Abdulloh ibn Abbos al-Hoshimiy

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَمَا إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا أَتَى أَهْلَهُ وَقَالَ بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ جَنِّبْنَا الشَّيْطَانَ، وَجَنِّبِ الشَّيْطَانَ مَا رَزَقْتَنَا‏.‏ فَرُزِقَا وَلَدًا، لَمْ يَضُرُّهُ الشَّيْطَانُ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Agar sizlardan biringiz xotini bilan jinsiy yaqinlik qilayotganda: ‹Bismillah. Allohim! Bizni shaytondan saqla va Sen bizga beradigan farzandimizga shayton yaqinlashishidan saqla›, — desa va (oʻsha yaqinlik natijasida) farzand koʻrsa, shayton unga zarar yetkaza olmaydi», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Агар сизлардан бирингиз хотини билан жинсий яқинлик қилаётганда: ‹Бисмиллаҳ. Аллоҳим! Бизни шайтондан сақла ва Сен бизга берадиган фарзандимизга шайтон яқинлашишидан сақла›, — деса ва (ўша яқинлик натижасида) фарзанд кўрса, шайтон унга зарар етказа олмайди», — деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا أَتَى أَهْلَهُ قَالَ ‏{‏اللَّهُمَّ‏}‏ جَنِّبْنِي الشَّيْطَانَ، وَجَنِّبِ الشَّيْطَانَ مَا رَزَقْتَنِي‏.‏ فَإِنْ كَانَ بَيْنَهُمَا وَلَدٌ لَمْ يَضُرُّهُ الشَّيْطَانُ، وَلَمْ يُسَلَّطْ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنَا الأَعْمَشُ عَنْ سَالِمٍ عَنْ كُرَيْبٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Agar sizlardan biringiz xotini bilan jinsiy yaqinlik qilayotganda: ‹Allohim! Meni shaytondan saqla va Sen menga beradigan farzandga shayton yaqinlashishidan saqla›, — desa va (oʻsha) ayol homilador boʻlib qolsa, shayton unga na zarar yetkazadi, na uning ustidan hokimlik beriladi», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Агар сизлардан бирингиз хотини билан жинсий яқинлик қилаётганда: ‹Аллоҳим! Мени шайтондан сақла ва Сен менга берадиган фарзандга шайтон яқинлашишидан сақла›, — деса ва (ўша) аёл ҳомиладор бўлиб қолса, шайтон унга на зарар етказади, на унинг устидан ҳокимлик берилади», — деди.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ رُخِّصَ لِلْحَائِضِ أَنْ تَنْفِرَ، إِذَا حَاضَتْ‏.‏ وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَقُولُ فِي أَوَّلِ أَمْرِهِ إِنَّهَا لاَ تَنْفِرُ‏.‏ ثُمَّ سَمِعْتُهُ يَقُولُ تَنْفِرُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ لَهُنَّ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ayol (Tavof al-Ifozadan keyin) hayz koʻrsa, (uyga) joʻnashi mumkin. Ibn Umar avval: «U joʻnamasin», — der edi; lekin keyin men uning: «U joʻnashi mumkin, chunki Rasululloh ﷺ ularga (Tavof al-Ifozadan keyin) joʻnashga ruxsat berdilar», — deganini eshitdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аёл (Тавоф ал-Ифозадан кейин) ҳайз кўрса, (уйга) жўнаши мумкин. Ибн Умар аввал: «У жўнамасин», — дер эди; лекин кейин мен унинг: «У жўнаши мумкин, чунки Расулуллоҳ ﷺ уларга (Тавоф ал-Ифозадан кейин) жўнашга рухсат бердилар», — деганини эшитдим.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَرْعَرَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نُصِرْتُ بِالصَّبَا، وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Men Sabo (yaʼni sharq shamoli) bilan gʻolib qilindim va Od qavmi Dabur (yaʼni gʻarb shamoli) bilan halok qilindi», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Мен Сабо (яъни шарқ шамоли) билан ғолиб қилиндим ва Од қавми Дабур (яъни ғарб шамоли) билан ҳалок қилинди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلاً ـ ثُمَّ قَرَأَ – ‏[quran sura="21" aya_start="104" aya_end="104"]{‏كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ‏}‏ وَأَوَّلُ مَنْ يُكْسَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِبْرَاهِيمُ، وَإِنَّ أُنَاسًا مِنْ أَصْحَابِي يُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الشِّمَالِ فَأَقُولُ أَصْحَابِي أَصْحَابِي‏.‏ فَيَقُولُ، إِنَّهُمْ لَمْ يَزَالُوا مُرْتَدِّينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ مُنْذُ فَارَقْتَهُمْ‏.‏ فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ ‏[quran sura="5" aya_start="117" aya_end="117"]{‏وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏الْحَكِيمُ ‏}‏‏"‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Sizlar (Qiyomat kuni) — yalangoyoq, yalangʻoch va xatna qilinmagan holda — toʻplanasizlar», — dedi. Soʻng u zot (mana shu oyatni) oʻqidi: ‹Biz dastlabki yaratishni qanday boshlagan boʻlsak, uni (shunday) qaytaramiz — (bu) Bizning zimmamizdagi vaʼda; albatta, Biz (shuni) qilamiz› (Anbiyo, 104). U zot qoʻshdi: «Qiyomat kuni birinchi boʻlib kiyintiriladigan — Ibrohimdir; va mening baʼzi sahobalarim chap tomonga (yaʼni doʻzaxga tomon) olib ketiladi va men: ‹Mening sahobalarim! Mening sahobalarim!› — deyman. (Menga): ‹Ular — sen ularni (tark etib) ketganingdan keyin Islomdan qaytib (murtad boʻlib) ketdi›, — deyiladi. Soʻng men — Allohning solih bandasi (yaʼni Iso) aytganidek — aytaman: ‹Va men ular orasida boʻlganimda, ularga guvoh edim. Sen meni (oʻz huzuringga) olganingdan keyin, Sen ularning kuzatuvchisi boʻlding va Sen barcha narsaga guvohsan. Agar Sen ularni azoblasang, ular — Sening bandalaring; agar Sen ularni magʻfirat qilsang, albatta, Sen — yolgʻiz Sen — Qudratli va Hikmatlisan› (Moida, 117-118)», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Сизлар (Қиёмат куни) — ялангоёқ, яланғоч ва хатна қилинмаган ҳолда — тўпланасизлар», — деди. Сўнг у зот (мана шу оятни) ўқиди: ‹Биз дастлабки яратишни қандай бошлаган бўлсак, уни (шундай) қайтарамиз — (бу) Бизнинг зиммамиздаги ваъда; албатта, Биз (шуни) қиламиз› (Анбиё, 104). У зот қўшди: «Қиёмат куни биринчи бўлиб кийинтириладиган — Иброҳимдир; ва менинг баъзи саҳобаларим чап томонга (яъни дўзахга томон) олиб кетилади ва мен: ‹Менинг саҳобаларим! Менинг саҳобаларим!› — дейман. (Менга): ‹Улар — сен уларни (тарк этиб) кетганингдан кейин Исломдан қайтиб (муртад бўлиб) кетди›, — дейилади. Сўнг мен — Аллоҳнинг солиҳ бандаси (яъни Исо) айтганидек — айтаман: ‹Ва мен улар орасида бўлганимда, уларга гувоҳ эдим. Сен мени (ўз ҳузурингга) олганингдан кейин, Сен уларнинг кузатувчиси бўлдинг ва Сен барча нарсага гувоҳсан. Агар Сен уларни азобласанг, улар — Сенинг бандаларинг; агар Сен уларни мағфират қилсанг, албатта, Сен — ёлғиз Сен — Қудратли ва Ҳикматлисан› (Моида, 117-118)», — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، أَنَّ بُكَيْرًا، حَدَّثَهُ عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ دَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْبَيْتَ فَوَجَدَ فِيهِ صُورَةَ إِبْرَاهِيمَ وَصُورَةَ مَرْيَمَ فَقَالَ ‏"‏ أَمَا لَهُمْ، فَقَدْ سَمِعُوا أَنَّ الْمَلاَئِكَةَ لاَ تَدْخُلُ بَيْتًا فِيهِ صُورَةٌ، هَذَا إِبْرَاهِيمُ مُصَوَّرٌ فَمَا لَهُ يَسْتَقْسِمُ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Kaʼbaga kirdi va uning ichida (Paygʻambar) Ibrohim hamda Maryamning rasmlarini topdi. Shunda u zot: «Ularga (yaʼni Qurayshga) nima boʻldi? Ular — farishtalar ichida rasmlar boʻlgan uyga kirmasligini — allaqachon eshitishgan; holbuki bu — Ibrohimning rasmi. Va nega u — fol oqlari bilan fol ochayotgan (holatda) tasvirlangan?» — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Каъбага кирди ва унинг ичида (Пайғамбар) Иброҳим ҳамда Марямнинг расмларини топди. Шунда у зот: «Уларга (яъни Қурайшга) нима бўлди? Улар — фаришталар ичида расмлар бўлган уйга кирмаслигини — аллақачон эшитишган; ҳолбуки бу — Иброҳимнинг расми. Ва нега у — фол оқлари билан фол очаётган (ҳолатда) тасвирланган?» — деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا رَأَى الصُّوَرَ فِي الْبَيْتِ لَمْ يَدْخُلْ، حَتَّى أَمَرَ بِهَا فَمُحِيَتْ، وَرَأَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ ـ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ ـ بِأَيْدِيهِمَا الأَزْلاَمُ فَقَالَ ‏"‏ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ، وَاللَّهِ إِنِ اسْتَقْسَمَا بِالأَزْلاَمِ قَطُّ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Kaʼbada rasmlarni koʻrganda, — to ularni oʻchirishni buyurmaguncha — unga kirmadi. U zot (Ibrohim va Ismoilning fol oqlarini koʻtarib turgan rasmlarini) koʻrganda: «Alloh ularni (yaʼni Qurayshni) laʼnatlasin! Allohga qasamki, na Ibrohim, na Ismoil fol oqlari bilan fol ochmagan», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Каъбада расмларни кўрганда, — то уларни ўчиришни буюрмагунча — унга кирмади. У зот (Иброҳим ва Исмоилнинг фол оқларини кўтариб турган расмларини) кўрганда: «Аллоҳ уларни (яъни Қурайшни) лаънатласин! Аллоҳга қасамки, на Иброҳим, на Исмоил фол оқлари билан фол очмаган», — деди.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ، لَوْلاَ أَنَّهَا عَجِلَتْ لَكَانَ زَمْزَمُ عَيْنًا مَعِينًا ‏"‏‏.‏ قَالَ الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَمَّا كَثِيرُ بْنُ كَثِيرٍ فَحَدَّثَنِي قَالَ إِنِّي وَعُثْمَانَ بْنَ أَبِي سُلَيْمَانَ جُلُوسٌ مَعَ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، فَقَالَ مَا هَكَذَا حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ أَقْبَلَ إِبْرَاهِيمُ بِإِسْمَاعِيلَ وَأُمِّهِ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ وَهْىَ تُرْضِعُهُ، مَعَهَا شَنَّةٌ ـ لَمْ يَرْفَعْهُ ـ ثُمَّ جَاءَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ وَبِابْنِهَا إِسْمَاعِيلَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh Ismoilning onasiga rahm qilsin! Agar u (Zamzam qudugʻidan oʻz meshini suv bilan toʻldirishga) shoshilmaganida, Zamzam — yer yuzida oqib turadigan bir jilga (buloq) boʻlardi», — dedi. Ibn Abbos yana qoʻshdi: «(Paygʻambar) Ibrohim Ismoil va uning onasini (Makkaga) olib keldi — u Ismoilni emizar va uning yonida bir mesh (suv idishi) bor edi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ Исмоилнинг онасига раҳм қилсин! Агар у (Замзам қудуғидан ўз мешини сув билан тўлдиришга) шошилмаганида, Замзам — ер юзида оқиб турадиган бир жилга (булоқ) бўларди», — деди. Ибн Аббос яна қўшди: «(Пайғамбар) Иброҳим Исмоил ва унинг онасини (Маккага) олиб келди — у Исмоилни эмизар ва унинг ёнида бир меш (сув идиши) бор эди».

وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ، وَكَثِيرِ بْنِ كَثِيرِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ أَبِي وَدَاعَةَ،، يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى الآخَرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَوَّلَ مَا اتَّخَذَ النِّسَاءُ الْمِنْطَقَ مِنْ قِبَلِ أُمِّ إِسْمَاعِيلَ، اتَّخَذَتْ مِنْطَقًا لَتُعَفِّيَ أَثَرَهَا عَلَى سَارَةَ، ثُمَّ جَاءَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ، وَبِابْنِهَا إِسْمَاعِيلَ وَهْىَ تُرْضِعُهُ حَتَّى وَضَعَهُمَا عِنْدَ الْبَيْتِ عِنْدَ دَوْحَةٍ، فَوْقَ زَمْزَمَ فِي أَعْلَى الْمَسْجِدِ، وَلَيْسَ بِمَكَّةَ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ، وَلَيْسَ بِهَا مَاءٌ، فَوَضَعَهُمَا هُنَالِكَ، وَوَضَعَ عِنْدَهُمَا جِرَابًا فِيهِ تَمْرٌ وَسِقَاءً فِيهِ مَاءٌ، ثُمَّ قَفَّى إِبْرَاهِيمُ مُنْطَلِقًا فَتَبِعَتْهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَقَالَتْ يَا إِبْرَاهِيمُ أَيْنَ تَذْهَبُ وَتَتْرُكُنَا بِهَذَا الْوَادِي الَّذِي لَيْسَ فِيهِ إِنْسٌ وَلاَ شَىْءٌ فَقَالَتْ لَهُ ذَلِكَ مِرَارًا، وَجَعَلَ لاَ يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا فَقَالَتْ لَهُ آللَّهُ الَّذِي أَمَرَكَ بِهَذَا قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَتْ إِذًا لاَ يُضَيِّعُنَا‏.‏ ثُمَّ رَجَعَتْ، فَانْطَلَقَ إِبْرَاهِيمُ حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ الثَّنِيَّةِ حَيْثُ لاَ يَرَوْنَهُ اسْتَقْبَلَ بِوَجْهِهِ الْبَيْتَ، ثُمَّ دَعَا بِهَؤُلاَءِ الْكَلِمَاتِ وَرَفَعَ يَدَيْهِ، فَقَالَ ‏[quran sura="14" aya_start="37" aya_end="37"]{‏رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏{‏يَشْكُرُونَ‏}‏‏.‏ وَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تُرْضِعُ إِسْمَاعِيلَ، وَتَشْرَبُ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ، حَتَّى إِذَا نَفِدَ مَا فِي السِّقَاءِ عَطِشَتْ وَعَطِشَ ابْنُهَا، وَجَعَلَتْ تَنْظُرُ إِلَيْهِ يَتَلَوَّى ـ أَوْ قَالَ يَتَلَبَّطُ ـ فَانْطَلَقَتْ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَيْهِ، فَوَجَدَتِ الصَّفَا أَقْرَبَ جَبَلٍ فِي الأَرْضِ يَلِيهَا، فَقَامَتْ عَلَيْهِ ثُمَّ اسْتَقْبَلَتِ الْوَادِيَ تَنْظُرُ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا، فَهَبَطَتْ مِنَ، الصَّفَا حَتَّى إِذَا بَلَغَتِ الْوَادِيَ رَفَعَتْ طَرَفَ دِرْعِهَا، ثُمَّ سَعَتْ سَعْىَ الإِنْسَانِ الْمَجْهُودِ، حَتَّى جَاوَزَتِ الْوَادِيَ، ثُمَّ أَتَتِ الْمَرْوَةَ، فَقَامَتْ عَلَيْهَا وَنَظَرَتْ هَلْ تَرَى أَحَدًا، فَلَمْ تَرَ أَحَدًا، فَفَعَلَتْ ذَلِكَ سَبْعَ مَرَّاتٍ ـ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَذَلِكَ سَعْىُ النَّاسِ بَيْنَهُمَا ‏"‏‏.‏ ـ فَلَمَّا أَشْرَفَتْ عَلَى الْمَرْوَةِ سَمِعَتْ صَوْتًا، فَقَالَتْ صَهٍ‏.‏ تُرِيدَ نَفْسَهَا، ثُمَّ تَسَمَّعَتْ، فَسَمِعَتْ أَيْضًا، فَقَالَتْ قَدْ أَسْمَعْتَ، إِنْ كَانَ عِنْدَكَ غِوَاثٌ‏.‏ فَإِذَا هِيَ بِالْمَلَكِ، عِنْدَ مَوْضِعِ زَمْزَمَ، فَبَحَثَ بِعَقِبِهِ ـ أَوْ قَالَ بِجَنَاحِهِ ـ حَتَّى ظَهَرَ الْمَاءُ، فَجَعَلَتْ تُحَوِّضُهُ وَتَقُولُ بِيَدِهَا هَكَذَا، وَجَعَلَتْ تَغْرِفُ مِنَ الْمَاءِ فِي سِقَائِهَا، وَهْوَ يَفُورُ بَعْدَ مَا تَغْرِفُ ـ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ لَوْ تَرَكَتْ زَمْزَمَ ـ أَوْ قَالَ لَوْ لَمْ تَغْرِفْ مِنَ الْمَاءِ ـ لَكَانَتْ زَمْزَمُ عَيْنًا مَعِينًا ‏"‏‏.‏ ـ قَالَ فَشَرِبَتْ وَأَرْضَعَتْ وَلَدَهَا، فَقَالَ لَهَا الْمَلَكُ لاَ تَخَافُوا الضَّيْعَةَ، فَإِنَّ هَا هُنَا بَيْتَ اللَّهِ، يَبْنِي هَذَا الْغُلاَمُ، وَأَبُوهُ، وَإِنَّ اللَّهَ لاَ يُضِيعُ أَهْلَهُ‏.‏ وَكَانَ الْبَيْتُ مُرْتَفِعًا مِنَ الأَرْضِ كَالرَّابِيَةِ، تَأْتِيهِ السُّيُولُ فَتَأْخُذُ عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ، فَكَانَتْ كَذَلِكَ، حَتَّى مَرَّتْ بِهِمْ رُفْقَةٌ مِنْ جُرْهُمَ ـ أَوْ أَهْلُ بَيْتٍ مِنْ جُرْهُمَ ـ مُقْبِلِينَ مِنْ طَرِيقِ كَدَاءٍ فَنَزَلُوا فِي أَسْفَلِ مَكَّةَ، فَرَأَوْا طَائِرًا عَائِفًا‏.‏ فَقَالُوا إِنَّ هَذَا الطَّائِرَ لَيَدُورُ عَلَى مَاءٍ، لَعَهْدُنَا بِهَذَا الْوَادِي وَمَا فِيهِ مَاءٌ، فَأَرْسَلُوا جَرِيًّا أَوْ جَرِيَّيْنِ، فَإِذَا هُمْ بِالْمَاءِ، فَرَجَعُوا فَأَخْبَرُوهُمْ بِالْمَاءِ، فَأَقْبَلُوا، قَالَ وَأُمُّ إِسْمَاعِيلَ عِنْدَ الْمَاءِ فَقَالُوا أَتَأْذَنِينَ لَنَا أَنْ نَنْزِلَ عِنْدَكِ فَقَالَتْ نَعَمْ، وَلَكِنْ لاَ حَقَّ لَكُمْ فِي الْمَاءِ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَأَلْفَى ذَلِكَ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ، وَهْىَ تُحِبُّ الإِنْسَ ‏"‏ فَنَزَلُوا وَأَرْسَلُوا إِلَى أَهْلِيهِمْ، فَنَزَلُوا مَعَهُمْ حَتَّى إِذَا كَانَ بِهَا أَهْلُ أَبْيَاتٍ مِنْهُمْ، وَشَبَّ الْغُلاَمُ، وَتَعَلَّمَ الْعَرَبِيَّةَ مِنْهُمْ، وَأَنْفَسَهُمْ وَأَعْجَبَهُمْ حِينَ شَبَّ، فَلَمَّا أَدْرَكَ زَوَّجُوهُ امْرَأَةً مِنْهُمْ، وَمَاتَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ، فَجَاءَ إِبْرَاهِيمُ، بَعْدَ مَا تَزَوَّجَ إِسْمَاعِيلُ يُطَالِعُ تَرِكَتَهُ، فَلَمْ يَجِدْ إِسْمَاعِيلَ، فَسَأَلَ امْرَأَتَهُ عَنْهُ فَقَالَتْ خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا‏.‏ ثُمَّ سَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فَقَالَتْ نَحْنُ بِشَرٍّ، نَحْنُ فِي ضِيقٍ وَشِدَّةٍ‏.‏ فَشَكَتْ إِلَيْهِ‏.‏ قَالَ فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلاَمَ، وَقُولِي لَهُ يُغَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِهِ‏.‏ فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ، كَأَنَّهُ آنَسَ شَيْئًا، فَقَالَ هَلْ جَاءَكُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَتْ نَعَمْ، جَاءَنَا شَيْخٌ كَذَا وَكَذَا، فَسَأَلَنَا عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ، وَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا فِي جَهْدٍ وَشِدَّةٍ‏.‏ قَالَ فَهَلْ أَوْصَاكِ بِشَىْءٍ قَالَتْ نَعَمْ، أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ السَّلاَمَ، وَيَقُولُ غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ‏.‏ قَالَ ذَاكِ أَبِي وَقَدْ أَمَرَنِي أَنْ أُفَارِقَكِ الْحَقِي بِأَهْلِكِ‏.‏ فَطَلَّقَهَا، وَتَزَوَّجَ مِنْهُمْ أُخْرَى، فَلَبِثَ عَنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أَتَاهُمْ بَعْدُ، فَلَمْ يَجِدْهُ، فَدَخَلَ عَلَى امْرَأَتِهِ، فَسَأَلَهَا عَنْهُ‏.‏ فَقَالَتْ خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا‏.‏ قَالَ كَيْفَ أَنْتُمْ وَسَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ، وَهَيْئَتِهِمْ‏.‏ فَقَالَتْ نَحْنُ بِخَيْرٍ وَسَعَةٍ‏.‏ وَأَثْنَتْ عَلَى اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ مَا طَعَامُكُمْ قَالَتِ اللَّحْمُ‏.‏ قَالَ فَمَا شَرَابُكُمْ قَالَتِ الْمَاءُ‏.‏ فَقَالَ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي اللَّحْمِ وَالْمَاءِ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ حَبٌّ، وَلَوْ كَانَ لَهُمْ دَعَا لَهُمْ فِيهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَهُمَا لاَ يَخْلُو عَلَيْهِمَا أَحَدٌ بِغَيْرِ مَكَّةَ إِلاَّ لَمْ يُوَافِقَاهُ‏.‏ قَالَ فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلاَمَ، وَمُرِيهِ يُثْبِتُ عَتَبَةَ بَابِهِ، فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ قَالَ هَلْ أَتَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَتْ نَعَمْ أَتَانَا شَيْخٌ حَسَنُ الْهَيْئَةِ، وَأَثْنَتْ عَلَيْهِ، فَسَأَلَنِي عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ، فَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا بِخَيْرٍ‏.‏ قَالَ فَأَوْصَاكِ بِشَىْءٍ قَالَتْ نَعَمْ، هُوَ يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلاَمَ، وَيَأْمُرُكَ أَنْ تُثْبِتَ عَتَبَةَ بَابِكَ‏.‏ قَالَ ذَاكِ أَبِي، وَأَنْتِ الْعَتَبَةُ، أَمَرَنِي أَنْ أُمْسِكَكِ‏.‏ ثُمَّ لَبِثَ عَنْهُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ، وَإِسْمَاعِيلُ يَبْرِي نَبْلاً لَهُ تَحْتَ دَوْحَةٍ قَرِيبًا مِنْ زَمْزَمَ، فَلَمَّا رَآهُ قَامَ إِلَيْهِ، فَصَنَعَا كَمَا يَصْنَعُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ وَالْوَلَدُ بِالْوَالِدِ، ثُمَّ قَالَ يَا إِسْمَاعِيلُ، إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِأَمْرٍ‏.‏ قَالَ فَاصْنَعْ مَا أَمَرَكَ رَبُّكَ‏.‏ قَالَ وَتُعِينُنِي قَالَ وَأُعِينُكَ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ هَا هُنَا بَيْتًا‏.‏ وَأَشَارَ إِلَى أَكَمَةٍ مُرْتَفِعَةٍ عَلَى مَا حَوْلَهَا‏.‏ قَالَ فَعِنْدَ ذَلِكَ رَفَعَا الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ، فَجَعَلَ إِسْمَاعِيلُ يَأْتِي بِالْحِجَارَةِ، وَإِبْرَاهِيمُ يَبْنِي، حَتَّى إِذَا ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ جَاءَ بِهَذَا الْحَجَرِ فَوَضَعَهُ لَهُ، فَقَامَ عَلَيْهِ وَهْوَ يَبْنِي، وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ، وَهُمَا يَقُولاَنِ ‏[quran sura="2" aya_start="126" aya_end="126"]{‏رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ‏}‏‏.‏ قَالَ فَجَعَلاَ يَبْنِيَانِ حَتَّى يَدُورَا حَوْلَ الْبَيْتِ، وَهُمَا يَقُولاَنِ ‏[quran sura="2" aya_start="126" aya_end="126"]{‏رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ‏}‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Belbogʻ (etak)dan birinchi boʻlib foydalangan ayol — Ismoilning onasi edi. U — izlarini Soradan yashirish uchun — belbogʻ ishlatdi. Ibrohim uni va oʻgʻli Ismoilni — u (Ismoilni) emizayotgan paytda — Kaʼba yonidagi bir joyga, Zamzam (joyi)dagi bir daraxt tagiga, masjidning eng baland (joyi)ga olib keldi. Oʻsha kunlarda Makkada hech kim yoʻq, suv ham yoʻq edi. Bas, u (Ibrohim) ularni oʻsha yerda oʻtqazdi va ularning yoniga — biroz xurmo (solingan) bir charm xalta hamda biroz suv (solingan) bir kichik mesh qoʻyib, uyiga (qaytishga) yoʻl oldi. Ismoilning onasi unga ergashib: «Ey Ibrohim! Bizni — hech bir hamrohlikdan bahra olmaydigan, hech narsa (yoʻq) boʻlgan — bu vodiyda qoldirib, qaerga ketyapsiz?» — dedi. U buni unga bir necha marta takrorladi, lekin u (Ibrohim) unga (orqasiga) qaramadi. Soʻng u (onasi): «Alloh sizga shunday qilishni buyurdimi?» — deb soʻradi. U: «Ha», — dedi. U: «Unday boʻlsa, U bizni tashlab qoʻymaydi», — dedi va qaytdi; Ibrohim esa (oldinga) yurib ketdi va — ular uni koʻra olmaydigan Saniyya (joyiga) yetganda — Kaʼba tomon yuzlanib, ikki qoʻlini koʻtarib, Allohga quyidagi duolarni aytib iltijo qildi: «Yo Robbimiz! Men — naslimdan baʼzisini — Sening Muqaddas Uying (Kaʼba) yonidagi, ekin (oʻsmaydigan) bir vodiyga — joylashtirdim; yo Robbimiz, toki ular namozni mukammal oʻqisalar (deb). Bas, odamlardan baʼzi qalblarni ularga (moyil qilib) muhabbat bilan toʻldir va (yo Alloh) ularni mevalar bilan rizqlantir — toki ular shukr qilsalar» (Ibrohim, 37). Ismoilning onasi Ismoilni emizishda va (oʻzidagi) suvdan ichishda davom etdi. Meshdagi suv tugaganda, u tashna boʻldi va bolasi ham tashna boʻldi. U — bolasining (yaʼni Ismoilning) azobda talvasaga tushganini — koʻra boshladi; uni (shu holatda) koʻrishga chiday olmay, uni tashlab ketdi va oʻsha yerda Safo togʻining oʻziga eng yaqin togʻ ekanini topdi. U unga (chiqib) turdi va — kimnidir koʻrish (umidida) — vodiyga diqqat bilan qaray boshladi, lekin hech kimni koʻra olmadi. Soʻng u Safodan tushdi va vodiyga yetganda, libosini tutib (koʻtarib), — qiynalgan va tashvishga tushgan kishidek — vodiyda yugurdi; to vodiydan oʻtib, Marva togʻiga yetguncha; u yerda turib, kimnidir koʻrish (umidida) qaray boshladi, lekin hech kimni koʻra olmadi. U buni (yaʼni Safo va Marva orasida yugurishni) yetti marta takrorladi». Paygʻambar ﷺ: «Mana shu — odamlarning ular (yaʼni Safo va Marva) orasida (saʼy qilib) yurish odatining manbaidir», — dedi. «U (oxirgi marta) Marvaga yetganda, bir ovoz eshitdi va oʻzini jim boʻlishga (chaqirib), diqqat bilan tingladi. U ovozni yana eshitib: ‹Ey (kim boʻlsang ham)! Sen menga ovozingni eshittirding; menga yordam beradigan biror narsang bormi?› — dedi. Va mana! U Zamzam joyida bir farishtani koʻrdi — u tovoni (yoki qanoti) bilan yerni qaziyotgan edi, to oʻsha joydan suv oqquncha. U uning atrofida — qoʻli bilan shunday qilib — bir hovuzga oʻxshash narsa yasay boshladi va meshini qoʻllari bilan suv bilan toʻldira boshladi — u (suvdan) biroz hovuchlagandan keyin (ham) suv oqib turardi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Alloh Ismoilning onasiga rahm qilsin! Agar u Zamzamni (uni nazorat qilishga urinmasdan oqishiga) qoʻyganida (yoki oʻsha suvdan meshini toʻldirish uchun hovuchlamaganida), Zamzam — yer yuzida oqib turadigan bir jilga (buloq) boʻlardi». Paygʻambar ﷺ yana: «Soʻng u (suv) ichdi va bolasini emizdi. Farishta unga: ‹Tashlab qoʻyilishdan qoʻrqma — chunki bu — Allohning Uyi (boʻlib, uni) mana shu bola va uning otasi quradi; va Alloh Oʻz bandalarini hech qachon tashlab qoʻymaydi›, — dedi. Oʻsha paytda Uy (yaʼni Kaʼba) — bir tepalikka oʻxshash baland joyda edi va sel kelganda, ular uning oʻngi va chapi (tomon) oqardi. U shu tarzda yashadi — to Jurhum qabilasidan baʼzi kishilar (yoki Jurhumdan bir oila) — ular Kado yoʻlidan kelayotganda — u va uning bolasi yonidan oʻtguncha. Ular Makkaning quyi qismiga tushdi va u yerda — suv atrofida aylanib, undan ketmaydigan — bir qushni koʻrdi. Ular: ‹Bu qush — albatta suv atrofida aylanmoqda; holbuki biz bu vodiyda suv yoʻqligini bilamiz›, — dedi. Ular bir yoki ikki xabarchi yubordi — ular suv manbaini topib, ularga suv haqida xabar berish uchun qaytdi. Bas, ularning hammasi (suvga tomon) keldi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Ismoilning onasi suv yonida oʻtirgan edi. Ular undan: ‹Sen bilan birga (qolishimizga) ruxsat berasanmi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha, lekin sizlarning suvga egalik qilish huquqingiz boʻlmaydi›, — deb javob berdi. Ular bunga rozi boʻldi». Paygʻambar ﷺ yana: «Ismoilning onasi butun vaziyatdan mamnun edi — chunki u odamlar hamrohligidan bahra olishni yaxshi koʻrardi. Bas, ular u yerga joylashdi va keyinroq oʻz oilalariga (xabar) yubordi — ular kelib, ular bilan joylashdi; shu sabab baʼzi oilalar u yerda doimiy yashovchi boʻlib qoldi. Bola (yaʼni Ismoil) ulgʻaydi va ulardan arab tilini oʻrgandi; (uning fazilatlari) ular uni — u ulgʻaygan sari — sevishlari va hayratlanishlariga sabab boʻldi; u balogʻat yoshiga yetganda, ular uni oʻzlaridan bir ayolga uylantirdi. Ismoilning onasi vafot etganidan keyin, Ibrohim — Ismoil uylangach — ilgari qoldirib ketgan oilasini koʻrish uchun keldi, lekin u Ismoilni u yerda topmadi. U Ismoilning xotinidan u haqida soʻraganda, u: ‹U rizqimizni qidirib (ketgan)›, — deb javob berdi. Soʻng u undan ularning yashash tarzi va ahvoli haqida soʻradi va u: ‹Biz qiyinchilikda yashayapmiz; biz mashaqqat va qashshoqlikda yashayapmiz›, — deb unga shikoyat qildi. U: ‹Ering qaytganda, unga mening salomimni yetkaz va unga — eshigi(ning) boʻsagʻasini oʻzgartirishni — ayt›, — dedi. Ismoil kelganda, u goʻyo gʻayrioddiy bir narsani sezgandek boʻldi va xotinidan: ‹Sening oldingga kimdir keldimi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha, shunday-shunday taʼrifdagi bir keksa kishi kelib, sen haqingda soʻradi va men (unga) xabar berdim; u bizning yashash ahvolimiz haqida soʻradi va men unga — biz mashaqqat va qashshoqlikda yashayotganimizni — aytdim›, — dedi. Shunda Ismoil: ‹U senga biror narsa nasihat qildimi?› — dedi. U: ‹Ha, u menga — senga salomini yetkazishni va eshigingning boʻsagʻasini oʻzgartirishni aytishni — buyurdi›, — dedi. Ismoil: ‹U — mening otam; u menga seni taloq qilishni buyuribdi. Oilangga qayt›, — dedi. Bas, Ismoil uni taloq qildi va ulardan (yaʼni Jurhumdan) boshqa bir ayolga uylandi. Soʻng Ibrohim — Alloh xohlagan muddatcha — ulardan uzoqda qoldi va yana ularning oldiga keldi, lekin Ismoilni topmadi. Bas, u Ismoilning xotinining oldiga kelib, undan Ismoil haqida soʻradi. U: ‹U rizqimizni qidirib (ketgan)›, — dedi. Ibrohim undan: ‹Ahvolingiz qanday?› — deb ularning rizqi va yashashi haqida soʻradi. U: ‹Biz farovon va boy (yaʼni hamma narsamiz moʻl-koʻl)›, — deb javob berdi va Allohga shukr qildi. Ibrohim: ‹Qanday taom yeysizlar?› — dedi. U: ‹Goʻsht›, — dedi. U: ‹Nima ichasizlar?› — dedi. U: ‹Suv›, — dedi. U: ‹Allohim! Ularning goʻshti va suviga barakot ber›, — dedi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Oʻsha paytda ularda don (gʻalla) yoʻq edi; agar ularda don boʻlganida, u (Ibrohim) Allohdan unga (ham) barakot berishni soʻragan boʻlardi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Agar birovning rizqi faqat mana shu ikki narsa (goʻsht va suv) boʻlsa, uning sogʻligʻi va mijozi yomon taʼsirlanadi — Makkada yashamasa». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Soʻng Ibrohim Ismoilning xotiniga: ‹Ering kelganda, unga mening salomimni yetkaz va unga — eshigi(ning) boʻsagʻasini mahkam saqlashni — ayt›, — dedi. Ismoil qaytganda, u xotinidan: ‹Oldingga kimdir keldimi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha, koʻrkam bir keksa kishi keldi›, — deb uni maqtab, qoʻshdi: ‹U sen haqingda soʻradi va men (unga) xabar berdim; u bizning rizqimiz haqida soʻradi va men unga biz yaxshi ahvolda ekanimizni aytdim›, — dedi. Ismoil undan: ‹U senga biror nasihat berdimi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha, u menga — senga salomini yetkazishni va eshigingning boʻsagʻasini mahkam saqlashni buyurdi›, — dedi. Shunda Ismoil: ‹U — mening otam; sen esa — boʻsagʻa(san). U menga seni oʻzim bilan (saqlab) qolishni buyuribdi›, — dedi. Soʻng Ibrohim — Alloh xohlagan muddatcha — ulardan uzoqda qoldi va keyin ularning oldiga keldi. U Ismoilni — Zamzam yonidagi bir daraxt tagida, oʻqlarini charxlab oʻtirgan holda — koʻrdi. U Ibrohimni koʻrganda, uni kutib olish uchun (oʻrnidan) turdi (va ular — ota oʻgʻli bilan, oʻgʻil otasi bilan qilganidek — bir-biri bilan salomlashdi). Ibrohim: ‹Ey Ismoil! Alloh menga bir buyruq berdi›, — dedi. Ismoil: ‹Robbing senga buyurgan (ish)ni qil›, — dedi. Ibrohim: ‹Sen menga yordam berasanmi?› — deb soʻradi. Ismoil: ‹Men senga yordam beraman›, — dedi. Ibrohim: ‹Alloh menga bu yerda bir uy qurishni buyurdi›, — dedi va atrofidagi yerdan balandroq bir tepalikka ishora qildi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Soʻng ular Uy (yaʼni Kaʼba)ning poydevorini koʻtardi. Ismoil toshlarni keltirar, Ibrohim esa qurardi; devorlar baland boʻlganda, Ismoil bu toshni keltirib, uni Ibrohim uchun qoʻydi — u (Ibrohim) uning ustiga turib, qurishda davom etdi; Ismoil esa unga toshlarni uzatardi va ikkalasi: ‹Yo Robbimiz! (Bu xizmatni) bizdan qabul qil; albatta, Sen — eshituvchi, biluvchisan›, — derdi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Soʻng ikkalasi qurishda va Kaʼba atrofida aylanishda davom etib: ‹Yo Robbimiz! (Bu xizmatni) bizdan qabul qil; albatta, Sen — eshituvchi, biluvchisan›, — derdi» (Baqara, 127).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Белбоғ (этак)дан биринчи бўлиб фойдаланган аёл — Исмоилнинг онаси эди. У — изларини Сорадан яшириш учун — белбоғ ишлатди. Иброҳим уни ва ўғли Исмоилни — у (Исмоилни) эмизаётган пайтда — Каъба ёнидаги бир жойга, Замзам (жойи)даги бир дарахт тагига, масжиднинг энг баланд (жойи)га олиб келди. Ўша кунларда Маккада ҳеч ким йўқ, сув ҳам йўқ эди. Бас, у (Иброҳим) уларни ўша ерда ўтқазди ва уларнинг ёнига — бироз хурмо (солинган) бир чарм халта ҳамда бироз сув (солинган) бир кичик меш қўйиб, уйига (қайтишга) йўл олди. Исмоилнинг онаси унга эргашиб: «Эй Иброҳим! Бизни — ҳеч бир ҳамроҳликдан баҳра олмайдиган, ҳеч нарса (йўқ) бўлган — бу водийда қолдириб, қаэрга кетяпсиз?» — деди. У буни унга бир неча марта такрорлади, лекин у (Иброҳим) унга (орқасига) қарамади. Сўнг у (онаси): «Аллоҳ сизга шундай қилишни буюрдими?» — деб сўради. У: «Ҳа», — деди. У: «Ундай бўлса, У бизни ташлаб қўймайди», — деди ва қайтди; Иброҳим эса (олдинга) юриб кетди ва — улар уни кўра олмайдиган Санийя (жойига) етганда — Каъба томон юзланиб, икки қўлини кўтариб, Аллоҳга қуйидаги дуоларни айтиб илтижо қилди: «Ё Роббимиз! Мен — наслимдан баъзисини — Сенинг Муқаддас Уйинг (Каъба) ёнидаги, экин (ўсмайдиган) бир водийга — жойлаштирдим; ё Роббимиз, токи улар намозни мукаммал ўқисалар (деб). Бас, одамлардан баъзи қалбларни уларга (мойил қилиб) муҳаббат билан тўлдир ва (ё Аллоҳ) уларни мевалар билан ризқлантир — токи улар шукр қилсалар» (Иброҳим, 37). Исмоилнинг онаси Исмоилни эмизишда ва (ўзидаги) сувдан ичишда давом этди. Мешдаги сув тугаганда, у ташна бўлди ва боласи ҳам ташна бўлди. У — боласининг (яъни Исмоилнинг) азобда талвасага тушганини — кўра бошлади; уни (шу ҳолатда) кўришга чидай олмай, уни ташлаб кетди ва ўша ерда Сафо тоғининг ўзига энг яқин тоғ эканини топди. У унга (чиқиб) турди ва — кимнидир кўриш (умидида) — водийга диққат билан қарай бошлади, лекин ҳеч кимни кўра олмади. Сўнг у Сафодан тушди ва водийга етганда, либосини тутиб (кўтариб), — қийналган ва ташвишга тушган кишидек — водийда югурди; то водийдан ўтиб, Марва тоғига етгунча; у ерда туриб, кимнидир кўриш (умидида) қарай бошлади, лекин ҳеч кимни кўра олмади. У буни (яъни Сафо ва Марва орасида югуришни) етти марта такрорлади». Пайғамбар ﷺ: «Мана шу — одамларнинг улар (яъни Сафо ва Марва) орасида (саъй қилиб) юриш одатининг манбаидир», — деди. «У (охирги марта) Марвага етганда, бир овоз эшитди ва ўзини жим бўлишга (чақириб), диққат билан тинглади. У овозни яна эшитиб: ‹Эй (ким бўлсанг ҳам)! Сен менга овозингни эшиттирдинг; менга ёрдам берадиган бирор нарсанг борми?› — деди. Ва мана! У Замзам жойида бир фариштани кўрди — у товони (ёки қаноти) билан ерни қазиётган эди, то ўша жойдан сув оққунча. У унинг атрофида — қўли билан шундай қилиб — бир ҳовузга ўхшаш нарса ясай бошлади ва мешини қўллари билан сув билан тўлдира бошлади — у (сувдан) бироз ҳовучлагандан кейин (ҳам) сув оқиб турарди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Аллоҳ Исмоилнинг онасига раҳм қилсин! Агар у Замзамни (уни назорат қилишга уринмасдан оқишига) қўйганида (ёки ўша сувдан мешини тўлдириш учун ҳовучламаганида), Замзам — ер юзида оқиб турадиган бир жилга (булоқ) бўларди». Пайғамбар ﷺ яна: «Сўнг у (сув) ичди ва боласини эмизди. Фаришта унга: ‹Ташлаб қўйилишдан қўрқма — чунки бу — Аллоҳнинг Уйи (бўлиб, уни) мана шу бола ва унинг отаси қуради; ва Аллоҳ Ўз бандаларини ҳеч қачон ташлаб қўймайди›, — деди. Ўша пайтда Уй (яъни Каъба) — бир тепаликка ўхшаш баланд жойда эди ва сел келганда, улар унинг ўнги ва чапи (томон) оқарди. У шу тарзда яшади — то Журҳум қабиласидан баъзи кишилар (ёки Журҳумдан бир оила) — улар Кадо йўлидан келаётганда — у ва унинг боласи ёнидан ўтгунча. Улар Макканинг қуйи қисмига тушди ва у ерда — сув атрофида айланиб, ундан кетмайдиган — бир қушни кўрди. Улар: ‹Бу қуш — албатта сув атрофида айланмоқда; ҳолбуки биз бу водийда сув йўқлигини биламиз›, — деди. Улар бир ёки икки хабарчи юборди — улар сув манбаини топиб, уларга сув ҳақида хабар бериш учун қайтди. Бас, уларнинг ҳаммаси (сувга томон) келди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Исмоилнинг онаси сув ёнида ўтирган эди. Улар ундан: ‹Сен билан бирга (қолишимизга) рухсат берасанми?› — деб сўради. У: ‹Ҳа, лекин сизларнинг сувга эгалик қилиш ҳуқуқингиз бўлмайди›, — деб жавоб берди. Улар бунга рози бўлди». Пайғамбар ﷺ яна: «Исмоилнинг онаси бутун вазиятдан мамнун эди — чунки у одамлар ҳамроҳлигидан баҳра олишни яхши кўрарди. Бас, улар у ерга жойлашди ва кейинроқ ўз оилаларига (хабар) юборди — улар келиб, улар билан жойлашди; шу сабаб баъзи оилалар у ерда доимий яшовчи бўлиб қолди. Бола (яъни Исмоил) улғайди ва улардан араб тилини ўрганди; (унинг фазилатлари) улар уни — у улғайган сари — севишлари ва ҳайратланишларига сабаб бўлди; у балоғат ёшига етганда, улар уни ўзларидан бир аёлга уйлантирди. Исмоилнинг онаси вафот этганидан кейин, Иброҳим — Исмоил уйлангач — илгари қолдириб кетган оиласини кўриш учун келди, лекин у Исмоилни у ерда топмади. У Исмоилнинг хотинидан у ҳақида сўраганда, у: ‹У ризқимизни қидириб (кетган)›, — деб жавоб берди. Сўнг у ундан уларнинг яшаш тарзи ва аҳволи ҳақида сўради ва у: ‹Биз қийинчиликда яшаяпмиз; биз машаққат ва қашшоқликда яшаяпмиз›, — деб унга шикоят қилди. У: ‹Эринг қайтганда, унга менинг саломимни етказ ва унга — эшиги(нинг) бўсағасини ўзгартиришни — айт›, — деди. Исмоил келганда, у гўё ғайриоддий бир нарсани сезгандек бўлди ва хотинидан: ‹Сенинг олдингга кимдир келдими?› — деб сўради. У: ‹Ҳа, шундай-шундай таърифдаги бир кекса киши келиб, сен ҳақингда сўради ва мен (унга) хабар бердим; у бизнинг яшаш аҳволимиз ҳақида сўради ва мен унга — биз машаққат ва қашшоқликда яшаётганимизни — айтдим›, — деди. Шунда Исмоил: ‹У сенга бирор нарса насиҳат қилдими?› — деди. У: ‹Ҳа, у менга — сенга саломини етказишни ва эшигингнинг бўсағасини ўзгартиришни айтишни — буюрди›, — деди. Исмоил: ‹У — менинг отам; у менга сени талоқ қилишни буюрибди. Оилангга қайт›, — деди. Бас, Исмоил уни талоқ қилди ва улардан (яъни Журҳумдан) бошқа бир аёлга уйланди. Сўнг Иброҳим — Аллоҳ хоҳлаган муддатча — улардан узоқда қолди ва яна уларнинг олдига келди, лекин Исмоилни топмади. Бас, у Исмоилнинг хотинининг олдига келиб, ундан Исмоил ҳақида сўради. У: ‹У ризқимизни қидириб (кетган)›, — деди. Иброҳим ундан: ‹Аҳволингиз қандай?› — деб уларнинг ризқи ва яшаши ҳақида сўради. У: ‹Биз фаровон ва бой (яъни ҳамма нарсамиз мўл-кўл)›, — деб жавоб берди ва Аллоҳга шукр қилди. Иброҳим: ‹Қандай таом ейсизлар?› — деди. У: ‹Гўшт›, — деди. У: ‹Нима ичасизлар?› — деди. У: ‹Сув›, — деди. У: ‹Аллоҳим! Уларнинг гўшти ва сувига баракот бер›, — деди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Ўша пайтда уларда дон (ғалла) йўқ эди; агар уларда дон бўлганида, у (Иброҳим) Аллоҳдан унга (ҳам) баракот беришни сўраган бўларди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Агар бировнинг ризқи фақат мана шу икки нарса (гўшт ва сув) бўлса, унинг соғлиғи ва мижози ёмон таъсирланади — Маккада яшамаса». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Сўнг Иброҳим Исмоилнинг хотинига: ‹Эринг келганда, унга менинг саломимни етказ ва унга — эшиги(нинг) бўсағасини маҳкам сақлашни — айт›, — деди. Исмоил қайтганда, у хотинидан: ‹Олдингга кимдир келдими?› — деб сўради. У: ‹Ҳа, кўркам бир кекса киши келди›, — деб уни мақтаб, қўшди: ‹У сен ҳақингда сўради ва мен (унга) хабар бердим; у бизнинг ризқимиз ҳақида сўради ва мен унга биз яхши аҳволда эканимизни айтдим›, — деди. Исмоил ундан: ‹У сенга бирор насиҳат бердими?› — деб сўради. У: ‹Ҳа, у менга — сенга саломини етказишни ва эшигингнинг бўсағасини маҳкам сақлашни буюрди›, — деди. Шунда Исмоил: ‹У — менинг отам; сен эса — бўсаға(сан). У менга сени ўзим билан (сақлаб) қолишни буюрибди›, — деди. Сўнг Иброҳим — Аллоҳ хоҳлаган муддатча — улардан узоқда қолди ва кейин уларнинг олдига келди. У Исмоилни — Замзам ёнидаги бир дарахт тагида, ўқларини чархлаб ўтирган ҳолда — кўрди. У Иброҳимни кўрганда, уни кутиб олиш учун (ўрнидан) турди (ва улар — ота ўғли билан, ўғил отаси билан қилганидек — бир-бири билан саломлашди). Иброҳим: ‹Эй Исмоил! Аллоҳ менга бир буйруқ берди›, — деди. Исмоил: ‹Роббинг сенга буюрган (иш)ни қил›, — деди. Иброҳим: ‹Сен менга ёрдам берасанми?› — деб сўради. Исмоил: ‹Мен сенга ёрдам бераман›, — деди. Иброҳим: ‹Аллоҳ менга бу ерда бир уй қуришни буюрди›, — деди ва атрофидаги ердан баландроқ бир тепаликка ишора қилди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Сўнг улар Уй (яъни Каъба)нинг пойдеворини кўтарди. Исмоил тошларни келтирар, Иброҳим эса қурарди; деворлар баланд бўлганда, Исмоил бу тошни келтириб, уни Иброҳим учун қўйди — у (Иброҳим) унинг устига туриб, қуришда давом этди; Исмоил эса унга тошларни узатарди ва иккаласи: ‹Ё Роббимиз! (Бу хизматни) биздан қабул қил; албатта, Сен — эшитувчи, билувчисан›, — дерди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Сўнг иккаласи қуришда ва Каъба атрофида айланишда давом этиб: ‹Ё Роббимиз! (Бу хизматни) биздан қабул қил; албатта, Сен — эшитувчи, билувчисан›, — дерди» (Бақара, 127).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا كَانَ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَبَيْنَ أَهْلِهِ مَا كَانَ، خَرَجَ بِإِسْمَاعِيلَ وَأُمِّ إِسْمَاعِيلَ، وَمَعَهُمْ شَنَّةٌ فِيهَا مَاءٌ، فَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تَشْرَبُ مِنَ الشَّنَّةِ فَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ، فَوَضَعَهَا تَحْتَ دَوْحَةٍ، ثُمَّ رَجَعَ إِبْرَاهِيمُ إِلَى أَهْلِهِ، فَاتَّبَعَتْهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ، حَتَّى لَمَّا بَلَغُوا كَدَاءً نَادَتْهُ مِنْ وَرَائِهِ يَا إِبْرَاهِيمُ إِلَى مَنْ تَتْرُكُنَا قَالَ إِلَى اللَّهِ‏.‏ قَالَتْ رَضِيتُ بِاللَّهِ‏.‏ قَالَ فَرَجَعَتْ فَجَعَلَتْ تَشْرَبُ مِنَ الشَّنَّةِ وَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا، حَتَّى لَمَّا فَنِيَ الْمَاءُ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ لَعَلِّي أُحِسُّ أَحَدًا‏.‏ قَالَ فَذَهَبَتْ فَصَعِدَتِ الصَّفَا فَنَظَرَتْ وَنَظَرَتْ هَلْ تُحِسُّ أَحَدًا فَلَمْ تُحِسَّ أَحَدًا، فَلَمَّا بَلَغَتِ الْوَادِيَ سَعَتْ وَأَتَتِ الْمَرْوَةَ فَفَعَلَتْ ذَلِكَ أَشْوَاطًا، ثُمَّ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ مَا فَعَلَ ـ تَعْنِي الصَّبِيَّ ـ فَذَهَبَتْ فَنَظَرَتْ، فَإِذَا هُوَ عَلَى حَالِهِ كَأَنَّهُ يَنْشَغُ لِلْمَوْتِ، فَلَمْ تُقِرَّهَا نَفْسُهَا، فَقَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ لَعَلِّي أُحِسُّ أَحَدًا، فَذَهَبَتْ فَصَعِدَتِ الصَّفَا فَنَظَرَتْ وَنَظَرَتْ فَلَمْ تُحِسَّ أَحَدًا، حَتَّى أَتَمَّتْ سَبْعًا، ثُمَّ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ مَا فَعَلَ، فَإِذَا هِيَ بِصَوْتٍ فَقَالَتْ أَغِثْ إِنْ كَانَ عِنْدَكَ خَيْرٌ‏.‏ فَإِذَا جِبْرِيلُ، قَالَ فَقَالَ بِعَقِبِهِ هَكَذَا، وَغَمَزَ عَقِبَهُ عَلَى الأَرْضِ، قَالَ فَانْبَثَقَ الْمَاءُ، فَدَهَشَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَجَعَلَتْ تَحْفِزُ‏.‏ قَالَ فَقَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ تَرَكَتْهُ كَانَ الْمَاءُ ظَاهِرًا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَجَعَلَتْ تَشْرَبُ مِنَ الْمَاءِ، وَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا ـ قَالَ ـ فَمَرَّ نَاسٌ مِنْ جُرْهُمَ بِبَطْنِ الْوَادِي، فَإِذَا هُمْ بِطَيْرٍ، كَأَنَّهُمْ أَنْكَرُوا ذَاكَ، وَقَالُوا مَا يَكُونُ الطَّيْرُ إِلاَّ عَلَى مَاءٍ‏.‏ فَبَعَثُوا رَسُولَهُمْ، فَنَظَرَ فَإِذَا هُمْ بِالْمَاءِ، فَأَتَاهُمْ فَأَخْبَرَهُمْ فَأَتَوْا إِلَيْهَا، فَقَالُوا يَا أُمَّ إِسْمَاعِيلَ، أَتَأْذَنِينَ لَنَا أَنْ نَكُونَ مَعَكِ أَوْ نَسْكُنَ مَعَكِ فَبَلَغَ ابْنُهَا فَنَكَحَ فِيهِمُ امْرَأَةً، قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي‏.‏ قَالَ فَجَاءَ فَسَلَّمَ فَقَالَ أَيْنَ إِسْمَاعِيلُ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ ذَهَبَ يَصِيدُ‏.‏ قَالَ قُولِي لَهُ إِذَا جَاءَ غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ‏.‏ فَلَمَّا جَاءَ أَخْبَرَتْهُ قَالَ أَنْتِ ذَاكِ فَاذْهَبِي إِلَى أَهْلِكِ‏.‏ قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي‏.‏ قَالَ فَجَاءَ فَقَالَ أَيْنَ إِسْمَاعِيلُ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ ذَهَبَ يَصِيدُ، فَقَالَتْ أَلاَ تَنْزِلُ فَتَطْعَمَ وَتَشْرَبَ فَقَالَ وَمَا طَعَامُكُمْ وَمَا شَرَابُكُمْ قَالَتْ طَعَامُنَا اللَّحْمُ، وَشَرَابُنَا الْمَاءُ‏.‏ قَالَ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي طَعَامِهِمْ وَشَرَابِهِمْ‏.‏ قَالَ فَقَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَرَكَةٌ بِدَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي‏.‏ فَجَاءَ فَوَافَقَ إِسْمَاعِيلَ مِنْ وَرَاءِ زَمْزَمَ، يُصْلِحُ نَبْلاً لَهُ، فَقَالَ يَا إِسْمَاعِيلُ، إِنَّ رَبَّكَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ لَهُ بَيْتًا‏.‏ قَالَ أَطِعْ رَبَّكَ‏.‏ قَالَ إِنَّهُ قَدْ أَمَرَنِي أَنْ تُعِينَنِي عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ إِذًا أَفْعَلَ‏.‏ أَوْ كَمَا قَالَ‏.‏ قَالَ فَقَامَا فَجَعَلَ إِبْرَاهِيمُ يَبْنِي، وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ، وَيَقُولاَنِ ‏[quran sura="2" aya_start="126" aya_end="126"]{‏رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ‏}‏ قَالَ حَتَّى ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ وَضَعُفَ الشَّيْخُ عَلَى نَقْلِ الْحِجَارَةِ، فَقَامَ عَلَى حَجَرِ الْمَقَامِ، فَجَعَلَ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ، وَيَقُولاَنِ ‏[quran sura="2" aya_start="126" aya_end="126"]{‏رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ‏}‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibrohim xotini (Sora) bilan — uning Ismoilning onasi Hojarga (boʻlgan) rashki sababli — ixtilof qilganda, u Ismoil va uning onasini olib, (joʻnab) ketdi. Ularning yonida — biroz suv (solingan) bir mesh bor edi. Ismoilning onasi — bolasiga suti koʻpayishi uchun — meshdan suv ichardi. Ibrohim Makkaga yetganda, u uni bir daraxt tagiga oʻtqazdi va keyin uyiga qaytdi. Ismoilning onasi unga ergashdi va ular Kado(ga) yetganda, u uni orqasidan chaqirib: «Ey Ibrohim! Bizni kimga (tashlab) ketyapsiz?» — dedi. U: «(Sizlarni) Allohning (himoyasi)ga (tashlab ketyapman)», — deb javob berdi. U: «Men Alloh bilan boʻlishga roziman», — dedi. U oʻz joyiga qaytib, meshdan suv icha boshladi va bolasiga suti koʻpaydi. Suv tugaganda, u oʻziga oʻzi: «Borib (atrofga) qarasam yaxshiroq — birovni koʻrarman», — dedi. U Safo togʻiga chiqib, birovni koʻrish (umidida) qaradi, lekin (befoyda). U vodiyga tushganda, u — Marva togʻiga yetguncha — yugurdi. U (ikki togʻ orasida) bir necha marta u yoqdan-bu yoqqa yugurdi. Soʻng u oʻziga oʻzi: «Borib bolaning ahvolini koʻrsam yaxshiroq», — dedi. U borib, uni — oʻlim arafasidagi (kishi) holatida — topdi. U uning oʻlayotganini koʻrishga chiday olmay, (oʻziga): «Borib qarasam, birovni topishim mumkin», — dedi. U borib, Safo togʻiga chiqdi va uzoq qaradi, lekin hech kimni topa olmadi. Shunday qilib, u Safo va Marva orasida yetti marta (yugurib) tugatdi. Yana u (oʻziga): «Qaytib borib, bolaning ahvolini koʻrsam yaxshiroq», — dedi. Lekin birdan u bir ovoz eshitdi va u oʻsha (notanish) ovozga: «Agar biror yordam bera olsang, bizga yordam ber», — dedi. Mana! U — Jabroil edi (oʻsha ovozni chiqargan). Jabroil — mana shunday (Ibn Abbos buni koʻrsatish uchun tovoni bilan yerni urdi) — tovoni bilan yerni urdi va shu sabab suv otilib chiqdi. Ismoilning onasi hayratlanib, (atrofini) qaza boshladi». (Abulqosim) (yaʼni Paygʻambar) ﷺ: «Agar u suvni (oʻz aralashuvisiz tabiiy oqishiga) qoʻyganida, u yer yuzida oqib turardi», — dedi. «Ismoilning onasi suvdan icha boshladi va bolasiga suti koʻpaydi. Keyinroq Jurhum qabilasidan baʼzi kishilar — vodiyning tubidan oʻtayotganda — baʼzi qushlarni koʻrdi va bu ularni hayratga soldi; ular: ‹Qushlar faqat suv boʻlgan joydagina boʻladi›, — dedi. Ular bir xabarchi yubordi — u oʻsha joyni qidirib, suvni topib, ularga bu haqda xabar berish uchun qaytdi. Soʻng ularning hammasi uning oldiga borib: ‹Ey Ismoilning onasi! Sen bilan birga boʻlishimizga (yoki sen bilan yashashimizga) ruxsat berasanmi?› — dedi (va shunday qilib ular u yerda qoldi). Keyinroq uning bolasi balogʻat yoshiga yetdi va ulardan bir ayolga uylandi. Soʻng Ibrohimning xayoliga — u xotiniga (Soraga) oshkor qilgan — bir fikr keldi: ‹Men (Makkada) qoldirib ketgan oilamni yoʻqlamoqchiman›. U u yerga borganda, (Ismoilning xotiniga) salom berib: ‹Ismoil qaerda?› — dedi. U: ‹U ov qilgani chiqdi›, — deb javob berdi. Ibrohim (unga): ‹U kelganda, unga — eshigi(ning) boʻsagʻasini oʻzgartirishni — ayt›, — dedi. U kelganda, u (xotini) unga xuddi shuni aytdi va shunda Ismoil unga: ‹Sen — boʻsagʻasan; bas, oilangga qayt (yaʼni sen taloq qilinding)›, — dedi. Yana Ibrohimning xayoliga — (Makkada) qoldirib ketgan oilasini yoʻqlash (fikri) keldi va u xotiniga (Soraga) niyatini aytdi. Ibrohim Ismoilning uyiga kelib: ‹Ismoil qaerda?› — deb soʻradi. Ismoilning xotini: ‹U ov qilgani chiqdi›, — deb javob berdi va qoʻshdi: ‹(Bir oz) qolib, biror narsa yeb-ichmaysizmi?› — dedi. Ibrohim: ‹Taomingiz nima va ichimligingiz nima?› — deb soʻradi. U: ‹Taomimiz — goʻsht, ichimligimiz — suv›, — deb javob berdi. U: ‹Allohim! Ularning taomi va ichimligiga barakot ber›, — dedi». Abulqosim (yaʼni Paygʻambar) ﷺ: «Ibrohimning duosi sababli (Makkada) barakotlar bor», — dedi. «Yana Ibrohimning xayoliga — (Makkada) qoldirib ketgan oilasini yoʻqlash (fikri) keldi, bas, u xotiniga (Soraga) qarorini aytdi. U borib, Ismoilni — Zamzam qudugʻi orqasida, oʻqlarini tuzatib (oʻtirgan holda) — topdi. U: ‹Ey Ismoil! Robbing menga — Oʻzi uchun bir uy qurishni — buyurdi›, — dedi. Ismoil: ‹Robbingning (buyrugʻiga) itoat qil›, — dedi. Ibrohim: ‹Alloh menga — sen menga bunda yordam berishingni (ham) — buyurdi›, — dedi. Ismoil: ‹Unday boʻlsa, men (shunday) qilaman›, — dedi. Bas, ikkalasi (oʻrnidan) turdi va Ibrohim (Kaʼbani) qura boshladi; Ismoil esa unga toshlarni uzatib turardi va ikkalasi: ‹Yo Robbimiz! (Bu xizmatni) bizdan qabul qil; albatta, Sen — eshituvchi, biluvchisan› (Baqara, 127), — derdi. Qurilish balandlashib, keksa kishi (yaʼni Ibrohim) toshlarni (bunday baland joyga) koʻtara olmay qolganda, u Maqom toshi ustiga turdi va Ismoil unga toshlarni uzatishda davom etdi; ikkalasi: ‹Yo Robbimiz! (Bu xizmatni) bizdan qabul qil; albatta, Sen — eshituvchi, biluvchisan› (Baqara, 127), — derdi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Иброҳим хотини (Сора) билан — унинг Исмоилнинг онаси Ҳожарга (бўлган) рашки сабабли — ихтилоф қилганда, у Исмоил ва унинг онасини олиб, (жўнаб) кетди. Уларнинг ёнида — бироз сув (солинган) бир меш бор эди. Исмоилнинг онаси — боласига сути кўпайиши учун — мешдан сув ичарди. Иброҳим Маккага етганда, у уни бир дарахт тагига ўтқазди ва кейин уйига қайтди. Исмоилнинг онаси унга эргашди ва улар Кадо(га) етганда, у уни орқасидан чақириб: «Эй Иброҳим! Бизни кимга (ташлаб) кетяпсиз?» — деди. У: «(Сизларни) Аллоҳнинг (ҳимояси)га (ташлаб кетяпман)», — деб жавоб берди. У: «Мен Аллоҳ билан бўлишга розиман», — деди. У ўз жойига қайтиб, мешдан сув ича бошлади ва боласига сути кўпайди. Сув тугаганда, у ўзига ўзи: «Бориб (атрофга) қарасам яхшироқ — бировни кўрарман», — деди. У Сафо тоғига чиқиб, бировни кўриш (умидида) қаради, лекин (бефойда). У водийга тушганда, у — Марва тоғига етгунча — югурди. У (икки тоғ орасида) бир неча марта у ёқдан-бу ёққа югурди. Сўнг у ўзига ўзи: «Бориб боланинг аҳволини кўрсам яхшироқ», — деди. У бориб, уни — ўлим арафасидаги (киши) ҳолатида — топди. У унинг ўлаётганини кўришга чидай олмай, (ўзига): «Бориб қарасам, бировни топишим мумкин», — деди. У бориб, Сафо тоғига чиқди ва узоқ қаради, лекин ҳеч кимни топа олмади. Шундай қилиб, у Сафо ва Марва орасида етти марта (югуриб) тугатди. Яна у (ўзига): «Қайтиб бориб, боланинг аҳволини кўрсам яхшироқ», — деди. Лекин бирдан у бир овоз эшитди ва у ўша (нотаниш) овозга: «Агар бирор ёрдам бера олсанг, бизга ёрдам бер», — деди. Мана! У — Жаброил эди (ўша овозни чиқарган). Жаброил — мана шундай (Ибн Аббос буни кўрсатиш учун товони билан ерни урди) — товони билан ерни урди ва шу сабаб сув отилиб чиқди. Исмоилнинг онаси ҳайратланиб, (атрофини) қаза бошлади». (Абулқосим) (яъни Пайғамбар) ﷺ: «Агар у сувни (ўз аралашувисиз табиий оқишига) қўйганида, у ер юзида оқиб турарди», — деди. «Исмоилнинг онаси сувдан ича бошлади ва боласига сути кўпайди. Кейинроқ Журҳум қабиласидан баъзи кишилар — водийнинг тубидан ўтаётганда — баъзи қушларни кўрди ва бу уларни ҳайратга солди; улар: ‹Қушлар фақат сув бўлган жойдагина бўлади›, — деди. Улар бир хабарчи юборди — у ўша жойни қидириб, сувни топиб, уларга бу ҳақда хабар бериш учун қайтди. Сўнг уларнинг ҳаммаси унинг олдига бориб: ‹Эй Исмоилнинг онаси! Сен билан бирга бўлишимизга (ёки сен билан яшашимизга) рухсат берасанми?› — деди (ва шундай қилиб улар у ерда қолди). Кейинроқ унинг боласи балоғат ёшига етди ва улардан бир аёлга уйланди. Сўнг Иброҳимнинг хаёлига — у хотинига (Сорага) ошкор қилган — бир фикр келди: ‹Мен (Маккада) қолдириб кетган оиламни йўқламоқчиман›. У у ерга борганда, (Исмоилнинг хотинига) салом бериб: ‹Исмоил қаэрда?› — деди. У: ‹У ов қилгани чиқди›, — деб жавоб берди. Иброҳим (унга): ‹У келганда, унга — эшиги(нинг) бўсағасини ўзгартиришни — айт›, — деди. У келганда, у (хотини) унга худди шуни айтди ва шунда Исмоил унга: ‹Сен — бўсағасан; бас, оилангга қайт (яъни сен талоқ қилиндинг)›, — деди. Яна Иброҳимнинг хаёлига — (Маккада) қолдириб кетган оиласини йўқлаш (фикри) келди ва у хотинига (Сорага) ниятини айтди. Иброҳим Исмоилнинг уйига келиб: ‹Исмоил қаэрда?› — деб сўради. Исмоилнинг хотини: ‹У ов қилгани чиқди›, — деб жавоб берди ва қўшди: ‹(Бир оз) қолиб, бирор нарса еб-ичмайсизми?› — деди. Иброҳим: ‹Таомингиз нима ва ичимлигингиз нима?› — деб сўради. У: ‹Таомимиз — гўшт, ичимлигимиз — сув›, — деб жавоб берди. У: ‹Аллоҳим! Уларнинг таоми ва ичимлигига баракот бер›, — деди». Абулқосим (яъни Пайғамбар) ﷺ: «Иброҳимнинг дуоси сабабли (Маккада) баракотлар бор», — деди. «Яна Иброҳимнинг хаёлига — (Маккада) қолдириб кетган оиласини йўқлаш (фикри) келди, бас, у хотинига (Сорага) қарорини айтди. У бориб, Исмоилни — Замзам қудуғи орқасида, ўқларини тузатиб (ўтирган ҳолда) — топди. У: ‹Эй Исмоил! Роббинг менга — Ўзи учун бир уй қуришни — буюрди›, — деди. Исмоил: ‹Роббингнинг (буйруғига) итоат қил›, — деди. Иброҳим: ‹Аллоҳ менга — сен менга бунда ёрдам беришингни (ҳам) — буюрди›, — деди. Исмоил: ‹Ундай бўлса, мен (шундай) қиламан›, — деди. Бас, иккаласи (ўрнидан) турди ва Иброҳим (Каъбани) қура бошлади; Исмоил эса унга тошларни узатиб турарди ва иккаласи: ‹Ё Роббимиз! (Бу хизматни) биздан қабул қил; албатта, Сен — эшитувчи, билувчисан› (Бақара, 127), — дерди. Қурилиш баландлашиб, кекса киши (яъни Иброҳим) тошларни (бундай баланд жойга) кўтара олмай қолганда, у Мақом тоши устига турди ва Исмоил унга тошларни узатишда давом этди; иккаласи: ‹Ё Роббимиз! (Бу хизматни) биздан қабул қил; албатта, Сен — эшитувчи, билувчисан› (Бақара, 127), — дерди».

