حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ إِسْحَاقَ الْمَكِّيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ، فَقَالَ " اتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ، فَإِنَّهَا لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Muozni Yamanga joʻnatdi va: «Mazlumning duosi (qargʻishi)dan qoʻrq — chunki uning duosi bilan Alloh orasida (hech) parda (toʻsiq) yoʻq», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Муозни Яманга жўнатди ва: «Мазлумнинг дуоси (қарғиши)дан қўрқ — чунки унинг дуоси билан Аллоҳ орасида (ҳеч) парда (тўсиқ) йўқ», — дедилар.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمْ أَزَلْ حَرِيصًا عَلَى أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَيْنِ قَالَ اللَّهُ لَهُمَا [quran sura="66" aya_start="4" aya_end="4"]{إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} فَحَجَجْتُ مَعَهُ فَعَدَلَ وَعَدَلْتُ مَعَهُ بِالإِدَاوَةِ، فَتَبَرَّزَ حَتَّى جَاءَ، فَسَكَبْتُ عَلَى يَدَيْهِ مِنَ الإِدَاوَةِ، فَتَوَضَّأَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ الْمَرْأَتَانِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَانِ قَالَ لَهُمَا [quran sura="66" aya_start="4" aya_end="4"]{إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ} فَقَالَ وَاعَجَبِي لَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ عَائِشَةُ وَحَفْصَةُ، ثُمَّ اسْتَقْبَلَ عُمَرُ الْحَدِيثَ يَسُوقُهُ، فَقَالَ إِنِّي كُنْتُ وَجَارٌ لِي مِنَ الأَنْصَارِ فِي بَنِي أُمَيَّةَ بْنِ زَيْدٍ، وَهْىَ مِنْ عَوَالِي الْمَدِينَةِ، وَكُنَّا نَتَنَاوَبُ النُّزُولَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَيَنْزِلُ يَوْمًا وَأَنْزِلُ يَوْمًا، فَإِذَا نَزَلْتُ جِئْتُهُ مِنْ خَبَرِ ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنَ الأَمْرِ وَغَيْرِهِ، وَإِذَا نَزَلَ فَعَلَ مِثْلَهُ، وَكُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ، فَلَمَّا قَدِمْنَا عَلَى الأَنْصَارِ إِذَا هُمْ قَوْمٌ تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ، فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَأْخُذْنَ مِنْ أَدَبِ نِسَاءِ الأَنْصَارِ، فَصِحْتُ عَلَى امْرَأَتِي، فَرَاجَعَتْنِي، فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي، فَقَالَتْ وَلِمَ تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ، وَإِنَّ إِحْدَاهُنَّ لَتَهْجُرُهُ الْيَوْمَ حَتَّى اللَّيْلِ. فَأَفْزَعَنِي، فَقُلْتُ خَابَتْ مَنْ فَعَلَ مِنْهُنَّ بِعَظِيمٍ. ثُمَّ جَمَعْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي، فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ أَىْ حَفْصَةُ، أَتُغَاضِبُ إِحْدَاكُنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْيَوْمَ حَتَّى اللَّيْلِ فَقَالَتْ نَعَمْ. فَقُلْتُ خَابَتْ وَخَسِرَتْ، أَفَتَأْمَنُ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ لِغَضَبِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم فَتَهْلِكِينَ لاَ تَسْتَكْثِرِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تُرَاجِعِيهِ فِي شَىْءٍ وَلاَ تَهْجُرِيهِ، وَاسْأَلِينِي مَا بَدَا لَكِ، وَلاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْضَأَ مِنْكِ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ـ يُرِيدُ عَائِشَةَ ـ وَكُنَّا تَحَدَّثْنَا أَنَّ غَسَّانَ تُنْعِلُ النِّعَالَ لِغَزْوِنَا، فَنَزَلَ صَاحِبِي يَوْمَ نَوْبَتِهِ فَرَجَعَ عِشَاءً، فَضَرَبَ بَابِي ضَرْبًا شَدِيدًا، وَقَالَ أَنَائِمٌ هُوَ فَفَزِعْتُ فَخَرَجْتُ إِلَيْهِ. وَقَالَ حَدَثَ أَمْرٌ عَظِيمٌ. قُلْتُ مَا هُوَ أَجَاءَتْ غَسَّانُ قَالَ لاَ، بَلْ أَعْظَمُ مِنْهُ وَأَطْوَلُ، طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ. قَالَ قَدْ خَابَتْ حَفْصَةُ وَخَسِرَتْ، كُنْتُ أَظُنُّ أَنَّ هَذَا يُوشِكُ أَنْ يَكُونَ، فَجَمَعْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي، فَصَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلَ مَشْرُبَةً لَهُ فَاعْتَزَلَ فِيهَا، فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ، فَإِذَا هِيَ تَبْكِي. قُلْتُ مَا يُبْكِيكِ أَوَلَمْ أَكُنْ حَذَّرْتُكِ أَطَلَّقَكُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لاَ أَدْرِي هُوَ ذَا فِي الْمَشْرُبَةِ. فَخَرَجْتُ، فَجِئْتُ الْمِنْبَرَ، فَإِذَا حَوْلَهُ رَهْطٌ يَبْكِي بَعْضُهُمْ، فَجَلَسْتُ مَعَهُمْ قَلِيلاً ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ، فَجِئْتُ الْمَشْرُبَةَ الَّتِي هُوَ فِيهَا فَقُلْتُ لِغُلاَمٍ لَهُ أَسْوَدَ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ. فَدَخَلَ، فَكَلَّمَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ خَرَجَ، فَقَالَ ذَكَرْتُكَ لَهُ، فَصَمَتَ، فَانْصَرَفْتُ حَتَّى جَلَسْتُ مَعَ الرَّهْطِ الَّذِينَ عِنْدَ الْمِنْبَرِ، ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَجِئْتُ، فَذَكَرَ مِثْلَهُ، فَجَلَسْتُ مَعَ الرَّهْطِ الَّذِينَ عِنْدَ الْمِنْبَرِ، ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَجِئْتُ الْغُلاَمَ. فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ. فَذَكَرَ مِثْلَهُ، فَلَمَّا وَلَّيْتُ مُنْصَرِفًا، فَإِذَا الْغُلاَمُ يَدْعُونِي قَالَ أَذِنَ لَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ مُضْطَجِعٌ عَلَى رِمَالِ حَصِيرٍ لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ فِرَاشٌ، قَدْ أَثَّرَ الرِّمَالُ بِجَنْبِهِ، مُتَّكِئٌ عَلَى وِسَادَةٍ مِنْ أَدَمٍ حَشْوُهَا لِيفٌ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، ثُمَّ قُلْتُ وَأَنَا قَائِمٌ طَلَّقْتَ نِسَاءَكَ فَرَفَعَ بَصَرَهُ إِلَىَّ، فَقَالَ " لاَ ". ثُمَّ قُلْتُ ـ وَأَنَا قَائِمٌ أَسْتَأْنِسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ رَأَيْتَنِي، وَكُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ، فَلَمَّا قَدِمْنَا عَلَى قَوْمٍ تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ، فَذَكَرَهُ، فَتَبَسَّمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ قُلْتُ لَوْ رَأَيْتَنِي، وَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ، فَقُلْتُ لاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْضَأَ مِنْكِ وَأَحَبَّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ـ يُرِيدُ عَائِشَةَ ـ فَتَبَسَّمَ أُخْرَى، فَجَلَسْتُ حِينَ رَأَيْتُهُ تَبَسَّمَ، ثُمَّ رَفَعْتُ بَصَرِي فِي بَيْتِهِ، فَوَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ فِيهِ شَيْئًا يَرُدُّ الْبَصَرَ غَيْرَ أَهَبَةٍ ثَلاَثَةٍ. فَقُلْتُ ادْعُ اللَّهَ فَلْيُوَسِّعْ عَلَى أُمَّتِكَ، فَإِنَّ فَارِسَ وَالرُّومَ وُسِّعَ عَلَيْهِمْ وَأُعْطُوا الدُّنْيَا، وَهُمْ لاَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ، وَكَانَ مُتَّكِئًا. فَقَالَ " أَوَفِي شَكٍّ أَنْتَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أُولَئِكَ قَوْمٌ عُجِّلَتْ لَهُمْ طَيِّبَاتُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ". فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَغْفِرْ لِي. فَاعْتَزَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ الْحَدِيثِ حِينَ أَفْشَتْهُ حَفْصَةُ إِلَى عَائِشَةَ، وَكَانَ قَدْ قَالَ " مَا أَنَا بِدَاخِلٍ عَلَيْهِنَّ شَهْرًا ". مِنْ شِدَّةِ مَوْجَدَتِهِ عَلَيْهِنَّ حِينَ عَاتَبَهُ اللَّهُ. فَلَمَّا مَضَتْ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ دَخَلَ عَلَى عَائِشَةَ فَبَدَأَ بِهَا، فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ إِنَّكَ أَقْسَمْتَ أَنْ لاَ تَدْخُلَ عَلَيْنَا شَهْرًا، وَإِنَّا أَصْبَحْنَا لِتِسْعٍ وَعِشْرِينَ لَيْلَةً، أَعُدُّهَا عَدًّا. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ ". وَكَانَ ذَلِكَ الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ. قَالَتْ عَائِشَةُ فَأُنْزِلَتْ آيَةُ التَّخْيِيرِ فَبَدَأَ بِي أَوَّلَ امْرَأَةٍ، فَقَالَ " إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ أَمْرًا، وَلاَ عَلَيْكِ أَنْ لاَ تَعْجَلِي حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ ". قَالَتْ قَدْ أَعْلَمُ أَنَّ أَبَوَىَّ لَمْ يَكُونَا يَأْمُرَانِي بِفِرَاقِكَ. ثُمَّ قَالَ " إِنَّ اللَّهَ قَالَ [quran sura="33" aya_start="59" aya_end="71"]{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ} إِلَى قَوْلِهِ { عَظِيمًا} ". قُلْتُ أَفِي هَذَا أَسْتَأْمِرُ أَبَوَىَّ فَإِنِّي أُرِيدُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ. ثُمَّ خَيَّرَ نِسَاءَهُ، فَقُلْنَ مِثْلَ مَا قَالَتْ عَائِشَةُ.
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Umardan — Paygʻambar ﷺ ning zavjalaridan boʻlgan ikki ayol haqida (ular haqida Alloh Qurʼonda: ‹Agar siz ikkovingiz (Oisha va Hafsa) Allohga tavba qilsangiz (yaxshi); chunki sizning dillaringiz (haqdan) ogʻgan›, (Tahrim, 4) — degan) — soʻrashga juda ishtiyoqmand edim — to haj qilgunimcha (bu imkoniyat tugʻilgunicha).Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Умардан — Пайғамбар ﷺ нинг завжаларидан бўлган икки аёл ҳақида (улар ҳақида Аллоҳ Қуръонда: ‹Агар сиз икковингиз (Оиша ва Ҳафса) Аллоҳга тавба қилсангиз (яхши); чунки сизнинг дилларингиз (ҳақдан) оғган›, (Таҳрим, 4) — деган) — сўрашга жуда иштиёқманд эдим — то ҳаж қилгунимча (бу имконият туғилгунича).
حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ.وَعَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم صُبْحَ رَابِعَةٍ مِنْ ذِي الْحَجَّةِ مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ، لاَ يَخْلِطُهُمْ شَىْءٌ، فَلَمَّا قَدِمْنَا أَمَرَنَا فَجَعَلْنَاهَا عُمْرَةً، وَأَنْ نَحِلَّ إِلَى نِسَائِنَا، فَفَشَتْ فِي ذَلِكَ الْقَالَةُ. قَالَ عَطَاءٌ فَقَالَ جَابِرٌ فَيَرُوحُ أَحَدُنَا إِلَى مِنًى وَذَكَرُهُ يَقْطُرُ مَنِيًّا. فَقَالَ جَابِرٌ بِكَفِّهِ، فَبَلَغَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَامَ خَطِيبًا فَقَالَ " بَلَغَنِي أَنَّ أَقْوَامًا يَقُولُونَ كَذَا وَكَذَا، وَاللَّهِ لأَنَا أَبَرُّ وَأَتْقَى لِلَّهِ مِنْهُمْ، وَلَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا أَهْدَيْتُ، وَلَوْلاَ أَنَّ مَعِي الْهَدْىَ لأَحْلَلْتُ ". فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هِيَ لَنَا أَوْ لِلأَبَدِ فَقَالَ " لاَ بَلْ لِلأَبَدِ ". قَالَ وَجَاءَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ـ فَقَالَ أَحَدُهُمَا يَقُولُ لَبَّيْكَ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. وَقَالَ وَقَالَ الآخَرُ لَبَّيْكَ بِحَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ـ فَأَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُقِيمَ عَلَى إِحْرَامِهِ، وَأَشْرَكَهُ فِي الْهَدْىِ.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (sahobalari bilan) — faqat haj uchun ihrom bogʻlagan holda — Zulhijjaning toʻrtinchi (kuni) ertalab Makkaga yetib keldi. Biz Makkaga yetib kelganda, Paygʻambar ﷺ bizga — ihrom niyatimizni umraga oʻzgartirishni va umrani bajargandan soʻng ihromdan chiqishimiz hamda — (jinsiy aloqa uchun) xotinlarimizning oldiga borishimiz mumkinligini — buyurdi. Odamlar bu haqda (norozilik bilan) gapira boshladi. Jobir hayrat bilan: «Bizning tanosil aʼzolarimizdan maniy tomib turgan holda Minoga boramizmi?» — dedi. Jobir buni aytganda qoʻlini (silkitdi). Bu xabar Paygʻambar ﷺ ga yetib borganda, u zot xutba qilib: «Menga — baʼzi kishilar shunday-shunday deyapti, deb — xabar berildi. Allohga qasamki, men Allohdan sizlardan koʻra koʻproq qoʻrqaman va Unga sizlardan koʻra koʻproq itoat qilaman. Agar men hozir bilgan narsamni (avval) bilganimda, men Hadiy (qurbonlik)ni oʻzim bilan olib kelmas edim va agar Hadiy men bilan boʻlmaganida, men ihromdan chiqar edim», — dedi. Shunda Suroqa ibn Molik (oʻrnidan) turib: «Yo Rasululloh, bu (ruxsat) faqat biz uchunmi yoki abadiymi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «U — abadiy(dir)», — dedi. Shu asnoda Ali ibn Abu Tolib Yamandan keldi va Paygʻambar ﷺ niyat qilgan (narsa) uchun ‹labbay› der edi. (Boshqa bir kishiga koʻra, Ali — Allohning Rasuli ﷺ ning hajiga oʻxshash (haj) uchun ‹labbay› der edi.) Paygʻambar ﷺ unga — ihromda davom etishni va u bilan Hadiyni boʻlishishni — aytdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (саҳобалари билан) — фақат ҳаж учун иҳром боғлаган ҳолда — Зулҳижжанинг тўртинчи (куни) эрталаб Маккага етиб келди. Биз Маккага етиб келганда, Пайғамбар ﷺ бизга — иҳром ниятимизни умрага ўзгартиришни ва умрани бажаргандан сўнг иҳромдан чиқишимиз ҳамда — (жинсий алоқа учун) хотинларимизнинг олдига боришимиз мумкинлигини — буюрди. Одамлар бу ҳақда (норозилик билан) гапира бошлади. Жобир ҳайрат билан: «Бизнинг таносил аъзоларимиздан маний томиб турган ҳолда Минога борамизми?» — деди. Жобир буни айтганда қўлини (силкитди). Бу хабар Пайғамбар ﷺ га етиб борганда, у зот хутба қилиб: «Менга — баъзи кишилар шундай-шундай деяпти, деб — хабар берилди. Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳдан сизлардан кўра кўпроқ қўрқаман ва Унга сизлардан кўра кўпроқ итоат қиламан. Агар мен ҳозир билган нарсамни (аввал) билганимда, мен Ҳадий (қурбонлик)ни ўзим билан олиб келмас эдим ва агар Ҳадий мен билан бўлмаганида, мен иҳромдан чиқар эдим», — деди. Шунда Суроқа ибн Молик (ўрнидан) туриб: «Ё Расулуллоҳ, бу (рухсат) фақат биз учунми ёки абадийми?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «У — абадий(дир)», — деди. Шу аснода Али ибн Абу Толиб Ямандан келди ва Пайғамбар ﷺ ният қилган (нарса) учун ‹лаббай› дер эди. (Бошқа бир кишига кўра, Али — Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг ҳажига ўхшаш (ҳаж) учун ‹лаббай› дер эди.) Пайғамбар ﷺ унга — иҳромда давом этишни ва у билан Ҳадийни бўлишишни — айтди.
حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَيْمُونَةَ كَانَا يَغْتَسِلاَنِ مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ.
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ كَانَ ابْنُ عُيَيْنَةَ يَقُولُ أَخِيرًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ مَيْمُونَةَ، وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى أَبُو نُعَيْمٍ.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ va Maymuna bir idishdan gusl qilardilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ва Маймуна бир идишдан гусл қилардилар.
حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " الْعَائِدُ فِي هِبَتِهِ كَالْكَلْبِ يَقِيءُ، ثُمَّ يَعُودُ فِي قَيْئِهِ ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Oʻz hadyasini (allaqachon bergan narsasini) qaytib oladigan kishi — oʻz qusugʻini yalaydigan it kabi(dir)», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ўз ҳадясини (аллақачон берган нарсасини) қайтиб оладиган киши — ўз қусуғини ялайдиган ит каби(дир)», — дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ الصَّعْبَ بْنَ جَثَّامَةَ اللَّيْثِيَّ،، وَكَانَ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يُخْبِرُ أَنَّهُ أَهْدَى لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِمَارَ وَحْشٍ وَهْوَ بِالأَبْوَاءِ ـ أَوْ بِوَدَّانَ ـ وَهْوَ مُحْرِمٌ فَرَدَّهُ، قَالَ صَعْبٌ فَلَمَّا عَرَفَ فِي وَجْهِي رَدَّهُ هَدِيَّتِي قَالَ " لَيْسَ بِنَا رَدٌّ عَلَيْكَ، وَلَكِنَّا حُرُمٌ ".
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Saʼb ibn Jassoma al-Laysiyning — u Paygʻambar ﷺ ning sahobalaridan biri edi — shunday deganini eshitdi: «U Allohning Rasuli ﷺ ga — u zot Abvo yoki Vaddon degan joyda va ihromda ekan paytda — bir yovvoyi eshakning goʻshtini berdi. Paygʻambar ﷺ uni qabul qilmadi. Paygʻambar ﷺ Saʼbning yuzida — uning hadyasi qabul qilinmaganligi sababli — gʻam-qaygʻu (alomatlarini) koʻrganda, u zot (unga): ‹Biz sening hadyangni rad etmayapmiz, lekin biz ihromda(miz)›, — dedilar», — dedi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Саъб ибн Жассома ал-Лайсийнинг — у Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларидан бири эди — шундай деганини эшитди: «У Аллоҳнинг Расули ﷺ га — у зот Абво ёки Ваддон деган жойда ва иҳромда экан пайтда — бир ёввойи эшакнинг гўштини берди. Пайғамбар ﷺ уни қабул қилмади. Пайғамбар ﷺ Саъбнинг юзида — унинг ҳадяси қабул қилинмаганлиги сабабли — ғам-қайғу (аломатларини) кўрганда, у зот (унга): ‹Биз сенинг ҳадянгни рад этмаяпмиз, лекин биз иҳромда(миз)›, — дедилар», — деди.
حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، وَشُعْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " الْعَائِدُ فِي هِبَتِهِ كَالْعَائِدِ فِي قَيْئِهِ ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Oʻz hadyasini qaytib oladigan kishi — oʻz qusugʻini yutadigan kishi kabi(dir)», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ўз ҳадясини қайтиб оладиган киши — ўз қусуғини ютадиган киши каби(дир)», — дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لَيْسَ لَنَا مَثَلُ السَّوْءِ، الَّذِي يَعُودُ فِي هِبَتِهِ كَالْكَلْبِ يَرْجِعُ فِي قَيْئِهِ ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Yomon misol bizga (loyiq) emas. Oʻz hadyasini qaytib oladigan kishi — oʻz qusugʻini yalaydigan it kabi(dir)», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ёмон мисол бизга (лойиқ) эмас. Ўз ҳадясини қайтиб оладиган киши — ўз қусуғини ялайдиган ит каби(дир)», — дедилар.
حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي بِنْتِ حَمْزَةَ " لاَ تَحِلُّ لِي، يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ، هِيَ بِنْتُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Hamzaning qizi haqida: «Menga unga uylanish halol emas — chunki emizish (rizoʼat) qarindoshligi — qon (nasab) qarindoshligi kabi (taqiqlangan)(dir). U — mening emizishdan boʻlgan akamning qizi(dir)», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ҳамзанинг қизи ҳақида: «Менга унга уйланиш ҳалол эмас — чунки эмизиш (ризўат) қариндошлиги — қон (насаб) қариндошлиги каби (тақиқланган)(дир). У — менинг эмизишдан бўлган акамнинг қизи(дир)», — дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ، قَذَفَ امْرَأَتَهُ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِشَرِيكِ بْنِ سَحْمَاءَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " الْبَيِّنَةُ أَوْ حَدٌّ فِي ظَهْرِكَ ". فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذَا رَأَى أَحَدُنَا عَلَى امْرَأَتِهِ رَجُلاً يَنْطَلِقُ يَلْتَمِسُ الْبَيِّنَةَ فَجَعَلَ يَقُولُ " الْبَيِّنَةَ وَإِلاَّ حَدٌّ فِي ظَهْرِكَ ". فَذَكَرَ حَدِيثَ اللِّعَانِ.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Hilol ibn Umayya oʻz xotinini Paygʻambar ﷺ ning oldida — Sharik ibn Sahmo bilan zino qilganlikda — aybladi. Paygʻambar ﷺ: «Dalil keltir, aks holda, sening belingga (qamchi bilan) hadd (jazo)si (uriladi)», — dedilar. Hilol: «Yo Rasululloh, agar birortamiz oʻz xotini ustida boshqa bir erkakni koʻrsa, u dalil qidirishga borarmidi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Dalil keltir, aks holda, sening belingga hadd (jazo)si (uriladi)», — deb (takrorlayver)dilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ — (Qurʼondagi kabi) lion (qargʻish bilan qasamlashuv) (oyatlari)ni zikr qildi (Nur surasi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ҳилол ибн Умайя ўз хотинини Пайғамбар ﷺ нинг олдида — Шарик ибн Саҳмо билан зино қилганликда — айблади. Пайғамбар ﷺ: «Далил келтир, акс ҳолда, сенинг белингга (қамчи билан) ҳадд (жазо)си (урилади)», — дедилар. Ҳилол: «Ё Расулуллоҳ, агар бирортамиз ўз хотини устида бошқа бир эркакни кўрса, у далил қидиришга борармиди?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Далил келтир, акс ҳолда, сенинг белингга ҳадд (жазо)си (урилади)», — деб (такрорлайвер)дилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ — (Қуръондаги каби) лион (қарғиш билан қасамлашув) (оятлари)ни зикр қилди (Нур сураси).
