حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ حَدَّثَنِي سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ فِي سَنَةِ سِتٍّ وَعِشْرِينَ وَمِائَتَيْنِ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ عَنْ الْأَعْمَشِ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَخَطَبَنَا عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَقْضَانَا وَأُبَيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَقْرَؤُنَا وَإِنَّا لَنَدَعُ مِنْ قَوْلِ أُبَيٍّ شَيْئًا وَإِنَّ أُبَيًّا سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَشْيَاءَ وَأُبَيٌّ يَقُولُ لَا أَدَعُ مَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَدْ نَزَلَ بَعْدَ أُبَيٍّ كِتَابٌ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu) bizga Rasululloh ﷺning minbarlarida xutba qilib: «Ali (roziyallohu anhu) — bizning eng yaxshi hukm qiluvchimiz, Ubay (roziyallohu anhu) — bizning eng yaxshi qiroat qiluvchimiz. Biz Ubayning soʻzidan baʼzi narsani tark qilamiz. Ubay esa Rasululloh ﷺdan baʼzi narsalarni eshitgan va u: ‹Rasululloh ﷺdan eshitgan narsamni tark qilmayman›, deydi. Holbuki Ubaydan keyin (ham) Kitob nozil boʻlgan», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу) бизга Расулуллоҳ ﷺнинг минбарларида хутба қилиб: «Али (розияллоҳу анҳу) — бизнинг энг яхши ҳукм қилувчимиз, Убай (розияллоҳу анҳу) — бизнинг энг яхши қироат қилувчимиз. Биз Убайнинг сўзидан баъзи нарсани тарк қиламиз. Убай эса Расулуллоҳ ﷺдан баъзи нарсаларни эшитган ва у: ‹Расулуллоҳ ﷺдан эшитган нарсамни тарк қилмайман›, дейди. Ҳолбуки Убайдан кейин (ҳам) Китоб нозил бўлган», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ الْعَبْدِيُّ حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ عَنْ مُصْعَبِ بْنِ شَيْبَةَ عَنْ أَبِي حَبِيبِ بْنِ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ فَقَالَ أَكَلَتْنَا الضَّبُعُ قَالَ مِسْعَرٌ يَعْنِي السَّنَةَ قَالَ فَسَأَلَهُ عُمَرُ مِمَّنْ أَنْتَ فَمَا زَالَ يَنْسُبُهُ حَتَّى عَرَفَهُ فَإِذَا هُوَ مُوسَى فَقَالَ عُمَرُ لَوْ أَنَّ لِامْرِئٍ وَادِيًا أَوْ وَادِيَيْنِ لَابْتَغَى إِلَيْهِمَا ثَالِثًا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَلَا يَمْلَأُ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ إِلَّا التُّرَابُ ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ فَقَالَ عُمَرُ لِابْنِ عَبَّاسٍ مِمَّنْ سَمِعْتَ هَذَا قَالَ مِنْ أُبَيٍّ قَالَ فَإِذَا كَانَ بِالْغَدَاةِ فَاغْدُ عَلَيَّ قَالَ فَرَجَعَ إِلَى أُمِّ الْفَضْلِ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهَا فَقَالَتْ وَمَا لَكَ وَلِلْكَلَامِ عِنْدَ عُمَرَ وَخَشِيَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنْ يَكُونَ أُبَيٌّ نَسِيَ فَقَالَتْ أُمُّهُ إِنَّ أُبَيًّا عَسَى أَنْ لَا يَكُونَ نَسِيَ فَغَدَا إِلَى عُمَرَ وَمَعَهُ الدِّرَّةُ فَانْطَلَقْنَا إِلَى أُبَيٍّ فَخَرَجَ أُبَيٌّ عَلَيْهِمَا وَقَدْ تَوَضَّأَ فَقَالَ إِنَّهُ أَصَابَنِي مَذْيٌ فَغَسَلْتُ ذَكَرِي أَوْ فَرْجِي مِسْعَرٌ شَكَّ فَقَالَ عُمَرُ أَوَيُجْزِئُ ذَلِكَ قَالَ نَعَمْ قَالَ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ نَعَمْ قَالَ وَسَأَلَهُ عَمَّا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَصَدَّقَهُ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Umarning oldiga kelib: «Bizni zabuʼ yeb qoʻydi», dedi — Misʼar: «yaʼni qahatchilik yili», dedi. Umar undan: «Sen kimlardansan?» deb soʻradi va toki uni tanigunicha nasabini surishtirdi; qarasa, u Muso ekan. Shunda Umar: «Agar kishiga bir vodiy yoki ikki vodiy boʻlsa, u ularga uchinchisini istar edi», dedi. Ibn Abbos: «Odam farzandining ichini tuproqdan boshqa narsa toʻldirmaydi; soʻng Alloh tavba qilgan kishining tavbasini qabul qiladi», dedi. Umar Ibn Abbosga: «Buni kimdan eshitding?» dedi. U: «Ubaydan», dedi. Umar: «Tong otganda huzurimga kel», dedi. Ibn Abbos Ummul-Fazlning oldiga qaytib, bu haqda unga soʻzlab berdi. U: «Umarning oldida gapirish senga nima kerak edi?» dedi. Ibn Abbos Ubay unutgan boʻlishidan qoʻrqdi. Onasi: «Ubay unutmagan boʻlsa kerak», dedi. Ertalab u Umarning oldiga bordi, Umarning qoʻlida durrasi (qamchisi) bor edi. Biz Ubayning oldiga bordik. Ubay ikkalasining oldiga tahorat qilgan holda chiqib: «Menga maziy tegdi, shunda zakarimni — yoki: farjimni — yuvdim», dedi (Misʼar shubha qildi). Umar: «Shuning oʻzi kifoya qiladimi?» dedi. U: «Ha», dedi. (Umar): «Buni Rasululloh ﷺdan eshitganmisan?» dedi. U: «Ha», dedi. Soʻng Umar undan Ibn Abbos aytgan narsa haqida ham soʻradi, u esa uni tasdiqladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Умарнинг олдига келиб: «Бизни забуъ еб қўйди», деди — Мисъар: «яъни қаҳатчилик йили», деди. Умар ундан: «Сен кимлардансан?» деб сўради ва токи уни танигунича насабини суриштирди; қараса, у Мусо экан. Шунда Умар: «Агар кишига бир водий ёки икки водий бўлса, у уларга учинчисини истар эди», деди. Ибн Аббос: «Одам фарзандининг ичини тупроқдан бошқа нарса тўлдирмайди; сўнг Аллоҳ тавба қилган кишининг тавбасини қабул қилади», деди. Умар Ибн Аббосга: «Буни кимдан эшитдинг?» деди. У: «Убайдан», деди. Умар: «Тонг отганда ҳузуримга кел», деди. Ибн Аббос Уммул-Фазлнинг олдига қайтиб, бу ҳақда унга сўзлаб берди. У: «Умарнинг олдида гапириш сенга нима керак эди?» деди. Ибн Аббос Убай унутган бўлишидан қўрқди. Онаси: «Убай унутмаган бўлса керак», деди. Эрталаб у Умарнинг олдига борди, Умарнинг қўлида дурраси (қамчиси) бор эди. Биз Убайнинг олдига бордик. Убай иккаласининг олдига таҳорат қилган ҳолда чиқиб: «Менга мазий тегди, шунда закаримни — ёки: фаржимни — ювдим», деди (Мисъар шубҳа қилди). Умар: «Шунинг ўзи кифоя қиладими?» деди. У: «Ҳа», деди. (Умар): «Буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганмисан?» деди. У: «Ҳа», деди. Сўнг Умар ундан Ибн Аббос айтган нарса ҳақида ҳам сўради, у эса уни тасдиқлади.
حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الشَّيْبَانِيِّ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْأَصَمِّ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ يَسْأَلُهُ فَجَعَلَ يَنْظُرُ إِلَى رَأْسِهِ مَرَّةً وَإِلَى رِجْلَيْهِ أُخْرَى هَلْ يَرَى عَلَيْهِ مِنْ الْبُؤْسِ شَيْئًا ثُمَّ قَالَ لَهُ عُمَرُ كَمْ مَالُكَ قَالَ أَرْبَعُونَ مِنْ الْإِبِلِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ صَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ لَوْ كَانَ لِابْنِ آدَمَ وَادِيَانِ مِنْ ذَهَبً لَابْتَغَى الثَّالِثَ وَلَا يَمْلَأُ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ إِلَّا التُّرَابُ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ فَقَالَ عُمَرُ مَا هَذَا فَقُلْتُ هَكَذَا أَقْرَأَنِيهَا أُبَيٌّ قَالَ فَمَرَّ بِنَا إِلَيْهِ قَالَ فَجَاءَ إِلَى أُبَيٍّ فَقَالَ مَا يَقُولُ هَذَا قَالَ أُبَيٌّ هَكَذَا أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ أَفَأُثْبِتُهَا فَأَثْبَتَهَا
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Umarning oldiga (biror narsa) soʻrab keldi. Umar bir uning boshiga, bir oyoqlariga qarab, unda muhtojlik alomati bor-yoʻqligini koʻrmoqchi boʻldi. Soʻng Umar unga: «Molling qancha?» dedi. U: «Qirqta tuya», dedi. Ibn Abbos aytdi: Men: «Alloh va Uning Rasuli rost aytdi: ‹Agar Odam farzandiga oltindan ikki vodiy boʻlsa, u uchinchisini istar edi. Odam farzandining ichini tuproqdan boshqa narsa toʻldirmaydi. Alloh esa tavba qilgan kishining tavbasini qabul qiladi›», dedim. Umar: «Bu nima?» dedi. Men: «Menga Ubay shunday oʻqitgan», dedim. U: «Bizni uning oldiga olib bor», dedi. U Ubayning oldiga kelib: «Bu nima deyapti?» dedi. Ubay: «Menga Rasululloh ﷺ shunday oʻqitganlar», dedi. (Umar): «Uni (mushafda) sobit qilaymi?» dedi va uni sobit qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Умарнинг олдига (бирор нарса) сўраб келди. Умар бир унинг бошига, бир оёқларига қараб, унда муҳтожлик аломати бор-йўқлигини кўрмоқчи бўлди. Сўнг Умар унга: «Моллинг қанча?» деди. У: «Қирқта туя», деди. Ибн Аббос айтди: Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули рост айтди: ‹Агар Одам фарзандига олтиндан икки водий бўлса, у учинчисини истар эди. Одам фарзандининг ичини тупроқдан бошқа нарса тўлдирмайди. Аллоҳ эса тавба қилган кишининг тавбасини қабул қилади›», дедим. Умар: «Бу нима?» деди. Мен: «Менга Убай шундай ўқитган», дедим. У: «Бизни унинг олдига олиб бор», деди. У Убайнинг олдига келиб: «Бу нима деяпти?» деди. Убай: «Менга Расулуллоҳ ﷺ шундай ўқитганлар», деди. (Умар): «Уни (мушафда) собит қилайми?» деди ва уни собит қилди.
حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ وَعَفَّانُ قَالَا حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ الْأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ قَالَ عَفَّانُ فِي حَدِيثِهِ حَدَّثَنَا الْأَسْوَدُ بْنُ قَيْسٍ عَنْ نُبَيْحٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍأَنَّ أُبَيًّا قَالَ لِعُمَرَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنِّي تَلَقَّيْتُ الْقُرْآنَ مِمَّنْ تَلَقَّاهُ وَقَالَ عَفَّانُ مِمَّنْ يَتَلَقَّاهُ مِنْ جِبْرِيلَ عَلَيْهِ السَّلَام وَهُوَ رَطْبٌ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Ubay Umarga: «Ey amirul-moʻminin, men Qurʼonni uni Jibril alayhissalomdan — u hoʻl (yangi) holida — olgan kishidan oldim», dedi. Affon oʻz hadisida: «uni oladigan kishidan», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Убай Умарга: «Эй амирул-мўминин, мен Қуръонни уни Жибрил алайҳиссаломдан — у ҳўл (янги) ҳолида — олган кишидан олдим», деди. Аффон ўз ҳадисида: «уни оладиган кишидан», деди.