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الْمِنْهَالِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعَوِّذُ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ وَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّ أَبَاكُمَا كَانَ يُعَوِّذُ بِهَا إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ، أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ وَهَامَّةٍ، وَمِنْ كُلِّ عَيْنٍ لاَمَّةٍ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Hasan va Husayn uchun Allohdan panoh tilar va: «Sizning bobongiz (yaʼni Ibrohim) Ismoil va Ishoq uchun Allohdan — quyidagini oʻqib — panoh tilar edi: ‹Allohim! Men — har bir shaytondan, zaharli hasharotdan va har bir yomon, zararli, hasadgoʻy koʻzdan — Sening Mukammal Soʻzlaring bilan panoh tilayman›», — derdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ҳасан ва Ҳусайн учун Аллоҳдан паноҳ тилар ва: «Сизнинг бобонгиз (яъни Иброҳим) Исмоил ва Ишоқ учун Аллоҳдан — қуйидагини ўқиб — паноҳ тилар эди: ‹Аллоҳим! Мен — ҳар бир шайтондан, заҳарли ҳашаротдан ва ҳар бир ёмон, зарарли, ҳасадгўй кўздан — Сенинг Мукаммал Сўзларинг билан паноҳ тилайман›», — дерди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْعَالِيَةِ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَمِّ، نَبِيِّكُمْ ـ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَنْبَغِي لِعَبْدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ‏"‏‏.‏ وَنَسَبَهُ إِلَى أَبِيهِ‏.‏ وَذَكَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ فَقَالَ ‏"‏ مُوسَى آدَمُ طُوَالٌ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَنُوءَةَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ عِيسَى جَعْدٌ مَرْبُوعٌ ‏"‏‏.‏ وَذَكَرَ مَالِكًا خَازِنَ النَّارِ، وَذَكَرَ الدَّجَّالَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Hech kim: ‹Men — Yunus ibn Mattodan yaxshiroqman›, — demasin», — dedi (Shunday qilib u zot uning otasi Mattoni zikr qildi). Paygʻambar ﷺ oʻzining osmonga koʻtarilgan (Miʼroj) kechasini zikr qilib: «Paygʻambar Muso — bugʻdoyrang, uzun boʻyli, goʻyo Shanua qabilasi kishilaridan biri edi. Iso — jingalak sochli, oʻrtacha boʻyli kishi edi», — dedi. U zot yana doʻzaxning darvozaboni Molikni va Dajjolni (ham) zikr qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ҳеч ким: ‹Мен — Юнус ибн Маттодан яхшироқман›, — демасин», — деди (Шундай қилиб у зот унинг отаси Маттони зикр қилди). Пайғамбар ﷺ ўзининг осмонга кўтарилган (Миърож) кечасини зикр қилиб: «Пайғамбар Мусо — буғдойранг, узун бўйли, гўё Шануа қабиласи кишиларидан бири эди. Исо — жингалак сочли, ўртача бўйли киши эди», — деди. У зот яна дўзахнинг дарвозабони Моликни ва Дажжолни (ҳам) зикр қилди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ، عَنِ ابْنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ وَجَدَهُمْ يَصُومُونَ يَوْمًا، يَعْنِي عَاشُورَاءَ، فَقَالُوا هَذَا يَوْمٌ عَظِيمٌ، وَهْوَ يَوْمٌ نَجَّى اللَّهُ فِيهِ مُوسَى، وَأَغْرَقَ آلَ فِرْعَوْنَ، فَصَامَ مُوسَى شُكْرًا لِلَّهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا أَوْلَى بِمُوسَى مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏ فَصَامَهُ وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Madinaga kelganda, u (yahudiylar)ni Ashuro kuni (yaʼni Muharramning 10-kunida) roʻza tutayotgan holda topdi. Ular: «Bu — Alloh Musoni qutqargan va Firʼavn qavmini gʻarq qilgan ulugʻ kun. Muso bu kuni — Allohga shukr alomati sifatida — roʻza tutgan», — derdi. Paygʻambar ﷺ: «Men Musoga — ulardan koʻra — yaqinroqman», — dedi. Bas, u zot (oʻsha kuni) roʻza tutdi va musulmonlarga (ham) uni tutishni buyurdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Мадинага келганда, у (яҳудийлар)ни Ашуро куни (яъни Муҳаррамнинг 10-кунида) рўза тутаётган ҳолда топди. Улар: «Бу — Аллоҳ Мусони қутқарган ва Фиръавн қавмини ғарқ қилган улуғ кун. Мусо бу куни — Аллоҳга шукр аломати сифатида — рўза тутган», — дерди. Пайғамбар ﷺ: «Мен Мусога — улардан кўра — яқинроқман», — деди. Бас, у зот (ўша куни) рўза тутди ва мусулмонларга (ҳам) уни тутишни буюрди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ تَمَارَى هُوَ وَالْحُرُّ بْنُ قَيْسٍ الْفَزَارِيُّ فِي صَاحِبِ مُوسَى، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ هُوَ خَضِرٌ، فَمَرَّ بِهِمَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، فَدَعَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، فَقَالَ إِنِّي تَمَارَيْتُ أَنَا وَصَاحِبِي، هَذَا فِي صَاحِبِ مُوسَى الَّذِي سَأَلَ السَّبِيلَ إِلَى لُقِيِّهِ، هَلْ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَذْكُرُ شَأْنَهُ قَالَ نَعَمْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ بَيْنَمَا مُوسَى فِي مَلإٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ جَاءَهُ رَجُلٌ، فَقَالَ هَلْ تَعْلَمُ أَحَدًا أَعْلَمَ مِنْكَ قَالَ لاَ‏.‏ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى مُوسَى بَلَى عَبْدُنَا خَضِرٌ‏.‏ فَسَأَلَ مُوسَى السَّبِيلَ إِلَيْهِ، فَجُعِلَ لَهُ الْحُوتُ آيَةً، وَقِيلَ لَهُ إِذَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَارْجِعْ، فَإِنَّكَ سَتَلْقَاهُ‏.‏ فَكَانَ يَتْبَعُ الْحُوتَ فِي الْبَحْرِ، فَقَالَ لِمُوسَى فَتَاهُ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ، وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ‏.‏ فَقَالَ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ‏.‏ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا فَوَجَدَا خَضِرًا، فَكَانَ مِنْ شَأْنِهِمَا الَّذِي قَصَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (Ubay ibn Kaʼbdan) rivoyat qiladi: U — Musoning hamrohi haqida — Hur ibn Qays al-Fazoriy bilan ixtilof qildi. Ibn Abbos — u Xizr edi, dedi. Shu orada Ubay ibn Kaʼb ular yonidan oʻtdi va Ibn Abbos uni chaqirib: «Men va doʻstim — Muso uchrashish yoʻlini soʻragan hamrohi haqida — ixtilof qildik. Sen Allohning Rasuli ﷺ ning u haqda biror narsa zikr qilganini eshitganmisan?» — dedi. U: «Ha, men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Muso baʼzi isroilliklar bilan oʻtirganda, bir kishi kelib (undan): «Sen oʻzingdan koʻra bilimliroq birovni bilasanmi?» — deb soʻradi. Muso: «Yoʻq», — deb javob berdi. Shunda Alloh Musoga vahiy yubordi: «Ha, Bizning bandamiz Xizr (sendan bilimliroqdir)». Muso u (yaʼni Xizr) bilan qanday uchrashishni soʻradi. Bas, baliq unga bir alomat qilindi va unga aytildiki, baliq yoʻqolganda, u qaytishi va u yerda u (Xizr) bilan uchrashishi (kerak). Bas, Muso dengizda baliqning alomatini izlab bordi. Musoning xizmatkor boʻlasi unga: «Bilasanmi, biz qoya yonida oʻtirganimizda, men baliqni unutibman; va menga uni (senga) aytishni — faqat shayton — unutdirdi», — dedi. Muso: «Mana shu — biz izlayotgan (narsa) edi», — dedi va ikkalasi — oʻz izlaridan (qaytib) — Xizrni topdi; ularga keyin nima boʻlgani — Allohning Kitobida zikr qilingan›», — dedi.Ибн Аббос (Убай ибн Каъбдан) ривоят қилади: У — Мусонинг ҳамроҳи ҳақида — Ҳур ибн Қайс ал-Фазорий билан ихтилоф қилди. Ибн Аббос — у Хизр эди, деди. Шу орада Убай ибн Каъб улар ёнидан ўтди ва Ибн Аббос уни чақириб: «Мен ва дўстим — Мусо учрашиш йўлини сўраган ҳамроҳи ҳақида — ихтилоф қилдик. Сен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг у ҳақда бирор нарса зикр қилганини эшитганмисан?» — деди. У: «Ҳа, мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Мусо баъзи исроилликлар билан ўтирганда, бир киши келиб (ундан): «Сен ўзингдан кўра билимлироқ бировни биласанми?» — деб сўради. Мусо: «Йўқ», — деб жавоб берди. Шунда Аллоҳ Мусога ваҳий юборди: «Ҳа, Бизнинг бандамиз Хизр (сендан билимлироқдир)». Мусо у (яъни Хизр) билан қандай учрашишни сўради. Бас, балиқ унга бир аломат қилинди ва унга айтилдики, балиқ йўқолганда, у қайтиши ва у ерда у (Хизр) билан учрашиши (керак). Бас, Мусо денгизда балиқнинг аломатини излаб борди. Мусонинг хизматкор бўласи унга: «Биласанми, биз қоя ёнида ўтирганимизда, мен балиқни унутибман; ва менга уни (сенга) айтишни — фақат шайтон — унутдирди», — деди. Мусо: «Мана шу — биз излаётган (нарса) эди», — деди ва иккаласи — ўз изларидан (қайтиб) — Хизрни топди; уларга кейин нима бўлгани — Аллоҳнинг Китобида зикр қилинган›», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ خَرَجَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا قَالَ ‏"‏ عُرِضَتْ عَلَىَّ الأُمَمُ، وَرَأَيْتُ سَوَادًا كَثِيرًا سَدَّ الأُفُقَ فَقِيلَ هَذَا مُوسَى فِي قَوْمِهِ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Paygʻambar ﷺ oldimizga kelib: «Barcha ummatlar mening oldimda (koʻrsatib) namoyish qilindi va men — ufqni qoplab turgan — katta bir olomonni koʻrdim. Kimdir: ‹Bu — Muso va uning izdoshlari›, — dedi», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир марта Пайғамбар ﷺ олдимизга келиб: «Барча умматлар менинг олдимда (кўрсатиб) намойиш қилинди ва мен — уфқни қоплаб турган — катта бир оломонни кўрдим. Кимдир: ‹Бу — Мусо ва унинг издошлари›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا يَنْبَغِي لِعَبْدٍ أَنْ يَقُولَ إِنِّي خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ‏"‏‏.‏ وَنَسَبَهُ إِلَى أَبِيهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Hech bir banda: ‹Men — Yunus ibn Mattodan yaxshiroqman›, — demasin», — dedi (Shunday qilib Paygʻambar uning ismi bilan birga otasining ismini (ham) zikr qildi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ҳеч бир банда: ‹Мен — Юнус ибн Маттодан яхшироқман›, — демасин», — деди (Шундай қилиб Пайғамбар унинг исми билан бирга отасининг исмини (ҳам) зикр қилди).