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ، أَنَّ هِرَقْلَ، قَالَ لَهُ سَأَلْتُكَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ أَمَرَكُمْ بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ. قَالَ وَهَذِهِ صِفَةُ نَبِيٍّ.
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon menga aytdiki, Hiraql (Irakliy) unga: «Men sendan — u (Muhammad) sizlarni nimaga buyuradi, deb — soʻraganimda, sen — u sizlarni namoz oʻqishga, rost soʻzlashga, iffatli boʻlishga, vaʼdani bajarishga va omonatlarni (egasiga) qaytarishga buyuradi, deb — javob berding», — dedi. Soʻng Hiraql: «Bular — haqiqatan (ham) paygʻambar(ning) sifatlari(dir)», — deb qoʻshdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Суфён менга айтдики, Ҳирақл (Ираклий) унга: «Мен сендан — у (Муҳаммад) сизларни нимага буюради, деб — сўраганимда, сен — у сизларни намоз ўқишга, рост сўзлашга, иффатли бўлишга, ваъдани бажаришга ва омонатларни (эгасига) қайтаришга буюради, деб — жавоб бердинг», — деди. Сўнг Ҳирақл: «Булар — ҳақиқатан (ҳам) пайғамбар(нинг) сифатлари(дир)», — деб қўшди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَوْ غَضَّ النَّاسُ إِلَى الرُّبْعِ، لأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الثُّلُثُ، وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ أَوْ كَبِيرٌ ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men odamlarga — oʻz vasiyatlaridagi (ulush)ni toʻrtdan birga kamaytirishlarini — tavsiya qilaman; chunki Allohning Rasuli ﷺ: «Uchdan bir; lekin uchdan bir (ham) koʻp», — degan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен одамларга — ўз васиятларидаги (улуш)ни тўртдан бирга камайтиришларини — тавсия қиламан; чунки Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Учдан бир; лекин учдан бир (ҳам) кўп», — деган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ وَرْقَاءَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ الْمَالُ لِلْوَلَدِ، وَكَانَتِ الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ، فَنَسَخَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ مَا أَحَبَّ، فَجَعَلَ لِلذَّكَرِ مِثْلَ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ، وَجَعَلَ لِلأَبَوَيْنِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسَ، وَجَعَلَ لِلْمَرْأَةِ الثُّمُنَ وَالرُّبْعَ، وَلِلزَّوْجِ الشَّطْرَ وَالرُّبُعَ.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: (Qadimda) odat shunday ediki, marhumning moli uning farzandlariga meros boʻlardi; ota-onaga kelsak, ular — marhumning vasiyati bilan meros olardi. Soʻng Alloh oʻsha odatdan Oʻzi xohlagan (qism)ni bekor qildi va erkak uchun — ayol oladigan miqdorning ikki barobarini, har bir ota-ona uchun (mol)ning oltidan birini, xotin uchun sakkizdan bir yoki toʻrtdan birini, er uchun esa yarmini yoki toʻrtdan birini belgiladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: (Қадимда) одат шундай эдики, марҳумнинг моли унинг фарзандларига мерос бўларди; ота-онага келсак, улар — марҳумнинг васияти билан мерос оларди. Сўнг Аллоҳ ўша одатдан Ўзи хоҳлаган (қисм)ни бекор қилди ва эркак учун — аёл оладиган миқдорнинг икки баробарини, ҳар бир ота-она учун (мол)нинг олтидан бирини, хотин учун саккиздан бир ёки тўртдан бирини, эр учун эса ярмини ёки тўртдан бирини белгилади.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا مَخْلَدُ بْنُ يَزِيدَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى، أَنَّهُ سَمِعَ عِكْرِمَةَ، يَقُولُ أَنْبَأَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ ـ رضى الله عنه ـ تُوُفِّيَتْ أُمُّهُ وَهْوَ غَائِبٌ عَنْهَا، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ وَأَنَا غَائِبٌ عَنْهَا، أَيَنْفَعُهَا شَىْءٌ إِنْ تَصَدَّقْتُ بِهِ عَنْهَا قَالَ " نَعَمْ ". قَالَ فَإِنِّي أُشْهِدُكَ أَنَّ حَائِطِي الْمِخْرَافَ صَدَقَةٌ عَلَيْهَا.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Ubadaning onasi u yoʻq paytida vafot etdi. U: «Yo Rasululloh! Mening onam men yoʻq paytimda vafot etdi; agar men uning nomidan sadaqa bersam, bu unga biror foyda beradimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha», — dedi. Saʼd: «Men sizni guvoh qilamanki, men oʻzimning Maxraf degan bogʻimni uning nomidan sadaqa qildim», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Убаданинг онаси у йўқ пайтида вафот этди. У: «Ё Расулуллоҳ! Менинг онам мен йўқ пайтимда вафот этди; агар мен унинг номидан садақа берсам, бу унга бирор фойда берадими?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа», — деди. Саъд: «Мен сизни гувоҳ қиламанки, мен ўзимнинг Махраф деган боғимни унинг номидан садақа қилдим», — деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ إِنَّ نَاسًا يَزْعُمُونَ أَنَّ هَذِهِ الآيَةَ نُسِخَتْ، وَلاَ وَاللَّهِ مَا نُسِخَتْ، وَلَكِنَّهَا مِمَّا تَهَاوَنَ النَّاسُ، هُمَا وَالِيَانِ وَالٍ يَرِثُ، وَذَاكَ الَّذِي يَرْزُقُ، وَوَالٍ لاَ يَرِثُ، فَذَاكَ الَّذِي يَقُولُ بِالْمَعْرُوفِ، يَقُولُ لاَ أَمْلِكُ لَكَ أَنْ أُعْطِيَكَ.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Baʼzi odamlar — yuqoridagi oyatdagi (Niso, 8) hukm bekor qilingan, deb — daʼvo qiladi; Allohga qasamki, u bekor qilinmagan, balki odamlar unga amal qilishni toʻxtatgan. (Merosni boshqaradigan) ikki xil vasiy (homiy) bor: biri — meros oladigan (kishi); bunday kishi (oʻzi olgan merosdan qarindoshlar, yetimlar va muhtojlarga) bersin; ikkinchisi — meros olmaydigan (masalan, yetimlarning vasiysi); bunday kishi — muloyim gapirsin va (taqsimot paytida hozir boʻlganlarga): ‹Men buni sizlarga bera olmayman (chunki mol yetimlarniki)›, — desin.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Баъзи одамлар — юқоридаги оятдаги (Нисо, 8) ҳукм бекор қилинган, деб — даъво қилади; Аллоҳга қасамки, у бекор қилинмаган, балки одамлар унга амал қилишни тўхтатган. (Меросни бошқарадиган) икки хил васий (ҳомий) бор: бири — мерос оладиган (киши); бундай киши (ўзи олган меросдан қариндошлар, етимлар ва муҳтожларга) берсин; иккинчиси — мерос олмайдиган (масалан, етимларнинг васийси); бундай киши — мулойим гапирсин ва (тақсимот пайтида ҳозир бўлганларга): ‹Мен буни сизларга бера олмайман (чунки мол етимларники)›, — десин.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ ـ رضى الله عنه ـ اسْتَفْتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ أُمِّي مَاتَتْ وَعَلَيْهَا نَذْرٌ. فَقَالَ " اقْضِهِ عَنْهَا ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Ubada Allohning Rasuli ﷺ bilan maslahatlashib: «Mening onam vafot etdi va uning bajarilmagan nazri bor edi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Uning nomidan uni bajar», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Убада Аллоҳнинг Расули ﷺ билан маслаҳатлашиб: «Менинг онам вафот этди ва унинг бажарилмаган назри бор эди», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Унинг номидан уни бажар», — деди.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى، أَنَّهُ سَمِعَ عِكْرِمَةَ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَقُولُ أَنْبَأَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ ـ رضى الله عنهم ـ أَخَا بَنِي سَاعِدَةَ تُوُفِّيَتْ أُمُّهُ وَهْوَ غَائِبٌ، فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ وَأَنَا غَائِبٌ عَنْهَا، فَهَلْ يَنْفَعُهَا شَىْءٌ إِنْ تَصَدَّقْتُ بِهِ عَنْهَا قَالَ " نَعَمْ ". قَالَ فَإِنِّي أُشْهِدُكَ أَنَّ حَائِطِي الْمِخْرَافَ صَدَقَةٌ عَلَيْهَا.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bani Soida (qabilasi)ning birodari Saʼd ibn Ubadaning onasi Saʼd yoʻq paytida vafot etdi; bas, u Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: «Yo Rasululloh! Mening onam men yoʻq paytimda vafot etdi; agar men uning nomidan sadaqa bersam, bu unga foyda beradimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha», — dedi. Saʼd: «Men sizni guvoh qilamanki, men oʻzimning Maxraf degan bogʻimni uning nomidan sadaqa qildim», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бани Соида (қабиласи)нинг биродари Саъд ибн Убаданинг онаси Саъд йўқ пайтида вафот этди; бас, у Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Менинг онам мен йўқ пайтимда вафот этди; агар мен унинг номидан садақа берсам, бу унга фойда берадими?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа», — деди. Саъд: «Мен сизни гувоҳ қиламанки, мен ўзимнинг Махраф деган боғимни унинг номидан садақа қилдим», — деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، أَخْبَرَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما أَنَّ رَجُلاً، قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أُمَّهُ تُوُفِّيَتْ أَيَنْفَعُهَا إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا قَالَ " نَعَمْ ". قَالَ فَإِنَّ لِي مِخْرَافًا وَأُشْهِدُكَ أَنِّي قَدْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Allohning Rasuli ﷺ ga: «Mening onam vafot etdi; agar men uning nomidan sadaqa bersam, bu unga foyda beradimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ tasdiqlab javob berdi. U kishi: «Mening bir bogʻim bor va men sizni guvoh qilamanki, men uni uning nomidan sadaqa qildim», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Аллоҳнинг Расули ﷺ га: «Менинг онам вафот этди; агар мен унинг номидан садақа берсам, бу унга фойда берадими?» — деди. Пайғамбар ﷺ тасдиқлаб жавоб берди. У киши: «Менинг бир боғим бор ва мен сизни гувоҳ қиламанки, мен уни унинг номидан садақа қилдим», — деди.
