاحِبَكَ عَلَى الدِّمَاءِ يَعْنِي عَلِيًّا‏.‏ قَالَ مَا هُوَ لاَ أَبَا لَكَ قَالَ شَىْءٌ سَمِعْتُهُ يَقُولُهُ‏.‏ قَالَ مَا هُوَ قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالزُّبَيْرَ وَأَبَا مَرْثَدٍ وَكُلُّنَا فَارِسٌ قَالَ ‏"‏ انْطَلِقُوا حَتَّى تَأْتُوا رَوْضَةَ حَاجٍ ـ قَالَ أَبُو سَلَمَةَ هَكَذَا قَالَ أَبُو عَوَانَةَ حَاجٍ ـ فَإِنَّ فِيهَا امْرَأَةً مَعَهَا صَحِيفَةٌ مِنْ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فَأْتُونِي بِهَا ‏"‏‏.‏ فَانْطَلَقْنَا عَلَى أَفْرَاسِنَا حَتَّى أَدْرَكْنَاهَا حَيْثُ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَسِيرُ عَلَى بَعِيرٍ لَهَا، وَكَانَ كَتَبَ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ بِمَسِيرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِمْ‏.‏ فَقُلْنَا أَيْنَ الْكِتَابُ الَّذِي مَعَكِ قَالَتْ مَا مَعِي كِتَابٌ‏.‏ فَأَنَخْنَا بِهَا بَعِيرَهَا، فَابْتَغَيْنَا فِي رَحْلِهَا فَمَا وَجَدْنَا شَيْئًا‏.‏ فَقَالَ صَاحِبِي مَا نَرَى مَعَهَا كِتَابًا‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ لَقَدْ عَلِمْنَا مَا كَذَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ حَلَفَ عَلِيٌّ وَالَّذِي يُحْلَفُ بِهِ لَتُخْرِجِنَّ الْكِتَابَ أَوْ لأُجَرِّدَنَّكِ‏.‏ فَأَهْوَتْ إِلَى حُجْزَتِهَا وَهْىَ مُحْتَجِزَةٌ بِكِسَاءٍ فَأَخْرَجَتِ الصَّحِيفَةَ، فَأَتَوْا بِهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ خَانَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ‏.‏ دَعْنِي فَأَضْرِبَ عُنُقَهُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا حَاطِبُ مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَالِي أَنْ لاَ أَكُونَ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَلَكِنِّي أَرَدْتُ أَنْ يَكُونَ لِي عِنْدَ الْقَوْمِ يَدٌ، يُدْفَعُ بِهَا عَنْ أَهْلِي وَمَالِي، وَلَيْسَ مِنْ أَصْحَابِكَ أَحَدٌ إِلاَّ لَهُ هُنَالِكَ مِنْ قَوْمِهِ مَنْ يَدْفَعُ اللَّهُ بِهِ عَنْ أَهْلِهِ وَمَالِهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صَدَقَ، لاَ تَقُولُوا لَهُ إِلاَّ خَيْرًا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَعَادَ عُمَرُ فَقَالَ يَا رَسُولُ اللَّهِ قَدْ خَانَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ، دَعْنِي فَلأَضْرِبَ عُنُقَهُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَوَلَيْسَ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ، وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ أَوْجَبْتُ لَكُمُ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏ فَاغْرَوْرَقَتْ عَيْنَاهُ فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏

(Husayn falon (kishi)dan rivoyat qildiki:) Abu Abdurrahmon va Hibbon ibn Atiyya tortishib qoldilar. Abu Abdurrahmon Hibbonga: «Sening sherigingni (Alini nazarda tutib) qon (toʻkish)ga jurʼatli qilgan (narsa)ni men, albatta, bilaman», dedi. (Hibbon): «U nima — otang yoʻq (boʻlsin)?!» dedi. (Abu Abdurrahmon): «Men uning (Alining) aytganini eshitgan bir narsa», dedi. (Hibbon): «U nima?» dedi. (Abu Abdurrahmon Alidan naql qildi:) «Rasululloh ﷺ meni, Zubayrni va Abu Marsadni yubordilar — hammamiz otliq edik. U zot: ‹(Roʻzatu) Hoj (degan joy)ga yetib borguncha boringlar; u yerda bir ayol bor — uning yonida Hotib ibn Abu Baltaadan mushriklarga (yozilgan) bir maktub (sahifa) bor. Bas, uni menga keltiringlar›, dedilar. Biz otlarimizda yoʻlga chiqib, Rasululloh ﷺ bizga aytgan joyda uni (ayolni) — tuyasida ketayotgan holda — yetib oldik. U (Hotib) Makka ahliga Rasululloh ﷺning ular tomon (yurish qilib) kelishi haqida yozgan edi. Biz: ‹Yoningdagi maktub qani?› dedik. U: ‹Menda hech qanday maktub yoʻq›, dedi. Biz tuyasini choʻktirib, yukini titdik, lekin hech narsa topmadik. Sherigim: ‹Uning yonida maktub koʻrmayapmiz›, dedi. Men: ‹Rasululloh ﷺ yolgʻon aytmaganliklarini bilamiz›, dedim. Soʻng Ali qasam ichib: ‹U (Zot) bilan qasam ichiladigan Zotga qasamki, sen maktubni (albatta) chiqarasan, yoki men seni (kiyimingdan) yechintiraman!