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَيْسَ ‏{‏ص‏}‏ مِنْ عَزَائِمِ السُّجُودِ، وَرَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْجُدُ فِيهَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Sod surasidagi sajda — vojib sajdalardan emas; lekin men Paygʻambar ﷺ ni uni oʻqiganda sajda qilayotganini koʻrdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Сод сурасидаги сажда — вожиб саждалардан эмас; лекин мен Пайғамбар ﷺ ни уни ўқиганда сажда қилаётганини кўрдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رَأَيْتُ عِيسَى وَمُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ، فَأَمَّا عِيسَى فَأَحْمَرُ جَعْدٌ عَرِيضُ الصَّدْرِ، وَأَمَّا مُوسَى فَآدَمُ جَسِيمٌ سَبْطٌ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ الزُّطِّ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Men (osmonlarga tungi sayohatim — Miʼroj — kechasi) Muso, Iso va Ibrohimni koʻrdim. Iso — qizil yuzli, jingalak sochli va keng koʻkrakli edi. Muso — bugʻdoyrang, sochi tekis va uzun boʻyli edi — goʻyo Zutt qavmidandek», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Мен (осмонларга тунги саёҳатим — Миърож — кечаси) Мусо, Исо ва Иброҳимни кўрдим. Исо — қизил юзли, жингалак сочли ва кенг кўкракли эди. Мусо — буғдойранг, сочи текис ва узун бўйли эди — гўё Зутт қавмидандек», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَاتَلَ اللَّهُ فُلاَنًا، أَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ، حُرِّمَتْ عَلَيْهِمُ الشُّحُومُ، فَجَمَّلُوهَا فَبَاعُوهَا ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ جَابِرٌ وَأَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Umarning shunday deganini eshitdim: «Alloh falonchini laʼnatlasin! U — Paygʻambar ﷺ: ‹Alloh yahudiylarni laʼnatlasin — chunki ularga (hayvon) yogʻi (yeyish) harom qilingan edi-yu, lekin ular uni eritib, sotdi›, — deganini bilmaydimi?»Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Умарнинг шундай деганини эшитдим: «Аллоҳ фалончини лаънатласин! У — Пайғамбар ﷺ: ‹Аллоҳ яҳудийларни лаънатласин — чунки уларга (ҳайвон) ёғи (ейиш) ҳаром қилинган эди-ю, лекин улар уни эритиб, сотди›, — деганини билмайдими?»