وَقَالَ لِي عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَهْمٍ مَعَ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ فَمَاتَ السَّهْمِيُّ بِأَرْضٍ لَيْسَ بِهَا مُسْلِمٌ، فَلَمَّا قَدِمَا بِتَرِكَتِهِ فَقَدُوا جَامًا مِنْ فِضَّةٍ مُخَوَّصًا مِنْ ذَهَبٍ، فَأَحْلَفَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ وُجِدَ الْجَامُ بِمَكَّةَ فَقَالُوا ابْتَعْنَاهُ مِنْ تَمِيمٍ وَعَدِيٍّ. فَقَامَ رَجُلاَنِ مِنْ أَوْلِيَائِهِ، فَحَلَفَا لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا، وَإِنَّ الْجَامَ لِصَاحِبِهِمْ. قَالَ وَفِيهِمْ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ [quran sura="5" aya_start="106" aya_end="106"]{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ}
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) (shunday) dedi: «Bani Sahm qabilasidan bir kishi Tamim Doriy va Adiy ibn Baddo bilan birga (safarga) chiqdi. Bani Sahmlik kishi — biror musulmon (boʻlmagan) yerda vafot etdi. Tamim va Adiy — marhumning molini olib — qaytganda, ular: ‹Biz oltin naqshli kumush idishni yoʻqotdik›, — deb daʼvo qildi. Allohning Rasuli ﷺ ularga (daʼvolarini tasdiqlash uchun) qasam ichdirdi. Soʻng oʻsha idish Makkada — uni Tamim va Adiydan sotib olganini daʼvo qiladigan baʼzi odamlarda — topildi. Shunda marhumning qarindoshlaridan ikki guvoh (oʻrnidan) turib: ‹Bizning guvohligimiz Adiy va Tamimning guvohligidan toʻgʻriroq (haqliroq)dir va oʻsha idish — bizning marhum ulfatimizning(dir)›, — deb qasam ichdi. Bas, mana shu (voqea) munosabati bilan (mana bu) oyat nozil boʻldi: ‹Ey iymon keltirganlar! Sizlardan biringizga oʻlim yetib kelganda...› (Moida, 106)», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) (шундай) деди: «Бани Саҳм қабиласидан бир киши Тамим Дорий ва Адий ибн Баддо билан бирга (сафарга) чиқди. Бани Саҳмлик киши — бирор мусулмон (бўлмаган) ерда вафот этди. Тамим ва Адий — марҳумнинг молини олиб — қайтганда, улар: ‹Биз олтин нақшли кумуш идишни йўқотдик›, — деб даъво қилди. Аллоҳнинг Расули ﷺ уларга (даъволарини тасдиқлаш учун) қасам ичдирди. Сўнг ўша идиш Маккада — уни Тамим ва Адийдан сотиб олганини даъво қиладиган баъзи одамларда — топилди. Шунда марҳумнинг қариндошларидан икки гувоҳ (ўрнидан) туриб: ‹Бизнинг гувоҳлигимиз Адий ва Тамимнинг гувоҳлигидан тўғрироқ (ҳақлироқ)дир ва ўша идиш — бизнинг марҳум улфатимизнинг(дир)›, — деб қасам ичди. Бас, мана шу (воқеа) муносабати билан (мана бу) оят нозил бўлди: ‹Эй иймон келтирганлар! Сизлардан бирингизга ўлим етиб келганда...› (Моида, 106)», — деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَنْصُورٌ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم "لاَ هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ، وَإِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «(Makka) fathidan keyin (Makkadan Madinaga) hijrat (yoʻq), lekin jihod va (yaxshi) niyat (boqiy) qoladi; va agar sizlar (musulmon rahbar tomonidan) jangga chaqirilsangiz, darhol (jangga) chiqinglar», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «(Макка) фатҳидан кейин (Маккадан Мадинага) ҳижрат (йўқ), лекин жиҳод ва (яхши) ният (боқий) қолади; ва агар сизлар (мусулмон раҳбар томонидан) жангга чақирилсангиз, дарҳол (жангга) чиқинглар», — дедилар.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ قَالَ لَهُ سَأَلْتُكَ كَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ فَزَعَمْتَ أَنَّ الْحَرْبَ سِجَالٌ وَدُوَلٌ، فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى ثُمَّ تَكُونُ لَهُمُ الْعَاقِبَةُ.
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon unga aytdiki, Hiraql (Irakliy) unga: «Men sendan — sening u (Paygʻambar ﷺ) bilan janglaringizning natijasi haqida — soʻradim va sen menga — sizlar bir-biringiz bilan navbatma-navbat (goh gʻalaba, goh magʻlubiyat bilan) jang qildingiz, deb — aytding. Bas, paygʻambarlar shu tariqa sinaladi, lekin oxirgi (yakuniy) gʻalaba doimo ularniki(dir)», — dedi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Суфён унга айтдики, Ҳирақл (Ираклий) унга: «Мен сендан — сенинг у (Пайғамбар ﷺ) билан жангларингизнинг натижаси ҳақида — сўрадим ва сен менга — сизлар бир-бирингиз билан навбатма-навбат (гоҳ ғалаба, гоҳ мағлубият билан) жанг қилдингиз, деб — айтдинг. Бас, пайғамбарлар шу тариқа синалади, лекин охирги (якуний) ғалаба доимо уларники(дир)», — деди.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَنْصُورٌ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ يَوْمَ الْفَتْحِ " لاَ هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ، وَإِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: (Makka) fathi kuni Paygʻambar ﷺ: «Fathdan keyin hijrat yoʻq, lekin jihod va (yaxshi) niyat (boqiy qoladi). Sizlar (musulmon rahbar tomonidan) jangga chaqirilsangiz, darhol (jangga) chiqinglar», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: (Макка) фатҳи куни Пайғамбар ﷺ: «Фатҳдан кейин ҳижрат йўқ, лекин жиҳод ва (яхши) ният (боқий қолади). Сизлар (мусулмон раҳбар томонидан) жангга чақирилсангиз, дарҳол (жангга) чиқинглар», — деди.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ فِي قُبَّةٍ " اللَّهُمَّ إِنِّي أَنْشُدُكَ عَهْدَكَ وَوَعْدَكَ، اللَّهُمَّ إِنْ شِئْتَ لَمْ تُعْبَدْ بَعْدَ الْيَوْمِ ". فَأَخَذَ أَبُو بَكْرٍ بِيَدِهِ فَقَالَ حَسْبُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَدْ أَلْحَحْتَ عَلَى رَبِّكَ، وَهْوَ فِي الدِّرْعِ، فَخَرَجَ وَهْوَ يَقُولُ [quran sura="54" aya_start="45" aya_end="46"]{سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ * بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ }. وَقَالَ وُهَيْبٌ حَدَّثَنَا خَالِدٌ يَوْمَ بَدْرٍ.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ — (Badr jangi kuni) chodirda (turib): «Allohim! Men Sendan Oʻz ahding va vaʼdangni bajarishingni soʻrayman. Allohim! Agar Sen (moʻminlarni halok qilishni) xohlasang, bugundan keyin Senga hech qachon ibodat qilinmaydi», — dedi. Abu Bakr uning qoʻlidan ushlab: «Yetar, yo Allohning Paygʻambari! Sen Allohga juda (qattiq) yalinib soʻrading», — dedi. U zot oʻsha paytda sovutini kiygan edi. U zot — menga: ‹(Mushriklar) toʻdasi yaqinda magʻlub etiladi va ular orqalarini oʻgirib (qochadi). Yoʻq! Balki (qiyomat) Soati — ularning (jazolanish) muddatidir va oʻsha Soat — (dunyodagi magʻlubiyatidan koʻra) yanada dahshatli va yanada achchiqroqdir› (Qamar, 45-46) — deb — tashqariga chiqdi. Xolid: «Bu — Badr jangi kuni (boʻlgan) edi», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ — (Бадр жанги куни) чодирда (туриб): «Аллоҳим! Мен Сендан Ўз аҳдинг ва ваъдангни бажаришингни сўрайман. Аллоҳим! Агар Сен (мўминларни ҳалок қилишни) хоҳласанг, бугундан кейин Сенга ҳеч қачон ибодат қилинмайди», — деди. Абу Бакр унинг қўлидан ушлаб: «Етар, ё Аллоҳнинг Пайғамбари! Сен Аллоҳга жуда (қаттиқ) ялиниб сўрадинг», — деди. У зот ўша пайтда совутини кийган эди. У зот — менга: ‹(Мушриклар) тўдаси яқинда мағлуб этилади ва улар орқаларини ўгириб (қочади). Йўқ! Балки (қиёмат) Соати — уларнинг (жазоланиш) муддатидир ва ўша Соат — (дунёдаги мағлубиятидан кўра) янада даҳшатли ва янада аччиқроқдир› (Қамар, 45-46) — деб — ташқарига чиқди. Холид: «Бу — Бадр жанги куни (бўлган) эди», — деди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمِّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَى قَيْصَرَ، وَقَالَ " فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الأَرِيسِيِّينَ ".
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Qaysarga (Sezarga) xat yozib: «Agar sen Islomni rad etsang, dehqonlaring (yaʼni xalqing)ning gunohi uchun sen javobgar boʻlasan», — dedi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Қайсарга (Сезарга) хат ёзиб: «Агар сен Исломни рад эцанг, деҳқонларинг (яъни халқинг)нинг гуноҳи учун сен жавобгар бўласан», — деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَى كِسْرَى، فَأَمَرَهُ أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ الْبَحْرَيْنِ، يَدْفَعُهُ عَظِيمُ الْبَحْرَيْنِ إِلَى كِسْرَى، فَلَمَّا قَرَأَهُ كِسْرَى خَرَّقَهُ، فَحَسِبْتُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ قَالَ فَدَعَا عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُمَزَّقُوا كُلَّ مُمَزَّقٍ.