حَدَّثَنَا وَكِيعٌ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ بْنِ صُخَيْرٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَاةَ الْخَوْفِ بِذِي قَرَدٍ أَرْضٌ مِنْ أَرْضِ بَنِي سُلَيْمٍ فَصَفَّ النَّاسُ خَلْفَهُ صَفَّيْنِ صَفًّا يُوَازِي الْعَدُوَّ وَصَفًّا خَلْفَهُ فَصَلَّى بِالصَّفِّ الَّذِي يَلِيهِ رَكْعَةً ثُمَّ نَكَصَ هَؤُلَاءِ إِلَى مَصَافِّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ إِلَى مَصَافِّ هَؤُلَاءِ فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَةً أُخْرَىحَدَّثَنَا وَكِيعٌ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنِ الرُّكَيْنِ الْفَزَارِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى صَلَاةَ الْخَوْفِ فَذَكَرَ مِثْلَ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ Zu Qaradda — Bani Sulaym yerlaridan bir yerda — xavf namozini oʻqidilar. Odamlar u zotning orqalarida ikki saf boʻlib turdilar: bir saf dushmanga roʻbaroʻ, bir saf esa u zotning orqalarida. U zot oʻzlariga yaqin saf bilan bir rakʼat oʻqidilar, soʻng bular ularning safiga, ular esa bularning safiga oʻtdilar va u zot ular bilan yana bir rakʼat oʻqidilar. Zayd ibn Sobitdan ham rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ xavf namozini oʻqidilar — soʻng (rovi) Ibn Abbosning hadisiga oʻxshashini zikr qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Зу Қарадда — Бани Сулайм ерларидан бир ерда — хавф намозини ўқидилар. Одамлар у зотнинг орқаларида икки саф бўлиб турдилар: бир саф душманга рўбарў, бир саф эса у зотнинг орқаларида. У зот ўзларига яқин саф билан бир ракъат ўқидилар, сўнг булар уларнинг сафига, улар эса буларнинг сафига ўтдилар ва у зот улар билан яна бир ракъат ўқидилар. Зайд ибн Собитдан ҳам ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ хавф намозини ўқидилар — сўнг (рови) Ибн Аббоснинг ҳадисига ўхшашини зикр қилди.
حَدَّثَنَا مُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ صَبَّاحٍ عَنْ أَشْرَسَ قَالَسُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ الْمَدِّ وَالْجَزْرِ فَقَالَ إِنَّ مَلَكًا مُوَكَّلٌ بِقَامُوسِ الْبَحْرِ فَإِذَا وَضَعَ رِجْلَهُ فَاضَتْ وَإِذَا رَفَعَهَا غَاضَتْو قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ دِينَارٍ حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ صَبَّاحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَشْرَسَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ
Ashras aytdi: Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan suvning koʻtarilishi va qaytishi haqida soʻralgan edi, u: «Albatta, dengiz tubiga bir farishta vakil qilingan; u oyogʻini qoʻysa, (dengiz) toshadi, koʻtarsa, qaytadi», dedi. Va u aytdi: Menga Ibrohim ibn Dinor rivoyat qildi: bizga Solih ibn Sabboh otasidan, u Ashrasdan, u Ibn Abbosdan shuning mislini rivoyat qildi.Ашрас айтди: Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан сувнинг кўтарилиши ва қайтиши ҳақида сўралган эди, у: «Албатта, денгиз тубига бир фаришта вакил қилинган; у оёғини қўйса, (денгиз) тошади, кўтарса, қайтади», деди. Ва у айтди: Менга Иброҳим ибн Динор ривоят қилди: бизга Солиҳ ибн Саббоҳ отасидан, у Ашрасдан, у Ибн Аббосдан шунинг мислини ривоят қилди.
