Abdulloh ibn Mas'ud al-Hudaliy

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ النَّوْفَلِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّ أَبَا الطُّفَيْلِ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ، يَقُولُ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِمِثْلِ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan (boshqa isnod bilan) Amr ibn al-Horisning hadisi misli (kabi) rivoyat qilinadi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан (бошқа иснод билан) Амр ибн ал-Ҳориснинг ҳадиси мисли (каби) ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سُوَيْدٍ النَّخَعِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَمْسَى قَالَ ‏"‏ أَمْسَيْنَا وَأَمْسَى الْمُلْكُ لِلَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الْحَسَنُ فَحَدَّثَنِي الزُّبَيْدُ أَنَّهُ حَفِظَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ فِي هَذَا ‏"‏ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ اللَّهُمَّ أَسْأَلُكَ خَيْرَ هَذِهِ اللَّيْلَةِ وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ هَذِهِ اللَّيْلَةِ وَشَرِّ مَا بَعْدَهَا اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْكَسَلِ وَسُوءِ الْكِبَرِ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابٍ فِي النَّارِ وَعَذَابٍ فِي الْقَبْرِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ kech kirganda bunday der edilar: ‹Biz ham kechga kirdik, mulk ham Allohga (xos boʻlgan holda) kechga kirdi, hamd Allohga xosdir. Yagona Allohdan oʻzga iloh yoʻq, Uning sherigi yoʻq›». Hasan dedi: menga Zubayd hadis aytdiki, u buni Ibrohimdan (quyidagicha) yodlab olgan: «Mulk Unikidir, hamd Unikidir, U har narsaga qodirdir. Allohim! Men Sendan bu kechaning yaxshiligini soʻrayman va bu kechaning yomonligidan hamda undan keyingi (kechaning) yomonligidan Senga panoh soʻrayman. Allohim! Men Sendan dangasalikdan va qariligning yomonligidan panoh soʻrayman. Allohim! Men Sendan doʻzaxdagi azobdan va qabrdagi azobdan panoh soʻrayman».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ кеч кирганда бундай дер эдилар: ‹Биз ҳам кечга кирдик, мулк ҳам Аллоҳга (хос бўлган ҳолда) кечга кирди, ҳамд Аллоҳга хосдир. Ягона Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, Унинг шериги йўқ›». Ҳасан деди: менга Зубайд ҳадис айтдики, у буни Иброҳимдан (қуйидагича) ёдлаб олган: «Мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир. Аллоҳим! Мен Сендан бу кечанинг яхшилигини сўрайман ва бу кечанинг ёмонлигидан ҳамда ундан кейинги (кечанинг) ёмонлигидан Сенга паноҳ сўрайман. Аллоҳим! Мен Сендан дангасаликдан ва қарилигнинг ёмонлигидан паноҳ сўрайман. Аллоҳим! Мен Сендан дўзахдаги азобдан ва қабрдаги азобдан паноҳ сўрайман».

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا حَفْصٌ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَجَدَ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ بَعْدَ السَّلاَمِ وَالْكَلاَمِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ salom berib, (kishilar bilan) soʻzlashgandan keyin ikki sahv sajdasini qildilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ салом бериб, (кишилар билан) сўзлашгандан кейин икки саҳв саждасини қилдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ، يَقُولُ قُلْتُ لَهُ آنْتَ سَمِعْتَهُ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ نَعَمْ وَرَفَعَهُ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ أَحَدٌ أَغْيَرَ مِنَ اللَّهِ وَلِذَلِكَ حَرَّمَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلاَ أَحَدٌ أَحَبَّ إِلَيْهِ الْمَدْحُ مِنَ اللَّهِ وَلِذَلِكَ مَدَحَ نَفْسَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u zot uni (Paygʻambarga) marfuʼ qilib (shunday) dedi: «Allohdan koʻra gʻayratliroq hech kim yoʻq — shuning uchun U fahsh ishlarni, oshkorasini ham, yashirinini ham harom qilgan. Allohdan koʻra maqtovni sevadigan hech kim yoʻq — shuning uchun U Oʻzini maqtagan».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у зот уни (Пайғамбарга) марфуъ қилиб (шундай) деди: «Аллоҳдан кўра ғайратлироқ ҳеч ким йўқ — шунинг учун У фаҳш ишларни, ошкорасини ҳам, яширинини ҳам ҳаром қилган. Аллоҳдан кўра мақтовни севадиган ҳеч ким йўқ — шунинг учун У Ўзини мақтаган».

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مَالِكِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ أَحَدٌ أَحَبَّ إِلَيْهِ الْمَدْحُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ مَدَحَ نَفْسَهُ وَلَيْسَ أَحَدٌ أَغْيَرَ مِنَ اللَّهِ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ حَرَّمَ الْفَوَاحِشَ وَلَيْسَ أَحَدٌ أَحَبَّ إِلَيْهِ الْعُذْرُ مِنَ اللَّهِ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ أَنْزَلَ الْكِتَابَ وَأَرْسَلَ الرُّسُلَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dedilar: «Alloh azza va jalladan koʻra maqtovni sevadigan hech kim yoʻq — shuning uchun U Oʻzini maqtagan. Allohdan koʻra gʻayratliroq hech kim yoʻq — shuning uchun U fahsh ishlarni harom qilgan. Allohdan koʻra uzrni (kechirimni) sevadigan hech kim yoʻq — shuning uchun U Kitobni nozil qilgan va paygʻambarlarni yuborgan».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Аллоҳ азза ва жалладан кўра мақтовни севадиган ҳеч ким йўқ — шунинг учун У Ўзини мақтаган. Аллоҳдан кўра ғайратлироқ ҳеч ким йўқ — шунинг учун У фаҳш ишларни ҳаром қилган. Аллоҳдан кўра узрни (кечиримни) севадиган ҳеч ким йўқ — шунинг учун У Китобни нозил қилган ва пайғамбарларни юборган».