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Kisroga (xatini) yubordi va elchisiga — uni Bahrayn hokimiga topshirishni, u esa uni Kisroga topshirishini — buyurdi. Bas, Kisro xatni oʻqiganda, uni yirtib tashladi. Said ibn Musayyab: «Shunda Paygʻambar ﷺ — ularni (yaʼni Kisro va izdoshlarini) butunlay tarqatib yuborishini (parchalashini) — Allohdan (soʻrab) duo qildi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Кисрога (хатини) юборди ва элчисига — уни Баҳрайн ҳокимига топширишни, у эса уни Кисрога топширишини — буюрди. Бас, Кисро хатни ўқиганда, уни йиртиб ташлади. Саид ибн Мусайяб: «Шунда Пайғамбар ﷺ — уларни (яъни Кисро ва издошларини) бутунлай тарқатиб юборишини (парчалашини) — Аллоҳдан (сўраб) дуо қилди», — деди.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَى قَيْصَرَ يَدْعُوهُ إِلَى الإِسْلاَمِ، وَبَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَيْهِ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ، وَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى لِيَدْفَعَهُ إِلَى قَيْصَرَ، وَكَانَ قَيْصَرُ لَمَّا كَشَفَ اللَّهُ عَنْهُ جُنُودَ فَارِسَ مَشَى مِنْ حِمْصَ إِلَى إِيلِيَاءَ، شُكْرًا لِمَا أَبْلاَهُ اللَّهُ، فَلَمَّا جَاءَ قَيْصَرَ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حِينَ قَرَأَهُ الْتَمِسُوا لِي هَا هُنَا أَحَدًا مِنْ قَوْمِهِ لأَسْأَلَهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ، أَنَّهُ كَانَ بِالشَّأْمِ فِي رِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ، قَدِمُوا تِجَارًا فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَوَجَدَنَا رَسُولُ قَيْصَرَ بِبَعْضِ الشَّأْمِ فَانْطَلَقَ بِي وَبِأَصْحَابِي حَتَّى قَدِمْنَا إِيلِيَاءَ، فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهِ وَعَلَيْهِ التَّاجُ، وَإِذَا حَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ فَقَالَ لِتُرْجُمَانِهِ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا. قَالَ مَا قَرَابَةُ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ فَقُلْتُ هُوَ ابْنُ عَمِّي، وَلَيْسَ فِي الرَّكْبِ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ غَيْرِي. فَقَالَ قَيْصَرُ أَدْنُوهُ. وَأَمَرَ بِأَصْحَابِي فَجُعِلُوا خَلْفَ ظَهْرِي عِنْدَ كَتِفِي، ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لأَصْحَابِهِ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا الرَّجُلَ عَنِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، فَإِنْ كَذَبَ فَكَذِّبُوهُ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ لَوْلاَ الْحَيَاءُ يَوْمَئِذٍ مِنْ أَنْ يَأْثُرَ أَصْحَابِي عَنِّي الْكَذِبَ لَكَذَبْتُهُ حِينَ سَأَلَنِي عَنْهُ، وَلَكِنِّي اسْتَحْيَيْتُ أَنْ يَأْثُرُوا الْكَذِبَ عَنِّي فَصَدَقْتُهُ، ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ كَيْفَ نَسَبُ هَذَا الرَّجُلِ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ. قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَبْلَهُ قُلْتُ لاَ. فَقَالَ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ عَلَى الْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ. قَالَ فَيَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ. قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لاَ، وَنَحْنُ الآنَ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ، نَحْنُ نَخَافُ أَنْ يَغْدِرَ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَلَمْ يُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا أَنْتَقِصُهُ بِهِ لاَ أَخَافُ أَنْ تُؤْثَرَ عَنِّي غَيْرُهَا. قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ أَوْ قَاتَلَكُمْ قُلْتُ نَعَمْ. قَالَ فَكَيْفَ كَانَتْ حَرْبُهُ وَحَرْبُكُمْ قُلْتُ كَانَتْ دُوَلاً وَسِجَالاً، يُدَالُ عَلَيْنَا الْمَرَّةَ وَنُدَالُ عَلَيْهِ الأُخْرَى. قَالَ فَمَاذَا يَأْمُرُكُمْ قَالَ يَأْمُرُنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ لاَ نُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا، وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ. فَقَالَ لِتُرْجُمَانِهِ حِينَ قُلْتُ ذَلِكَ لَهُ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فِيكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ ذُو نَسَبٍ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَمُّ بِقَوْلٍ قَدْ قِيلَ قَبْلَهُ. وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ. وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمُ اتَّبَعُوهُ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تَخْلِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ لاَ يَسْخَطُهُ أَحَدٌ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ يَغْدِرُونَ. وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ وَقَاتَلَكُمْ فَزَعَمْتَ أَنْ قَدْ فَعَلَ، وَأَنَّ حَرْبَكُمْ وَحَرْبَهُ تَكُونُ دُوَلاً، وَيُدَالُ عَلَيْكُمُ الْمَرَّةَ وَتُدَالُونَ عَلَيْهِ الأُخْرَى، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى، وَتَكُونُ لَهَا الْعَاقِبَةُ، وَسَأَلْتُكَ بِمَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَاكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ، وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ، قَالَ وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ، قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ، وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا، فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ، وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَعَلَيْكَ إِثْمُ الأَرِيسِيِّينَ وَ[quran sura="3" aya_start="64" aya_end="64"]{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}". قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا أَنْ قَضَى مَقَالَتَهُ، عَلَتْ أَصْوَاتُ الَّذِينَ حَوْلَهُ مِنْ عُظَمَاءِ الرُّومِ، وَكَثُرَ لَغَطُهُمْ، فَلاَ أَدْرِي مَاذَا قَالُوا، وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا، فَلَمَّا أَنْ خَرَجْتُ مَعَ أَصْحَابِي وَخَلَوْتُ بِهِمْ قُلْتُ لَهُمْ لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، هَذَا مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ يَخَافُهُ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ مَا زِلْتُ ذَلِيلاً مُسْتَيْقِنًا بِأَنَّ أَمْرَهُ سَيَظْهَرُ، حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ قَلْبِي الإِسْلاَمَ وَأَنَا كَارِهٌ.
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Qaysarga (xat) yozib, uni Islomga daʼvat qildi va xatini — Allohning Rasuli ﷺ uni Busro hokimiga topshirishni, u esa uni Qaysarga yetkazishini buyurgan — Dihya al-Kalbiy bilan yubordi. Qaysar — Alloh unga forslar (Eron) qoʻshinlari ustidan gʻalaba berganida — Allohga shukrona belgisi sifatida Himsdan Iliyo (yaʼni Quddus)gacha piyoda yurgan edi. Bas, Allohning Rasuli ﷺ ning xati Qaysarga yetganda, u uni oʻqib: «Mening uchun uning qavmidan (Quraysh arablaridan) — agar shu yerda boʻlsa — birortasini topib kelinglar; men undan Allohning Rasuli (haqida) soʻrayman», — dedi. Oʻsha paytda Abu Sufyon ibn Harb — Allohning Rasuli ﷺ bilan Quraysh kofirlari orasida tuzilgan sulh davrida (Shomga) savdogar sifatida kelgan baʼzi qurayshlik kishilar bilan birga — Shomda edi.
Abu Sufyon: «Qaysarning elchisi bizni Shomda biror joyda topdi; bas, u meni va sheriklarimni Iliyoga olib bordi va biz Qaysarning saroyiga kiritildik — u oʻzining shohona saroyida, boshida toj bilan, atrofi Vizantiyaning yuqori martabali aʼyonlari bilan oʻralgan holda oʻtirgan edi. U oʻz tarjimoniga: ‹Ulardan qaysi biri — paygʻambar deb (daʼvo qilgan) kishiga eng yaqin qarindosh — (ekanini) soʻra›, — dedi. Men: ‹Men unga eng yaqin qarindoshman›, — dedim. U: ‹Sen u bilan qanday qarindoshlikdasan?› — dedi. Men: ‹U — mening amakivachcham›, — dedim — karvonda Bani Abdumanofdan mendan boshqa hech kim yoʻq edi. Qaysar: ‹Uni yaqinroq keltiringlar›, — dedi. Soʻng u — sheriklarim mening orqamda, yelkam yonida turishini — buyurdi va tarjimoniga: ‹Uning sheriklariga ayt — men bu kishidan paygʻambar deb (daʼvo qilgan) kishi haqida soʻrayman; agar u yolgʻon gapirsa, ular darhol uni inkor qilishsin›, — dedi. Allohga qasamki! Agar sheriklarim meni yolgʻonchi deb (ayblashlari) uyat boʻlmaganida, men undan soʻralganda u (Paygʻambar) haqida rost gapirmas edim. Lekin men sheriklarim tomonidan yolgʻonchi deyilishni uyat deb bildim; shuning uchun rost gapirdim.
U tarjimoniga: ‹Undan soʻra — u qanday oiladan?› — dedi. Men: ‹U — bizning oramizda olijanob (sharafli) oiladan›, — dedim. U: ‹Sizlardan birortangiz undan oldin shunga oʻxshash (daʼvo) qilganmidi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹U bu (daʼvo)ni qilishidan oldin uni yolgʻon gapirishda aybladingizmi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹Uning ota-bobolaridan birortasi podshoh edimi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹Unga olijanoblar (boylar)mi yoki kambagʻallar ergashadimi?› — dedi. Men: ‹Unga kambagʻallar ergashadi›, — dedim. U: ‹Ular koʻpaymoqdami yoki kamaymoqdami?› — dedi. Men: ‹Ular koʻpaymoqda›, — dedim. U: ‹Uning dinini qabul qilganlardan birortasi norozi boʻlib, soʻng dinidan qaytadimi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹U vaʼdalarini buzadimi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq; lekin biz hozir u bilan sulhdamiz va u bizga xiyonat qilishidan qoʻrqamiz›, — dedim. Oxirgi jumladan boshqa, men u haqida hech qanday (yomon) narsa ayta olmadim. Qaysar: ‹Sizlar u bilan jang qildingizmi?› — dedi. Men: ‹Ha›, — dedim. U: ‹U bilan janglaringizning natijasi nima boʻldi?› — dedi. Men: ‹Natija beqaror edi — goh u gʻolib, goh biz (gʻolib boʻlardik)›, — dedim. U: ‹U sizlarga nima (qilishni) buyuradi?› — dedi. Men: ‹U bizga — yolgʻiz Allohga ibodat qilishni va Unga hech narsani sherik qilmaslikni, ota-bobolarimiz ibodat qilgan barcha (butlar)ni tark etishni (buyuradi). U bizga namoz oʻqishni, sadaqa berishni, iffatli boʻlishni, vaʼdalarga vafo qilishni va bizga ishonib topshirilgan (omonat)ni qaytarishni buyuradi›, — dedim.
Men buni aytganimda, Qaysar tarjimoniga: ‹Unga ayt: Men sendan uning nasl-nasabi haqida soʻradim va sen u olijanob oiladan ekanini (aytding). Darhaqiqat, barcha paygʻambarlar oʻz qavmining eng olijanob naslidan kelgan. Soʻng men sizlardan birortangiz shunga oʻxshash (daʼvo) qilganmi deb soʻradim — javobing «yoʻq» boʻldi; agar «ha» boʻlganida, men bu kishi — undan oldin aytilgan bir daʼvoga ergashyapti, deb oʻylardim. Men u yolgʻon gapirishda ayblanganmi deb soʻraganimda, javobing «yoʻq» boʻldi; shunda men aniq bildimki, odamlarga (nisbatan) yolgʻon gapirmagan kishi Allohga (nisbatan ham) hech qachon yolgʻon gapirmaydi. Soʻng men uning ota-bobolaridan birortasi podshoh boʻlganmi deb soʻradim — javobing «yoʻq» boʻldi; agar «ha» boʻlganida, men bu kishi oʻz ota-bobolarining podsholigini qaytarib olmoqchi, deb oʻylardim. Men unga boylarmi yoki kambagʻallar ergashadi deb soʻraganimda, sen kambagʻallar ergashadi (deding) — darhaqiqat, paygʻambarlarning izdoshlari shunday (boʻladi). Soʻng men uning izdoshlari koʻpaymoqdami yoki kamaymoqda deb soʻradim — sen ular koʻpaymoqda (deding); darhaqiqat, bu — (din) toʻla (mukammal) boʻlgunicha haqiqiy iymonning natijasi(dir). Men uning dinini qabul qilgach norozi boʻlib, dinini tashlab ketgan biror kishi bormi deb soʻradim — javobing «yoʻq» boʻldi; darhaqiqat, bu — haqiqiy iymon belgisi(dir), chunki uning nuri (xushnudligi) qalblarga toʻliq kirib aralashganda, hech kim undan norozi boʻlmaydi. Men u hech qachon vaʼdasini buzganmi deb soʻradim — javobing «yoʻq» boʻldi; paygʻambarlar shunday (boʻladi) — ular vaʼdalarini hech qachon buzmaydi. Men sizlar u bilan jang qildingizmi va u sizlar bilan jang qildimi deb soʻraganimda, sen — ha, goh u gʻolib, goh sizlar (gʻolib boʻlardingiz) — deding; darhaqiqat, paygʻambarlar shunday (boʻladi) — ular sinaladi, lekin oxirgi (yakuniy) gʻalaba doimo ularniki(dir). Soʻng men u sizlarga nima buyurishini soʻradim — sen u yolgʻiz Allohga ibodat qilishni va Unga hech narsani sherik qilmaslikni, ota-bobolaring ibodat qilgan (narsa)ni tark etishni, namoz oʻqishni, rost gapirishni, iffatli boʻlishni, vaʼdalarga vafo qilishni va omonatni qaytarishni buyuradi (deding). Bular — haqiqatan ham — men (oldingi Kitoblardan) zohir boʻlishini bilgan paygʻambarning sifatlari(dir); lekin men uning sizlardan (yaʼni arablardan) boʻlishini bilmas edim. Agar sening aytganlaring rost boʻlsa, u tez orada mening oyoqlarim ostidagi (mana bu) yerni (ham) egallaydi; va agar men unga albatta yetib boraman deb bilganimda, men darhol u bilan uchrashishga borardim; va agar men uning yonida boʻlganimda, albatta, uning oyoqlarini yuvgan boʻlardim›, — dedi.
Soʻng Qaysar Allohning Rasuli ﷺ ning xatini soʻradi va u oʻqildi. Uning mazmuni shunday edi: ‹Rahmon va Rahim Allohning nomi bilan. (Bu xat) — Allohning bandasi va Rasuli Muhammaddan — Vizantiya hukmdori Hiraqlga. Salom — hidoyatga ergashganlarga boʻlsin. Ammo baʼd (soʻngra): men seni Islomga (yaʼni Allohga taslim boʻlishga) daʼvat qilaman; Islomni qabul qil — omon (najot) topasan; Islomni qabul qil — Alloh senga ikki barobar mukofot beradi. Lekin agar sen bu Islom daʼvatini rad etsang, dehqonlaring (yaʼni xalqing)ni adashtirgan(lik gunohi) uchun sen javobgar boʻlasan. Ey ahli kitob! Sizlar bilan biz orasida (umumiy boʻlgan) bir kalimaga kelinglar: Allohdan boshqasiga ibodat qilmasligimiz, Unga hech narsani sherik qilmasligimiz va bir-birimizni Allohdan oʻzga Robblar qilib olmasligimiz. Agar yuz oʻgirsalar, ayt: Guvoh boʻlinglarki, biz — (Allohga) taslim boʻlganlarmiz› (Oli Imron, 64).
Abu Sufyon qoʻshdi: «Hiraql oʻz nutqini tugatganda, uning atrofidagi Vizantiya aʼyonlari (zodagonlari) tomonidan katta shovqin-suron koʻtarildi va shu qadar shovqin boʻldiki, men ular nima deganini tushunmadim. Bas, biz saroydan chiqarib yuborildik. Men sheriklarim bilan tashqariga chiqib, yolgʻiz qolganimizda, ularga: ‹Darhaqiqat, Ibn Abu Kabsha (yaʼni Paygʻambar)ning ishi kuchaydi. Mana, Bani Asfar (Rumliklar) podshohi (ham) undan qoʻrqyapti›, — dedim». Abu Sufyon qoʻshdi: «Allohga qasamki, men — to Alloh meni Islomga (musharraf) qilgunicha — past (xor) boʻlib qoldim va uning dini gʻolib boʻlishiga amin (ishonchim komil) edim — garchi men buni (oʻshanda) yoqtirmasam ham».Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Қайсарга (хат) ёзиб, уни Исломга даъват қилди ва хатини — Аллоҳнинг Расули ﷺ уни Бусро ҳокимига топширишни, у эса уни Қайсарга етказишини буюрган — Диҳя ал-Калбий билан юборди. Қайсар — Аллоҳ унга форслар (Эрон) қўшинлари устидан ғалаба берганида — Аллоҳга шукрона белгиси сифатида Ҳимсдан Илиё (яъни Қуддус)гача пиёда юрган эди. Бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг хати Қайсарга етганда, у уни ўқиб: «Менинг учун унинг қавмидан (Қурайш арабларидан) — агар шу ерда бўлса — бирортасини топиб келинглар; мен ундан Аллоҳнинг Расули (ҳақида) сўрайман», — деди. Ўша пайтда Абу Суфён ибн Ҳарб — Аллоҳнинг Расули ﷺ билан Қурайш кофирлари орасида тузилган сулҳ даврида (Шомга) савдогар сифатида келган баъзи қурайшлик кишилар билан бирга — Шомда эди.
Абу Суфён: «Қайсарнинг элчиси бизни Шомда бирор жойда топди; бас, у мени ва шерикларимни Илиёга олиб борди ва биз Қайсарнинг саройига киритилдик — у ўзининг шоҳона саройида, бошида тож билан, атрофи Византиянинг юқори мартабали аъёнлари билан ўралган ҳолда ўтирган эди. У ўз таржимонига: ‹Улардан қайси бири — пайғамбар деб (даъво қилган) кишига энг яқин қариндош — (эканини) сўра›, — деди. Мен: ‹Мен унга энг яқин қариндошман›, — дедим. У: ‹Сен у билан қандай қариндошликдасан?› — деди. Мен: ‹У — менинг амакиваччам›, — дедим — карвонда Бани Абдуманофдан мендан бошқа ҳеч ким йўқ эди. Қайсар: ‹Уни яқинроқ келтиринглар›, — деди. Сўнг у — шерикларим менинг орқамда, елкам ёнида туришини — буюрди ва таржимонига: ‹Унинг шерикларига айт — мен бу кишидан пайғамбар деб (даъво қилган) киши ҳақида сўрайман; агар у ёлғон гапирса, улар дарҳол уни инкор қилишсин›, — деди. Аллоҳга қасамки! Агар шерикларим мени ёлғончи деб (айблашлари) уят бўлмаганида, мен ундан сўралганда у (Пайғамбар) ҳақида рост гапирмас эдим. Лекин мен шерикларим томонидан ёлғончи дейилишни уят деб билдим; шунинг учун рост гапирдим.
У таржимонига: ‹Ундан сўра — у қандай оиладан?› — деди. Мен: ‹У — бизнинг орамизда олижаноб (шарафли) оиладан›, — дедим. У: ‹Сизлардан бирортангиз ундан олдин шунга ўхшаш (даъво) қилганмиди?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹У бу (даъво)ни қилишидан олдин уни ёлғон гапиришда айбладингизми?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹Унинг ота-боболаридан бирортаси подшоҳ эдими?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹Унга олижаноблар (бойлар)ми ёки камбағаллар эргашадими?› — деди. Мен: ‹Унга камбағаллар эргашади›, — дедим. У: ‹Улар кўпаймоқдами ёки камаймоқдами?› — деди. Мен: ‹Улар кўпаймоқда›, — дедим. У: ‹Унинг динини қабул қилганлардан бирортаси норози бўлиб, сўнг динидан қайтадими?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹У ваъдаларини бузадими?› — деди. Мен: ‹Йўқ; лекин биз ҳозир у билан сулҳдамиз ва у бизга хиёнат қилишидан қўрқамиз›, — дедим. Охирги жумладан бошқа, мен у ҳақида ҳеч қандай (ёмон) нарса айта олмадим. Қайсар: ‹Сизлар у билан жанг қилдингизми?› — деди. Мен: ‹Ҳа›, — дедим. У: ‹У билан жангларингизнинг натижаси нима бўлди?› — деди. Мен: ‹Натижа беқарор эди — гоҳ у ғолиб, гоҳ биз (ғолиб бўлардик)›, — дедим. У: ‹У сизларга нима (қилишни) буюради?› — деди. Мен: ‹У бизга — ёлғиз Аллоҳга ибодат қилишни ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликни, ота-боболаримиз ибодат қилган барча (бутлар)ни тарк этишни (буюради). У бизга намоз ўқишни, садақа беришни, иффатли бўлишни, ваъдаларга вафо қилишни ва бизга ишониб топширилган (омонат)ни қайтаришни буюради›, — дедим.
Мен буни айтганимда, Қайсар таржимонига: ‹Унга айт: Мен сендан унинг насл-насаби ҳақида сўрадим ва сен у олижаноб оиладан эканини (айтдинг). Дарҳақиқат, барча пайғамбарлар ўз қавмининг энг олижаноб наслидан келган. Сўнг мен сизлардан бирортангиз шунга ўхшаш (даъво) қилганми деб сўрадим — жавобинг «йўқ» бўлди; агар «ҳа» бўлганида, мен бу киши — ундан олдин айтилган бир даъвога эргашяпти, деб ўйлардим. Мен у ёлғон гапиришда айбланганми деб сўраганимда, жавобинг «йўқ» бўлди; шунда мен аниқ билдимки, одамларга (нисбатан) ёлғон гапирмаган киши Аллоҳга (нисбатан ҳам) ҳеч қачон ёлғон гапирмайди. Сўнг мен унинг ота-боболаридан бирортаси подшоҳ бўлганми деб сўрадим — жавобинг «йўқ» бўлди; агар «ҳа» бўлганида, мен бу киши ўз ота-боболарининг подшолигини қайтариб олмоқчи, деб ўйлардим. Мен унга бойларми ёки камбағаллар эргашади деб сўраганимда, сен камбағаллар эргашади (дединг) — дарҳақиқат, пайғамбарларнинг издошлари шундай (бўлади). Сўнг мен унинг издошлари кўпаймоқдами ёки камаймоқда деб сўрадим — сен улар кўпаймоқда (дединг); дарҳақиқат, бу — (дин) тўла (мукаммал) бўлгунича ҳақиқий иймоннинг натижаси(дир). Мен унинг динини қабул қилгач норози бўлиб, динини ташлаб кетган бирор киши борми деб сўрадим — жавобинг «йўқ» бўлди; дарҳақиқат, бу — ҳақиқий иймон белгиси(дир), чунки унинг нури (хушнудлиги) қалбларга тўлиқ кириб аралашганда, ҳеч ким ундан норози бўлмайди. Мен у ҳеч қачон ваъдасини бузганми деб сўрадим — жавобинг «йўқ» бўлди; пайғамбарлар шундай (бўлади) — улар ваъдаларини ҳеч қачон бузмайди. Мен сизлар у билан жанг қилдингизми ва у сизлар билан жанг қилдими деб сўраганимда, сен — ҳа, гоҳ у ғолиб, гоҳ сизлар (ғолиб бўлардингиз) — дединг; дарҳақиқат, пайғамбарлар шундай (бўлади) — улар синалади, лекин охирги (якуний) ғалаба доимо уларники(дир). Сўнг мен у сизларга нима буюришини сўрадим — сен у ёлғиз Аллоҳга ибодат қилишни ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликни, ота-боболаринг ибодат қилган (нарса)ни тарк этишни, намоз ўқишни, рост гапиришни, иффатли бўлишни, ваъдаларга вафо қилишни ва омонатни қайтаришни буюради (дединг). Булар — ҳақиқатан ҳам — мен (олдинги Китоблардан) зоҳир бўлишини билган пайғамбарнинг сифатлари(дир); лекин мен унинг сизлардан (яъни араблардан) бўлишини билмас эдим. Агар сенинг айтганларинг рост бўлса, у тез орада менинг оёқларим остидаги (мана бу) ерни (ҳам) эгаллайди; ва агар мен унга албатта етиб бораман деб билганимда, мен дарҳол у билан учрашишга борардим; ва агар мен унинг ёнида бўлганимда, албатта, унинг оёқларини ювган бўлардим›, — деди.