حَدَّثَنَا وَكِيعٌ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَاةَ الْخَوْفِ بِذِي قَرَدٍ أَرْضٍ مِنْ أَرْضِ بَنِي سُلَيْمٍ فَصَفَّ النَّاسُ خَلْفَهُ صَفَّيْنِ صَفًّا يُوَازِي الْعَدُوَّ وَصَفًّا خَلْفَهُ فَصَلَّى بِالصَّفِّ الَّذِي يَلِيهِ رَكْعَةً ثُمَّ نَكَصَ هَؤُلَاءِ إِلَى مَصَافِّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ إِلَى مَصَافِّ هَؤُلَاءِ فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَةً أُخْرَىحَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَشْعَثَ بْنِ أَبِي الشَّعْثَاءِ عَنِ الْأَسْوَدِ بْنِ هِلَالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ زَهْدَمٍ الْحَنْظَلِيِّ قَالَ كُنَّا مَعَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ بِطَبَرِسْتَانَ فَقَالَ أَيُّكُمْ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَاةَ الْخَوْفِ قَالَ فَقَالَ حُذَيْفَةُ أَنَا فَقَالَ سُفْيَانُ فَوَصَفَ مِثْلَ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ Bani Sulaym yerlaridan boʻlgan Zu Qarad degan joyda xavf namozini oʻqidilar. Odamlar ortlarida ikki saf boʻlib tizildilar: bir saf dushmanga roʻpara, bir saf esa u zotning ortlarida. U zot oʻzlariga yaqin saf bilan bir rakaat oʻqidilar, soʻng bular anavilarning safiga, anavilar esa bularning safiga oʻtdilar; shunda u zot ular bilan yana bir rakaat oʻqidilar. Saʼlaba ibn Zahdam al-Hanzaliy aytdi: Biz Said ibn al-Os bilan Tabaristonda edik. U: «Qaysingiz Rasululloh ﷺ bilan birga xavf namozini oʻqigan?» dedi. Huzayfa: «Men», dedi. Sufyon aytdi: Soʻng u Ibn Abbos va Zayd ibn Sobit hadisining misli kabi sifatlab berdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Бани Сулайм ерларидан бўлган Зу Қарад деган жойда хавф намозини ўқидилар. Одамлар ортларида икки саф бўлиб тизилдилар: бир саф душманга рўпара, бир саф эса у зотнинг ортларида. У зот ўзларига яқин саф билан бир ракаат ўқидилар, сўнг булар анавиларнинг сафига, анавилар эса буларнинг сафига ўтдилар; шунда у зот улар билан яна бир ракаат ўқидилар. Саълаба ибн Заҳдам ал-Ҳанзалий айтди: Биз Саид ибн ал-Ос билан Табаристонда эдик. У: «Қайсингиз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга хавф намозини ўқиган?» деди. Ҳузайфа: «Мен», деди. Суфён айтди: Сўнг у Ибн Аббос ва Зайд ибн Собит ҳадисининг мисли каби сифатлаб берди.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ عَنْ عَمَّارِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ كُنْتُ أَقُولُ فِي أَوْلَادِ الْمُشْرِكِينَ هُمْ مِنْهُمْ فَحَدَّثَنِي رَجُلٌ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَقِيتُهُ فَحَدَّثَنِيعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ هُوَ خَلَقَهُمْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِهِمْ وَبِمَا كَانُوا عَامِلِينَ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Men mushriklarning bolalari haqida: «Ular ham oʻzlaridandir», der edim. Soʻng menga bir kishi Nabiy ﷺning ashoblaridan bir kishidan (hadis) aytdi. Men u kishi bilan uchrashdim, u menga Nabiy ﷺdan hadis aytdiki, u zot: «Ularning Rabbi ularni yaxshi bilguvchidir. Ularni U yaratgan, ularni ham, ular nima amal qilishlarini ham U yaxshi biladi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен мушрикларнинг болалари ҳақида: «Улар ҳам ўзларидандир», дер эдим. Сўнг менга бир киши Набий ﷺнинг ашобларидан бир кишидан (ҳадис) айтди. Мен у киши билан учрашдим, у менга Набий ﷺдан ҳадис айтдики, у зот: «Уларнинг Рабби уларни яхши билгувчидир. Уларни У яратган, уларни ҳам, улар нима амал қилишларини ҳам У яхши билади», дедилар.