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَأَبُو كَامِلٍ فُضَيْلُ بْنُ حُسَيْنٍ الْجَحْدَرِيُّ كِلاَهُمَا عَنْ يَزِيدَ، بْنِ زُرَيْعٍ - وَاللَّفْظُ لأَبِي كَامِلٍ - حَدَّثَنَا يَزِيدُ، حَدَّثَنَا التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ رَجُلاً، أَصَابَ مِنِ امْرَأَةٍ قُبْلَةً فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ لَهُ ذَلِكَ - قَالَ - فَنَزَلَتْ ‏{‏ أَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَىِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ‏}‏ قَالَ فَقَالَ الرَّجُلُ أَلِيَ هَذِهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ لِمَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: bir kishi bir ayolni oʻpib qoʻyibdi-da, soʻng Nabiy ﷺ ning oldilariga kelib, buni u zotga aytibdi. Shunda {Kunduzning ikki tarafida va kechaning (kunduzga) yaqin soatlarida namozni toʻkis ado et! Albatta, yaxshiliklar yomonliklarni ketkazadi. Bu — eslovchilar uchun eslatmadir} (Hud 114) (oyati) nozil boʻldi. Shunda u kishi: «Yo Rasululloh! Bu menga (xosmi)?» — dedi. U zot: «Ummatimdan kim shunga amal qilsa, oʻshanga (oiddir)», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: бир киши бир аёлни ўпиб қўйибди-да, сўнг Набий ﷺ нинг олдиларига келиб, буни у зотга айтибди. Шунда {Кундузнинг икки тарафида ва кечанинг (кундузга) яқин соатларида намозни тўкис адо эт! Албатта, яхшиликлар ёмонликларни кетказади. Бу — эсловчилар учун эслатмадир} (Ҳуд 114) (ояти) нозил бўлди. Шунда у киши: «Ё Расулуллоҳ! Бу менга (хосми)?» — деди. У зот: «Умматимдан ким шунга амал қилса, ўшанга (оиддир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، عَنْ أَبِيهِ، حَدَّثَنَا أَبُو عُثْمَانَ، عَنِ ابْنِ، مَسْعُودٍ أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ أَنَّهُ أَصَابَ مِنِ امْرَأَةٍ إِمَّا قُبْلَةً أَوْ مَسًّا بِيَدٍ أَوْ شَيْئًا كَأَنَّهُ يَسْأَلُ عَنْ كَفَّارَتِهَا - قَالَ - فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏.‏ ثُمَّ ذَكَرَ بِمِثْلِ حَدِيثِ يَزِيدَ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: bir kishi Nabiy ﷺ ning oldilariga kelib, bir ayolni — yo oʻpib qoʻyganini, yo qoʻli bilan teginib qoʻyganini, yoxud shunga oʻxshash bir narsa qilganini aytdi, goʻyo uning kafforatini soʻrayotgandek edi. Shunda Alloh azza va jalla (oyat) nozil qildi. — Soʻng Yazidning hadisi misli zikr qilindi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: бир киши Набий ﷺ нинг олдиларига келиб, бир аёлни — ё ўпиб қўйганини, ё қўли билан тегиниб қўйганини, ёхуд шунга ўхшаш бир нарса қилганини айтди, гўё унинг каффоратини сўраётгандек эди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла (оят) нозил қилди. — Сўнг Язиднинг ҳадиси мисли зикр қилинди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أَبِي، مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ اجْتَمَعَ عِنْدَ الْبَيْتِ ثَلاَثَةُ نَفَرٍ قُرَشِيَّانِ وَثَقَفِيٌّ أَوْ ثَقَفِيَّانِ وَقُرَشِيٌّ قَلِيلٌ فِقْهُ قُلُوبِهِمْ كَثِيرٌ شَحْمُ بُطُونِهِمْ فَقَالَ أَحَدُهُمْ أَتَرَوْنَ اللَّهَ يَسْمَعُ مَا نَقُولُ وَقَالَ الآخَرُ يَسْمَعُ إِنْ جَهَرْنَا وَلاَ يَسْمَعُ إِنْ أَخْفَيْنَا وَقَالَ الآخَرُ إِنْ كَانَ يَسْمَعُ إِذَا جَهَرْنَا فَهُوَ يَسْمَعُ إِذَا أَخْفَيْنَا ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلاَ أَبْصَارُكُمْ وَلاَ جُلُودُكُمْ‏}‏ الآيَةَ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Bayt (Kaʼba) yonida uch kishi toʻplandi: ikkitasi qurayshlik, biri saqafiy edi, yoki ikkitasi saqafiy, biri qurayshlik edi. Qalblarining anglashi oz, qorinlarining yogʻi koʻp edi. Ulardan biri: ‹Sizningcha, Alloh biz aytayotgan gapni eshitarmikan?› dedi. Boshqasi: ‹Agar baland ovozda gapirsak eshitadi, agar yashirib (pichirlab) gapirsak eshitmaydi›, dedi. Yana biri: ‹Agar baland ovozda gapirganimizda eshitadigan boʻlsa, demak yashirib gapirganimizda ham eshitadi›, dedi. Shunda Alloh azza va jalla: {Quloqlaringiz, koʻzlaringiz va terilaringiz ustingizdan guvohlik berishidan (qoʻrqib) yashirinmas edingiz} oyatini nozil qildi».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Байт (Каъба) ёнида уч киши тўпланди: иккитаси қурайшлик, бири сақафий эди, ёки иккитаси сақафий, бири қурайшлик эди. Қалбларининг англаши оз, қоринларининг ёғи кўп эди. Улардан бири: ‹Сизнингча, Аллоҳ биз айтаётган гапни эшитармикан?› деди. Бошқаси: ‹Агар баланд овозда гапирсак эшитади, агар яшириб (пичирлаб) гапирсак эшитмайди›, деди. Яна бири: ‹Агар баланд овозда гапирганимизда эшитадиган бўлса, демак яшириб гапирганимизда ҳам эшитади›, деди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла: {Қулоқларингиз, кўзларингиз ва териларингиз устингиздан гувоҳлик беришидан (қўрқиб) яширинмас эдингиз} оятини нозил қилди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ، حَدَّثَنَا فُضَيْلٌ، - يَعْنِي ابْنَ عِيَاضٍ - عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ جَاءَ حَبْرٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ أَوْ يَا أَبَا الْقَاسِمِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُمْسِكُ السَّمَوَاتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى إِصْبَعٍ وَالأَرَضِينَ عَلَى إِصْبَعٍ وَالْجِبَالَ وَالشَّجَرَ عَلَى إِصْبَعٍ وَالْمَاءَ وَالثَّرَى عَلَى إِصْبَعٍ وَسَائِرَ الْخَلْقِ عَلَى إِصْبَعٍ ثُمَّ يَهُزُّهُنَّ فَيَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ أَنَا الْمَلِكُ ‏.‏ فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَعَجُّبًا مِمَّا قَالَ الْحَبْرُ تَصْدِيقًا لَهُ ثُمَّ قَرَأَ ‏{‏ وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ‏}‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ huzurlariga bir yahudiy olim kelib: «Yo Muhammad, — yoki yo Abul-Qosim, — Alloh taolo qiyomat kuni osmonlarni bir barmoqqa, yerlarni bir barmoqqa, togʻlar va daraxtlarni bir barmoqqa, suv va tuproqni bir barmoqqa, qolgan barcha maxluqotni bir barmoqqa (joylab) ushlab turadi, soʻng ularni silkitib: ‹Men Podshohman, Men Podshohman›, deydi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ ul olim aytgan narsadan ajablanib, uni tasdiqlab kuldilar. Soʻng: {Ular Allohni haqqiga loyiq ulugʻlamadilar. Qiyomat kuni butun yer Uning qabzasida boʻlur, osmonlar esa Uning oʻng qoʻlida yigʻishtirilgan boʻlur. U pokdir va ular sherik qilayotgan narsalardan oliydir} (Zumar 67) oyatini oʻqidilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ҳузурларига бир яҳудий олим келиб: «Ё Муҳаммад, — ёки ё Абул-Қосим, — Аллоҳ таоло қиёмат куни осмонларни бир бармоққа, ерларни бир бармоққа, тоғлар ва дарахтларни бир бармоққа, сув ва тупроқни бир бармоққа, қолган барча махлуқотни бир бармоққа (жойлаб) ушлаб туради, сўнг уларни силкитиб: ‹Мен Подшоҳман, Мен Подшоҳман›, дейди», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ул олим айтган нарсадан ажабланиб, уни тасдиқлаб кулдилар. Сўнг: {Улар Аллоҳни ҳаққига лойиқ улуғламадилар. Қиёмат куни бутун ер Унинг қабзасида бўлур, осмонлар эса Унинг ўнг қўлида йиғиштирилган