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ يَزِيدَ الْكَاهِلِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسِ، رضى الله عنهما‏.‏ ‏[quran sura="49" aya_start="13" aya_end="13"]{‏وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ‏}‏ قَالَ الشُّعُوبُ الْقَبَائِلُ الْعِظَامُ، وَالْقَبَائِلُ الْبُطُونُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: ‹Va (Biz) sizlarni — shuʼublar va qabilalar (qilib qoʻydik)...› (Hujurot, 13) degan oyat haqida: «Shuʼub — katta qabilalar (yaʼni xalqlar)ni, qabilalar esa — (ulardan tarmoqlangan) kichik urugʻlarni anglatadi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: ‹Ва (Биз) сизларни — шуъублар ва қабилалар (қилиб қўйдик)...› (Ҳужурот, 13) деган оят ҳақида: «Шуъуб — катта қабилалар (яъни халқлар)ни, қабилалар эса — (улардан тармоқланган) кичик уруғларни англатади».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ قَدِمَ وَفْدُ عَبْدِ الْقَيْسِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا مِنْ هَذَا الْحَىِّ مِنْ رَبِيعَةَ قَدْ حَالَتْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ كُفَّارُ مُضَرَ، فَلَسْنَا نَخْلُصُ إِلَيْكَ إِلاَّ فِي كُلِّ شَهْرٍ حَرَامٍ، فَلَوْ أَمَرْتَنَا بِأَمْرٍ، نَأْخُذُهُ عَنْكَ، وَنُبَلِّغُهُ مَنْ وَرَاءَنَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ آمُرُكُمْ بِأَرْبَعٍ، وَأَنْهَاكُمْ عَنْ أَرْبَعٍ، الإِيمَانِ بِاللَّهِ شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَإِقَامِ الصَّلاَةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَأَنْ تُؤَدُّوا إِلَى اللَّهِ خُمْسَ مَا غَنِمْتُمْ، وَأَنْهَاكُمْ عَنِ الدُّبَّاءِ، وَالْحَنْتَمِ، وَالنَّقِيرِ، وَالْمُزَفَّتِ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abdul Qays (qabilasi)ning delegatsiyasi Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga kelib: «Yo Rasululloh! Biz — Robia qabilasidanmiz va Muzar qabilasining kofirlari biz bilan sizning oralaringizda turibdi; shu sabab biz sizning oldingizga — faqat (urush man qilingan) harom oylardagina — kela olamiz. Shuning uchun biz — oʻzimiz amal qiladigan va orqamizda qolgan qavmimizga yetkazadigan — baʼzi koʻrsatmalar berishingizni xohlaymiz», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Men sizlarga toʻrt narsani buyuraman va toʻrt narsadan man qilaman: (Men sizlarga) — Allohga iymon keltirishni, ‹Allohdan boshqa ibodatga sazovor zot yoʻq› deb guvohlik berishni; namozni mukammal oʻqishni; zakot berishni; va urush oʻljasining beshdan birini Allohga (yaʼni bayt ul-molga) berishni — (buyuraman). Va men sizlarni — ad-Dubbo, al-Hantam, an-Naqir va al-Muzaffatdan — man qilaman» (Bular — may (ichimliklari) quyiladigan idishlarning nomlaridir), — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абдул Қайс (қабиласи)нинг делегацияси Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Биз — Робиа қабиласиданмиз ва Музар қабиласининг кофирлари биз билан сизнинг ораларингизда турибди; шу сабаб биз сизнинг олдингизга — фақат (уруш ман қилинган) ҳаром ойлардагина — кела оламиз. Шунинг учун биз — ўзимиз амал қиладиган ва орқамизда қолган қавмимизга етказадиган — баъзи кўрсатмалар беришингизни хоҳлаймиз», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Мен сизларга тўрт нарсани буюраман ва тўрт нарсадан ман қиламан: (Мен сизларга) — Аллоҳга иймон келтиришни, ‹Аллоҳдан бошқа ибодатга сазовор зот йўқ› деб гувоҳлик беришни; намозни мукаммал ўқишни; закот беришни; ва уруш ўлжасининг бешдан бирини Аллоҳга (яъни байт ул-молга) беришни — (буюраман). Ва мен сизларни — ад-Дуббо, ал-Ҳантам, ан-Нақир ва ал-Музаффатдан — ман қиламан» (Булар — май (ичимликлари) қуйиладиган идишларнинг номларидир), — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ إِذَا سَرَّكَ أَنْ تَعْلَمَ جَهْلَ الْعَرَبِ فَاقْرَأْ مَا فَوْقَ الثَّلاَثِينَ وَمِائَةٍ فِي سُورَةِ الأَنْعَامِ ‏[quran sura="6" aya_start="140" aya_end="140"]{‏قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلاَدَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="6" aya_start="140" aya_end="140"]{‏قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ‏}‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Agar arablarning johiliyligi (jaholati) haqida bilmoqchi boʻlsangiz, Anʼom surasining 130-oyatidan keyingi (oyat)larga murojaat qiling: ‹Darhaqiqat, oʻz farzandlarini — johillik bilan, ilmsizlik (asosida) — oʻldirganlar va Alloh ularga bergan rizqni — Allohga (qarshi) yolgʻon toʻqib — harom qilganlar ziyon koʻrdilar. Darhaqiqat, ular adashdilar va hidoyat topmadilar› (Anʼom, 140).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Агар арабларнинг жоҳилийлиги (жаҳолати) ҳақида билмоқчи бўлсангиз, Анъом сурасининг 130-оятидан кейинги (оят)ларга мурожаат қилинг: ‹Дарҳақиқат, ўз фарзандларини — жоҳиллик билан, илмсизлик (асосида) — ўлдирганлар ва Аллоҳ уларга берган ризқни — Аллоҳга (қарши) ёлғон тўқиб — ҳаром қилганлар зиён кўрдилар. Дарҳақиқат, улар адашдилар ва ҳидоят топмадилар› (Анъом, 140).