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ إِسْحَاقَ الطَّالْقَانِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ وَعَلِيُّ بْنُ إِسْحَاقَ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍأَتَدْرِي مَا سِعَةُ جَهَنَّمَ قُلْتُ لَا قَالَ أَجَلْ وَاللَّهِ مَا تَدْرِي أَنَّ بَيْنَ شَحْمَةِ أُذُنِ أَحَدِهِمْ وَبَيْنَ عَاتِقِهِ مَسِيرَةَ سَبْعِينَ خَرِيفًا تَجْرِي فِيهَا أَوْدِيَةُ الْقَيْحِ وَالدَّمِ قُلْتُ أَنْهَارًا قَالَ لَا بَلْ أَوْدِيَةً ثُمَّ قَالَ أَتَدْرُونَ مَا سِعَةُ جَهَنَّمَ قُلْتُ لَا قَالَ أَجَلْ وَاللَّهِ مَا تَدْرِي حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ أَنَّهَا سَأَلَتْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ قَوْلِهِ {وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} فَأَيْنَ النَّاسُ يَوْمَئِذٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ هُمْ عَلَى جِسْرِ جَهَنَّمَ
Mujohid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Abbos: «Jahannamning kengligi qancha ekanini bilasanmi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «Ha, Allohga qasamki, bilmaysan. Ulardan birining quloq yumshogʻi bilan yelkasi orasi yetmish yillik yoʻl boʻladi; unda yiring va qon vodiylari oqadi», dedi. Men: «Daryolarmi?» dedim. U: «Yoʻq, balki vodiylar», dedi. Soʻng: «Jahannamning kengligi qancha ekanini bilasizlarmi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «Ha, Allohga qasamki, bilmaysan. Menga Oisha shunday hadis aytdi: U Rasululloh ﷺ dan Allohning: {Qiyomat kunida butun yer Uning bir hovuchida boʻladi, osmonlar esa Uning oʻng qoʻlida oʻralgan boʻladi} degan soʻzi haqida soʻrabdi va: ‹Yo Rasululloh, u kunda odamlar qayerda boʻladi?› debdi. U zot: ‹Ular jahannam koʻprigi ustida boʻladilar›, debdilar», dedi.Мужоҳид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Аббос: «Жаҳаннамнинг кенглиги қанча эканини биласанми?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Ҳа, Аллоҳга қасамки, билмайсан. Улардан бирининг қулоқ юмшоғи билан елкаси ораси етмиш йиллик йўл бўлади; унда йиринг ва қон водийлари оқади», деди. Мен: «Дарёларми?» дедим. У: «Йўқ, балки водийлар», деди. Сўнг: «Жаҳаннамнинг кенглиги қанча эканини биласизларми?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Ҳа, Аллоҳга қасамки, билмайсан. Менга Оиша шундай ҳадис айтди: У Расулуллоҳ ﷺ дан Аллоҳнинг: {Қиёмат кунида бутун ер Унинг бир ҳовучида бўлади, осмонлар эса Унинг ўнг қўлида ўралган бўлади} деган сўзи ҳақида сўрабди ва: ‹Ё Расулуллоҳ, у кунда одамлар қаерда бўлади?› дебди. У зот: ‹Улар жаҳаннам кўприги устида бўладилар›, дебдилар», деди.
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ وَحَدَّثَ ابْنُ شِهَابٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ أَخْبَرَهُأَنَّ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ دَخَلَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى مَيْمُونَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ وَهِيَ حَائِضٌ فَقُدِّمَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَحْمُ ضَبٍّ جَاءَتْ بِهِ أُمُّ حُفَيْدٍ ابْنَةُ الْحَارِثِ مِنْ نَجْدٍ وَكَانَتْ تَحْتَ رَجُلٍ مِنْ بَنِي جَعْفَرٍ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا يَأْكُلُ شَيْئًا حَتَّى يَعْلَمَ مَا هُوَ فَقَالَ بَعْضُ النِّسْوَةِ أَلَا تُخْبِرِينَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا يَأْكُلُ فَأَخْبَرَتْهُ أَنَّهُ لَحْمُ ضَبٍّ فَتَرَكَهُ قَالَ خَالِدٌ فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَحَرَامٌ هُوَ قَالَ لَا وَلَكِنَّهُ طَعَامٌ لَيْسَ فِي قَوْمِي فَأَجِدُنِي أَعَافُهُ قَالَ خَالِدٌ فَاجْتَرَرْتُهُ إِلَيَّ فَأَكَلْتُهُ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَنْظُرُقَالَ وَحَدَّثَهُ الْأَصَمُّ عَنْ مَيْمُونَةَ وَكَانَ فِي حِجْرِهَا يَعْنِي بِهَذَا الْحَدِيثِ وَأَظُنُّ أَنَّ الْأَصَمَّ يَزِيدُ بْنُ الْأَصَمِّ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Xolid ibn al-Valid Rasululloh ﷺ bilan birga Maymuna bint al-Horisning oldiga kirdi, u hayzli edi. Rasululloh ﷺga kaltakesak (zabb) goʻshti taqdim qilindi — uni Najddan al-Horisning qizi Ummu Hufayd olib kelgan edi, u Banu Jaʼfardan boʻlgan bir kishining nikohida edi. Rasululloh ﷺ biror narsani, u nima ekanini bilmaguncha yemas edilar. Ayollardan biri: «Rasululloh ﷺga u nima yeyayotganlarini xabar bermaysizlarmi?» dedi. Shunda unga bu kaltakesak goʻshti ekanini aytdilar, u zot esa uni tark etdilar. Xolid aytdi: «Men Rasululloh ﷺdan: ‹Bu harommi?