бўлур. У покдир ва улар шерик қилаётган нарсалардан олийдир} (Зумар 67) оятини ўқидилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ انْشَقَّ الْقَمَرُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِلْقَتَيْنِ فَسَتَرَ الْجَبَلُ فِلْقَةً وَكَانَتْ فِلْقَةٌ فَوْقَ الْجَبَلِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonida oy ikkiga boʻlinib, bir boʻlagini togʻ toʻsib turdi, bir boʻlagi esa togʻning ustida edi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohim, Sen guvoh boʻl!», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонида ой иккига бўлиниб, бир бўлагини тоғ тўсиб турди, бир бўлаги эса тоғнинг устида эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, Сен гувоҳ бўл!», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا وَقَالَ، عُثْمَانُ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ وَقَدْ وُكِّلَ بِهِ قَرِينُهُ مِنَ الْجِنِّ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَإِيَّاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَإِيَّاىَ إِلاَّ أَنَّ اللَّهَ أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمَ فَلاَ يَأْمُرُنِي إِلاَّ بِخَيْرٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan har biringizga jinlardan boʻlgan qarini biriktirib qoʻyilgan», dedilar. (Sahobalar): «Sizga ham-a, yo Rasululloh?» dedilar. (U zot): «Menga ham. Lekin Alloh menga uning ustidan yordam berdi, shuning uchun u (taslim boʻlib) musulmon boʻldi va meni faqat yaxshilikkagina buyuradi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ҳар бирингизга жинлардан бўлган қарини бириктириб қўйилган», дедилар. (Саҳобалар): «Сизга ҳам-а, ё Расулуллоҳ?» дедилар. (У зот): «Менга ҳам. Лекин Аллоҳ менга унинг устидан ёрдам берди, шунинг учун у (таслим бўлиб) мусулмон бўлди ва мени фақат яхшиликкагина буюради», дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ خَالِدٍ الْكَاهِلِيِّ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُؤْتَى بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لَهَا سَبْعُونَ أَلْفَ زِمَامٍ مَعَ كُلِّ زِمَامٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ يَجُرُّونَهَا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oʻsha kuni jahannam keltiriladi, uning yetmish ming jilovi boʻladi, har bir jilov bilan yetmish ming farishta uni tortib (keltiradi)», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ўша куни жаҳаннам келтирилади, унинг етмиш минг жилови бўлади, ҳар бир жилов билан етмиш минг фаришта уни тортиб (келтиради)», — дедилар.

حَدَّثَنِي يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّدَفِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو، بْنُ الْحَارِثِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ عَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ، قَالَ مَا كَانَ بَيْنَ إِسْلاَمِنَا وَبَيْنَ أَنْ عَاتَبَنَا اللَّهُ بِهَذِهِ الآيَةِ ‏{‏ أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ‏}‏ إِلاَّ أَرْبَعُ سِنِينَ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Bizning Islomni qabul qilishimiz bilan Allohning bizni mana shu {Iymon keltirganlarga, qalblari Allohning zikriga xushuʼ etish vaqti hali kelmadimi?} oyati bilan tanbeh berishi orasida toʻrt yildan boshqa (muddat) boʻlmadi», dedi.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Бизнинг Исломни қабул қилишимиз билан Аллоҳнинг бизни мана шу {Иймон келтирганларга, қалблари Аллоҳнинг зикрига хушуъ этиш вақти ҳали келмадими?} ояти билан танбеҳ бериши орасида тўрт йилдан бошқа (муддат) бўлмади», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ‏}‏ قَالَ كَانَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ أَسْلَمُوا وَكَانُوا يُعْبَدُونَ فَبَقِيَ الَّذِينَ كَانُوا يَعْبُدُونَ عَلَى عِبَادَتِهِمْ وَقَدْ أَسْلَمَ النَّفَرُ مِنَ الْجِنِّ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Alloh azza va jallaning: {Ana oʻshalar (mushriklar) duo qilib chaqirayotgan zotlarning oʻzlari ham qaysilari Rabbisiga yaqinroq boʻlish uchun Unga vasila (yaqinlik) izlamoqdalar} (Isro 57) degan soʻzi haqida dedi: «Jinlardan bir guruh musulmon boʻlgan edi, holbuki ularga ibodat qilinardi. Bas, ularga ibodat qilib turganlar oʻz ibodatlarida (davom etib) qoldilar, vaholanki jinlardan boʻlgan oʻsha guruh musulmon boʻlib boʻlgan edi».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Аллоҳ азза ва жалланинг: {Ана ўшалар (мушриклар) дуо қилиб чақираётган зотларнинг ўзлари ҳам қайсилари Раббисига яқинроқ бўлиш учун Унга васила (яқинлик) изламоқдалар} (Исро 57) деган сўзи ҳақида деди: «Жинлардан бир гуруҳ мусулмон бўлган эди, ҳолбуки уларга ибодат қилинарди. Бас, уларга ибодат қилиб турганлар ўз ибодатларида (давом этиб) қолдилар, ваҳоланки жинлардан бўлган ўша гуруҳ мусулмон бўлиб бўлган эди».

حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ الْعَبْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، ‏{‏ أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ‏}‏ قَالَ كَانَ نَفَرٌ مِنَ الإِنْسِ يَعْبُدُونَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ فَأَسْلَمَ النَّفَرُ مِنَ الْجِنِّ ‏.‏ وَاسْتَمْسَكَ الإِنْسُ بِعِبَادَتِهِمْ فَنَزَلَتْ ‏{‏ أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ‏}‏ وَحَدَّثَنِيهِ بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ - عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: {Ana oʻshalar duo qilib chaqirayotgan zotlarning oʻzlari ham Rabbisiga vasila izlamoqdalar}. U dedi: «Insonlardan bir guruh jinlardan boʻlgan bir guruhga ibodat qilar edilar. Bas, jinlardan boʻlgan oʻsha guruh musulmon boʻldi-yu, insonlar ularga ibodat qilishda davom etdilar. Shunda: {Ana oʻshalar duo qilib chaqirayotgan zotlarning oʻzlari ham Rabbisiga vasila izlamoqdalar} — (oyati) nozil boʻldi».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: {Ана ўшалар дуо қилиб чақираётган зотларнинг ўзлари ҳам Раббисига васила изламоқдалар}. У деди: «Инсонлардан бир гуруҳ жинлардан бўлган бир гуруҳга ибодат қилар эдилар. Бас, жинлардан бўлган ўша гуруҳ мусулмон бўлди-ю, инсонлар уларга ибодат қилишда давом этдилар. Шунда: {Ана ўшалар дуо қилиб чақираётган зотларнинг ўзлари ҳам Раббисига васила изламоқдалар} — (ояти) нозил бўлди».

