حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا الْمُثَنَّى، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا بَلَغَ أَبَا ذَرٍّ مَبْعَثُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأَخِيهِ ارْكَبْ إِلَى هَذَا الْوَادِي، فَاعْلَمْ لِي عِلْمَ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، يَأْتِيهِ الْخَبَرُ مِنَ السَّمَاءِ، وَاسْمَعْ مِنْ قَوْلِهِ، ثُمَّ ائْتِنِي. فَانْطَلَقَ الأَخُ حَتَّى قَدِمَهُ وَسَمِعَ مِنْ قَوْلِهِ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى أَبِي ذَرٍّ، فَقَالَ لَهُ رَأَيْتُهُ يَأْمُرُ بِمَكَارِمِ الأَخْلاَقِ، وَكَلاَمًا مَا هُوَ بِالشِّعْرِ. فَقَالَ مَا شَفَيْتَنِي مِمَّا أَرَدْتُ، فَتَزَوَّدَ وَحَمَلَ شَنَّةً لَهُ فِيهَا مَاءٌ حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ، فَأَتَى الْمَسْجِدَ، فَالْتَمَسَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ يَعْرِفُهُ، وَكَرِهَ أَنْ يَسْأَلَ عَنْهُ حَتَّى أَدْرَكَهُ بَعْضُ اللَّيْلِ، فَرَآهُ عَلِيٌّ فَعَرَفَ أَنَّهُ غَرِيبٌ. فَلَمَّا رَآهُ تَبِعَهُ، فَلَمْ يَسْأَلْ وَاحِدٌ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أَصْبَحَ، ثُمَّ احْتَمَلَ قِرْبَتَهُ وَزَادَهُ إِلَى الْمَسْجِدِ، وَظَلَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ وَلاَ يَرَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَمْسَى، فَعَادَ إِلَى مَضْجَعِهِ، فَمَرَّ بِهِ عَلِيٌّ فَقَالَ أَمَا نَالَ لِلرَّجُلِ أَنْ يَعْلَمَ مَنْزِلَهُ فَأَقَامَهُ، فَذَهَبَ بِهِ مَعَهُ لاَ يَسْأَلُ وَاحِدٌ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ عَنْ شَىْءٍ، حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمَ الثَّالِثِ، فَعَادَ عَلِيٌّ مِثْلَ ذَلِكَ، فَأَقَامَ مَعَهُ ثُمَّ قَالَ أَلاَ تُحَدِّثُنِي مَا الَّذِي أَقْدَمَكَ قَالَ إِنْ أَعْطَيْتَنِي عَهْدًا وَمِيثَاقًا لَتُرْشِدَنَّنِي فَعَلْتُ فَفَعَلَ فَأَخْبَرَهُ. قَالَ فَإِنَّهُ حَقٌّ وَهُوَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَإِذَا أَصْبَحْتَ فَاتْبَعْنِي، فَإِنِّي إِنْ رَأَيْتُ شَيْئًا أَخَافُ عَلَيْكَ قُمْتُ كَأَنِّي أُرِيقُ الْمَاءَ، فَإِنْ مَضَيْتُ فَاتْبَعْنِي حَتَّى تَدْخُلَ مَدْخَلِي. فَفَعَلَ، فَانْطَلَقَ يَقْفُوهُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَدَخَلَ مَعَهُ، فَسَمِعَ مِنْ قَوْلِهِ، وَأَسْلَمَ مَكَانَهُ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " ارْجِعْ إِلَى قَوْمِكَ، فَأَخْبِرْهُمْ حَتَّى يَأْتِيَكَ أَمْرِي ". قَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لأَصْرُخَنَّ بِهَا بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ، فَخَرَجَ حَتَّى أَتَى الْمَسْجِدَ فَنَادَى بِأَعْلَى صَوْتِهِ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ. ثُمَّ قَامَ الْقَوْمُ فَضَرَبُوهُ حَتَّى أَضْجَعُوهُ، وَأَتَى الْعَبَّاسُ فَأَكَبَّ عَلَيْهِ قَالَ وَيْلَكُمْ أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ مِنْ غِفَارٍ وَأَنَّ طَرِيقَ تِجَارِكُمْ إِلَى الشَّأْمِ فَأَنْقَذَهُ مِنْهُمْ، ثُمَّ عَادَ مِنَ الْغَدِ لِمِثْلِهَا، فَضَرَبُوهُ وَثَارُوا إِلَيْهِ، فَأَكَبَّ الْعَبَّاسُ عَلَيْهِ.
Abu Zarga Paygʻambar ﷺning mabʼasi (paygʻambar boʻlib yuborilgani) haqida xabar yetganda, u akasiga: «Mana bu vodiyga (Makkaga) borib, oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan, unga osmondan xabar (vahiy) keladigan deyilayotgan bu kishi haqida menga maʼlumot topib kel va uning soʻzidan eshit, soʻng menga kel», dedi. Akasi yoʻlga chiqib, u (Paygʻambar ﷺ)ning oldiga keldi va uning soʻzidan eshitdi, soʻng Abu Zarning oldiga qaytib: «Men uni goʻzal axloqlarga buyurayotganini va sheʼr boʻlmagan bir kalom (aytayotganini) koʻrdim», dedi. (Abu Zar:) «Sen meni istagan narsamdan shifolamading», dedi va ozuqa olib, ichida suv boʻlgan bir meshini koʻtarib, to Makkaga keldi. U masjidga kelib, Paygʻambar ﷺni izladi — ammo uni tanimasdi — va undan soʻrashni xush koʻrmadi, to kechaning bir qismi kirguncha. Uni Ali koʻrib, uning gʻarib (musofir) ekanini bildi. Uni koʻrgach, (Ali)ga ergashdi, ikkovidan biri ikkinchisidan biror narsa soʻramadi, to tong otguncha. Soʻng (Abu Zar) mesh va ozugʻini koʻtarib masjidga (qaytdi), oʻsha kuni (shunday) qoldi — Paygʻambar ﷺ uni koʻrmasdi — to kech kirguncha. U (yana) yotar joyiga qaytdi. Uning yonidan Ali oʻtib: «Bu kishiga oʻz manzilini bilish vaqti kelmadimi?» dedi va uni turgʻizib, oʻzi bilan olib ketdi — ikkovidan biri ikkinchisidan biror narsa soʻramadi. Uchinchi kun boʻlganda, Ali yana shunday qildi va uni oʻzi bilan oʻtkazdi, soʻng: «Seni nima (Makkaga) keltirganini menga aytmaysanmi?» dedi. (Abu Zar:) «Agar menga meni toʻgʻri yoʻlga boshlashingga ahd va vasiqa bersang, qilaman (aytaman)», dedi. (Ali) shunday qildi, u (Abu Zar) unga xabar berdi. (Ali:) «Albatta u haqdir va u Allohning Rasulidir ﷺ. Tong otganda, menga ergash. Agar men sen uchun xavfli biror narsa koʻrsam, goʻyo suv toʻkayotgandek turaman; agar (yoʻlda) davom etsam, menga ergash, to men kirgan joyga kirguningcha», dedi. (Abu Zar) shunday qildi va uning ortidan ergashib bordi, to u Paygʻambar ﷺning oldilariga kirdi, u ham u bilan kirdi. U (Paygʻambar ﷺning) soʻzidan eshitib, oʻsha joyda islom qabul qildi. Paygʻambar ﷺ unga: «Qavming oldiga qaytib, ularga (islomni) xabar ber, to mening (gʻalaba) ishim senga yetib kelguncha», dedilar. (Abu Zar:) «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men buni (kalimani) ularning (mushriklarning) orasida ovoz chiqarib aytaman», dedi va chiqib, masjidga keldi-da, baland ovozda: «Guvohlik beramanki, Allohdan boʻlak iloh yoʻq va Muhammad Allohning Rasulidir», deb nido qildi. Shunda qavm turib, uni urdi, to uni yiqitishdi. Abbos kelib, uning ustiga egildi (himoya qilib): «Sizlarga halokat boʻlsin! U Gʻifor (qabilasi)dan ekanini va sizlarning Shomga (boradigan) savdo yoʻlingiz (oʻsha tomonda) ekanini bilmaysizlarmi?» dedi va uni ulardan qutqardi. Soʻng u ertasi kuni yana shunga oʻxshashni (takror) qildi, ular uni (yana) urib, ustiga otildilar, Abbos esa (yana) uning ustiga egilib (himoya qildi).Абу Зарга Пайғамбар ﷺнинг мабъаси (пайғамбар бўлиб юборилгани) ҳақида хабар етганда, у акасига: «Мана бу водийга (Маккага) бориб, ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган, унга осмондан хабар (ваҳий) келадиган дейилаётган бу киши ҳақида менга маълумот топиб кел ва унинг сўзидан эшит, сўнг менга кел», деди. Акаси йўлга чиқиб, у (Пайғамбар ﷺ)нинг олдига келди ва унинг сўзидан эшитди, сўнг Абу Зарнинг олдига қайтиб: «Мен уни гўзал ахлоқларга буюраётганини ва шеър бўлмаган бир калом (айтаётганини) кўрдим», деди. (Абу Зар:) «Сен мени истаган нарсамдан шифоламадинг», деди ва озуқа олиб, ичида сув бўлган бир мешини кўтариб, то Маккага келди. У масжидга келиб, Пайғамбар ﷺни излади — аммо уни танимасди — ва ундан сўрашни хуш кўрмади, то кечанинг бир қисми киргунча. Уни Али кўриб, унинг ғариб (мусофир) эканини билди. Уни кўргач, (Али)га эргашди, икковидан бири иккинчисидан бирор нарса сўрамади, то тонг отгунча. Сўнг (Абу Зар) меш ва озуғини кўтариб масжидга (қайтди), ўша куни (шундай) қолди — Пайғамбар ﷺ уни кўрмасди — то кеч киргунча. У (яна) ётар жойига қайтди. Унинг ёнидан Али ўтиб: «Бу кишига ўз манзилини билиш вақти келмадими?» деди ва уни турғизиб, ўзи билан олиб кетди — икковидан бири иккинчисидан бирор нарса сўрамади. Учинчи кун бўлганда, Али яна шундай қилди ва уни ўзи билан ўтказди, сўнг: «Сени нима (Маккага) келтирганини менга айтмайсанми?» деди. (Абу Зар:) «Агар менга мени тўғри йўлга бошлашингга аҳд ва васиқа берсанг, қиламан (айтаман)», деди. (Али) шундай қилди, у (Абу Зар) унга хабар берди. (Али:) «Албатта у ҳақдир ва у Аллоҳнинг Расулидир ﷺ. Тонг отганда, менга эргаш. Агар мен сен учун хавфли бирор нарса кўрсам, гўё сув тўкаётгандек тураман; агар (йўлда) давом эцам, менга эргаш, то мен кирган жойга киргунингча», деди. (Абу Зар) шундай қилди ва унинг ортидан эргашиб борди, то у Пайғамбар ﷺнинг олдиларига кирди, у ҳам у билан кирди. У (Пайғамбар ﷺнинг) сўзидан эшитиб, ўша жойда ислом қабул қилди. Пайғамбар ﷺ унга: «Қавминг олдига қайтиб, уларга (исломни) хабар бер, то менинг (ғалаба) ишим сенга етиб келгунча», дедилар. (Абу Зар:) «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен буни (калимани) уларнинг (мушрикларнинг) орасида овоз чиқариб айтаман», деди ва чиқиб, масжидга келди-да, баланд овозда: «Гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расулидир», деб нидо қилди. Шунда қавм туриб, уни урди, то уни йиқитишди. Аббос келиб, унинг устига эгилди (ҳимоя қилиб): «Сизларга ҳалокат бўлсин! У Ғифор (қабиласи)дан эканини ва сизларнинг Шомга (борадиган) савдо йўлингиз (ўша томонда) эканини билмайсизларми?» деди ва уни улардан қутқарди. Сўнг у эртаси куни яна шунга ўхшашни (такрор) қилди, улар уни (яна) уриб, устига отилдилар, Аббос эса (яна) унинг устига эгилиб (ҳимоя қилди).