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="26" aya_start="214" aya_end="214"]{‏وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ‏}‏ جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُنَادِي ‏"‏ يَا بَنِي فِهْرٍ، يَا بَنِي عَدِيٍّ لِبُطُونِ قُرَيْشٍ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: ‹Va eng yaqin qarindoshlaringizni (Allohning azobidan) ogohlantiring› (Shuaro, 214) degan oyat nozil boʻlganda, Paygʻambar ﷺ (arab qabilalarini): «Ey Bani Fihr! Ey Bani Adiy!» — deb chaqira boshladi — avval Qurayshning turli urugʻlarini zikr qilib.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: ‹Ва энг яқин қариндошларингизни (Аллоҳнинг азобидан) огоҳлантиринг› (Шуаро, 214) деган оят нозил бўлганда, Пайғамбар ﷺ (араб қабилаларини): «Эй Бани Фиҳр! Эй Бани Адий!» — деб чақира бошлади — аввал Қурайшнинг турли уруғларини зикр қилиб.

وَقَالَ لَنَا قَبِيصَةُ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="26" aya_start="214" aya_end="214"]{‏وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ‏}‏ جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَدْعُوهُمْ قَبَائِلَ قَبَائِلَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: ‹Va eng yaqin qarindoshlaringizni (Allohning azobidan) ogohlantiring› (Shuaro, 214) degan oyat nozil boʻlganda, Paygʻambar ﷺ har bir qabilani oʻz nomi bilan chaqira boshladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: ‹Ва энг яқин қариндошларингизни (Аллоҳнинг азобидан) огоҳлантиринг› (Шуаро, 214) деган оят нозил бўлганда, Пайғамбар ﷺ ҳар бир қабилани ўз номи билан чақира бошлади.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَجْوَدَ النَّاسِ، وَأَجْوَدُ مَا يَكُونُ فِي رَمَضَانَ، حِينَ يَلْقَاهُ جِبْرِيلُ، وَكَانَ جِبْرِيلُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ يَلْقَاهُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ، فَيُدَارِسُهُ الْقُرْآنَ فَلَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَجْوَدُ بِالْخَيْرِ مِنَ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ — odamlarning eng saxiysi edi va u Ramazonda — Jabroil u bilan uchrashganda — yanada saxiyroq boʻlardi. Jabroil Ramazon davomida har kecha u bilan uchrashar va u bilan Qurʼonni (takrorlab) koʻrib chiqardi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ — esadigan shamoldan ham saxiyroq boʻlardi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ — одамларнинг энг сахийси эди ва у Рамазонда — Жаброил у билан учрашганда — янада сахийроқ бўларди. Жаброил Рамазон давомида ҳар кеча у билан учрашар ва у билан Қуръонни (такрорлаб) кўриб чиқарди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ — эсадиган шамолдан ҳам сахийроқ бўларди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَسْدِلُ شَعَرَهُ، وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يَفْرُقُونَ رُءُوسَهُمْ فَكَانَ أَهْلُ الْكِتَابِ يَسْدِلُونَ رُءُوسَهُمْ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُحِبُّ مُوَافَقَةَ أَهْلِ الْكِتَابِ فِيمَا لَمْ يُؤْمَرْ فِيهِ بِشَىْءٍ، ثُمَّ فَرَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأْسَهُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ sochini (peshonasiga) tushirib qoʻyardi, kofirlar esa sochlarini (ikkiga) ajratardi. Kitob ahli (yahudiy va nasroniylar) ham sochlarini (peshonaga) tushirib qoʻyardi va Allohning Rasuli ﷺ — oʻziga boshqacha (koʻrsatma) berilmagan ishlarda — Kitob ahliga ergashishni yoqtirardi. Soʻng (keyinroq) Allohning Rasuli ﷺ sochini (ikkiga) ajratdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ сочини (пешонасига) тушириб қўярди, кофирлар эса сочларини (иккига) ажратарди. Китоб аҳли (яҳудий ва насронийлар) ҳам сочларини (пешонага) тушириб қўярди ва Аллоҳнинг Расули ﷺ — ўзига бошқача (кўрсатма) берилмаган ишларда — Китоб аҳлига эргашишни ёқтирарди. Сўнг (кейинроқ) Аллоҳнинг Расули ﷺ сочини (иккига) ажратди.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُخْتَارٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَى أَعْرَابِيٍّ ـ يَعُودُهُ ـ قَالَ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا دَخَلَ عَلَى مَرِيضٍ يَعُودُهُ قَالَ لاَ بَأْسَ طَهُورٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‏.‏ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ لاَ بَأْسَ طَهُورٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتَ طَهُورٌ كَلاَّ بَلْ هِيَ حُمَّى تَفُورُ ـ أَوْ تَثُورُ ـ عَلَى شَيْخٍ كَبِيرٍ، تُزِيرُهُ الْقُبُورَ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَنَعَمْ إِذًا ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ kasal bir badaviyni ziyorat qildi. Paygʻambar ﷺ bemorni ziyorat qilganda: «Zarari yoʻq! Alloh seni shifo bersin! Alloh seni shifo bersin!» — derdi. Bas, Paygʻambar ﷺ badaviyga: «Zarari yoʻq. Alloh seni shifo bersin!» — dedi. Badaviy: «Sen ‹Alloh meni shifo bersin› deysanmi? Yoʻq — chunki bu — keksa kishining (tanasida) qaynaydigan va uni qabrga olib boradigan isitmadir», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, unday boʻlsa, sen aytgandek boʻlsin», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ касал бир бадавийни зиёрат қилди. Пайғамбар ﷺ беморни зиёрат қилганда: «Зарари йўқ! Аллоҳ сени шифо берсин! Аллоҳ сени шифо берсин!» — дерди. Бас, Пайғамбар ﷺ бадавийга: «Зарари йўқ. Аллоҳ сени шифо берсин!» — деди. Бадавий: «Сен ‹Аллоҳ мени шифо берсин› дейсанми? Йўқ — чунки бу — кекса кишининг (танасида) қайнайдиган ва уни қабрга олиб борадиган иситмадир», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, ундай бўлса, сен айтгандек бўлсин», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي حُسَيْنٍ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَدِمَ مُسَيْلِمَةُ الْكَذَّابُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلَ يَقُولُ إِنْ جَعَلَ لِي مُحَمَّدٌ الأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ تَبِعْتُهُ‏.‏ وَقَدِمَهَا فِي بَشَرٍ كَثِيرٍ مِنْ قَوْمِهِ، فَأَقْبَلَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ ثَابِتُ بْنُ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ، وَفِي يَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قِطْعَةُ جَرِيدٍ، حَتَّى وَقَفَ عَلَى مُسَيْلِمَةَ فِي أَصْحَابِهِ فَقَالَ ‏"‏ لَوْ سَأَلْتَنِي هَذِهِ الْقِطْعَةَ مَا أَعْطَيْتُكَهَا، وَلَنْ تَعْدُوَ أَمْرَ اللَّهِ فِيكَ، وَلَئِنْ أَدْبَرْتَ لَيَعْقِرَنَّكَ اللَّهُ، وَإِنِّي لأَرَاكَ الَّذِي أُرِيتُ فِيكَ مَا رَأَيْتُ ‏"‏‏.‏ فَأَخْبَرَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَمَا أَنَا نَائِمٌ رَأَيْتُ فِي يَدَىَّ سِوَارَيْنِ مِنْ ذَهَبٍ، فَأَهَمَّنِي شَأْنُهُمَا، فَأُوحِيَ إِلَىَّ فِي الْمَنَامِ أَنِ انْفُخْهُمَا، فَنَفَخْتُهُمَا فَطَارَا فَأَوَّلْتُهُمَا كَذَّابَيْنِ يَخْرُجَانِ بَعْدِي ‏"‏‏.‏ فَكَانَ أَحَدُهُمَا الْعَنْسِيَّ وَالآخَرُ مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابَ صَاحِبَ الْيَمَامَةِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Musaylima al-Kazzob (yaʼni yolgʻonchi) Allohning Rasuli ﷺ ning hayotligida — oʻz qavmidan koʻplari bilan (Madinaga) kelib: «Agar Muhammad meni oʻzidan keyin (xalifa qilib) tayinlasa, men unga ergashaman», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ Sobit ibn Qays ibn Shams bilan birga uning oldiga bordi; va Allohning Rasuli ﷺ qoʻlida bir parcha xurmo bargini koʻtarib turardi. U Musaylima (va uning hamrohlari) oldida turib: «Agar sen mendan — mana shu (barg) parchasini (ham) — soʻrasang, men uni senga bermasdim. Sen — Alloh sen uchun belgilagan taqdirdan qochib qutula olmaysan. Agar sen Islomni rad etsang, Alloh seni halok qiladi. Men — sen, ehtimol, men tushimda koʻrgan oʻsha kishidirsan, deb oʻylayman», — dedi. Abu Hurayra menga aytdiki, Allohning Rasuli ﷺ: «Men uxlab yotganimda, (tushimda) qoʻlimda ikkita oltin bilaguzuk koʻrdim va bu meni juda tashvishga soldi. Soʻng tushimda menga — ularni puflab uchirish — (ilhom qilib) buyurildi; bas, men ularni puflab uchirdim va ular uchib ketdi. Men u ikki bilaguzukni — mendan keyin paydo boʻladigan ikki yolgʻonchining ramzi (deb) — taʼbir qildim. Bas, ulardan biri — al-Ansiy, ikkinchisi esa — Yamomadan boʻlgan Musaylima al-Kazzob edi», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мусайлима ал-Каззоб (яъни ёлғончи) Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг ҳаётлигида — ўз қавмидан кўплари билан (Мадинага) келиб: «Агар Муҳаммад мени ўзидан кейин (халифа қилиб) тайинласа, мен унга эргашаман», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Собит ибн Қайс ибн Шамс билан бирга унинг олдига борди; ва Аллоҳнинг Расули ﷺ қўлида бир парча хурмо баргини кўтариб турарди. У Мусайлима (ва унинг ҳамроҳлари) олдида туриб: «Агар сен мендан — мана шу (барг) парчасини (ҳам) — сўрасанг, мен уни сенга бермасдим. Сен — Аллоҳ сен учун белгилаган тақдирдан қочиб қутула олмайсан. Агар сен Исломни рад эцанг, Аллоҳ сени ҳалок қилади. Мен — сен, эҳтимол, мен тушимда кўрган ўша кишидирсан, деб ўйлайман», — деди. Абу Ҳурайра менга айтдики, Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Мен ухлаб ётганимда, (тушимда) қўлимда иккита олтин билагузук кўрдим ва бу мени жуда ташвишга солди. Сўнг тушимда менга — уларни пуфлаб учириш — (илҳом қилиб) буюрилди; бас, мен уларни пуфлаб учирдим ва улар учиб кетди. Мен у икки билагузукни — мендан кейин пайдо бўладиган икки ёлғончининг рамзи (деб) — таъбир қилдим. Бас, улардан бири — ал-Ансий, иккинчиси эса — Ямомадан бўлган Мусайлима ал-Каззоб эди», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ حَنْظَلَةَ بْنِ الْغَسِيلِ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ بِمِلْحَفَةٍ قَدْ عَصَّبَ بِعِصَابَةٍ دَسْمَاءَ، حَتَّى جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ النَّاسَ يَكْثُرُونَ وَيَقِلُّ الأَنْصَارُ، حَتَّى يَكُونُوا فِي النَّاسِ بِمَنْزِلَةِ الْمِلْحِ فِي الطَّعَامِ، فَمَنْ وَلِيَ مِنْكُمْ شَيْئًا يَضُرُّ فِيهِ قَوْمًا، وَيَنْفَعُ فِيهِ آخَرِينَ، فَلْيَقْبَلْ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَيَتَجَاوَزْ عَنْ مُسِيئِهِمْ ‏"‏‏.‏ فَكَانَ آخِرَ مَجْلِسٍ جَلَسَ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ oʻzining vafotiga (sabab boʻlgan) kasalligida — bir choyshabga oʻralgan, boshi yogʻli boylam (tasma) bilan bogʻlangan holda — (tashqariga) chiqdi. U minbarga oʻtirdi va Allohga hamd hamda sano aytib: «Endi soʻzga kelsak: odamlar koʻpayadi, ansorlar esa — taomdagi tuzdek boʻlib qolguncha — kamayadi. Bas, sizlardan kim — baʼzi odamlarga foyda yoki baʼzilarga zarar yetkaza oladigan — hokimiyatni (masʼuliyatni) oʻz qoʻliga olsa, u ularning (yaʼni ansorlarning) yaxshilarining ezguligini qabul qilsin va ularning yomonlik qilganlarining xatolarini kechirsin», — dedi. Bu — Paygʻambar ﷺ qatnashgan oxirgi yigʻin edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ ўзининг вафотига (сабаб бўлган) касаллигида — бир чойшабга ўралган, боши ёғли бойлам (тасма) билан боғланган ҳолда — (ташқарига) чиқди. У минбарга ўтирди ва Аллоҳга ҳамд ҳамда сано айтиб: «Энди сўзга келсак: одамлар кўпаяди, ансорлар эса — таомдаги туздек бўлиб қолгунча — камаяди. Бас, сизлардан ким — баъзи одамларга фойда ёки баъзиларга зарар етказа оладиган — ҳокимиятни (масъулиятни) ўз қўлига олса, у уларнинг (яъни ансорларнинг) яхшиларининг эзгулигини қабул қилсин ва уларнинг ёмонлик қилганларининг хатоларини кечирсин», — деди. Бу — Пайғамбар ﷺ қатнашган охирги йиғин эди.