وَحَدَّثَنِي حَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ الزِّمَّانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ، مَسْعُودٍ ‏{‏ أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ‏}‏ قَالَ نَزَلَتْ فِي نَفَرٍ مِنَ الْعَرَبِ كَانُوا يَعْبُدُونَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ فَأَسْلَمَ الْجِنِّيُّونَ وَالإِنْسُ الَّذِينَ كَانُوا يَعْبُدُونَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ فَنَزَلَتْ ‏{‏ أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ‏}‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: {Ana oʻshalar duo qilib chaqirayotgan zotlarning oʻzlari ham Rabbisiga vasila izlamoqdalar}. U dedi: «Bu (oyat) arablardan jinlardan boʻlgan bir guruhga ibodat qilib turgan bir guruh haqida nozil boʻldi. Bas, jinlar musulmon boʻldilar, ularga ibodat qilib turgan insonlar esa (buni) sezmas edilar. Shunda: {Ana oʻshalar duo qilib chaqirayotgan zotlarning oʻzlari ham Rabbisiga vasila izlamoqdalar} — (oyati) nozil boʻldi».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: {Ана ўшалар дуо қилиб чақираётган зотларнинг ўзлари ҳам Раббисига васила изламоқдалар}. У деди: «Бу (оят) араблардан жинлардан бўлган бир гуруҳга ибодат қилиб турган бир гуруҳ ҳақида нозил бўлди. Бас, жинлар мусулмон бўлдилар, уларга ибодат қилиб турган инсонлар эса (буни) сезмас эдилар. Шунда: {Ана ўшалар дуо қилиб чақираётган зотларнинг ўзлари ҳам Раббисига васила изламоқдалар} — (ояти) нозил бўлди».

وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنِي عَبْدَةُ، بْنُ أَبِي لُبَابَةَ عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ بِئْسَمَا لِلرَّجُلِ أَنْ يَقُولَ نَسِيتُ سُورَةَ كَيْتَ وَكَيْتَ أَوْ نَسِيتُ آيَةَ كَيْتَ وَكَيْتَ بَلْ هُوَ نُسِّيَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ni shunday deganlarini eshitdim: «Kishining: ‹Falon-falon surani unutdim›, yo: ‹Falon-falon oyatni unutdim›, deyishi qanchalik yomon. Aksincha, u (oʻzi unutmadi, balki) unuttirildi», dedilar.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ни шундай деганларини эшитдим: «Кишининг: ‹Фалон-фалон сурани унутдим›, ё: ‹Фалон-фалон оятни унутдим›, дейиши қанчалик ёмон. Аксинча, у (ўзи унутмади, балки) унуттирилди», дедилар.

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي وَمُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ حَسَدَ إِلاَّ فِي اثْنَتَيْنِ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً فَسَلَّطَهُ عَلَى هَلَكَتِهِ فِي الْحَقِّ وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ حِكْمَةً فَهُوَ يَقْضِي بِهَا وَيُعَلِّمُهَا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Faqat ikki narsada hasad (havas) qilsa boʻladi: Alloh mol ato etgan, uni haq yoʻlida sarflashga musallat qilingan kishi; va Alloh hikmat ato etgan, u bilan hukm chiqaruvchi va uni oʻrgatuvchi kishi», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Фақат икки нарсада ҳасад (ҳавас) қилса бўлади: Аллоҳ мол ато этган, уни ҳақ йўлида сарфлашга мусаллат қилинган киши; ва Аллоҳ ҳикмат ато этган, у билан ҳукм чиқарувчи ва уни ўргатувчи киши», — дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَسْتَنْجُوا بِالرَّوْثِ وَلاَ بِالْعِظَامِ فَإِنَّهُ زَادُ إِخْوَانِكُمْ مِنَ الْجِنِّ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَسَلْمَانَ وَجَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَغَيْرُهُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ كَانَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْجِنِّ - الْحَدِيثَ بِطُولِهِ - فَقَالَ الشَّعْبِيُّ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَسْتَنْجُوا بِالرَّوْثِ وَلاَ بِالْعِظَامِ فَإِنَّهُ زَادُ إِخْوَانِكُمْ مِنَ الْجِنِّ ‏"‏ ‏.‏ وَكَأَنَّ رِوَايَةَ إِسْمَاعِيلَ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ رضى الله عنهما ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Tezak va suyaklar bilan istinjo qilmanglar; chunki ular jinlardan boʻlgan birodarlaringizning ozuqasidir», dedilar. Bu bobda Abu Hurayra, Salmon, Jobir va Ibn Umardan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadisni Ismoil ibn Ibrohim va boshqalar Dovud ibn Abu Hinddan, (u) ash-Shaʼbiydan, (u) Alqamadan, (u) Abdullohdan — u Paygʻambar ﷺ bilan «laylatul-jinn» (jinlar kechasi)da birga boʻlgani haqidagi hadisni toʻliq holda — rivoyat qilishgan; soʻng ash-Shaʼbiy: «Paygʻambar ﷺ: ‹Tezak va suyaklar bilan istinjo qilmanglar, chunki ular jinlardan boʻlgan birodarlaringizning ozuqasidir›, dedilar», degan. Goʻyo Ismoilning rivoyati Hafs ibn Gʻiyosning rivoyatidan sahihroqqa oʻxshaydi. Ilm ahli nazdida shu hadis bilan amal qilinadi. Bu bobda Jobir va Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan ham (rivoyatlar bor).Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тезак ва суяклар билан истинжо қилманглар; чунки улар жинлардан бўлган биродарларингизнинг озуқасидир», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Салмон, Жобир ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Исмоил ибн Иброҳим ва бошқалар Довуд ибн Абу Ҳинддан, (у) аш-Шаъбийдан, (у) Алқамадан, (у) Абдуллоҳдан — у Пайғамбар ﷺ билан «лайлатул-жинн» (жинлар кечаси)да бирга бўлгани ҳақидаги ҳадисни тўлиқ ҳолда — ривоят қилишган; сўнг аш-Шаъбий: «Пайғамбар ﷺ: ‹Тезак ва суяклар билан истинжо қилманглар, чунки улар жинлардан бўлган биродарларингизнинг озуқасидир›, дедилар», деган. Гўё Исмоилнинг ривояти Ҳафс ибн Ғиёснинг ривоятидан саҳиҳроққа ўхшайди. Илм аҳли наздида шу ҳадис билан амал қилинади. Бу бобда Жобир ва Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам (ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي فَزَارَةَ، عَنْ أَبِي زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ سَأَلَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا فِي إِدَاوَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ نَبِيذٌ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ تَمْرَةٌ طَيِّبَةٌ وَمَاءٌ طَهُورٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَتَوَضَّأَ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي زَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَأَبُو زَيْدٍ رَجُلٌ مَجْهُولٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ لاَ يُعْرَفُ لَهُ رِوَايَةٌ غَيْرُ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوُضُوءَ بِالنَّبِيذِ مِنْهُمْ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُتَوَضَّأُ بِالنَّبِيذِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنِ ابْتُلِيَ رَجُلٌ بِهَذَا فَتَوَضَّأَ بِالنَّبِيذِ وَتَيَمَّمَ أَحَبُّ إِلَىَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَوْلُ مَنْ يَقُولُ لاَ يُتَوَضَّأُ بِالنَّبِيذِ أَقْرَبُ إِلَى الْكِتَابِ وَأَشْبَهُ لأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ‏:‏ ‏"‏فإِن لَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Nabiy ﷺ mendan: «Idishingda nima bor?» deb soʻradilar. Men: «Nabiz», dedim. Shunda u zot: «Pokiza xurmo va tahoratli suv (ekan)», dedilar. (Roviy) aytdi: Soʻng u zot undan tahorat oldilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis faqat Abu Zayddan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan (qilinib) rivoyat qilingan. Abu Zayd esa hadis ahli nazdida majhul (notanish) kishi boʻlib, bu hadisdan boshqa rivoyati maʼlum emas. Baʼzi ilm ahli nabiz bilan tahorat olish (joiz) qarashida boʻlganlar, ular orasida Sufyon Savriy va boshqalar bor. Baʼzi ilm ahli esa: Nabiz bilan tahorat olinmaydi, dedilar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ishoq aytdi: Agar bir kishi bunga (suvsiz qolishga) duch kelsa, nabiz bilan ham tahorat olib, tayammum ham qilgani men uchun yoqimliroqdir. Abu Iso aytdi: «Nabiz bilan tahorat olinmaydi», deguvchining soʻzi Kitobga (Qurʼonga) yaqinroq va mosroqdir. Chunki Alloh taolo: {Agar suv topmasangiz, pokiza tuproq bilan tayammum qiling}, dedi. (Maida 6)Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Набий ﷺ мендан: «Идишингда нима бор?» деб сўрадилар. Мен: «Набиз», дедим. Шунда у зот: «Покиза хурмо ва таҳоратли сув (экан)», дедилар. (Ровий) айтди: Сўнг у зот ундан таҳорат олдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис фақат Абу Зайддан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан (қилиниб) ривоят қилинган. Абу Зайд эса ҳадис аҳли наздида мажҳул (нотаниш) киши бўлиб, бу ҳадисдан бошқа ривояти маълум эмас. Баъзи илм аҳли набиз билан таҳорат олиш (жоиз) қарашида бўлганлар, улар орасида Суфён Саврий ва бошқалар бор. Баъзи илм аҳли эса: Набиз билан таҳорат олинмайди, дедилар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ишоқ айтди: Агар бир киши бунга (сувсиз қолишга) дуч келса, набиз билан ҳам таҳорат олиб, таяммум ҳам қилгани мен учун ёқимлироқдир. Абу Исо айтди: «Набиз билан таҳорат олинмайди», дегувчининг сўзи Китобга (Қуръонга) яқинроқ ва мосроқдир. Чунки Аллоҳ таоло: {Агар сув топмасангиз, покиза тупроқ билан таяммум қилинг}, деди. (Маида 6)

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الْعَوَّامُ بْنُ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَدَّمَ ثَلاَثَةً لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ كَانُوا لَهُ حِصْنًا حَصِينًا مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو ذَرٍّ قَدَّمْتُ اثْنَيْنِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَاثْنَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ سَيِّدُ الْقُرَّاءِ قَدَّمْتُ وَاحِدًا قَالَ ‏"‏ وَوَاحِدًا وَلَكِنْ إِنَّمَا ذَاكَ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الأُولَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو عُبَيْدَةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِيهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim balogʻatga yetmagan uchta (farzandi)ni oʻzidan oldinga yuborsa (ular vafot etsa), ular u uchun oʻt (doʻzax)dan mustahkam qalʼa boʻladilar», dedilar. Abu Zarr: «Men ikkitasini oldinga yubordim (ikkitasi vafot etdi)», dedi. U zot: «Ikkita ham», dedilar. Shunda qorilarning sayyidi Ubay ibn Kaʼb: «Men bittasini oldinga yubordim», dedi. U zot: «Bittasi ham, lekin u faqat birinchi musibat (zarba) chogʻida (sabr qilingan)da (shunday)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Abu Ubayda otasidan eshitmagan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким балоғатга етмаган учта (фарзанди)ни ўзидан олдинга юборса (улар вафот этса), улар у учун ўт (дўзах)дан мустаҳкам қалъа бўладилар», дедилар. Абу Зарр: «Мен иккитасини олдинга юбордим (иккитаси вафот этди)», деди. У зот: «Иккита ҳам», дедилар. Шунда қориларнинг саййиди Убай ибн Каъб: «Мен биттасини олдинга юбордим», деди. У зот: «Биттаси ҳам, лекин у фақат биринчи мусибат (зарба) чоғида (сабр қилинган)да (шундай)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Абу Убайда отасидан эшитмаган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ شَبَابٌ لاَ نَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ الشَّبَابِ عَلَيْكُمْ بِالْبَاءَةِ فَإِنَّهُ أَغَضُّ لِلْبَصَرِ وَأَحْصَنُ لِلْفَرْجِ فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمُ الْبَاءَةَ فَعَلَيْهِ بِالصَّوْمِ فَإِنَّ الصَّوْمَ لَهُ وِجَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عُمَارَةَ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى غَيْرُ، وَاحِدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَى أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَالْمُحَارِبِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى كِلاَهُمَا صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Nabiy ﷺ bilan yosh yigitlar boʻlib, hech narsaga qodir boʻlmagan holda chiqdik. Shunda u zot: «Ey yigitlar jamoasi! Sizlar uylanishni lozim tutinglar, chunki bu koʻzni (harom narsalardan) eng yaxshi tiyguvchi va avrat (uyat joyini)ni eng yaxshi saqlovchidir. Sizlardan kim uylanishga qodir boʻlmasa, u roʻza tutsin, chunki roʻza unga (shahvatni boʻguvchi) toʻsiqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Набий ﷺ билан ёш йигитлар бўлиб, ҳеч нарсага қодир бўлмаган ҳолда чиқдик. Шунда у зот: «Эй йигитлар жамоаси! Сизлар уйланишни лозим тутинглар, чунки бу кўзни (ҳаром нарсалардан) энг яхши тийгувчи ва аврат (уят жойини)ни энг яхши сақловчидир. Сизлардан ким уйланишга қодир бўлмаса, у рўза тутсин, чунки рўза унга (шаҳватни бўгувчи) тўсиқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ طَعَامُ أَوَّلِ يَوْمٍ حَقٌّ وَطَعَامُ يَوْمِ الثَّانِي سُنَّةٌ وَطَعَامُ يَوْمِ الثَّالِثِ سُمْعَةٌ وَمَنْ سَمَّعَ سَمَّعَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ زِيَادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَزِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ كَثِيرُ الْغَرَائِبِ وَالْمَنَاكِيرِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَذْكُرُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ قَالَ قَالَ وَكِيعٌ زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ مَعَ شَرَفِهِ لاَ يَكْذِبُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Birinchi kunning taomi haqdir, ikkinchi kunning taomi sunnatdir, uchinchi kunning taomi (shuhrat uchun) eshittirishdir. Kim (amalini) eshittirsa, Alloh ham uni (sharmandalik bilan) eshittiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisini Ziyod ibn Abdullohning hadisidan boshqa yoʻl bilan marfuʼ holida bilmaymiz. Ziyod ibn Abdulloh esa gʻarib va munkar (rivoyatlari) koʻp (rovi)dir. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilning Muhammad ibn Uqbadan zikr qilib aytishini eshitdim: Vakiʼ aytdi: Ziyod ibn Abdulloh oʻz sharafi bilan birga hadisda yolgʻon gapirmaydi.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Биринчи куннинг таоми ҳақдир, иккинчи куннинг таоми суннатдир, учинчи куннинг таоми (шуҳрат учун) эшиттиришдир. Ким (амалини) эшиттирса, Аллоҳ ҳам уни (шармандалик билан) эшиттиради», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадисини Зиёд ибн Абдуллоҳнинг ҳадисидан бошқа йўл билан марфуъ ҳолида билмаймиз. Зиёд ибн Абдуллоҳ эса ғариб ва мункар (ривоятлари) кўп (рови)дир. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг Муҳаммад ибн Уқбадан зикр қилиб айтишини эшитдим: Вакиъ айтди: Зиёд ибн Абдуллоҳ ўз шарафи билан бирга ҳадисда ёлғон гапирмайди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ عَلَّمَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم التَّشَهُّدَ فِي الصَّلاَةِ وَالتَّشَهُّدَ فِي الْحَاجَةِ قَالَ ‏"‏ التَّشَهُّدُ فِي الصَّلاَةِ التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ السَّلاَمُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَالتَّشَهُّدُ فِي الْحَاجَةِ ‏"‏ إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ نَسْتَعِينُهُ وَنَسْتَغْفِرُهُ وَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا وَسَيِّئَاتِ أَعْمَالِنَا فَمَنْ يَهْدِهِ اللَّهُ فَلاَ مُضِلَّ لَهُ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلاَ هَادِيَ لَهُ وَأَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَيَقْرَأُ ثَلاَثَ آيَاتٍ ‏.‏ قَالَ عَبْثَرٌ فَفَسَّرَهُ لَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ‏:‏ ‏(‏اتَّقوا الله حقَّ تقاتهِ ولا تموتنَّ إلاَّ وأنتمْ مسلمونَ‏)‏‏.‏ ‏(‏اتّقوا الله الَّذي تساءلونَ بهِ والأرحامَ إنَّ اللهَ كانَ عليكُم رقيباً‏)‏‏.‏ ‏(‏اتَّقوا الله وقولوا قولاً سديداً‏)‏‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ رَوَاهُ الأَعْمَشُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ لأَنَّ إِسْرَائِيلَ جَمَعَهُمَا فَقَالَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ وَأَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّ النِّكَاحَ جَائِزٌ بِغَيْرِ خُطْبَةٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizga namozdagi tashahhudni va hojat (oldidagi) tashahhudni oʻrgatdilar. U zot: «Namozdagi tashahhud: ‹At-tahiyyotu lillahi vas-salavotu vat-tayyibot. As-salomu alayka ayyuhan-Nabiyyu va rahmatullohi va barakotuh. As-salomu alayno va alo ibodillahis-solihiyn. Ashhadu an la ilaha illalloh, va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh› (boʻladi). Hojat (oldidagi) tashahhud esa: ‹Innal-hamda lillahi nastaiynuhu va nastagʻfiruhu va naʼuzu billahi min shururi anfusina va sayyiati aʼmalina. Faman yahdihillahu fala mudilla lah, va man yudlil fala hadiya lah. Va ashhadu an la ilaha illalloh, va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh› (boʻladi)», dedilar va uch oyat oʻqir edilar. Absar aytdi: Sufyon as-Savriy buni bizga (shu oyatlar bilan) tafsir qildi: {Allohdan haqiqiy taqvo bilan qoʻrqinglar va faqat musulmon holingizda oʻlinglar} (Oli Imron 102), {Bir-birlaringizdan (haqlaringizni) soʻraydiganingiz Allohdan va qarindoshlik (rishtalarini uzish)dan qoʻrqinglar. Albatta, Alloh sizlarni kuzatib turuvchidir} (Niso 1), {Allohdan qoʻrqinglar va toʻgʻri soʻz soʻzlanglar} (Ahzob 70). Abu Iso aytdi: Abdullohning hadisi hasan hadisdir. Uni Aʼmash Abu Ishoqdan, u Abul-Ahvasdan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Uni Shuʼba ham Abu Ishoqdan, u Abu Ubaydadan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Ikkala hadis ham sahihdir, chunki Isroil ularni jamlab: «Abu Ishoqdan, u Abul-Ahvas va Abu Ubaydadan, ular Abdulloh ibn Masʼuddan, u Nabiy ﷺdan» degan. Baʼzi ilm ahllari: «Nikoh xutbasiz ham joizdir», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy va boshqa ilm ahllarining soʻzidir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизга намоздаги ташаҳҳудни ва ҳожат (олдидаги) ташаҳҳудни ўргатдилар. У зот: «Намоздаги ташаҳҳуд: ‹Ат-таҳийёту лиллаҳи вас-салавоту ват-таййибот. Ас-салому алайка айюҳан-Набийю ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ. Ас-салому алайно ва ало ибодиллаҳис-солиҳийн. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ› (бўлади). Ҳожат (олдидаги) ташаҳҳуд эса: ‹Иннал-ҳамда лиллаҳи настаийнуҳу ва настағфируҳу ва наъузу биллаҳи мин шурури анфусина ва саййиати аъмалина. Фаман яҳдиҳиллаҳу фала мудилла лаҳ, ва ман юдлил фала ҳадия лаҳ. Ва ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ› (бўлади)», дедилар ва уч оят ўқир эдилар. Абсар айтди: Суфён ас-Саврий буни бизга (шу оятлар билан) тафсир қилди: {Аллоҳдан ҳақиқий тақво билан қўрқинглар ва фақат мусулмон ҳолингизда ўлинглар} (Оли Имрон 102), {Бир-бирларингиздан (ҳақларингизни) сўрайдиганингиз Аллоҳдан ва қариндошлик (ришталарини узиш)дан қўрқинглар. Албатта, Аллоҳ сизларни кузатиб турувчидир} (Нисо 1), {Аллоҳдан қўрқинглар ва тўғри сўз сўзланглар} (Аҳзоб 70). Абу Исо айтди: Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Уни Аъмаш Абу Ишоқдан, у Абул-Аҳвасдан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Уни Шуъба ҳам Абу Ишоқдан, у Абу Убайдадан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Иккала ҳадис ҳам саҳиҳдир, чунки Исроил уларни жамлаб: «Абу Ишоқдан, у Абул-Аҳвас ва Абу Убайдадан, улар Абдуллоҳ ибн Масъуддан, у Набий ﷺдан» деган. Баъзи илм аҳллари: «Никоҳ хутбасиз ҳам жоиздир», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва бошқа илм аҳлларининг сўзидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ هُزَيْلِ بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُحِلَّ وَالْمُحَلَّلَ لَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو قَيْسٍ الأَوْدِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَرْوَانَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُمْ وَهُوَ قَوْلُ الْفُقَهَاءِ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ بْنَ مُعَاذٍ يَذْكُرُ عَنْ وَكِيعٍ أَنَّهُ قَالَ بِهَذَا وَقَالَ يَنْبَغِي أَنْ يُرْمَى بِهَذَا الْبَابِ مِنْ قَوْلِ أَصْحَابِ الرَّأْىِ ‏.