› deb soʻradim. U zot: ‹Yoʻq, lekin bu taom mening qavmimning yerida yoʻq, shu sababli oʻzimni undan koʻnglim tortmayotganini his qilyapman›, dedilar. Soʻng men uni oʻzimga tortib, undan yedim, Rasululloh ﷺ esa qarab turardilar.»Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Холид ибн ал-Валид Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Маймуна бинт ал-Ҳориснинг олдига кирди, у ҳайзли эди. Расулуллоҳ ﷺга калтакесак (забб) гўшти тақдим қилинди — уни Нажддан ал-Ҳориснинг қизи Умму Ҳуфайд олиб келган эди, у Бану Жаъфардан бўлган бир кишининг никоҳида эди. Расулуллоҳ ﷺ бирор нарсани, у нима эканини билмагунча емас эдилар. Аёллардан бири: «Расулуллоҳ ﷺга у нима еяётганларини хабар бермайсизларми?» деди. Шунда унга бу калтакесак гўшти эканини айтдилар, у зот эса уни тарк этдилар. Холид айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан: ‹Бу ҳаромми?› деб сўрадим. У зот: ‹Йўқ, лекин бу таом менинг қавмимнинг ерида йўқ, шу сабабли ўзимни ундан кўнглим тортмаётганини ҳис қиляпман›, дедилар. Сўнг мен уни ўзимга тортиб, ундан едим, Расулуллоҳ ﷺ эса қараб турардилар.»
حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ قَالَ حَدَّثَنَا لَيْثٌ يَعْنِي ابْنَ سَعْدٍ قَالَ حَدَّثَنَا نَافِعٌ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَإِنَّ امْرَأَةً اشْتَكَتْ شَكْوَى فَقَالَتْ لَئِنْ شَفَانِي اللَّهُ لَأَخْرُجَنَّ فَلَأُصَلِّيَنَّ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَبَرِئَتْ فَتَجَهَّزَتْ تُرِيدُ الْخُرُوجَ فَجَاءَتْ مَيْمُونَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تُسَلِّمُ عَلَيْهَا فَأَخْبَرَتْهَا ذَلِكَ فَقَالَتْ اجْلِسِي فَكُلِي مَا صَنَعْتُ وَصَلِّي فِي مَسْجِدِ الرَّسُولِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ صَلَاةٌ فِيهِ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ مِنْ الْمَسَاجِدِ إِلَّا مَسْجِدَ الْكَعْبَةِ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: bir ayol kasal boʻlib qoldi va: «Agar Alloh meni shifo bersa, albatta chiqib, Baytul-Maqdisda namoz oʻqiyman», — deb (aytdi). Soʻng tuzaldi va chiqmoqchi boʻlib hozirlik koʻra boshladi. Keyin Nabiy ﷺ ning zavjalari Maymunaning oldiga unga salom berish uchun keldi va unga buni xabar berdi. Shunda (Maymuna): «Oʻtir, tayyorlagan (yoʻl ozugʻa)ngni yegin va Rasululloh ﷺ ning masjidida namoz oʻqi. Chunki men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitganman: ‹Undagi (masjiddagi) bir namoz, masjidlardan undan boshqasidagi ming namozdan afzaldir, Kaʼba masjididan boshqasi (boʻlsa)›», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: бир аёл касал бўлиб қолди ва: «Агар Аллоҳ мени шифо берса, албатта чиқиб, Байтул-Мақдисда намоз ўқийман», — деб (айтди). Сўнг тузалди ва чиқмоқчи бўлиб ҳозирлик кўра бошлади. Кейин Набий ﷺ нинг завжалари Маймунанинг олдига унга салом бериш учун келди ва унга буни хабар берди. Шунда (Маймуна): «Ўтир, тайёрлаган (йўл озуға)нгни егин ва Расулуллоҳ ﷺ нинг масжидида намоз ўқи. Чунки мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитганман: ‹Ундаги (масжиддаги) бир намоз, масжидлардан ундан бошқасидаги минг намоздан афзалдир, Каъба масжидидан бошқаси (бўлса)›», — деди.