Сўнг Қайсар Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг хатини сўради ва у ўқилди. Унинг мазмуни шундай эди: ‹Раҳмон ва Раҳим Аллоҳнинг номи билан. (Бу хат) — Аллоҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан — Византия ҳукмдори Ҳирақлга. Салом — ҳидоятга эргашганларга бўлсин. Аммо баъд (сўнгра): мен сени Исломга (яъни Аллоҳга таслим бўлишга) даъват қиламан; Исломни қабул қил — омон (нажот) топасан; Исломни қабул қил — Аллоҳ сенга икки баробар мукофот беради. Лекин агар сен бу Ислом даъватини рад эцанг, деҳқонларинг (яъни халқинг)ни адаштирган(лик гуноҳи) учун сен жавобгар бўласан. Эй аҳли китоб! Сизлар билан биз орасида (умумий бўлган) бир калимага келинглар: Аллоҳдан бошқасига ибодат қилмаслигимиз, Унга ҳеч нарсани шерик қилмаслигимиз ва бир-биримизни Аллоҳдан ўзга Робблар қилиб олмаслигимиз. Агар юз ўгирсалар, айт: Гувоҳ бўлингларки, биз — (Аллоҳга) таслим бўлганлармиз› (Оли Имрон, 64).
Абу Суфён қўшди: «Ҳирақл ўз нутқини тугатганда, унинг атрофидаги Византия аъёнлари (зодагонлари) томонидан катта шовқин-сурон кўтарилди ва шу қадар шовқин бўлдики, мен улар нима деганини тушунмадим. Бас, биз саройдан чиқариб юборилдик. Мен шерикларим билан ташқарига чиқиб, ёлғиз қолганимизда, уларга: ‹Дарҳақиқат, Ибн Абу Кабша (яъни Пайғамбар)нинг иши кучайди. Мана, Бани Асфар (Румликлар) подшоҳи (ҳам) ундан қўрқяпти›, — дедим». Абу Суфён қўшди: «Аллоҳга қасамки, мен — то Аллоҳ мени Исломга (мушарраф) қилгунича — паст (хор) бўлиб қолдим ва унинг дини ғолиб бўлишига амин (ишончим комил) эдим — гарчи мен буни (ўшанда) ёқтирмасам ҳам».
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي رَمَضَانَ، فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ الْكَدِيدَ أَفْطَرَ. قَالَ سُفْيَانُ قَالَ الزُّهْرِيُّ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَسَاقَ الْحَدِيثَ.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Paygʻambar ﷺ Ramazon oyida (safarga) chiqdi. U zot — Kadid degan joyga yetgunicha — roʻza tutdi; u yerda iftor qildi (roʻzasini ochdi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир марта Пайғамбар ﷺ Рамазон ойида (сафарга) чиқди. У зот — Кадид деган жойга етгунича — рўза тутди; у ерда ифтор қилди (рўзасини очди).
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ، ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ، فَارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ، وَأُخْرِجْنَا، فَقُلْتُ لأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyon: «Men Iliyoda (yaʼni Quddusda) ekanimda, Hiraql meni (chaqirib) yubordi. Soʻng u Allohning Rasuli ﷺ ning xatini soʻradi va u (xat) oʻqib boʻlinganda, uning atrofida katta shovqin-suron koʻtarildi, ovozlar balandlashdi va bizga (oʻsha) joyni tark etish (buyurildi). Biz chiqarib yuborilganimizda, men sheriklarimga: ‹Ibn Abu Kabsha (yaʼni Paygʻambar)ning ishi yaqqol (kuchayib) koʻrindi — chunki Bani Asfar (Rumliklar) podshohi (ham) undan qoʻrqyapti›, — dedim», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Суфён: «Мен Илиёда (яъни Қуддусда) эканимда, Ҳирақл мени (чақириб) юборди. Сўнг у Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг хатини сўради ва у (хат) ўқиб бўлинганда, унинг атрофида катта шовқин-сурон кўтарилди, овозлар баландлашди ва бизга (ўша) жойни тарк этиш (буюрилди). Биз чиқариб юборилганимизда, мен шерикларимга: ‹Ибн Абу Кабша (яъни Пайғамбар)нинг иши яққол (кучайиб) кўринди — чунки Бани Асфар (Румликлар) подшоҳи (ҳам) ундан қўрқяпти›, — дедим», — деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لاَ يَخْلُوَنَّ رَجُلٌ بِامْرَأَةٍ، وَلاَ تُسَافِرَنَّ امْرَأَةٌ إِلاَّ وَمَعَهَا مَحْرَمٌ ". فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، اكْتُتِبْتُ فِي غَزْوَةِ كَذَا وَكَذَا، وَخَرَجَتِ امْرَأَتِي حَاجَّةً. قَالَ " اذْهَبْ فَحُجَّ مَعَ امْرَأَتِكَ ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdi: «Bir kishining (begona) ayol bilan yolgʻiz qolishi joiz emas; va ayol — mahrami (yaʼni eri yoki abadiy turmushga chiqishi mumkin boʻlmagan kishi, masalan, otasi, akasi va boshqa) bilan boʻlmasa — safar qilmasin». Shunda bir kishi (oʻrnidan) turib: «Yo Rasululloh! Men falon gʻazotga (qoʻshinga) yozildim va xotinim haj uchun (safarga) chiqyapti», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Bor, xotining bilan haj qil», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитди: «Бир кишининг (бегона) аёл билан ёлғиз қолиши жоиз эмас; ва аёл — маҳрами (яъни эри ёки абадий турмушга чиқиши мумкин бўлмаган киши, масалан, отаси, акаси ва бошқа) билан бўлмаса — сафар қилмасин». Шунда бир киши (ўрнидан) туриб: «Ё Расулуллоҳ! Мен фалон ғазотга (қўшинга) ёзилдим ва хотиним ҳаж учун (сафарга) чиқяпти», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бор, хотининг билан ҳаж қил», — деди.
حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي كُتِبْتُ فِي غَزْوَةِ كَذَا وَكَذَا، وَامْرَأَتِي حَاجَّةٌ. قَالَ " ارْجِعْ فَحُجَّ مَعَ امْرَأَتِكَ ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: «Yo Rasululloh! Men falon gʻazotga (qoʻshinga) yozildim va xotinim haj uchun (safarga) chiqyapti», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Qaytib bor va xotining bilan haj qil», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Мен фалон ғазотга (қўшинга) ёзилдим ва хотиним ҳаж учун (сафарга) чиқяпти», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Қайтиб бор ва хотининг билан ҳаж қил», — деди.
حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ " لاَ هِجْرَةَ وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ، وَإِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (Makka) fathi kuni: «(Fathdan keyin) hijrat yoʻq, lekin jihod va (yaxshi) niyat (boqiy qoladi); va sizlar jihodga chaqirilganingizda, darhol (chaqiriqqa) javob beringlar», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (Макка) фатҳи куни: «(Фатҳдан кейин) ҳижрат йўқ, лекин жиҳод ва (яхши) ният (боқий қолади); ва сизлар жиҳодга чақирилганингизда, дарҳол (чақириққа) жавоб беринглар», — деди.
حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الضُّبَعِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ قَدِمَ وَفْدُ عَبْدِ الْقَيْسِ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا هَذَا الْحَىَّ مِنْ رَبِيعَةَ، بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ كُفَّارُ مُضَرَ، فَلَسْنَا نَصِلُ إِلَيْكَ إِلاَّ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَمُرْنَا بِأَمْرٍ نَأْخُذُ مِنْهُ وَنَدْعُو إِلَيْهِ مَنْ وَرَاءَنَا. قَالَ " آمُرُكُمْ بِأَرْبَعٍ، وَأَنْهَاكُمْ عَنْ أَرْبَعٍ، الإِيمَانِ بِاللَّهِ شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ـ وَعَقَدَ بِيَدِهِ ـ وَإِقَامِ الصَّلاَةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَصِيَامِ رَمَضَانَ، وَأَنْ تُؤَدُّوا لِلَّهِ خُمُسَ مَا غَنِمْتُمْ، وَأَنْهَاكُمْ عَنِ الدُّبَّاءِ وَالنَّقِيرِ وَالْحَنْتَمِ وَالْمُزَفَّتِ ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abdulqays qabilasining vakillari kelib: «Yo Rasululloh! Biz Rabia qabilasidanmiz va siz bilan biz oramizda — Muzar qabilasining kofirlari (toʻsiq boʻlib) turibdi; shuning uchun biz sizning oldingizga faqat harom (muqaddas) oylardagina kela olamiz. Bas, bizga baʼzi koʻrsatmalar bering — biz ularni oʻzimiz amal qilaylik va ortimizda qoldirgan qavmimizni ham (amal qilishga) chaqiraylik», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Men sizlarga toʻrt (narsa)ni buyuraman va toʻrt (narsa)dan qaytaraman: men sizlarga Allohga iymon keltirishni — yaʼni Allohdan boshqa (haq) maʼbud yoʻq deb guvohlik berishni — buyuraman» (Paygʻambar ﷺ qoʻli bilan ishora qildi) «; namozni mukammal oʻqishni; zakot berishni; Ramazon oyida roʻza tutishni; va oʻljaning xumusini (yaʼni beshdan birini) Allohga (berishni buyuraman). Va men sizlarni — dubbo, naqir, hantam va muzaffatni (yaʼni alkogolli ichimliklar tayyorlash uchun ishlatiladigan idishlarni) — ishlatishdan qaytaraman», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абдулқайс қабиласининг вакиллари келиб: «Ё Расулуллоҳ! Биз Рабиа қабиласиданмиз ва сиз билан биз орамизда — Музар қабиласининг кофирлари (тўсиқ бўлиб) турибди; шунинг учун биз сизнинг олдингизга фақат ҳаром (муқаддас) ойлардагина кела оламиз. Бас, бизга баъзи кўрсатмалар беринг — биз уларни ўзимиз амал қилайлик ва ортимизда қолдирган қавмимизни ҳам (амал қилишга) чақирайлик», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Мен сизларга тўрт (нарса)ни буюраман ва тўрт (нарса)дан қайтараман: мен сизларга Аллоҳга иймон келтиришни — яъни Аллоҳдан бошқа (ҳақ) маъбуд йўқ деб гувоҳлик беришни — буюраман» (Пайғамбар ﷺ қўли билан ишора қилди) «; намозни мукаммал ўқишни; закот беришни; Рамазон ойида рўза тутишни; ва ўлжанинг хумусини (яъни бешдан бирини) Аллоҳга (беришни буюраман). Ва мен сизларни — дуббо, нақир, ҳантам ва музаффатни (яъни алкоголли ичимликлар тайёрлаш учун ишлатиладиган идишларни) — ишлатишдан қайтараман», — деди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ كَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي مَادَّ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا سُفْيَانَ فِي كُفَّارِ قُرَيْشٍ.