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، قَالَ حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما أَنَّ الْقَمَرَ، انْشَقَّ عَلَى زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.
Oy Rasululloh ﷺ zamonlarida (ikkiga) boʻlindi.Ой Расулуллоҳ ﷺ замонларида (иккига) бўлинди.
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرٌو، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى [quran sura="17" aya_start="60" aya_end="60"]{وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ} قَالَ هِيَ رُؤْيَا عَيْنٍ، أُرِيَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ. قَالَ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ قَالَ هِيَ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ.
Alloh taoloning: «Biz senga koʻrsatgan koʻrinishni odamlar uchun faqat bir sinov qildik...» (Isro surasi, 60) (oyati) haqida (Ibn Abbos) aytdi: «U koʻz bilan koʻrish (haqiqiy koʻrish) edi, Rasululloh ﷺga oʻzlari Baytul-Maqdisga sayr ettirilgan kecha koʻrsatilgan edi». «...va Qurʼondagi laʼnatlangan daraxt(ni ham)...» (degani haqida) u: «U zaqqum daraxtidir», dedi.Аллоҳ таолонинг: «Биз сенга кўрсатган кўринишни одамлар учун фақат бир синов қилдик...» (Исро сураси, 60) (ояти) ҳақида (Ибн Аббос) айтди: «У кўз билан кўриш (ҳақиқий кўриш) эди, Расулуллоҳ ﷺга ўзлари Байтул-Мақдисга сайр эттирилган кеча кўрсатилган эди». «...ва Қуръондаги лаънатланган дарахт(ни ҳам)...» (дегани ҳақида) у: «У заққум дарахтидир», деди.
حَدَّثَنَا مَطَرُ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بُعِثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَرْبَعِينَ سَنَةً، فَمَكُثَ بِمَكَّةَ ثَلاَثَ عَشْرَةَ سَنَةً يُوحَى إِلَيْهِ، ثُمَّ أُمِرَ بِالْهِجْرَةِ فَهَاجَرَ عَشْرَ سِنِينَ، وَمَاتَ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ.
Rasululloh ﷺ qirq yoshlarida (paygʻambar qilib) yuborildilar. Soʻng Makkada oʻn uch yil turdilar, u zotga vahiy kelar edi. Soʻng hijratga buyurildilar va oʻn yil hijratda (Madinada) boʻldilar, hamda oltmish uch yoshlarida vafot etdilar.Расулуллоҳ ﷺ қирқ ёшларида (пайғамбар қилиб) юборилдилар. Сўнг Маккада ўн уч йил турдилар, у зотга ваҳий келар эди. Сўнг ҳижратга буюрилдилар ва ўн йил ҳижратда (Мадинада) бўлдилар, ҳамда олтмиш уч ёшларида вафот этдилар.
حَدَّثَنِي مَطَرُ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَكَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ ثَلاَثَ عَشْرَةَ، وَتُوُفِّيَ وَهْوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ.
Rasululloh ﷺ Makkada oʻn uch (yil) turdilar va oltmish uch yoshlarida vafot etdilar.Расулуллоҳ ﷺ Маккада ўн уч (йил) турдилар ва олтмиш уч ёшларида вафот этдилар.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ،. وَأَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ وَهْوَ بِمِنًى، فِي آخِرِ حَجَّةٍ حَجَّهَا عُمَرُ، فَوَجَدَنِي، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ الْمَوْسِمَ يَجْمَعُ رَعَاعَ النَّاسِ، وَإِنِّي أَرَى أَنْ تُمْهِلَ حَتَّى تَقْدَمَ الْمَدِينَةَ، فَإِنَّهَا دَارُ الْهِجْرَةِ وَالسُّنَّةِ، وَتَخْلُصَ لأَهْلِ الْفِقْهِ وَأَشْرَافِ النَّاسِ وَذَوِي رَأْيِهِمْ. قَالَ عُمَرُ لأَقُومَنَّ فِي أَوَّلِ مَقَامٍ أَقُومُهُ بِالْمَدِينَةِ.
Abdurrahmon ibn Avf — Umar haj qilgan oxirgi hajda, Minoda ekanida — ahli oldiga qaytib, meni topdi. Abdurrahmon aytdi: Men: «Ey moʻminlar amiri, albatta mavsum (haj) (turli) avom-pastkash odamlarni (ham) yigʻadi. Men shu fikrdamanki, sen Madinaga yetib borguningcha kutib tursang (mulohazani keyinga qoldirsang); chunki u hijrat va sunnat yurtidir, (u yerda gaping) faqih (din olimi) kishilar, odamlarning ashroflari va aql-idrok egalariga sof (toʻgʻri) yetib boradi», dedim. Umar: «Albatta men Madinada turadigan birinchi maqomda (xutbada) shu (haqda) turaman (gapiraman)», dedi.Абдурраҳмон ибн Авф — Умар ҳаж қилган охирги ҳажда, Минода эканида — аҳли олдига қайтиб, мени топди. Абдурраҳмон айтди: Мен: «Эй мўминлар амири, албатта мавсум (ҳаж) (турли) авом-пасткаш одамларни (ҳам) йиғади. Мен шу фикрдаманки, сен Мадинага етиб боргунингча кутиб турсанг (мулоҳазани кейинга қолдирсанг); чунки у ҳижрат ва суннат юртидир, (у ерда гапинг) фақиҳ (дин олими) кишилар, одамларнинг ашрофлари ва ақл-идрок эгаларига соф (тўғри) етиб боради», дедим. Умар: «Албатта мен Мадинада турадиган биринчи мақомда (хутбада) шу (ҳақда) тураман (гапираман)», деди.
حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وَجَدَ الْيَهُودَ يَصُومُونَ عَاشُورَاءَ، فَسُئِلُوا عَنْ ذَلِكَ، فَقَالُوا هَذَا الْيَوْمُ الَّذِي أَظْفَرَ اللَّهُ فِيهِ مُوسَى وَبَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى فِرْعَوْنَ، وَنَحْنُ نَصُومُهُ تَعْظِيمًا لَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نَحْنُ أَوْلَى بِمُوسَى مِنْكُمْ ". ثُمَّ أَمَرَ بِصَوْمِهِ.
Paygʻambar ﷺ Madinaga kelganlarida, yahudlarni Oshuro (kuni) roʻza tutayotgan holda topdilar. Ular bu haqda soʻralganda: «Bu Alloh Musoni va Bani Isroilni Firʼavn ustidan gʻolib qilgan kundir, biz uni ulugʻlash uchun roʻza tutamiz», deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Biz Musoga sizlardan koʻra haqliroqmiz», dedilar va uni roʻza tutishni buyurdilar.Пайғамбар ﷺ Мадинага келганларида, яҳудларни Ошуро (куни) рўза тутаётган ҳолда топдилар. Улар бу ҳақда сўралганда: «Бу Аллоҳ Мусони ва Бани Исроилни Фиръавн устидан ғолиб қилган кундир, биз уни улуғлаш учун рўза тутамиз», дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Биз Мусога сизлардан кўра ҳақлироқмиз», дедилар ва уни рўза тутишни буюрдилар.
حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَسْدِلُ شَعْرَهُ، وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يَفْرُقُونَ رُءُوسَهُمْ، وَكَانَ أَهْلُ الْكِتَابِ يَسْدِلُونَ رُءُوسَهُمْ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُحِبُّ مُوَافَقَةَ أَهْلِ الْكِتَابِ فِيمَا لَمْ يُؤْمَرْ فِيهِ بِشَىْءٍ، ثُمَّ فَرَقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم رَأْسَهُ.