حَدَّثَنِي خَلَفُ بْنُ خَالِدٍ الْقُرَشِيُّ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما أَنَّ الْقَمَرَ، انْشَقَّ فِي زَمَانِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.

Paygʻambar ﷺ zamonlarida oy boʻlindi.Пайғамбар ﷺ замонларида ой бўлинди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا مِنْ أُمَّتِي خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُ، أَبَا بَكْرٍ وَلَكِنْ أَخِي وَصَاحِبِي ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Agar men ummatimdan bir xalil (doʻst) tutadigan boʻlsam, albatta Abu Bakrni tutardim. Lekin u mening birodarim va sahbimdir», dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Агар мен умматимдан бир халил (дўст) тутадиган бўлсам, албатта Абу Бакрни тутардим. Лекин у менинг биродарим ва саҳбимдир», дедилар.

حَدَّثَنِي الْوَلِيدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي الْحُسَيْنِ الْمَكِّيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ إِنِّي لَوَاقِفٌ فِي قَوْمٍ، فَدَعَوُا اللَّهَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَقَدْ وُضِعَ عَلَى سَرِيرِهِ، إِذَا رَجُلٌ مِنْ خَلْفِي قَدْ وَضَعَ مِرْفَقَهُ عَلَى مَنْكِبِي، يَقُولُ رَحِمَكَ اللَّهُ، إِنْ كُنْتُ لأَرْجُو أَنْ يَجْعَلَكَ اللَّهُ مَعَ صَاحِبَيْكَ، لأَنِّي كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ كُنْتُ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، وَفَعَلْتُ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، وَانْطَلَقْتُ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ‏.‏ فَإِنْ كُنْتُ لأَرْجُو أَنْ يَجْعَلَكَ اللَّهُ مَعَهُمَا‏.‏ فَالْتَفَتُّ فَإِذَا هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ‏.‏

Men bir qavm orasida turgan edim, ular Umar ibn Xattob uchun (rahmat soʻrab) Allohga duo qilishar edi, u soʻrisining ustiga qoʻyilgan edi. Birdan ortimdan bir kishi tirsagini yelkamga qoʻyib: «Alloh senga rahmat qilsin! Men Allohning seni ikki sherigingning (Paygʻambar ﷺ va Abu Bakrning) yoniga (qabrga) qoʻyishini umid qilardim, chunki men koʻp marta Rasululloh ﷺ: ‹Men, Abu Bakr va Umar boʻldik›, ‹Men, Abu Bakr va Umar (shunday) qildik›, ‹Men, Abu Bakr va Umar bordik› deganlarini eshitardim. Shuning uchun men Allohning seni ular bilan (birga) qilishini umid qilardim», derdi. Men oʻgirilib qarasam, u Ali ibn Abu Tolib ekan.Мен бир қавм орасида турган эдим, улар Умар ибн Хаттоб учун (раҳмат сўраб) Аллоҳга дуо қилишар эди, у сўрисининг устига қўйилган эди. Бирдан ортимдан бир киши тирсагини елкамга қўйиб: «Аллоҳ сенга раҳмат қилсин! Мен Аллоҳнинг сени икки шеригингнинг (Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакрнинг) ёнига (қабрга) қўйишини умид қилардим, чунки мен кўп марта Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен, Абу Бакр ва Умар бўлдик›, ‹Мен, Абу Бакр ва Умар (шундай) қилдик›, ‹Мен, Абу Бакр ва Умар бордик› деганларини эшитардим. Шунинг учун мен Аллоҳнинг сени улар билан (бирга) қилишини умид қилардим», дерди. Мен ўгирилиб қарасам, у Али ибн Абу Толиб экан.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ وُضِعَ عُمَرُ عَلَى سَرِيرِهِ، فَتَكَنَّفَهُ النَّاسُ يَدْعُونَ وَيُصَلُّونَ قَبْلَ أَنْ يُرْفَعَ، وَأَنَا فِيهِمْ، فَلَمْ يَرُعْنِي إِلاَّ رَجُلٌ آخِذٌ مَنْكِبِي، فَإِذَا عَلِيٌّ فَتَرَحَّمَ عَلَى عُمَرَ، وَقَالَ مَا خَلَّفْتَ أَحَدًا أَحَبَّ إِلَىَّ أَنْ أَلْقَى اللَّهَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ مِنْكَ، وَايْمُ اللَّهِ، إِنْ كُنْتُ لأَظُنُّ أَنْ يَجْعَلَكَ اللَّهُ مَعَ صَاحِبَيْكَ، وَحَسِبْتُ أَنِّي كُنْتُ كَثِيرًا أَسْمَعُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ذَهَبْتُ أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، وَدَخَلْتُ أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، وَخَرَجْتُ أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ‏.‏

Umar soʻrisining ustiga qoʻyildi, odamlar uni koʻtarishdan oldin uning atrofini oʻrab, duo qilib, (janoza) namozini oʻqishar edi, men ham ular orasida edim. Birdan bir kishi yelkamni ushlagani meni seskantirdi, qarasam Ali ekan. U Umarga rahmat tilab: «Sen amaling kabi amal bilan Allohga roʻbaroʻ boʻlishni mendan koʻra suyukliroq qiladigan biror kishini ortingda qoldirmading. Allohga qasamki, men Allohni seni ikki sherigingning (Paygʻambar ﷺ va Abu Bakrning) yoniga qoʻyishini gumon qilardim, chunki men koʻp marta Paygʻambar ﷺ: ‹Men, Abu Bakr va Umar bordik›, ‹Men, Abu Bakr va Umar kirdik›, ‹Men, Abu Bakr va Umar chiqdik› deganlarini eshitardim», dedi.Умар сўрисининг устига қўйилди, одамлар уни кўтаришдан олдин унинг атрофини ўраб, дуо қилиб, (жаноза) намозини ўқишар эди, мен ҳам улар орасида эдим. Бирдан бир киши елкамни ушлагани мени сескантирди, қарасам Али экан. У Умарга раҳмат тилаб: «Сен амалинг каби амал билан Аллоҳга рўбарў бўлишни мендан кўра суюклироқ қиладиган бирор кишини ортингда қолдирмадинг. Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳни сени икки шеригингнинг (Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакрнинг) ёнига қўйишини гумон қилардим, чунки мен кўп марта Пайғамбар ﷺ: ‹Мен, Абу Бакр ва Умар бордик›, ‹Мен, Абу Бакр ва Умар кирдик›, ‹Мен, Абу Бакр ва Умар чиқдик› деганларини эшитардим», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ،، قَالَ ضَمَّنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى صَدْرِهِ وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ عَلِّمْهُ الْحِكْمَةَ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ meni koʻkraklariga bosib: «Allohim, unga hikmatni oʻrgat», dedilar.Пайғамбар ﷺ мени кўкракларига босиб: «Аллоҳим, унга ҳикматни ўргат», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْغَسِيلِ، سَمِعْتُ عِكْرِمَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَلَيْهِ مِلْحَفَةٌ، مُتَعَطِّفًا بِهَا عَلَى مَنْكِبَيْهِ، وَعَلَيْهِ عِصَابَةٌ دَسْمَاءُ حَتَّى جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ، أَيُّهَا النَّاسُ، فَإِنَّ النَّاسَ يَكْثُرُونَ وَتَقِلُّ الأَنْصَارُ، حَتَّى يَكُونُوا كَالْمِلْحِ فِي الطَّعَامِ، فَمَنْ وَلِيَ مِنْكُمْ أَمْرًا يَضُرُّ فِيهِ أَحَدًا أَوْ يَنْفَعُهُ، فَلْيَقْبَلْ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَيَتَجَاوَزْ عَنْ مُسِيئِهِمْ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ chiqdilar, ustlarida bir choyshab (yopinchiq) bor edi, uni yelkalariga oʻrab olgan edilar va boshlarida qora moyli bir tasma (salla) bor edi. To minbarga oʻtirgunlaricha (shu holatda keldilar), soʻng Allohga hamd va sano aytib: «Ammo baʼd, ey odamlar, albatta odamlar koʻpayadi, ansorlar esa kamayadi, hatto ular taomdagi tuzdek (oz) boʻlib qoladi. Bas, sizlardan kim biror ishga voliy boʻlib, unda kimgadir zarar yoki foyda yetkaza oladigan (mansabga ega) boʻlsa, ularning yaxshilik qiluvchisidan (yaxshiligini) qabul qilsin va yomonlik qiluvchisini avf etsin», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ чиқдилар, устларида бир чойшаб (ёпинчиқ) бор эди, уни елкаларига ўраб олган эдилар ва бошларида қора мойли бир тасма (салла) бор эди. То минбарга ўтиргунларича (шу ҳолатда келдилар), сўнг Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб: «Аммо баъд, эй одамлар, албатта одамлар кўпаяди, ансорлар эса камаяди, ҳатто улар таомдаги туздек (оз) бўлиб қолади. Бас, сизлардан ким бирор ишга волий бўлиб, унда кимгадир зарар ёки фойда етказа оладиган (мансабга эга) бўлса, уларнинг яхшилик қилувчисидан (яхшилигини) қабул қилсин ва ёмонлик қилувчисини авф эцин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنَ الْفُجُورِ فِي الأَرْضِ، وَكَانُوا يُسَمُّونَ الْمُحَرَّمَ صَفَرًا وَيَقُولُونَ إِذَا بَرَا الدَّبَرْ، وَعَفَا الأَثَرْ، حَلَّتِ الْعُمْرَةُ لِمَنِ اعْتَمَرْ‏.‏ قَالَ فَقَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ رَابِعَةً مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ وَأَمَرَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَىُّ الْحِلِّ قَالَ ‏"‏ الْحِلُّ كُلُّهُ ‏"‏‏.‏

Ular umrani haj oylarida (qilish)ni yer yuzidagi eng katta fujur (gunoh) deb hisoblar edilar va Muharramni Safar deb atar, hamda: ‹(Tuyaning) yagʻrini tuzalsa, (yoʻlovchilarning) izi koʻmilsa, umra (qilmoqchi boʻlgan) kishi uchun umra halol boʻladi› derdilar. (Rovi) aytdi: Rasululloh ﷺ va sahobalari toʻrtinchi (kuni) hajga niyat qilgan (talbiya aytgan) holda keldilar va Paygʻambar ﷺ ularga uni (niyatni) umraga aylantirishni buyurdilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, qaysi halollik (nimalar halol boʻladi)?» deyishdi. U zot: «Toʻliq halollik (hamma narsa)», dedilar.Улар умрани ҳаж ойларида (қилиш)ни ер юзидаги энг катта фужур (гуноҳ) деб ҳисоблар эдилар ва Муҳаррамни Сафар деб атар, ҳамда: ‹(Туянинг) яғрини тузалса, (йўловчиларнинг) изи кўмилса, умра (қилмоқчи бўлган) киши учун умра ҳалол бўлади› дердилар. (Рови) айтди: Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари тўртинчи (куни) ҳажга ният қилган (талбия айтган) ҳолда келдилар ва Пайғамбар ﷺ уларга уни (ниятни) умрага айлантиришни буюрдилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, қайси ҳалоллик (нималар ҳалол бўлади)?» дейишди. У зот: «Тўлиқ ҳалоллик (ҳамма нарса)», дедилар.