Abdulloh ibn Abbos (Abu Sufyon ibn Harbdan) rivoyat qiladi: Abu Sufyon ibn Harb unga xabar berdiki, Hirqal (Irakliy) — Allohning Rasuli ﷺ Abu Sufyon va Quraysh kofirlari bilan tuzgan sulh (vaqti)da — uni va Shomga savdogarlar sifatida borgan qurayshlik bir karvon aʼzolarini (huzuriga) chaqirdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (Абу Суфён ибн Ҳарбдан) ривоят қилади: Абу Суфён ибн Ҳарб унга хабар бердики, Ҳирқал (Ираклий) — Аллоҳнинг Расули ﷺ Абу Суфён ва Қурайш кофирлари билан тузган сулҳ (вақти)да — уни ва Шомга савдогарлар сифатида борган қурайшлик бир карвон аъзоларини (ҳузурига) чақирди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ " لاَ هِجْرَةَ وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ، وَإِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا ". وَقَالَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ " إِنَّ هَذَا الْبَلَدَ حَرَّمَهُ اللَّهُ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ، فَهْوَ حَرَامٌ بِحُرْمَةِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَإِنَّهُ لَمْ يَحِلَّ الْقِتَالُ فِيهِ لأَحَدٍ قَبْلِي، وَلَمْ يَحِلَّ لِي إِلاَّ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، فَهْوَ حَرَامٌ بِحُرْمَةِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، لاَ يُعْضَدُ شَوْكُهُ، وَلاَ يُنَفَّرُ صَيْدُهُ، وَلاَ يَلْتَقِطُ لُقَطَتَهُ إِلاَّ مَنْ عَرَّفَهَا، وَلاَ يُخْتَلَى خَلاَهُ ". فَقَالَ الْعَبَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلاَّ الإِذْخِرَ، فَإِنَّهُ لِقَيْنِهِمْ وَلِبُيُوتِهِمْ. قَالَ " إِلاَّ الإِذْخِرَ ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Makka fathi kuni: «Endi hijrat yoʻq, lekin jihod va (yaxshi) niyat (boqiy qoladi); va sizlar jihodga chaqirilganingizda, darhol (chaqiriqqa) javob bering», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ yana Makka fathi kuni: «Alloh bu shaharni — osmonlar va yerni yaratgan kunidan beri — haram (muqaddas) qildi. Bas, u — Allohning hukmi bilan — Qiyomat kunigacha haramdir. Mendan oldin u yerda jang qilish hech kim uchun halol boʻlmagan va u faqat men uchungina — kunduzning bir soatigina — halol qilindi. Bas, u (Makka) — Allohning hukmi bilan — Qiyomat kunigacha haramdir. Uning tikanli butalari kesilmasin, ovi quvilmasin, tushib qolgan (yoʻqolgan) mulki — uni ommaga eʼlon qiladigan kishidan boshqa hech kim tomonidan — olinmasin va uning oʻt-oʻlani yulinmasin», — dedi. Shunda Abbos: «Yo Rasululloh! Izxirdan boshqa — chunki u zargarlar va odamlar tomonidan uylari uchun ishlatiladi», — dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Izxirdan boshqa», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Макка фатҳи куни: «Энди ҳижрат йўқ, лекин жиҳод ва (яхши) ният (боқий қолади); ва сизлар жиҳодга чақирилганингизда, дарҳол (чақириққа) жавоб беринг», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ яна Макка фатҳи куни: «Аллоҳ бу шаҳарни — осмонлар ва ерни яратган кунидан бери — ҳарам (муқаддас) қилди. Бас, у — Аллоҳнинг ҳукми билан — Қиёмат кунигача ҳарамдир. Мендан олдин у ерда жанг қилиш ҳеч ким учун ҳалол бўлмаган ва у фақат мен учунгина — кундузнинг бир соатигина — ҳалол қилинди. Бас, у (Макка) — Аллоҳнинг ҳукми билан — Қиёмат кунигача ҳарамдир. Унинг тиканли буталари кесилмасин, ови қувилмасин, тушиб қолган (йўқолган) мулки — уни оммага эълон қиладиган кишидан бошқа ҳеч ким томонидан — олинмасин ва унинг ўт-ўлани юлинмасин», — деди. Шунда Аббос: «Ё Расулуллоҳ! Изхирдан бошқа — чунки у заргарлар ва одамлар томонидан уйлари учун ишлатилади», — деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Изхирдан бошқа», — деди.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ، لاَ يَخْسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلاَ لِحَيَاتِهِ، فَإِذَا رَأَيْتُمْ ذَلِكَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ ".
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Quyosh va oy — Allohning oyatlaridan (alomatlaridan) ikkitasidir. Ular biror kishining oʻlimi yoki hayoti sababli tutilmaydi. Bas, agar sizlar ularni (yaʼni tutilishni) koʻrsangiz, Allohga hamd (tasbeh) ayting (yaʼni namoz oʻqing)», — dedi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Қуёш ва ой — Аллоҳнинг оятларидан (аломатларидан) иккитасидир. Улар бирор кишининг ўлими ёки ҳаёти сабабли тутилмайди. Бас, агар сизлар уларни (яъни тутилишни) кўрсангиз, Аллоҳга ҳамд (тасбеҳ) айтинг (яъни намоз ўқинг)», — деди.
حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " نُصِرْتُ بِالصَّبَا، وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Men Sabo (yaʼni sharq shamoli) bilan gʻolib qilindim va Od qavmi Dabur (yaʼni gʻarb shamoli) bilan halok qilindi», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Мен Сабо (яъни шарқ шамоли) билан ғолиб қилиндим ва Од қавми Дабур (яъни ғарб шамоли) билан ҳалок қилинди», — деди.
حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، ح قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عُمَرَ بْنِ ذَرٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِجِبْرِيلَ " أَلاَ تَزُورُنَا أَكْثَرَ مِمَّا تَزُورُنَا " قَالَ فَنَزَلَتْ [quran sura="19" aya_start="64" aya_end="64"]{وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا} الآيَةَ.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Jabroildan: «Nega bizni — odatda kelganingdan koʻra koʻproq — ziyorat qilmaysan?» — deb soʻradi. Soʻng (shu munosabat bilan) quyidagi muqaddas oyat nozil boʻldi: ‹Biz (farishtalar) faqat Robbingning amri bilangina tushamiz. Oldimizdagi, ortimizdagi va bularning orasidagi (barcha narsa) — Uniki(dir); va Robbing (hech narsani) unutuvchi emasdir› (Maryam, 64).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Жаброилдан: «Нега бизни — одатда келганингдан кўра кўпроқ — зиёрат қилмайсан?» — деб сўради. Сўнг (шу муносабат билан) қуйидаги муқаддас оят нозил бўлди: ‹Биз (фаришталар) фақат Роббингнинг амри билангина тушамиз. Олдимиздаги, ортимиздаги ва буларнинг орасидаги (барча нарса) — Уники(дир); ва Роббинг (ҳеч нарсани) унутувчи эмасдир› (Марям, 64).
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَقْرَأَنِي جِبْرِيلُ عَلَى حَرْفٍ، فَلَمْ أَزَلْ أَسْتَزِيدُهُ حَتَّى انْتَهَى إِلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Jabroil menga Qurʼonni bir xil (yaʼni bir lahjada) oʻqib berdi va men — to u yetti xil (lahja)da oʻqib berguncha — undan turli xil (lahja)larda oʻqib berishni soʻrayverdim», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Жаброил менга Қуръонни бир хил (яъни бир лаҳжада) ўқиб берди ва мен — то у етти хил (лаҳжа)да ўқиб бергунча — ундан турли хил (лаҳжа)ларда ўқиб беришни сўрайвердим», — деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَجْوَدَ النَّاسِ، وَكَانَ أَجْوَدَ مَا يَكُونُ فِي رَمَضَانَ حِينَ يَلْقَاهُ جِبْرِيلُ، وَكَانَ جِبْرِيلُ يَلْقَاهُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ، فَيُدَارِسُهُ الْقُرْآنَ، فَلَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ يَلْقَاهُ جِبْرِيلُ أَجْوَدُ بِالْخَيْرِ مِنَ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ. وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ. وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ وَفَاطِمَةُ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ جِبْرِيلَ كَانَ يُعَارِضُهُ الْقُرْآنَ.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ — odamlarning eng saxiysi edi va u zot Ramazon oyida — Jabroil u bilan uchrashganda — yanada saxiyroq boʻlardi. Jabroil u bilan Ramazonning har kechasida — Qurʼoni karimni birga sinchiklab oʻrganish (mudorasa qilish) uchun — uchrashardi. Allohning Rasuli ﷺ Jabroil bilan uchrashganda — esadigan shamoldan ham saxiyroq boʻlardi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ — одамларнинг энг сахийси эди ва у зот Рамазон ойида — Жаброил у билан учрашганда — янада сахийроқ бўларди. Жаброил у билан Рамазоннинг ҳар кечасида — Қуръони каримни бирга синчиклаб ўрганиш (мудораса қилиш) учун — учрашарди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Жаброил билан учрашганда — эсадиган шамолдан ҳам сахийроқ бўларди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ،. وَقَالَ لِي خَلِيفَةُ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَمِّ، نَبِيِّكُمْ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " رَأَيْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي مُوسَى رَجُلاً آدَمَ طُوَالاً جَعْدًا، كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَنُوءَةَ، وَرَأَيْتُ عِيسَى رَجُلاً مَرْبُوعًا مَرْبُوعَ الْخَلْقِ إِلَى الْحُمْرَةِ وَالْبَيَاضِ، سَبْطَ الرَّأْسِ، وَرَأَيْتُ مَالِكًا خَازِنَ النَّارِ ". وَالدَّجَّالَ فِي آيَاتٍ أَرَاهُنَّ اللَّهُ إِيَّاهُ، فَلاَ تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ. قَالَ أَنَسٌ وَأَبُو بَكْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " تَحْرُسُ الْمَلاَئِكَةُ الْمَدِينَةَ مِنَ الدَّجَّالِ ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Osmonga koʻtarilganim (Miʼroj) kechasi men Musoni koʻrdim — u — goʻyo Shanua qabilasi kishilaridan biriday — uzun boʻyli, bugʻdoyrang, jingalak sochli kishi edi; va men Isoni (ham) koʻrdim — u — qizil va oq (rang)ga moyil, oʻrtacha qomatli va rangli, sochi tekis kishi edi. Men yana doʻzaxning darvozaboni Molikni va Dajjolni — Alloh menga koʻrsatgan alomatlar orasida — koʻrdim», — dedi (Soʻng Paygʻambar ﷺ quyidagi muqaddas oyatni oʻqidi): ‹Bas, sen unga (Musoga) uchrashishdan shubhada boʻlma› (Sajda, 23) — (yaʼni Miʼroj kechasi osmonlar ustida Musoga uchraganida). Anas va Abu Bakradan (rivoyat qilinadi): «Paygʻambar ﷺ: ‹Farishtalar Madinani Dajjoldan himoya qiladi (u Madina shahriga kira olmaydi)›, — dedi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Осмонга кўтарилганим (Миърож) кечаси мен Мусони кўрдим — у — гўё Шануа қабиласи кишиларидан биридай — узун бўйли, буғдойранг, жингалак сочли киши эди; ва мен Исони (ҳам) кўрдим — у — қизил ва оқ (ранг)га мойил, ўртача қоматли ва рангли, сочи текис киши эди. Мен яна дўзахнинг дарвозабони Моликни ва Дажжолни — Аллоҳ менга кўрсатган аломатлар орасида — кўрдим», — деди (Сўнг Пайғамбар ﷺ қуйидаги муқаддас оятни ўқиди): ‹Бас, сен унга (Мусога) учрашишдан шубҳада бўлма› (Сажда, 23) — (яъни Миърож кечаси осмонлар устида Мусога учраганида). Анас ва Абу Бакрадан (ривоят қилинади): «Пайғамбар ﷺ: ‹Фаришталар Мадинани Дажжолдан ҳимоя қилади (у Мадина шаҳрига кира олмайди)›, — деди».