Paygʻambar ﷺ sochlarini (peshonalariga) tushirib (yoyib) qoʻyardilar, mushriklar esa boshlarini (sochlarini) ikkiga (oʻrtadan) ajratardilar, kitob ahli esa boshlarini (peshonaga) tushirib qoʻyardilar. Paygʻambar ﷺ oʻzlariga (Allohdan) biror narsa buyurilmagan ishlarda kitob ahliga muvofiq boʻlishni yoqtirardilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ boshlarini (sochlarini oʻrtadan) ajratdilar.Пайғамбар ﷺ сочларини (пешоналарига) тушириб (ёйиб) қўярдилар, мушриклар эса бошларини (сочларини) иккига (ўртадан) ажратардилар, китоб аҳли эса бошларини (пешонага) тушириб қўярдилар. Пайғамбар ﷺ ўзларига (Аллоҳдан) бирор нарса буюрилмаган ишларда китоб аҳлига мувофиқ бўлишни ёқтирардилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ бошларини (сочларини ўртадан) ажратдилар.
حَدَّثَنِي زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، جَزَّءُوهُ أَجْزَاءً، فَآمَنُوا بِبَعْضِهِ وَكَفَرُوا بِبَعْضِهِ. {يَعْنِي قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى [quran sura="15" aya_start="91" aya_end="91"]{الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ }
(Ibn Abbos) aytdi: «Ular kitob ahlidir, uni (Tavrotni) boʻlaklarga boʻlib, baʼzisiga iymon keltirib, baʼzisiga kufr keltirdilar» — yaʼni Alloh taoloning: «Qurʼonni boʻlak-boʻlak qilganlar...» (Hijr surasi, 91) (oyatini nazarda tutib aytdi).(Ибн Аббос) айтди: «Улар китоб аҳлидир, уни (Тавротни) бўлакларга бўлиб, баъзисига иймон келтириб, баъзисига куфр келтирдилар» — яъни Аллоҳ таолонинг: «Қуръонни бўлак-бўлак қилганлар...» (Ҳижр сураси, 91) (оятини назарда тутиб айтди).
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَوْشَبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ بَدْرٍ " اللَّهُمَّ أَنْشُدُكَ عَهْدَكَ وَوَعْدَكَ، اللَّهُمَّ إِنْ شِئْتَ لَمْ تُعْبَدْ ". فَأَخَذَ أَبُو بَكْرٍ بِيَدِهِ فَقَالَ حَسْبُكَ. فَخَرَجَ وَهْوَ يَقُولُ [quran sura="54" aya_start="45" aya_end="45"]{سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ}
Paygʻambar ﷺ Badr kuni: «Allohim, Sendan ahdingni va vaʼdangni soʻrayman. Allohim, agar Sen xohlasang (bularning halok boʻlishi bilan), (Yer yuzida) ibodat qilinmaysan», dedilar. Shunda Abu Bakr u zotning qoʻllaridan ushlab: «Senga shu (duo) yetar», dedi. U zot chiqarkan: «Bu jamoa albatta magʻlub boʻladi va ortga (qochib) buriladi» (Qamar surasi, 45) (oyatini) aytardilar.Пайғамбар ﷺ Бадр куни: «Аллоҳим, Сендан аҳдингни ва ваъдангни сўрайман. Аллоҳим, агар Сен хоҳласанг (буларнинг ҳалок бўлиши билан), (Ер юзида) ибодат қилинмайсан», дедилар. Шунда Абу Бакр у зотнинг қўлларидан ушлаб: «Сенга шу (дуо) етар», деди. У зот чиқаркан: «Бу жамоа албатта мағлуб бўлади ва ортга (қочиб) бурилади» (Қамар сураси, 45) (оятини) айтардилар.
حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْكَرِيمِ، أَنَّهُ سَمِعَ مِقْسَمًا، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ [quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} عَنْ بَدْرٍ، وَالْخَارِجُونَ، إِلَى بَدْرٍ.
(Ibn Abbos) «Moʻminlardan (uzrsiz uyda) oʻtirib qoluvchilar... teng emas» (Niso surasi, 95) (oyatini) — Badrdan (qolib) oʻtirib qolganlar bilan Badrga chiquvchilar (haqida deb) aytdi.(Ибн Аббос) «Мўминлардан (узрсиз уйда) ўтириб қолувчилар... тенг эмас» (Нисо сураси, 95) (оятини) — Бадрдан (қолиб) ўтириб қолганлар билан Бадрга чиқувчилар (ҳақида деб) айтди.
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرٌو، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما [quran sura="14" aya_start="28" aya_end="28"]{الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا} قَالَ هُمْ وَاللَّهِ كُفَّارُ قُرَيْشٍ. قَالَ عَمْرٌو هُمْ قُرَيْشٌ وَمُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم نِعْمَةُ اللَّهِ [quran sura="14" aya_start="28" aya_end="28"]{وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ } قَالَ النَّارَ يَوْمَ بَدْرٍ.
«Alloh neʼmatini kufrga (kufron bilan) almashtirganlar...» (Ibrohim surasi, 28) — (Ibn Abbos:) «Ular, Allohga qasamki, Qurayshning kofirlaridir», dedi. Amr: «Ular Quraysh, Muhammad ﷺ esa Allohning neʼmatidir», dedi. «...va oʻz qavmlarini halokat (boʻr) yurtiga tushirdilar» (degani haqida Ibn Abbos): «(U) Badr kuni(dagi) oʻtdir», dedi.«Аллоҳ неъматини куфрга (куфрон билан) алмаштирганлар...» (Иброҳим сураси, 28) — (Ибн Аббос:) «Улар, Аллоҳга қасамки, Қурайшнинг кофирларидир», деди. Амр: «Улар Қурайш, Муҳаммад ﷺ эса Аллоҳнинг неъматидир», деди. «...ва ўз қавмларини ҳалокат (бўр) юртига туширдилар» (дегани ҳақида Ибн Аббос): «(У) Бадр куни(даги) ўтдир», деди.
حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ يَوْمَ بَدْرٍ " هَذَا جِبْرِيلُ آخِذٌ بِرَأْسِ فَرَسِهِ ـ عَلَيْهِ أَدَاةُ الْحَرْبِ ".
Paygʻambar ﷺ Badr kuni: «Mana bu Jibril — otining boshidan ushlagan, ustida urush asbobi (qurol-yaroq) bor», dedilar.Пайғамбар ﷺ Бадр куни: «Мана бу Жибрил — отининг бошидан ушлаган, устида уруш асбоби (қурол-яроқ) бор», дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ خَبَّابٍ، أَنَّ أَبَا سَعِيدِ بْنِ مَالِكٍ الْخُدْرِيَّ ـ رضى الله عنه ـ قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ، فَقَدَّمَ إِلَيْهِ أَهْلُهُ لَحْمًا مِنْ لُحُومِ الأَضْحَى فَقَالَ مَا أَنَا بِآكِلِهِ حَتَّى أَسْأَلَ، فَانْطَلَقَ إِلَى أَخِيهِ لأُمِّهِ وَكَانَ بَدْرِيًّا قَتَادَةَ بْنِ النُّعْمَانِ فَسَأَلَهُ، فَقَالَ إِنَّهُ حَدَثَ بَعْدَكَ أَمْرٌ نَقْضٌ لِمَا كَانُوا يُنْهَوْنَ عَنْهُ مِنْ أَكْلِ لُحُومِ الأَضْحَى بَعْدَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ.
Abu Saʼid ibn Molik al-Xudriy (roziyallohu anhu) bir safardan keldi. Ahli unga qurbonlik goʻshtlaridan goʻsht keltirdi. U: «Soʻramagunimcha buni yemayman», dedi va onasi tomonidan boʻlgan akasi — u badrlik edi — Qatoda ibn Nuʼmonning oldiga borib soʻradi. U: «Sendan keyin bir ish boʻldiki, (avval) ular qaytarilgan — qurbonlik goʻshtlarini uch kundan keyin yeyish (taqiqi) bekor qilindi», dedi.Абу Саъид ибн Молик ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) бир сафардан келди. Аҳли унга қурбонлик гўштларидан гўшт келтирди. У: «Сўрамагунимча буни емайман», деди ва онаси томонидан бўлган акаси — у бадрлик эди — Қатода ибн Нуъмоннинг олдига бориб сўради. У: «Сендан кейин бир иш бўлдики, (аввал) улар қайтарилган — қурбонлик гўштларини уч кундан кейин ейиш (тақиқи) бекор қилинди», деди.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ،. حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَخِي، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَتِيقٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو طَلْحَةَ ـ رضى الله عنه ـ صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " لاَ تَدْخُلُ الْمَلاَئِكَةُ بَيْتًا فِيهِ كَلْبٌ وَلاَ صُورَةٌ ". يُرِيدُ التَّمَاثِيلَ الَّتِي فِيهَا الأَرْوَاحُ.
Paygʻambar ﷺ: «Farishtalar ichida it va surat (tasvir) boʻlgan uyga kirmaydi», dedilar — u (Abu Talha) ichida joni (ruhi) boʻlgan (jonzot) haykallarini nazarda tutadi.Пайғамбар ﷺ: «Фаришталар ичида ит ва сурат (тасвир) бўлган уйга кирмайди», дедилар — у (Абу Талҳа) ичида жони (руҳи) бўлган (жонзот) ҳайкалларини назарда тутади.
حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ ـ رضى الله عنهم ـ لَمَّا تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ لأَبِي بَكْرٍ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى إِخْوَانِنَا مِنَ الأَنْصَارِ. فَلَقِيَنَا مِنْهُمْ رَجُلاَنِ صَالِحَانِ شَهِدَا بَدْرًا. فَحَدَّثْتُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ هُمَا عُوَيْمُ بْنُ سَاعِدَةَ، وَمَعْنُ بْنُ عَدِيٍّ.