› dedi. Shunda u (ayol) — bir kisa (chodra) bilan oʻralgan holida — belbogʻiga qoʻl uzatib, sahifani chiqardi. Ular uni Rasululloh ﷺga keltirdilar. Umar: ‹Yo Rasululloh, u Alloh, Rasuli va mominlarga xiyonat qildi; meni qoʻying, boʻynini uray!› dedi. Rasululloh ﷺ: ‹Ey Hotib, seni qilgan ishingga nima (sabab) undadi?› dedilar. U: ‹Yo Rasululloh, nega men Alloh va Rasuliga iymon keltirmagan boʻlay?! Lekin men oʻsha qavm (Makka ahli) nazdida (oʻzimga) bir yaxshilik (minnat) boʻlishini istadim — shu bilan ahlim va molim himoya qilinsa (deb). Sizning sahobalaringizdan har birining oʻsha yerda (Makkada) qavmidan — Alloh u orqali uning ahli va molini himoya qiladigan — (qarindoshi) bor; mening esa (u yerda qarindoshim) yoʻq›, dedi. U zot: ‹U toʻgʻri aytdi; unga faqat yaxshi (soʻz)dan boshqani aytmanglar›, dedilar. Umar yana: ‹Yo Rasululloh, u Alloh, Rasuli va mominlarga xiyonat qildi; meni qoʻying, boʻynini uray!› dedi. U zot: ‹U Badr ahlidan (Badr jangchilaridan) emasmi? Sen qaydan bilasan — ehtimol, Alloh Badr ahliga (rahmat nazari bilan) qarab: ‹Xohlaganingizni qilinglar, men sizlarga jannatni vojib (kafolatlab) qoʻydim›, degan boʻlsa?!› dedilar. Shunda Umarning koʻzlari yoshga toʻldi va: ‹Alloh va Rasuli (eng) yaxshi biluvchidir›, dedi.(Ҳусайн фалон (киши)дан ривоят қилдики:) Абу Абдурраҳмон ва Ҳиббон ибн Атийя тортишиб қолдилар. Абу Абдурраҳмон Ҳиббонга: «Сенинг шеригингни (Алини назарда тутиб) қон (тўкиш)га журъатли қилган (нарса)ни мен, албатта, биламан», деди. (Ҳиббон): «У нима — отанг йўқ (бўлсин)?!» деди. (Абу Абдурраҳмон): «Мен унинг (Алининг) айтганини эшитган бир нарса», деди. (Ҳиббон): «У нима?» деди. (Абу Абдурраҳмон Алидан нақл қилди:) «Расулуллоҳ ﷺ мени, Зубайрни ва Абу Марсадни юбордилар — ҳаммамиз отлиқ эдик. У зот: ‹(Рўзату) Ҳож (деган жой)га етиб боргунча боринглар; у ерда бир аёл бор — унинг ёнида Ҳотиб ибн Абу Балтаадан мушрикларга (ёзилган) бир мактуб (саҳифа) бор. Бас, уни менга келтиринглар›, дедилар. Биз отларимизда йўлга чиқиб, Расулуллоҳ ﷺ бизга айтган жойда уни (аёлни) — туясида кетаётган ҳолда — етиб олдик. У (Ҳотиб) Макка аҳлига Расулуллоҳ ﷺнинг улар томон (юриш қилиб) келиши ҳақида ёзган эди. Биз: ‹Ёнингдаги мактуб қани?› дедик. У: ‹Менда ҳеч қандай мактуб йўқ›, деди. Биз туясини чўктириб, юкини титдик, лекин ҳеч нарса топмадик. Шеригим: ‹Унинг ёнида мактуб кўрмаяпмиз›, деди. Мен: ‹Расулуллоҳ ﷺ ёлғон айтмаганликларини биламиз›, дедим. Сўнг Али қасам ичиб: ‹У (Зот) билан қасам ичиладиган Зотга қасамки, сен мактубни (албатта) чиқарасан, ёки мен сени (кийимингдан) ечинтираман!› деди. Шунда у (аёл) — бир киса (чодра) билан ўралган ҳолида — белбоғига қўл узатиб, саҳифани чиқарди. Улар уни Расулуллоҳ ﷺга келтирдилар. Умар: ‹Ё Расулуллоҳ, у Аллоҳ, Расули ва моминларга хиёнат қилди; мени қўйинг, бўйнини урай!› деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Эй Ҳотиб, сени қилган ишингга нима (сабаб) ундади?› дедилар. У: ‹Ё Расулуллоҳ, нега мен Аллоҳ ва Расулига иймон келтирмаган бўлай?! Лекин мен ўша қавм (Макка аҳли) наздида (ўзимга) бир яхшилик (миннат) бўлишини истадим — шу билан аҳлим ва молим ҳимоя қилинса (деб). Сизнинг саҳобаларингиздан ҳар бирининг ўша ерда (Маккада) қавмидан — Аллоҳ у орқали унинг аҳли ва молини ҳимоя қиладиган — (қариндоши) бор; менинг эса (у ерда қариндошим) йўқ›, деди. У зот: ‹У тўғри айтди; унга фақат яхши (сўз)дан бошқани айтманглар›, дедилар. Умар яна: ‹Ё Расулуллоҳ, у Аллоҳ, Расули ва моминларга хиёнат қилди; мени қўйинг, бўйнини урай!› деди. У зот: ‹У Бадр аҳлидан (Бадр жангчиларидан) эмасми? Сен қайдан биласан — эҳтимол, Аллоҳ Бадр аҳлига (раҳмат назари билан) қараб: ‹Хоҳлаганингизни қилинглар, мен сизларга жаннатни вожиб (кафолатлаб) қўйдим›, деган бўлса?!› дедилар. Шунда Умарнинг кўзлари ёшга тўлди ва: ‹Аллоҳ ва Расули (энг) яхши билувчидир›, деди.