قَالَ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ، فِي الْجَاهِلِيَّةِ اسْقِنَا كَأْسًا دِهَاقًا‏.‏

(Ikrima) aytdi: Ibn Abbos: «Men otam johiliyatda: ‹Bizga toʻla bir jom ichir› deganini eshitdim», dedi.(Икрима) айтди: Ибн Аббос: «Мен отам жоҳилиятда: ‹Бизга тўла бир жом ичир› деганини эшитдим», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا قَطَنٌ أَبُو الْهَيْثَمِ، حَدَّثَنَا أَبُو يَزِيدَ الْمَدَنِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ إِنَّ أَوَّلَ قَسَامَةٍ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَفِينَا بَنِي هَاشِمٍ، كَانَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ اسْتَأْجَرَهُ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ فَخِذٍ أُخْرَى، فَانْطَلَقَ مَعَهُ فِي إِبِلِهِ، فَمَرَّ رَجُلٌ بِهِ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ قَدِ انْقَطَعَتْ عُرْوَةُ جُوَالِقِهِ فَقَالَ أَغِثْنِي بِعِقَالٍ أَشُدُّ بِهِ عُرْوَةَ جُوَالِقِي، لاَ تَنْفِرُ الإِبِلُ‏.‏ فَأَعْطَاهُ عِقَالاً، فَشَدَّ بِهِ عُرْوَةَ جُوَالِقِهِ، فَلَمَّا نَزَلُوا عُقِلَتِ الإِبِلُ إِلاَّ بَعِيرًا وَاحِدًا، فَقَالَ الَّذِي اسْتَأْجَرَهُ مَا شَأْنُ هَذَا الْبَعِيرِ لَمْ يُعْقَلْ مِنْ بَيْنِ الإِبِلِ قَالَ لَيْسَ لَهُ عِقَالٌ‏.‏ قَالَ فَأَيْنَ عِقَالُهُ قَالَ فَحَذَفَهُ بِعَصًا كَانَ فِيهَا أَجَلُهُ، فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ، فَقَالَ أَتَشْهَدُ الْمَوْسِمَ قَالَ مَا أَشْهَدُ، وَرُبَّمَا شَهِدْتُهُ‏.‏ قَالَ هَلْ أَنْتَ مُبْلِغٌ عَنِّي رِسَالَةً مَرَّةً مِنَ الدَّهْرِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَكُنْتَ إِذَا أَنْتَ شَهِدْتَ الْمَوْسِمَ فَنَادِ يَا آلَ قُرَيْشٍ‏.‏ فَإِذَا أَجَابُوكَ، فَنَادِ يَا آلَ بَنِي هَاشِمٍ‏.‏ فَإِنْ أَجَابُوكَ فَسَلْ عَنْ أَبِي طَالِبٍ، فَأَخْبِرْهُ أَنَّ فُلاَنًا قَتَلَنِي فِي عِقَالٍ، وَمَاتَ الْمُسْتَأْجَرُ، فَلَمَّا قَدِمَ الَّذِي اسْتَأْجَرَهُ أَتَاهُ أَبُو طَالِبٍ فَقَالَ مَا فَعَلَ صَاحِبُنَا قَالَ مَرِضَ، فَأَحْسَنْتُ الْقِيَامَ عَلَيْهِ، فَوَلِيتُ دَفْنَهُ‏.‏ قَالَ قَدْ كَانَ أَهْلَ ذَاكَ مِنْكَ‏.‏ فَمَكُثَ حِينًا، ثُمَّ إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِي أَوْصَى إِلَيْهِ أَنْ يُبْلِغَ عَنْهُ وَافَى الْمَوْسِمَ فَقَالَ يَا آلَ قُرَيْشٍ‏.‏ قَالُوا هَذِهِ قُرَيْشٌ‏.‏ قَالَ يَا آلَ بَنِي هَاشِمٍ‏.‏ قَالُوا هَذِهِ بَنُو هَاشِمٍ‏.‏ قَالَ أَيْنَ أَبُو طَالِبٍ قَالُوا هَذَا أَبُو طَالِبٍ‏.‏ قَالَ أَمَرَنِي فُلاَنٌ أَنْ أُبْلِغَكَ رِسَالَةً أَنَّ فُلاَنًا قَتَلَهُ فِي عِقَالٍ‏.‏ فَأَتَاهُ أَبُو طَالِبٍ فَقَالَ لَهُ اخْتَرْ مِنَّا إِحْدَى ثَلاَثٍ، إِنْ شِئْتَ أَنْ تُؤَدِّيَ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ، فَإِنَّكَ قَتَلْتَ صَاحِبَنَا، وَإِنْ شِئْتَ حَلَفَ خَمْسُونَ مِنْ قَوْمِكَ أَنَّكَ لَمْ تَقْتُلْهُ، فَإِنْ أَبَيْتَ قَتَلْنَاكَ بِهِ فَأَتَى قَوْمَهُ، فَقَالُوا نَحْلِفُ‏.‏ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ كَانَتْ تَحْتَ رَجُلٍ مِنْهُمْ قَدْ وَلَدَتْ لَهُ‏.‏ فَقَالَتْ يَا أَبَا طَالِبٍ أُحِبُّ أَنْ تُجِيزَ ابْنِي هَذَا بِرَجُلٍ مِنَ الْخَمْسِينَ وَلاَ تَصْبُرْ يَمِينَهُ حَيْثُ تُصْبَرُ الأَيْمَانُ‏.‏ فَفَعَلَ فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَقَالَ يَا أَبَا طَالِبٍ، أَرَدْتَ خَمْسِينَ رَجُلاً أَنْ يَحْلِفُوا مَكَانَ مِائَةٍ مِنَ الإِبِلِ، يُصِيبُ كُلَّ رَجُلٍ بَعِيرَانِ، هَذَانِ بَعِيرَانِ فَاقْبَلْهُمَا عَنِّي وَلاَ تَصْبُرْ يَمِينِي حَيْثُ تُصْبِرُ الأَيْمَانُ‏.‏ فَقَبِلَهُمَا، وَجَاءَ ثَمَانِيةٌ وَأَرْبَعُونَ فَحَلَفُوا‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، مَا حَالَ الْحَوْلُ وَمِنَ الثَّمَانِيَةِ وَأَرْبَعِينَ عَيْنٌ تَطْرِفُ‏.‏

Johiliyatdagi birinchi qasoma biz Bani Hoshimda boʻlgan edi: Bani Hoshimdan bir kishini Qurayshning boshqa bir tarmogʻidan boʻlgan bir kishi (xizmatga) yolladi. U (yollangan kishi) u bilan birga tuyalarida (yoʻlga) chiqdi. Yoʻlda Bani Hoshimdan bir kishi oʻtdi — uning xurjini (juvolaq) tutqichi uzilgan edi. U: «Menga bir tuyabogʻ (arqon) bilan yordam ber, juvolagimning tutqichini bogʻlay, tuyalar (yuksiz) qochib ketmasin», dedi. (Yollangan kishi) unga bir arqon berdi, u bilan juvolagining tutqichini bogʻladi. Ular (manzilga) tushganda, bitta tuyadan boshqa hamma tuya (oyogʻi) bogʻlandi. Uni yollagan kishi: «Bu tuyaga nima boʻldi, tuyalar orasida (faqat) shu bogʻlanmadi?» dedi. (Yollangan kishi:) «Uning arqoni yoʻq», dedi. (Xoʻjayin:) «Uning arqoni qani?» dedi va unga bir tayoq bilan (otib) urdi — unda uning ajali bor edi (oʻsha zarbada halok boʻldi). Yamanlik bir kishi uning yonidan oʻtdi. (Yollangan kishi:) «Sen mavsumda (hajda) hozir boʻlasanmi?» dedi. (Yamanlik:) «Hozir boʻlmasam kerak, balki baʼzan hozir boʻlarman», dedi. (Yollangan kishi:) «Sen umringda bir marta mendan bir xabarni yetkazasanmi?» dedi. (Yamanlik:) «Ha», dedi. (Yollangan kishi:) «Sen mavsumda hozir boʻlganingda: ‹Ey Quraysh xonadoni!› deb chaqir. Ular senga javob bersa: ‹Ey Bani Hoshim xonadoni!› deb chaqir. Ular senga javob bersa, Abu Tolibni soʻra va unga falonchi meni bir arqon (sabab) bilan oʻldirganini xabar ber», dedi. Soʻng yollangan kishi vafot etdi. Uni yollagan kishi (Makkaga) kelganda, Abu Tolib uning oldiga kelib: «Bizning hamrohimiz nima boʻldi?» dedi. (U:) «Kasal boʻldi, men unga yaxshi qarov qildim, soʻng uni dafn etdim», dedi. (Abu Tolib:) «Sendan shunga (yaxshilikka) loyiq edi», dedi. Bir muddat oʻtdi. Soʻng u (yollangan kishi) xabar yetkazishni vasiyat qilgan kishi mavsumga keldi va: «Ey Quraysh xonadoni!» dedi. Ular: «Mana Quraysh», deyishdi. U: «Ey Bani Hoshim xonadoni!» dedi. Ular: «Mana Bani Hoshim», deyishdi. U: «Abu Tolib qani?» dedi. Ular: «Mana Abu Tolib», deyishdi. U: «Falonchi menga bir xabarni yetkazishni buyurgan: falonchi uni bir arqon (sabab) bilan oʻldiribdi», dedi. Shunda Abu Tolib u (xoʻjayin)ning oldiga kelib: «Bizdan uchta (taklif)dan birini tanla: agar xohlasang, yuzta tuya ado et, chunki sen bizning hamrohimizni oʻldirding; agar xohlasang, qavmingdan ellik kishi sen uni oʻldirmaganingga qasam ichsin; bunga koʻnmasang, biz seni uning (qotili sifatida) oʻldiramiz», dedi. U qavmining oldiga keldi, ular: «Biz qasam ichamiz», deyishdi. Soʻng Bani Hoshimdan bir ayol — u (qotil qavmidan) bir kishining nikohida boʻlib, undan bola tuqqan edi — Abu Tolibning oldiga kelib: «Ey Abu Tolib, mana bu oʻgʻlimni ellik kishidan biri (oʻrnida) hisobga olib (ozod qilib), uning qasamini qasam ichiladigan joyda ichdirmasligingni istayman», dedi. U shunday qildi. Soʻng ulardan bir kishi uning oldiga kelib: «Ey Abu Tolib, sen yuzta tuya oʻrniga ellik kishining qasam ichishini istading, har bir kishiga ikki tuyadan toʻgʻri keladi. Mana bu ikki tuya, ularni mendan qabul qil va mening qasamimni qasam ichiladigan joyda ichdirma», dedi. U ikkovini (tuyani) qabul qildi. Soʻng qirq sakkiz kishi kelib qasam ichdi. Ibn Abbos aytdi: Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, yil aylanmasidan oʻsha qirq sakkiz kishidan koʻz qoqadigan (tirik) biror kishi qolmadi.Жоҳилиятдаги биринчи қасома биз Бани Ҳошимда бўлган эди: Бани Ҳошимдан бир кишини Қурайшнинг бошқа бир тармоғидан бўлган бир киши (хизматга) ёллади. У (ёлланган киши) у билан бирга туяларида (йўлга) чиқди. Йўлда Бани Ҳошимдан бир киши ўтди — унинг хуржини (жуволақ) тутқичи узилган эди. У: «Менга бир туябоғ (арқон) билан ёрдам бер, жуволагимнинг тутқичини боғлай, туялар (юксиз) қочиб кетмасин», деди. (Ёлланган киши) унга бир арқон берди, у билан жуволагининг тутқичини боғлади. Улар (манзилга) тушганда, битта туядан бошқа ҳамма туя (оёғи) боғланди. Уни ёллаган киши: «Бу туяга нима бўлди, туялар орасида (фақат) шу боғланмади?» деди. (Ёлланган киши:) «Унинг арқони йўқ», деди. (Хўжайин:) «Унинг арқони қани?» деди ва унга бир таёқ билан (отиб) урди — унда унинг ажали бор эди (ўша зарбада ҳалок бўлди). Яманлик бир киши унинг ёнидан ўтди. (Ёлланган киши:) «Сен мавсумда (ҳажда) ҳозир бўласанми?» деди. (Яманлик:) «Ҳозир бўлмасам керак, балки баъзан ҳозир бўларман», деди. (Ёлланган киши:) «Сен умрингда бир марта мендан бир хабарни етказасанми?» деди. (Яманлик:) «Ҳа», деди. (Ёлланган киши:) «Сен мавсумда ҳозир бўлганингда: ‹Эй Қурайш хонадони!› деб чақир. Улар сенга жавоб берса: ‹Эй Бани Ҳошим хонадони!› деб чақир. Улар сенга жавоб берса, Абу Толибни сўра ва унга фалончи мени бир арқон (сабаб) билан ўлдирганини хабар бер», деди. Сўнг ёлланган киши вафот этди. Уни ёллаган киши (Маккага) келганда, Абу Толиб унинг олдига келиб: «Бизнинг ҳамроҳимиз нима бўлди?» деди. (У:) «Касал бўлди, мен унга яхши қаров қилдим, сўнг уни дафн этдим», деди. (Абу Толиб:) «Сендан шунга (яхшиликка) лойиқ эди», деди. Бир муддат ўтди. Сўнг у (ёлланган киши) хабар етказишни васият қилган киши мавсумга келди ва: «Эй Қурайш хонадони!» деди. Улар: «Мана Қурайш», дейишди. У: «Эй Бани Ҳошим хонадони!» деди. Улар: «Мана Бани Ҳошим», дейишди. У: «Абу Толиб қани?» деди. Улар: «Мана Абу Толиб», дейишди. У: «Фалончи менга бир хабарни етказишни буюрган: фалончи уни бир арқон (сабаб) билан ўлдирибди», деди. Шунда Абу Толиб у (хўжайин)нинг олдига келиб: «Биздан учта (таклиф)дан бирини танла: агар хоҳласанг, юзта туя адо эт, чунки сен бизнинг ҳамроҳимизни ўлдирдинг; агар хоҳласанг, қавмингдан эллик киши сен уни ўлдирмаганингга қасам ичсин; бунга кўнмасанг, биз сени унинг (қотили сифатида) ўлдирамиз», деди. У қавмининг олдига келди, улар: «Биз қасам ичамиз», дейишди. Сўнг Бани Ҳошимдан бир аёл — у (қотил қавмидан) бир кишининг никоҳида бўлиб, ундан бола туққан эди — Абу Толибнинг олдига келиб: «Эй Абу Толиб, мана бу ўғлимни эллик кишидан бири (ўрнида) ҳисобга олиб (озод қилиб), унинг қасамини қасам ичиладиган жойда ичдирмаслигингни истайман», деди. У шундай қилди. Сўнг улардан бир киши унинг олдига келиб: «Эй Абу Толиб, сен юзта туя ўрнига эллик кишининг қасам ичишини истадинг, ҳар бир кишига икки туядан тўғри келади. Мана бу икки туя, уларни мендан қабул қил ва менинг қасамимни қасам ичиладиган жойда ичдирма», деди. У икковини (туяни) қабул қилди. Сўнг қирқ саккиз киши келиб қасам ичди. Ибн Аббос айтди: Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, йил айланмасидан ўша қирқ саккиз кишидан кўз қоқадиган (тирик) бирор киши қолмади.

وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ أَخْبَرَنَا عَمْرٌو، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الأَشَجِّ، أَنَّ كُرَيْبًا، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ حَدَّثَهُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَيْسَ السَّعْىُ بِبَطْنِ الْوَادِي بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سُنَّةً، إِنَّمَا كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَسْعَوْنَهَا وَيَقُولُونَ لاَ نُجِيزُ الْبَطْحَاءَ إِلاَّ شَدًّا

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Safo bilan Marva orasida vodiy ichida (jadal bilan) yugurish sunnat emas. Faqat johiliyat ahli unda yugurib: ‹Biz Bathoni faqat shiddat (yugurish) bilan kesib oʻtamiz› derdilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Сафо билан Марва орасида водий ичида (жадал билан) югуриш суннат эмас. Фақат жоҳилият аҳли унда югуриб: ‹Биз Батҳони фақат шиддат (югуриш) билан кесиб ўтамиз› дердилар», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أُنْزِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ ابْنُ أَرْبَعِينَ، فَمَكَثَثَلاَثَ عَشْرَةَ سَنَةً، ثُمَّ أُمِرَ بِالْهِجْرَةِ، فَهَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَمَكَثَ بِهَا عَشْرَ سِنِينَ، ثُمَّ تُوُفِّيَ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Rasululloh ﷺga (vahiy) qirq yoshlarida nozil qilindi. Soʻng (Makkada) oʻn uch yil turdilar, soʻng hijratga buyurildilar va Madinaga hijrat qildilar, unda oʻn yil turdilar, soʻng ﷺ vafot etdilar.Расулуллоҳ ﷺга (ваҳий) қирқ ёшларида нозил қилинди. Сўнг (Маккада) ўн уч йил турдилар, сўнг ҳижратга буюрилдилар ва Мадинага ҳижрат қилдилар, унда ўн йил турдилар, сўнг ﷺ вафот этдилар.