Paygʻambar ﷺ vafot etganlarida, men Abu Bakrga: «Bizni ansorlardan boʻlgan birodarlarimiz oldiga olib bor», dedim. Ulardan ikki solih kishi — Badrda qatnashganlar — bizga yoʻliqdi. Men buni Urva ibn Zubayrga aytganimda, u: «Ular Uvaym ibn Soida va Maʼn ibn Adiy edi», dedi.Пайғамбар ﷺ вафот этганларида, мен Абу Бакрга: «Бизни ансорлардан бўлган биродарларимиз олдига олиб бор», дедим. Улардан икки солиҳ киши — Бадрда қатнашганлар — бизга йўлиқди. Мен буни Урва ибн Зубайрга айтганимда, у: «Улар Увайм ибн Соида ва Маън ибн Адий эди», деди.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ " هَذَا جِبْرِيلُ آخِذٌ بِرَأْسِ فَرَسِهِ عَلَيْهِ أَدَاةُ الْحَرْبِ ".
Paygʻambar ﷺ Uhud kuni: «Mana bu Jibril otining boshidan ushlab turibdi, ustida urush asboblari (qurol-yarogʻi) bor», dedilar.Пайғамбар ﷺ Уҳуд куни: «Мана бу Жибрил отининг бошидан ушлаб турибди, устида уруш асбоблари (қурол-яроғи) бор», дедилар.
حَدَّثَنِي مَخْلَدُ بْنُ مَالِكٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى مَنْ قَتَلَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي سَبِيلِ اللَّهِ، اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى قَوْمٍ دَمَّوْا وَجْهَ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.
(Ibn Abbos:) «Paygʻambar ﷺ Alloh yoʻlida oʻldirgan kishiga Allohning gʻazabi qattiq boʻldi. Allohning paygʻambari ﷺning yuzini qonatgan qavmga (ham) Allohning gʻazabi qattiq boʻldi», dedi.(Ибн Аббос:) «Пайғамбар ﷺ Аллоҳ йўлида ўлдирган кишига Аллоҳнинг ғазаби қаттиқ бўлди. Аллоҳнинг пайғамбари ﷺнинг юзини қонатган қавмга (ҳам) Аллоҳнинг ғазаби қаттиқ бўлди», деди.
حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى مَنْ قَتَلَهُ نَبِيٌّ، اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى مَنْ دَمَّى وَجْهَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.
(Ibn Abbos:) «Paygʻambar oʻldirgan kishiga Allohning gʻazabi qattiq boʻldi. Rasululloh ﷺning yuzini qonatgan kishiga (ham) Allohning gʻazabi qattiq boʻldi», dedi.(Ибн Аббос:) «Пайғамбар ўлдирган кишига Аллоҳнинг ғазаби қаттиқ бўлди. Расулуллоҳ ﷺнинг юзини қонатган кишига (ҳам) Аллоҳнинг ғазаби қаттиқ бўлди», деди.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي الْحَكَمُ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رَضِيَ الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ ".
Paygʻambar ﷺ: «Men sabo (sharqiy shamol) bilan nusrat (gʻalaba) berildim, Od (qavmi) esa dabur (gʻarbiy shamol) bilan halok qilindi», dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Мен сабо (шарқий шамол) билан нусрат (ғалаба) берилдим, Од (қавми) эса дабур (ғарбий шамол) билан ҳалок қилинди», дедилар.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي الْحُسَيْنِ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ عَامِرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لاَ أَدْرِي أَنَهَى عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ كَانَ حَمُولَةَ النَّاسِ، فَكَرِهَ أَنْ تَذْهَبَ حَمُولَتُهُمْ، أَوْ حَرَّمَهُ فِي يَوْمِ خَيْبَرَ، لَحْمَ الْحُمُرِ الأَهْلِيَّةِ.
(Ibn Abbos aytdi:) Bilmaymanki, Rasululloh ﷺ uni (uy eshagi goʻshtini) — u odamlarning yuk ulovi boʻ lgani, ularning ulovi (kamayib) ketishini yoqtirmaganlari uchun — qaytardilarmi, yoki uni Xaybar kuni harom qildilarmi?(Ибн Аббос айтди:) Билмайманки, Расулуллоҳ ﷺ уни (уй эшаги гўштини) — у одамларнинг юк улови бў лгани, уларнинг улови (камайиб) кетишини ёқтирмаганлари учун — қайтардиларми, ёки уни Хайбар куни ҳаром қилдиларми?
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ـ هُوَ ابْنُ زَيْدٍ ـ عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ إِنَّهُ يَقْدَمُ عَلَيْكُمْ وَفْدٌ وَهَنَهُمْ حُمَّى يَثْرِبَ. وَأَمَرَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَرْمُلُوا الأَشْوَاطَ الثَّلاَثَةَ، وَأَنْ يَمْشُوا مَا بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ، وَلَمْ يَمْنَعْهُ أَنْ يَأْمُرَهُمْ أَنْ يَرْمُلُوا الأَشْوَاطَ كُلَّهَا إِلاَّ الإِبْقَاءُ عَلَيْهِمْ. وَزَادَ ابْنُ سَلَمَةَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ لَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِعَامِهِ الَّذِي اسْتَأْمَنَ قَالَ ارْمُلُوا لِيَرَى الْمُشْرِكُونَ قُوَّتَهُمْ، وَالْمُشْرِكُونَ مِنْ قِبَلِ قُعَيْقِعَانَ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ va sahobalari (Makkaga) keldilar. Mushriklar: «Sizlarga bir vafd (qavm) kelyapti — Yasrib (Madina) isitmasi ularni zaiflashtirgan (holda)», deyishdi. Paygʻambar ﷺ ularga (tavofda) uch ashvot (aylanish)da ramal qilishni (yelkani qoqib, tez yurishni), ikki rukn orasida (oddiy) yurishni buyurdilar. U zotni ularga barcha aylanishlarda ramal qilishni buyurishdan faqat ularga (mehribonlik bilan) saqlash (charchatmaslik) toʻsdi. Ibn Salama (Ayyubdan, Saʼid ibn Jubayrdan, Ibn Abbosdan) ziyoda qildi: Paygʻambar ﷺ omon (sulh) olgan oʻsha yili kelganlarida: «Ramal qilinglar — mushriklar sizlarning kuch-quvvatingizni koʻrsin», dedilar — mushriklar Quayqion tomondan (kuzatib turardilar).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари (Маккага) келдилар. Мушриклар: «Сизларга бир вафд (қавм) келяпти — Ясриб (Мадина) иситмаси уларни заифлаштирган (ҳолда)», дейишди. Пайғамбар ﷺ уларга (тавофда) уч ашвот (айланиш)да рамал қилишни (елкани қоқиб, тез юришни), икки рукн орасида (оддий) юришни буюрдилар. У зотни уларга барча айланишларда рамал қилишни буюришдан фақат уларга (меҳрибонлик билан) сақлаш (чарчатмаслик) тўсди. Ибн Салама (Айюбдан, Саъид ибн Жубайрдан, Ибн Аббосдан) зиёда қилди: Пайғамбар ﷺ омон (сулҳ) олган ўша йили келганларида: «Рамал қилинглар — мушриклар сизларнинг куч-қувватингизни кўрсин», дедилар — мушриклар Қуайқион томондан (кузатиб турардилар).
حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ إِنَّمَا سَعَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لِيُرِيَ الْمُشْرِكِينَ قُوَّتَهُ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Bayt(Kaʼba)ni (tavof qilib) va Safo bilan Marva orasida saʼy qilganlari — faqat mushriklarga oʻz kuch-quvvatini koʻrsatish uchun edi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ Байт(Каъба)ни (тавоф қилиб) ва Сафо билан Марва орасида саъй қилганлари — фақат мушрикларга ўз куч-қувватини кўрсатиш учун эди.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ تَزَوَّجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَيْمُونَةَ وَهْوَ مُحْرِمٌ، وَبَنَى بِهَا وَهْوَ حَلاَلٌ وَمَاتَتْ بِسَرِفَ.
(Ibn Abbos aytdi:) Paygʻambar ﷺ Maymunaga — u (zot) ehromda boʻ lgan holda — uylandilar va u bilan ehromdan chiqqan (halol boʻ lgan) holda (nikoh) qurdilar. U (Maymuna) Sarif (degan joy)da vafot etdi.(Ибн Аббос айтди:) Пайғамбар ﷺ Маймунага — у (зот) эҳромда бў лган ҳолда — уйландилар ва у билан эҳромдан чиққан (ҳалол бў лган) ҳолда (никоҳ) қурдилар. У (Маймуна) Сариф (деган жой)да вафот этди.