قَالَ قَرَأْتُ عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ: مَالِكٌ وَحَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ خَالِدٍ قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ الْمَعْنَى عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَإِنَّ أُمَّ الْفَضْلِ بِنْتَ الْحَارِثِ سَمِعَتْهُ وَهُوَ يُقْرَأُ وَالْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا فَقَالَتْ يَا بُنَيَّ وَاللَّهِ لَقَدْ ذَكَّرْتَنِي بِقِرَاءَتِكَ هَذِهِ السُّورَةَ إِنَّهَا لَآخِرُ مَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقْرَأُ بِهَا فِي الْمَغْرِبِ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Ummul Fazl binti Horis (roziyallohu anho) u (Ibn Abbos) {Val-mursaloti urfan} (Mursalot surasi)ni oʻqiyotganini eshitib qoldi va: «Ey oʻgʻilcham, sen bu surani oʻqishing bilan menga eslatib yubording. Albatta, bu Rasululloh ﷺ ning shom namozida oʻqiganlarini soʻnggi marta eshitgan suramdir», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Уммул Фазл бинти Ҳорис (розияллоҳу анҳо) у (Ибн Аббос) {Вал-мурсалоти урфан} (Мурсалот сураси)ни ўқиётганини эшитиб қолди ва: «Эй ўғилчам, сен бу сурани ўқишинг билан менга эслатиб юбординг. Албатта, бу Расулуллоҳ ﷺ нинг шом намозида ўқиганларини сўнгги марта эшитган сурамдир», деди.
حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ أَسَدٍ قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍأَنَّهُ أَفْطَرَ بِعَرَفَةَ قَالَ وَحَدَّثَتْنِي أُمُّ الْفَضْلِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَفْطَرَ بِعَرَفَةَ أَتَتْهُ بِلَبَنٍ فَشَرِبَهُ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: u Arafada iftor qildi (roʻza tutmadi). U aytdi: Menga Ummul-Fazl hadis aytdiki, Rasululloh ﷺ Arafada iftor qilgan edilar: u zotga sut keltirdi, u zot esa uni ichdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: у Арафада ифтор қилди (рўза тутмади). У айтди: Менга Уммул-Фазл ҳадис айтдики, Расулуллоҳ ﷺ Арафада ифтор қилган эдилар: у зотга сут келтирди, у зот эса уни ичдилар.
حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ عَنْ هِلَالٍ يَعْنِي ابْنَ خَبَّابٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ ضُبَاعَةَ بِنْتَ الزُّبَيْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِأَتَتْ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَحُجَّ فَأَشْتَرِطُ قَالَ نَعَمْ قَالَتْ فَكَيْفَ أَقُولُ قَالَ قُولِي لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ مَحِلِّي مِنْ الْأَرْضِ حَيْثُ تَحْبِسُنِي
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Zubayr ibn Abdulmuttalibning qizi Zuboa (roziyallohu anho) Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, men haj qilmoqchiman, shart qoʻyaymi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. U: «Qanday deyin?» dedi. U zot: «‹Labbayk, Allohumma labbayk (Sening xizmatingdaman, ey Alloh, Sening xizmatingdaman). Mening (ehromdan) chiqadigan yerim Sen meni qaerda toʻxtatsang, oʻsha yerdir›, deb ayt», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Зубайр ибн Абдулмутталибнинг қизи Зубоа (розияллоҳу анҳо) Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен ҳаж қилмоқчиман, шарт қўяйми?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. У: «Қандай дейин?» деди. У зот: «‹Лаббайк, Аллоҳумма лаббайк (Сенинг хизматингдаман, эй Аллоҳ, Сенинг хизматингдаман). Менинг (эҳромдан) чиқадиган ерим Сен мени қаэрда тўхтатсанг, ўша ердир›, деб айт», дедилар.