حَدَّثَنِي مَحْمُودٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنِي مَعْمَرٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي الزُّهْرِيُّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ فِي رَمَضَانَ مِنَ الْمَدِينَةِ، وَمَعَهُ عَشَرَةُ آلاَفٍ، وَذَلِكَ عَلَى رَأْسِ ثَمَانِ سِنِينَ وَنِصْفٍ مِنْ مَقْدَمِهِ الْمَدِينَةَ، فَسَارَ هُوَ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى مَكَّةَ، يَصُومُ وَيَصُومُونَ حَتَّى بَلَغَ الْكَدِيدَ ـ وَهْوَ مَاءٌ بَيْنَ عُسْفَانَ وَقُدَيْدٍ ـ أَفْطَرَ وَأَفْطَرُوا. قَالَ الزُّهْرِيُّ وَإِنَّمَا يُؤْخَذُ مِنْ أَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الآخِرُ فَالآخِرُ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ Ramazonda Madinadan chiqdilar — u zot bilan birga oʻn ming (kishi) bor edi — bu u zotning Madinaga kelganlaridan sakkiz yarim yil oʻtgach (boʻ ldi). U zot va u bilan boʻ lgan musulmonlar Makkaga (qarab) yurdilar — u zot roʻza tutar, ular ham roʻza tutar edilar — to Kadidga — u Usfon bilan Qudayd orasidagi suv — yetganlarida, u zot (roʻzani) ochdilar, ular ham ochishdi. Zuhriy aytdi: Rasululloh ﷺning ishidan (amalidan) faqat keyingisi — eng oxirgisi olinadi (eʼtiborga olinadi).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ Рамазонда Мадинадан чиқдилар — у зот билан бирга ўн минг (киши) бор эди — бу у зотнинг Мадинага келганларидан саккиз ярим йил ўтгач (бў лди). У зот ва у билан бў лган мусулмонлар Маккага (қараб) юрдилар — у зот рўза тутар, улар ҳам рўза тутар эдилар — то Кадидга — у Усфон билан Қудайд орасидаги сув — етганларида, у зот (рўзани) очдилар, улар ҳам очишди. Зуҳрий айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг ишидан (амалидан) фақат кейингиси — энг охиргиси олинади (эътиборга олинади).
حَدَّثَنِي عَيَّاشُ بْنُ الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي رَمَضَانَ إِلَى حُنَيْنٍ، وَالنَّاسُ مُخْتَلِفُونَ فَصَائِمٌ وَمُفْطِرٌ، فَلَمَّا اسْتَوَى عَلَى رَاحِلَتِهِ دَعَا بِإِنَاءٍ مِنْ لَبَنٍ أَوْ مَاءٍ، فَوَضَعَهُ عَلَى رَاحَتِهِ أَوْ عَلَى رَاحِلَتِهِ، ثُمَّ نَظَرَ إِلَى النَّاسِ فَقَالَ الْمُفْطِرُونَ لِلصُّوَّامِ أَفْطِرُوا.
(Ibn Abbos aytdi:) Paygʻambar ﷺ Ramazonda (Makka tomon) chiqdilar — odamlar har xil edi: roʻzador ham, roʻzasiz ham. U zot ulovlari ustiga oʻrnashganlarida, sut yoki suv (solingan) bir idish soʻrab, uni kaftlariga — yoki ulovlariga — qoʻ ydilar, soʻng odamlarga qaradilar. Shunda roʻzasizlar roʻzadorlarga: «(Roʻzani) ochinglar», deyishdi.(Ибн Аббос айтди:) Пайғамбар ﷺ Рамазонда (Макка томон) чиқдилар — одамлар ҳар хил эди: рўзадор ҳам, рўзасиз ҳам. У зот уловлари устига ўрнашганларида, сут ёки сув (солинган) бир идиш сўраб, уни кафтларига — ёки уловларига — қў йдилар, сўнг одамларга қарадилар. Шунда рўзасизлар рўзадорларга: «(Рўзани) очинглар», дейишди.
حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا قَدِمَ مَكَّةَ أَبَى أَنْ يَدْخُلَ الْبَيْتَ وَفِيهِ الآلِهَةُ، فَأَمَرَ بِهَا فَأُخْرِجَتْ، فَأُخْرِجَ صُورَةُ إِبْرَاهِيمَ، وَإِسْمَاعِيلَ فِي أَيْدِيهِمَا مِنَ الأَزْلاَمِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " قَاتَلَهُمُ اللَّهُ لَقَدْ عَلِمُوا مَا اسْتَقْسَمَا بِهَا قَطُّ ". ثُمَّ دَخَلَ الْبَيْتَ، فَكَبَّرَ فِي نَوَاحِي الْبَيْتِ، وَخَرَجَ وَلَمْ يُصَلِّ فِيهِ. تَابَعَهُ مَعْمَرٌ عَنْ أَيُّوبَ. وَقَالَ وُهَيْبٌ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ Makkaga kelganlarida, Baytga — ichida ilohlar (butlar) boʻ lgani holda — kirishdan bosh tortdilar. U zot (buyurib) ular(no) chiqartirdilar. Ibrohim va Ismoilning — qoʻ llarida azlam (fol oʻqlari) bilan (chizilgan) surati ham chiqarildi. Paygʻambar ﷺ: «Alloh ularni halok qilsin! Albatta ular ikkovi (Ibrohim va Ismoil) bular bilan hech qachon fol ochmaganini bilganlar», dedilar. Soʻng Baytga kirib, uning burchaklarida takbir aytdilar va chiqdilar — unda namoz oʻqimadilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ Маккага келганларида, Байтга — ичида илоҳлар (бутлар) бў лгани ҳолда — киришдан бош тортдилар. У зот (буюриб) улар(но) чиқартирдилар. Иброҳим ва Исмоилнинг — қў лларида азлам (фол ўқлари) билан (чизилган) сурати ҳам чиқарилди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ уларни ҳалок қилсин! Албатта улар иккови (Иброҳим ва Исмоил) булар билан ҳеч қачон фол очмаганини билганлар», дедилар. Сўнг Байтга кириб, унинг бурчакларида такбир айтдилар ва чиқдилар — унда намоз ўқимадилар.
حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ عُمَرُ يُدْخِلُنِي مَعَ أَشْيَاخِ بَدْرٍ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِمَ تُدْخِلُ هَذَا الْفَتَى مَعَنَا، وَلَنَا أَبْنَاءٌ مِثْلُهُ فَقَالَ إِنَّهُ مِمَّنْ قَدْ عَلِمْتُمْ. قَالَ فَدَعَاهُمْ ذَاتَ يَوْمٍ، وَدَعَانِي مَعَهُمْ قَالَ وَمَا رُئِيتُهُ دَعَانِي يَوْمَئِذٍ إِلاَّ لِيُرِيَهُمْ مِنِّي فَقَالَ مَا تَقُولُونَ [quran sura="110" aya_start="1" aya_end="2"]{إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ * وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ} حَتَّى خَتَمَ السُّورَةَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ أُمِرْنَا أَنْ نَحْمَدَ اللَّهَ وَنَسْتَغْفِرَهُ، إِذَا نُصِرْنَا وَفُتِحَ عَلَيْنَا. وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ نَدْرِي. أَوْ لَمْ يَقُلْ بَعْضُهُمْ شَيْئًا. فَقَالَ لِي يَا ابْنَ عَبَّاسٍ أَكَذَاكَ تَقُولُ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَمَا تَقُولُ قُلْتُ هُوَ أَجَلُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْلَمَهُ اللَّهُ لَهُ [quran sura="110" aya_start="1" aya_end="1"]{إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ} فَتْحُ مَكَّةَ، فَذَاكَ عَلاَمَةُ أَجَلِكَ [quran sura="110" aya_start="3" aya_end="3"]{فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا} قَالَ عُمَرُ مَا أَعْلَمُ مِنْهَا إِلاَّ مَا تَعْلَمُ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Umar meni Badr (ahli) keksalari bilan (majlisga) kiritardi. Ulardan baʼzilari: «Nega bu yigitni biz bilan kiritasan, holbuki bizning ham uning kabi oʻgʻillarimiz bor?» dedi. U (Umar): «Albatta u — siz biladigan (ilm ahlidan) kishidir», dedi. (Ibn Abbos) aytdi: Bir kuni u ularni chaqirdi va meni ular bilan (birga) chaqirdi. Men oʻsha kuni uni meni faqat ularga (ilmimni) koʻrsatish uchun chaqirganini koʻrdim (angladim). U: «‹Allohning nusrati va fath (gʻalaba) kelganida, va odamlarni... kirayotganini koʻrganingda›... (degan oyat haqida) nima deysizlar?» dedi — to surani xatm qildi. Ulardan baʼzilari: «Biz nusrat berilib, bizga fath boʻ lganida, Allohga hamd aytib, Undan magʻfirat soʻrashga buyurildik», dedi. Baʼzilari: «Bilmaymiz», dedi — yoki baʼzilari hech narsa demadi. U menga: «Ey Ibn Abbos, sen ham shunday deysanmi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «Boʻ lmasa nima deysan?» dedi. Men: «U — Rasululloh ﷺning ajali (vafoti)dir; Alloh uni u zotga bildirdi: ‹Allohning nusrati va fath kelganida› — (bu) Makka fathidir; ana shu — sening ajaling alomatidir; ‹bas, Robbinga hamd bilan tasbeh ayt va Undan magʻfirat soʻra; albatta U tavbani koʻp qabul qiluvchidir› (Nasr surasi, 1–3)», dedim. Umar: «Men undan (bu suradan) sen biladigandan boshqani bilmayman», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Умар мени Бадр (аҳли) кексалари билан (мажлисга) киритарди. Улардан баъзилари: «Нега бу йигитни биз билан киритасан, ҳолбуки бизнинг ҳам унинг каби ўғилларимиз бор?» деди. У (Умар): «Албатта у — сиз биладиган (илм аҳлидан) кишидир», деди. (Ибн Аббос) айтди: Бир куни у уларни чақирди ва мени улар билан (бирга) чақирди. Мен ўша куни уни мени фақат уларга (илмимни) кўрсатиш учун чақирганини кўрдим (англадим). У: «‹Аллоҳнинг нусрати ва фатҳ (ғалаба) келганида, ва одамларни... кираётганини кўрганингда›... (деган оят ҳақида) нима дейсизлар?» деди — то сурани хатм қилди. Улардан баъзилари: «Биз нусрат берилиб, бизга фатҳ бў лганида, Аллоҳга ҳамд айтиб, Ундан мағфират сўрашга буюрилдик», деди. Баъзилари: «Билмаймиз», деди — ёки баъзилари ҳеч нарса демади. У менга: «Эй Ибн Аббос, сен ҳам шундай дейсанми?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Бў лмаса нима дейсан?» деди. Мен: «У — Расулуллоҳ ﷺнинг ажали (вафоти)дир; Аллоҳ уни у зотга билдирди: ‹Аллоҳнинг нусрати ва фатҳ келганида› — (бу) Макка фатҳидир; ана шу — сенинг ажалинг аломатидир; ‹бас, Роббинга ҳамд билан тасбеҳ айт ва Ундан мағфират сўра; албатта У тавбани кўп қабул қилувчидир› (Наср сураси, 1–3)», дедим. Умар: «Мен ундан (бу сурадан) сен биладигандан бошқани билмайман», деди.
حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عَاصِمٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما قَالَ أَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ تِسْعَةَ عَشَرَ يَوْمًا يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Makkada oʻn toʻqqiz kun turib, ikki rakat (namoz) oʻqidilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ Маккада ўн тўққиз кун туриб, икки ракат (намоз) ўқидилар.
حَدَّثَنِي حِبَّانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ زَكَرِيَّاءَ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ حِينَ بَعَثَهُ إِلَى الْيَمَنِ " إِنَّكَ سَتَأْتِي قَوْمًا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَإِذَا جِئْتَهُمْ فَادْعُهُمْ إِلَى أَنْ يَشْهَدُوا أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، فَإِنْ هُمْ طَاعُوا لَكَ بِذَلِكَ فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ فَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، فَإِنْ هُمْ طَاعُوا لَكَ بِذَلِكَ، فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ فَرَضَ عَلَيْكُمْ صَدَقَةً، تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ، فَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ، فَإِنْ هُمْ طَاعُوا لَكَ بِذَلِكَ، فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ، وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ ". قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ {طَوَّعَتْ} طَاعَتْ وَأَطَاعَتْ لُغَةٌ، طِعْتُ وَطُعْتُ وَأَطَعْتُ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ Muoz ibn Jabalni Yamanga yuborayotganlarida unga: «Albatta sen ahli kitobdan bir qavm oldiga borasan. Ularning oldiga borganingda, ularni — Allohdan boshqa iloh yoʻq va Muhammad Allohning Rasuli — deb guvohlik berishga daʼvat qil. Agar ular senga shunda itoat qilsalar, ularga — Alloh ularga har kuni va kechasi besh vaqt namozni farz qilganini xabar ber. Agar ular senga shunda itoat qilsalar, ularga — Alloh ularga zakot (sadaqa)ni farz qilganini, u ularning boylaridan olinib, kambagʻallariga qaytarilishini xabar ber. Agar ular senga shunda itoat qilsalar, ularning mollaridan saralanganini (eng yaxshisini) olishdan ehtiyot boʻ l. Mazlumning (haqsiz xafa qilinganning) duosidan saqlan — chunki uning bilan Alloh orasida (toʻsiq) parda yoʻqdir», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ Муоз ибн Жабални Яманга юбораётганларида унга: «Албатта сен аҳли китобдан бир қавм олдига борасан. Уларнинг олдига борганингда, уларни — Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расули — деб гувоҳлик беришга даъват қил. Агар улар сенга шунда итоат қилсалар, уларга — Аллоҳ уларга ҳар куни ва кечаси беш вақт намозни фарз қилганини хабар бер. Агар улар сенга шунда итоат қилсалар, уларга — Аллоҳ уларга закот (садақа)ни фарз қилганини, у уларнинг бойларидан олиниб, камбағалларига қайтарилишини хабар бер. Агар улар сенга шунда итоат қилсалар, уларнинг молларидан сараланганини (энг яхшисини) олишдан эҳтиёт бў л. Мазлумнинг (ҳақсиз хафа қилинганнинг) дуосидан сақлан — чунки унинг билан Аллоҳ орасида (тўсиқ) парда йўқдир», дедилар.
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ قَدِمَ وَفْدُ عَبْدِ الْقَيْسِ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا هَذَا الْحَىَّ مِنْ رَبِيعَةَ، وَقَدْ حَالَتْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ كُفَّارُ مُضَرَ، فَلَسْنَا نَخْلُصُ إِلَيْكَ إِلاَّ فِي شَهْرٍ حَرَامٍ، فَمُرْنَا بِأَشْيَاءَ نَأْخُذُ بِهَا وَنَدْعُو إِلَيْهَا مَنْ وَرَاءَنَا. قَالَ " آمُرُكُمْ بِأَرْبَعٍ وَأَنْهَاكُمْ عَنْ أَرْبَعٍ، الإِيمَانِ بِاللَّهِ شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ـ وَعَقَدَ وَاحِدَةً ـ وَإِقَامِ الصَّلاَةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَأَنْ تُؤَدُّوا لِلَّهِ خُمْسَ مَا غَنِمْتُمْ، وَأَنْهَاكُمْ عَنِ الدُّبَّاءِ، وَالنَّقِيرِ وَالْحَنْتَمِ وَالْمُزَفَّتِ ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Abdul-Qays vafdi (vakillari) Paygʻambar ﷺning oldiga keldi va: «Ey Allohning Rasuli, biz — bu (qabila) Rabiʼadanmiz; biz bilan sening orangda Muzarning kofirlari (toʻsiq boʻ lib) turibdi; biz senga faqat harom (urush taqiqlangan) oyda yetib kela olamiz. Bizga — biz amal qiladigan va ortimizdagilarni (qarindoshlarimizni) daʼvat qiladigan — baʼzi narsalarni buyur», dedilar. U zot: «Sizlarga toʻrt (narsa)ni buyuraman va toʻrt (narsa)dan qaytaraman: Allohga iymon keltirishni — ‹Laa ilaaha illalloh› deb guvohlik berishni» — va (qoʻ li bilan) bittani (sanab) tugdi — «namozni toʻ liq oʻqishni, zakot berishni va oʻljadan beshdan birini Allohga ado etishingizni; sizlarni dubbo (qovoq idish), naqir (oʻ yib yasalgan yogʻoch idish), hantam (sopol koʻza) va muzaffat (smola surtilgan idish)dan (yaʼni bularda achitilgan ichimlikdan) qaytaraman», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Абдул-Қайс вафди (вакиллари) Пайғамбар ﷺнинг олдига келди ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, биз — бу (қабила) Рабиъаданмиз; биз билан сенинг орангда Музарнинг кофирлари (тўсиқ бў либ) турибди; биз сенга фақат ҳаром (уруш тақиқланган) ойда етиб кела оламиз. Бизга — биз амал қиладиган ва ортимиздагиларни (қариндошларимизни) даъват қиладиган — баъзи нарсаларни буюр», дедилар. У зот: «Сизларга тўрт (нарса)ни буюраман ва тўрт (нарса)дан қайтараман: Аллоҳга иймон келтиришни — ‹Лаа илааҳа иллаллоҳ› деб гувоҳлик беришни» — ва (қў ли билан) биттани (санаб) тугди — «намозни тў лиқ ўқишни, закот беришни ва ўлжадан бешдан бирини Аллоҳга адо этишингизни; сизларни дуббо (қовоқ идиш), нақир (ў йиб ясалган ёғоч идиш), ҳантам (сопол кўза) ва музаффат (смола суртилган идиш)дан (яъни буларда ачитилган ичимликдан) қайтараман», дедилар.
حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ عَبْدُ الْمَلِكِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ ـ هُوَ ابْنُ طَهْمَانَ ـ عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما قَالَ أَوَّلُ جُمُعَةٍ جُمِّعَتْ بَعْدَ جُمُعَةٍ جُمِّعَتْ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَسْجِدِ عَبْدِ الْقَيْسِ بِجُوَاثَى. يَعْنِي قَرْيَةً مِنَ الْبَحْرَيْنِ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺning masjidida oʻqilgan jumʼadan keyin oʻqilgan birinchi jumʼa — Bahrayndagi bir qishloq Juvosoda, Abdul-Qaysning masjidida (oʻqilgan jumʼa)dir.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺнинг масжидида ўқилган жумъадан кейин ўқилган биринчи жумъа — Баҳрайндаги бир қишлоқ Жувосода, Абдул-Қайснинг масжидида (ўқилган жумъа)дир.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي حُسَيْنٍ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَدِمَ مُسَيْلِمَةُ الْكَذَّابُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلَ يَقُولُ إِنْ جَعَلَ لِي مُحَمَّدٌ مِنْ بَعْدِهِ تَبِعْتُهُ. وَقَدِمَهَا فِي بَشَرٍ كَثِيرٍ مِنْ قَوْمِهِ، فَأَقْبَلَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ ثَابِتُ بْنُ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ، وَفِي يَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قِطْعَةُ جَرِيدٍ حَتَّى وَقَفَ عَلَى مُسَيْلِمَةَ فِي أَصْحَابِهِ، فَقَالَ " لَوْ سَأَلْتَنِي هَذِهِ الْقِطْعَةَ مَا أَعْطَيْتُكَهَا وَلَنْ تَعْدُوَ أَمْرَ اللَّهِ فِيكَ، وَلَئِنْ أَدْبَرْتَ لَيَعْقِرَنَّكَ اللَّهُ، وَإِنِّي لأَرَاكَ الَّذِي أُرِيتُ فِيهِ مَا رَأَيْتُ، وَهَذَا ثَابِتٌ يُجِيبُكَ عَنِّي ". ثُمَّ انْصَرَفَ عَنْهُ.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُ عَنْ قَوْلِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّكَ أُرَى الَّذِي أُرِيتُ فِيهِ مَا أُرِيتُ ". فَأَخْبَرَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ رَأَيْتُ فِي يَدَىَّ سِوَارَيْنِ مِنْ ذَهَبٍ، فَأَهَمَّنِي شَأْنُهُمَا، فَأُوحِيَ إِلَىَّ فِي الْمَنَامِ أَنِ انْفُخْهُمَا، فَنَفَخْتُهُمَا فَطَارَا فَأَوَّلْتُهُمَا كَذَّابَيْنِ يَخْرُجَانِ بَعْدِي، أَحَدُهُمَا الْعَنْسِيُّ، وَالآخَرُ مُسَيْلِمَةُ ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Musaylima Kazzob Rasululloh ﷺ davrida (Madinaga) keldi va: «Agar Muhammad oʻzidan keyin (hokimiyatni) menga bersa, men unga ergashaman», deya boshladi. U oʻz qavmidan koʻp kishi bilan keldi. Rasululloh ﷺ unga tomon — u zot bilan Sobit ibn Qays ibn Shammos, Rasululloh ﷺning qoʻ llarida bir parcha xurmo shoxi (boʻ lgan holda) — yurib keldilar, to Musaylimaning yonida, uning ashobi ichida toʻxtab: «Agar sen mendan mana shu parchani soʻraganingda ham, men uni senga bermas edim. Sen Allohning sen haqingdagi amrini (taqdirini) aslo oʻtib (chetlab) ketolmaysan. Agar sen yuz oʻgirsang, albatta Alloh seni halok qiladi. Men seni — (tushimda) men haqimda koʻrsatilgan narsa koʻrsatilgan oʻsha kishi (deb) gumon qilaman. Mana bu Sobit men tomondan senga javob beradi», dedilar, soʻng undan (oʻgirilib) ketdilar. Ibn Abbos aytdi: Men Rasululloh ﷺning ‹Sen — men haqimda koʻrsatilgan narsa koʻrsatilgan oʻsha kishisan› degan soʻzi haqida soʻradim. Abu Hurayra menga xabar berdiki, Rasululloh ﷺ: «Men uxlab yotgan paytimda, qoʻ llarimda oltindan ikki bilakuzuk koʻrdim; ularning holati meni tashvishga soldi; uyquda menga — ularni pufla — deb vahiy qilindi; men ularni pufladim, ular uchib ketdi. Men ularni — mendan keyin chiqadigan ikki kazzob (yolgʻonchi) — deb taʼbirladim: biri al-Ansiy, ikkinchisi Musaylima», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мусайлима Каззоб Расулуллоҳ ﷺ даврида (Мадинага) келди ва: «Агар Муҳаммад ўзидан кейин (ҳокимиятни) менга берса, мен унга эргашаман», дея бошлади. У ўз қавмидан кўп киши билан келди. Расулуллоҳ ﷺ унга томон — у зот билан Собит ибн Қайс ибн Шаммос, Расулуллоҳ ﷺнинг қў лларида бир парча хурмо шохи (бў лган ҳолда) — юриб келдилар, то Мусайлиманинг ёнида, унинг ашоби ичида тўхтаб: «Агар сен мендан мана шу парчани сўраганингда ҳам, мен уни сенга бермас эдим. Сен Аллоҳнинг сен ҳақингдаги амрини (тақдирини) асло ўтиб (четлаб) кетолмайсан. Агар сен юз ўгирсанг, албатта Аллоҳ сени ҳалок қилади. Мен сени — (тушимда) мен ҳақимда кўрсатилган нарса кўрсатилган ўша киши (деб) гумон қиламан. Мана бу Собит мен томондан сенга жавоб беради», дедилар, сўнг ундан (ўгирилиб) кетдилар. Ибн Аббос айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ‹Сен — мен ҳақимда кўрсатилган нарса кўрсатилган ўша кишисан› деган сўзи ҳақида сўрадим. Абу Ҳурайра менга хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ухлаб ётган пайтимда, қў лларимда олтиндан икки билакузук кўрдим; уларнинг ҳолати мени ташвишга солди; уйқуда менга — уларни пуфла — деб ваҳий қилинди; мен уларни пуфладим, улар учиб кетди. Мен уларни — мендан кейин чиқадиган икки каззоб (ёлғончи) — деб таъбирладим: бири ал-Ансий, иккинчиси Мусайлима», дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ حَدَّثَنِي شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَقَالَ، مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ امْرَأَةً، مِنْ خَثْعَمَ اسْتَفْتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَالْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ رَدِيفُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَسْتَوِيَ عَلَى الرَّاحِلَةِ، فَهَلْ يَقْضِي أَنْ أَحُجَّ عَنْهُ قَالَ " نَعَمْ ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Xasʼam (qabilasi)dan bir ayol Rasululloh ﷺdan Vidoʼ hajida fatvo soʻradi — Fazl ibn Abbos Rasululloh ﷺning ortlarida (ulovda) mingashgan edi. U: «Ey Allohning Rasuli, Allohning bandalariga (farz qilgan) haj farizasi otamga — ulovda (mahkam) oʻ tira olmaydigan, juda keksa chol boʻ lgan holda — yetdi; men uning oʻrniga haj qilsam (ado) boʻ ladimi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Хасъам (қабиласи)дан бир аёл Расулуллоҳ ﷺдан Видў ҳажида фатво сўради — Фазл ибн Аббос Расулуллоҳ ﷺнинг ортларида (уловда) мингашган эди. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳнинг бандаларига (фарз қилган) ҳаж фаризаси отамга — уловда (маҳкам) ў тира олмайдиган, жуда кекса чол бў лган ҳолда — етди; мен унинг ўрнига ҳаж қилсам (адо) бў ладими?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ،. وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، أَقْبَلَ يَسِيرُ عَلَى حِمَارٍ، وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَائِمٌ بِمِنًى فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ يُصَلِّي بِالنَّاسِ، فَسَارَ الْحِمَارُ بَيْنَ يَدَىْ بَعْضِ الصَّفِّ، ثُمَّ نَزَلَ عَنْهُ، فَصَفَّ مَعَ النَّاسِ.
(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, u bir eshak ustida yurib keldi — Rasululloh ﷺ Minoda Vidoʼ hajida odamlarga namoz oʻqitayotgan holda turgan edilar. Eshak safning bir qismi oldidan oʻtdi, soʻng u (Ibn Abbos) undan tushib, odamlar bilan safga turdi.(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, у бир эшак устида юриб келди — Расулуллоҳ ﷺ Минода Видў ҳажида одамларга намоз ўқитаётган ҳолда турган эдилар. Эшак сафнинг бир қисми олдидан ўтди, сўнг у (Ибн Аббос) ундан тушиб, одамлар билан сафга турди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَى كِسْرَى مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ السَّهْمِيِّ، فَأَمَرَهُ أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ الْبَحْرَيْنِ، فَدَفَعَهُ عَظِيمُ الْبَحْرَيْنِ إِلَى كِسْرَى، فَلَمَّا قَرَأَهُ مَزَّقَهُ ـ فَحَسِبْتُ أَنَّ ابْنَ الْمُسَيَّبِ قَالَ ـ فَدَعَا عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُمَزَّقُوا كُلَّ مُمَزَّقٍ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, Rasululloh ﷺ Kisroga oʻz maktubini Abdulloh ibn Huzofa as-Sahmiy bilan yubordilar va unga uni Bahrayn hokimiga berishni buyurdilar; Bahrayn hokimi uni Kisroga berdi. Kisro uni oʻqigach, uni yirtib tashladi. (Rovi:) Gumon qilamanki, Ibnul-Musayyab: «Rasululloh ﷺ ularning (ziyoniga) — butunlay parcha-parcha boʻ lishlarini — duo qildilar», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, Расулуллоҳ ﷺ Кисрога ўз мактубини Абдуллоҳ ибн Ҳузофа ас-Саҳмий билан юбордилар ва унга уни Баҳрайн ҳокимига беришни буюрдилар; Баҳрайн ҳокими уни Кисрога берди. Кисро уни ўқигач, уни йиртиб ташлади. (Рови:) Гумон қиламанки, Ибнул-Мусайяб: «Расулуллоҳ ﷺ уларнинг (зиёнига) — бутунлай парча-парча бў лишларини — дуо қилдилар», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَرْعَرَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ يُدْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ إِنَّ لَنَا أَبْنَاءً مِثْلَهُ. فَقَالَ إِنَّهُ مِنْ حَيْثُ تَعْلَمُ. فَسَأَلَ عُمَرُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ [quran sura="110" aya_start="1" aya_end="1"]{إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ} فَقَالَ أَجَلُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْلَمَهُ إِيَّاهُ، فَقَالَ مَا أَعْلَمُ مِنْهَا إِلاَّ مَا تَعْلَمُ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Umar ibnul-Xattob (roziyallohu anhu) Ibn Abbosni (oʻziga) yaqin qilardi. Abdurrahmon ibn Avf unga: «Bizning ham uning kabi oʻgʻillarimiz bor (nega faqat uni yaqin qilasan)?» dedi. U (Umar): «Albatta u — sen bilgan (ilm) tomondan (yaqin qilinadi)», dedi. Soʻng Umar Ibn Abbosdan bu oyat — ‹Allohning nusrati va fath kelganida...› (Nasr surasi, 1) haqida soʻradi. U: «(Bu) — Rasululloh ﷺning ajali (vafoti)dir, Alloh uni u zotga bildirdi», dedi. Umar: «Men undan (bu suradan) sen bilgan (maʼno)dan boshqani bilmayman», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Умар ибнул-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Ибн Аббосни (ўзига) яқин қиларди. Абдурраҳмон ибн Авф унга: «Бизнинг ҳам унинг каби ўғилларимиз бор (нега фақат уни яқин қиласан)?» деди. У (Умар): «Албатта у — сен билган (илм) томондан (яқин қилинади)», деди. Сўнг Умар Ибн Аббосдан бу оят — ‹Аллоҳнинг нусрати ва фатҳ келганида...› (Наср сураси, 1) ҳақида сўради. У: «(Бу) — Расулуллоҳ ﷺнинг ажали (вафоти)дир, Аллоҳ уни у зотга билдирди», деди. Умар: «Мен ундан (бу сурадан) сен билган (маъно)дан бошқани билмайман», деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَوْمُ الْخَمِيسِ وَمَا يَوْمُ الْخَمِيسِ اشْتَدَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَعُهُ فَقَالَ " ائْتُونِي أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَدًا ". فَتَنَازَعُوا، وَلاَ يَنْبَغِي عِنْدَ نَبِيٍّ تَنَازُعٌ، فَقَالُوا مَا شَأْنُهُ أَهَجَرَ اسْتَفْهِمُوهُ فَذَهَبُوا يَرُدُّونَ عَلَيْهِ. فَقَالَ " دَعُونِي فَالَّذِي أَنَا فِيهِ خَيْرٌ مِمَّا تَدْعُونِي إِلَيْهِ ". وَأَوْصَاهُمْ بِثَلاَثٍ قَالَ " أَخْرِجُوا الْمُشْرِكِينَ مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ، وَأَجِيزُوا الْوَفْدَ بِنَحْوِ مَا كُنْتُ أُجِيزُهُمْ ". وَسَكَتَ عَنِ الثَّالِثَةِ، أَوْ قَالَ فَنَسِيتُهَا.
(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Ibn Abbos: «Payshanba kuni! Payshanba kuni nimaligini (bilasizmi)?!» dedi (va yigʻladi). Rasululloh ﷺning ogʻrigʻi (kasalligi) kuchayganida, u zot: «Menga (narsa) keltiringlar, men sizlarga bir hujjat (xat) yozib beray — undan keyin aslo adashmaysizlar», dedilar. Shunda (hozir boʻ lganlar) tortishib ketdilar — holbuki paygʻambar oldida tortishish durust emas. Ular: «U zotga nima boʻ ldi? Alahsirab (gapni adashtirib) qoldilarmi? Undan (yana) soʻranglar», dedilar va u zotga (savolni) qaytara boshladilar. U zot: «Meni qoʻ yinglar; men (hozir) boʻ lgan (holat) sizlar meni daʼvat qilayotgan (narsa)dan yaxshiroqdir», dedilar. Soʻng ularga uch (narsa)ni vasiyat qildilar: «Mushriklarni Arab yarim orolidan chiqaringlar; vafd (vakil)larni — men ularni izom (mehmondoʻstlik bilan kuzatib) qilganimdek qilinglar», dedilar; uchinchisidan jim qoldilar — yoki: «Men uni unutdim», dedi (rovi).(Саъид ибн Жубайр айтди:) Ибн Аббос: «Пайшанба куни! Пайшанба куни нималигини (биласизми)?!» деди (ва йиғлади). Расулуллоҳ ﷺнинг оғриғи (касаллиги) кучайганида, у зот: «Менга (нарса) келтиринглар, мен сизларга бир ҳужжат (хат) ёзиб берай — ундан кейин асло адашмайсизлар», дедилар. Шунда (ҳозир бў лганлар) тортишиб кетдилар — ҳолбуки пайғамбар олдида тортишиш дуруст эмас. Улар: «У зотга нима бў лди? Алаҳсираб (гапни адаштириб) қолдиларми? Ундан (яна) сўранглар», дедилар ва у зотга (саволни) қайтара бошладилар. У зот: «Мени қў йинглар; мен (ҳозир) бў лган (ҳолат) сизлар мени даъват қилаётган (нарса)дан яхшироқдир», дедилар. Сўнг уларга уч (нарса)ни васият қилдилар: «Мушрикларни Араб ярим оролидан чиқаринглар; вафд (вакил)ларни — мен уларни изом (меҳмондўстлик билан кузатиб) қилганимдек қилинглар», дедилар; учинчисидан жим қолдилар — ёки: «Мен уни унутдим», деди (рови).
حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ الأَنْصَارِيُّ ـ وَكَانَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ أَحَدَ الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ تِيبَ عَلَيْهِمْ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ـ رضى الله عنه ـ خَرَجَ مِنْ عِنْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي وَجَعِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ، فَقَالَ النَّاسُ يَا أَبَا حَسَنٍ، كَيْفَ أَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَصْبَحَ بِحَمْدِ اللَّهِ بَارِئًا، فَأَخَذَ بِيَدِهِ عَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَقَالَ لَهُ أَنْتَ وَاللَّهِ بَعْدَ ثَلاَثٍ عَبْدُ الْعَصَا، وَإِنِّي وَاللَّهِ لأُرَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَوْفَ يُتَوَفَّى مِنْ وَجَعِهِ هَذَا، إِنِّي لأَعْرِفُ وُجُوهَ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عِنْدَ الْمَوْتِ، اذْهَبْ بِنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلْنَسْأَلْهُ فِيمَنْ هَذَا الأَمْرُ، إِنْ كَانَ فِينَا عَلِمْنَا ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ فِي غَيْرِنَا عَلِمْنَاهُ فَأَوْصَى بِنَا. فَقَالَ عَلِيٌّ إِنَّا وَاللَّهِ لَئِنْ سَأَلْنَاهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَنَعَنَاهَا لاَ يُعْطِينَاهَا النَّاسُ بَعْدَهُ، وَإِنِّي وَاللَّهِ لاَ أَسْأَلُهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.
(Abdulloh ibn Abbos xabar berdi)ki, Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺning oldidan — u zot vafot etgan oʻsha ogʻriqlari (kasallik) paytida — chiqdi. Odamlar: «Ey Abu Hasan, Rasululloh ﷺ qanday tongotdilar (qanday holda)?» dedi. U: «Alhamdulilloh, sogʻayib (yengillashib) tongotdilar», dedi. Abbos ibn Abdulmuttalib uning qoʻ lidan ushlab, unga: «Allohga qasamki, sen uch (kun)dan keyin (mirosdan mahrum) tayoq quli (xizmatkori) boʻ lasan! Allohga qasamki, men Rasululloh ﷺni shu ogʻriqlaridan vafot etadilar deb oʻylayman; men Abdulmuttalib (avlodi)ning yuzlarini oʻ lim paytida (qanday boʻ lishini) taniyman. Yur, Rasululloh ﷺning oldiga boraylik, undan bu (xilofat) ishi kimda boʻ lishini soʻraylik: agar u bizda boʻ lsa — buni bilamiz, agar boshqalarda boʻ lsa — uni (ham) bilamiz, u zot biz haqda vasiyat qilsinlar», dedi. Ali: «Allohga qasamki, agar biz uni Rasululloh ﷺdan soʻrasak-u, u zot uni bizdan man qilsalar, odamlar undan keyin uni bizga aslo bermas; men, Allohga qasamki, uni Rasululloh ﷺdan soʻramayman», dedi.(Абдуллоҳ ибн Аббос хабар берди)ки, Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺнинг олдидан — у зот вафот этган ўша оғриқлари (касаллик) пайтида — чиқди. Одамлар: «Эй Абу Ҳасан, Расулуллоҳ ﷺ қандай тонготдилар (қандай ҳолда)?» деди. У: «Алҳамдулиллоҳ, соғайиб (енгиллашиб) тонготдилар», деди. Аббос ибн Абдулмутталиб унинг қў лидан ушлаб, унга: «Аллоҳга қасамки, сен уч (кун)дан кейин (миросдан маҳрум) таёқ қули (хизматкори) бў ласан! Аллоҳга қасамки, мен Расулуллоҳ ﷺни шу оғриқларидан вафот этадилар деб ўйлайман; мен Абдулмутталиб (авлоди)нинг юзларини ў лим пайтида (қандай бў лишини) танийман. Юр, Расулуллоҳ ﷺнинг олдига борайлик, ундан бу (хилофат) иши кимда бў лишини сўрайлик: агар у бизда бў лса — буни биламиз, агар бошқаларда бў лса — уни (ҳам) биламиз, у зот биз ҳақда васият қилсинлар», деди. Али: «Аллоҳга қасамки, агар биз уни Расулуллоҳ ﷺдан сўрасак-у, у зот уни биздан ман қилсалар, одамлар ундан кейин уни бизга асло бермас; мен, Аллоҳга қасамки, уни Расулуллоҳ ﷺдан сўрамайман», деди.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ أَقْرَؤُنَا أُبَىٌّ، وَأَقْضَانَا عَلِيٌّ، وَإِنَّا لَنَدَعُ مِنْ قَوْلِ أُبَىٍّ، وَذَاكَ أَنَّ أُبَيًّا يَقُولُ لاَ أَدَعُ شَيْئًا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نَنْسَأْهَا}
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Umar (roziyallohu anhu): «Bizning eng (yaxshi) qoriimiz — Ubayy; eng (yaxshi) hukm chiqaruvchiimiz — Ali. Biz Ubayyning baʼzi soʻzini (qiroatini) tark etamiz; sababi Ubayy: ‹Men Rasululloh ﷺdan eshitgan biror narsani tark etmayman› deydi — holbuki Alloh taolo: ‹Biz qaysi bir oyatni nasx qilsak yoki uni (esdan) chiqarsak (undan yaxshirogʻini keltiramiz)› (Baqara surasi, 106) degan-ku (yaʼni baʼzi oyatlar mansux boʻ lgan)», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Умар (розияллоҳу анҳу): «Бизнинг энг (яхши) қориимиз — Убайй; энг (яхши) ҳукм чиқарувчиимиз — Али. Биз Убаййнинг баъзи сўзини (қироатини) тарк этамиз; сабаби Убайй: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бирор нарсани тарк этмайман› дейди — ҳолбуки Аллоҳ таоло: ‹Биз қайси бир оятни насх қилсак ёки уни (эсдан) чиқарсак (ундан яхшироғини келтирамиз)› (Бақара сураси, 106) деган-ку (яъни баъзи оятлар мансух бў лган)», деди.