‏ قَالَ جَارُودٌ قَالَ وَكِيعٌ وَقَالَ سُفْيَانُ إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ لِيُحَلِّلَهَا ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يُمْسِكَهَا فَلاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُمْسِكَهَا حَتَّى يَتَزَوَّجَهَا بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ muhallil (halollovchi)ni va u uchun halollanadigan kishini laʼnatladilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Qays al-Avdiyning ismi Abdurrahmon ibn Sarvondir. Bu hadis Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan ilm ahli nazdida amal shu hadisga koʻradir; ular orasida Umar ibn al-Xattob, Usmon ibn Affon, Abdulloh ibn Umar va boshqalar bor. Bu tobeʼinlardan boʻlgan fuqaholarning soʻzidir; shuningdek, Sufyon as-Savriy, Ibn Muborak, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. (Abu Iso) aytdi: Men Jorud ibn Muozning Vakiʼdan zikr qilganini eshitdimki, u shuni aytgan va: «Bu bobni raʼy (qiyos) ahlining soʻzidan uloqtirib tashlash kerak», degan. Jorud aytdi: Vakiʼ aytdi: Sufyon aytdiki: Kishi ayolni (boshqasiga) halollash uchun uylansa, soʻng uni (oʻzida) ushlab qolmoqchi boʻlsa, yangi nikoh bilan unga uylanmaguncha, uni ushlab qolish unga halol boʻlmaydi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ муҳаллил (ҳалолловчи)ни ва у учун ҳалолланадиган кишини лаънатладилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Қайс ал-Авдийнинг исми Абдурраҳмон ибн Сарвондир. Бу ҳадис Набий ﷺдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган илм аҳли наздида амал шу ҳадисга кўрадир; улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб, Усмон ибн Аффон, Абдуллоҳ ибн Умар ва бошқалар бор. Бу тобеъинлардан бўлган фуқаҳоларнинг сўзидир; шунингдек, Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. (Абу Исо) айтди: Мен Жоруд ибн Муознинг Вакиъдан зикр қилганини эшитдимки, у шуни айтган ва: «Бу бобни раъй (қиёс) аҳлининг сўзидан улоқтириб ташлаш керак», деган. Жоруд айтди: Вакиъ айтди: Суфён айтдики: Киши аёлни (бошқасига) ҳалоллаш учун уйланса, сўнг уни (ўзида) ушлаб қолмоқчи бўлса, янги никоҳ билан унга уйланмагунча, уни ушлаб қолиш унга ҳалол бўлмайди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم آكِلَ الرِّبَا وَمُوكِلَهُ وَشَاهِدَيْهِ وَكَاتِبَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَأَبِي جُحَيْفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ribo (sudxoʻrlik) yeguvchini, uni (boshqaga) yedirguvchini, uning ikki guvohini va uni yozib beruvchini laʼnatladilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Jobir va Abu Juhayfadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abdullohning (ibn Masʼudning) hadisi hasan sahihdir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ рибо (судхўрлик) егувчини, уни (бошқага) едиргувчини, унинг икки гувоҳини ва уни ёзиб берувчини лаънатладилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Умар, Али, Жобир ва Абу Жуҳайфадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳнинг (ибн Масъуднинг) ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنْ تَلَقِّي الْبُيُوعِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot savdolarni (bozorga yetib kelmasdan oldin yoʻlda) qarshi olishdan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Abbos, Abu Hurayra, Abu Said, Ibn Umar va Nabiy ﷺning sahobalaridan bir kishidan (ham hadislar bor).Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот савдоларни (бозорга етиб келмасдан олдин йўлда) қарши олишдан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Абу Саид, Ибн Умар ва Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир кишидан (ҳам ҳадислар бор).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ وَهُوَ فِيهَا فَاجِرٌ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ فِيَّ وَاللَّهِ لَقَدْ كَانَ ذَلِكَ كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ أَرْضٌ فَجَحَدَنِي فَقَدَّمْتُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَكَ بَيِّنَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لاَ ‏.‏ فَقَالَ لِلْيَهُودِيِّ ‏"‏ احْلِفْ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذًا يَحْلِفَ فَيَذْهَبَ بِمَالِي ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى‏:‏ ‏(‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً ‏)‏ ‏.‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي مُوسَى وَأَبِي أُمَامَةَ بْنِ ثَعْلَبَةَ الأَنْصَارِيِّ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki bir musulmonning molini nohaqdan olib qoʻyish uchun yolgʻon qasam ichsa, Allohga gunohkor holida yoʻliqadi va Alloh unga gʻazablangan boʻladi», dedilar. Shunda Ashʼas ibn Qays: «Vallohi, bu men haqimda boʻlgan. Men bilan yahudiylardan boʻlgan bir kishi oʻrtasida bir yer (mojaroli) edi, u meni inkor qildi. Men uni Paygʻambar ﷺ huzuriga olib bordim. Rasululloh ﷺ menga: ‹Sening daliling bormi?› dedilar. Men: ‹Yoʻq›, dedim. Shunda u zot yahudiyga: ‹Qasam ich›, dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh, unday boʻlsa u qasam ichib, molimni olib ketadi-ku!› dedim. Shunda Alloh taolo: {Albatta, Allohga bergan ahdlari va qasamlarini arzon bahoga sotadiganlar…} (Oli Imron 77) oyatini oxirigacha nozil qildi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Voil ibn Hujr, Abu Muso, Abu Umoma ibn Saʼlaba al-Ansoriy va Imron ibn Husayndan ham (rivoyatlar) bor. Ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки бир мусулмоннинг молини ноҳақдан олиб қўйиш учун ёлғон қасам ичса, Аллоҳга гуноҳкор ҳолида йўлиқади ва Аллоҳ унга ғазабланган бўлади», дедилар. Шунда Ашъас ибн Қайс: «Валлоҳи, бу мен ҳақимда бўлган. Мен билан яҳудийлардан бўлган бир киши ўртасида бир ер (можароли) эди, у мени инкор қилди. Мен уни Пайғамбар ﷺ ҳузурига олиб бордим. Расулуллоҳ ﷺ менга: ‹Сенинг далилинг борми?› дедилар. Мен: ‹Йўқ›, дедим. Шунда у зот яҳудийга: ‹Қасам ич›, дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, ундай бўлса у қасам ичиб, молимни олиб кетади-ку!› дедим. Шунда Аллоҳ таоло: {Албатта, Аллоҳга берган аҳдлари ва қасамларини арзон баҳога сотадиганлар…} (Оли Имрон 77) оятини охиригача нозил қилди», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Воил ибн Ҳужр, Абу Мусо, Абу Умома ибн Саълаба ал-Ансорий ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ривоятлар) бор. Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا اخْتَلَفَ الْبَيِّعَانِ فَالْقَوْلُ قَوْلُ الْبَائِعِ وَالْمُبْتَاعُ بِالْخِيَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لَمْ يُدْرِكِ ابْنَ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا وَهُوَ مُرْسَلٌ أَيْضًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ قُلْتُ لأَحْمَدَ إِذَا اخْتَلَفَ الْبَيِّعَانِ وَلَمْ تَكُنْ بَيِّنَةٌ قَالَ الْقَوْلُ مَا قَالَ رَبُّ السِّلْعَةِ أَوْ يَتَرَادَّانِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ كَمَا قَالَ وَكُلُّ مَنْ كَانَ الْقَوْلُ قَوْلَهُ فَعَلَيْهِ الْيَمِينُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ مِنْهُمْ شُرَيْحٌ وَغَيْرُهُ نَحْوُ هَذَا ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sotuvchi bilan xaridor (savdoda) ixtilof qilsalar, soʻz sotuvchining soʻzidir va xaridor (qaytarish) ixtiyoriga ega boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu mursal hadisdir, Avn ibn Abdulloh Ibn Masʼudga yetishmagan. Bu hadis Qosim ibn Abdurrahmondan, u Ibn Masʼuddan, u Paygʻambar ﷺdan ham rivoyat qilingan boʻlib, u ham mursaldir. Abu Iso aytdi: Ishoq ibn Mansur aytdi: Ahmadga: «Sotuvchi bilan xaridor ixtilof qilsalar-u, (hech qanday) dalil boʻlmasa (qanday boʻladi)?» dedim. U: «Soʻz mol egasining aytgani boʻladi yoki ikkalasi (savdoni) qaytaradilar», dedi. Ishoq: «(Ahmad) aytgandek. Soʻz kimning soʻzi boʻlsa, oʻshanga qasam (yuklatiladi)», dedi. Abu Iso aytdi: Tobeʼinlardan ilm ahlining baʼzilaridan — jumladan Shurayh va boshqalardan — shunga oʻxshash (hukm) rivoyat qilingan.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сотувчи билан харидор (савдода) ихтилоф қилсалар, сўз сотувчининг сўзидир ва харидор (қайтариш) ихтиёрига эга бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу мурсал ҳадисдир, Авн ибн Абдуллоҳ Ибн Масъудга етишмаган. Бу ҳадис Қосим ибн Абдурраҳмондан, у Ибн Масъуддан, у Пайғамбар ﷺдан ҳам ривоят қилинган бўлиб, у ҳам мурсалдир. Абу Исо айтди: Ишоқ ибн Мансур айтди: Аҳмадга: «Сотувчи билан харидор ихтилоф қилсалар-у, (ҳеч қандай) далил бўлмаса (қандай бўлади)?» дедим. У: «Сўз мол эгасининг айтгани бўлади ёки иккаласи (савдони) қайтарадилар», деди. Ишоқ: «(Аҳмад) айтгандек. Сўз кимнинг сўзи бўлса, ўшанга қасам (юклатилади)», деди. Абу Исо айтди: Тобеъинлардан илм аҳлининг баъзиларидан — жумладан Шурайҳ ва бошқалардан — шунга ўхшаш (ҳукм) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي دِيَةِ الْخَطَإِ عِشْرِينَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَعِشْرِينَ بَنِي مَخَاضٍ ذُكُورًا وَعِشْرِينَ بِنْتَ لَبُونٍ وَعِشْرِينَ جَذَعَةً وَعِشْرِينَ حِقَّةً ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، وَأَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الدِّيَةَ تُؤْخَذُ فِي ثَلاَثِ سِنِينَ فِي كُلِّ سَنَةٍ ثُلُثُ الدِّيَةِ وَرَأَوْا أَنَّ دِيَةَ الْخَطَإِ عَلَى الْعَاقِلَةِ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنَّ الْعَاقِلَةَ قَرَابَةُ الرَّجُلِ مِنْ قِبَلِ أَبِيهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا الدِّيَةُ عَلَى الرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ مِنَ الْعَصَبَةِ يُحَمَّلُ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ رُبُعَ دِينَارٍ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُهُمْ إِلَى نِصْفِ دِينَارٍ فَإِنْ تَمَّتِ الدِّيَةُ وَإِلاَّ نُظِرَ إِلَى أَقْرَبِ الْقَبَائِلِ مِنْهُمْ فَأُلْزِمُوا ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xato (qotillik) diyatida yigirmata bintu maxoz (bir yoshli urgʻochi tuya), yigirmata ibnu maxoz (bir yoshli erkak tuya), yigirmata bintu labun (ikki yoshli urgʻochi tuya), yigirmata jazaʼa (toʻrt yoshli tuya) va yigirmata hiqqa (uch yoshli tuya) bilan hukm qildilar. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning bu hadisini biz faqat shu yoʻl bilangina marfuʼ (Paygʻambarga nisbatlangan) holda bilamiz, Abdulloh(ibn Masʼud)dan mavquf (sahobiy soʻzi) sifatida ham rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli shunga amal qilgan, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ilm ahli diyat uch yil ichida olinishi, har yili diyatning uchdan biri olinishi haqida ittifoq qilishgan va xato diyatini oqila (qotilning otasi tomonidan qarindoshlari) zimmasiga yuklashgan. Baʼzilari oqila erkak otasi tomonidan boʻlgan qarindoshlardir, deyishgan; bu Molik va Shofiʼiyning soʻzidir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хато (қотиллик) диятида йигирмата бинту махоз (бир ёшли урғочи туя), йигирмата ибну махоз (бир ёшли эркак туя), йигирмата бинту лабун (икки ёшли урғочи туя), йигирмата жазаъа (тўрт ёшли туя) ва йигирмата ҳиққа (уч ёшли туя) билан ҳукм қилдилар. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг бу ҳадисини биз фақат шу йўл билангина марфуъ (Пайғамбарга нисбатланган) ҳолда биламиз, Абдуллоҳ(ибн Масъуд)дан мавқуф (саҳобий сўзи) сифатида ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли шунга амал қилган, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳли дият уч йил ичида олиниши, ҳар йили диятнинг учдан бири олиниши ҳақида иттифоқ қилишган ва хато диятини оқила (қотилнинг отаси томонидан қариндошлари) зиммасига юклашган. Баъзилари оқила эркак отаси томонидан бўлган қариндошлардир, дейишган; бу Молик ва Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ يَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلاَّ بِإِحْدَى ثَلاَثٍ الثَّيِّبُ الزَّانِي وَالنَّفْسُ بِالنَّفْسِ وَالتَّارِكُ لِدِينِهِ الْمُفَارِقُ لِلْجَمَاعَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohdan boshqa iloh yoʻq va men Allohning Rasuli ekaniga guvohlik beradigan musulmon kishining qoni faqat uchta (sabab)ning biri bilangina halol boʻladi: zino qilgan muhsan (avval uylangan)dir, jon evaziga jon (oluvchi qotil)dir va dinini tark etib, jamoatdan ajralib chiqqan kishidir», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Usmon, Oisha va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва мен Аллоҳнинг Расули эканига гувоҳлик берадиган мусулмон кишининг қони фақат учта (сабаб)нинг бири билангина ҳалол бўлади: зино қилган муҳсан (аввал уйланган)дир, жон эвазига жон (олувчи қотил)дир ва динини тарк этиб, жамоатдан ажралиб чиққан кишидир», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Усмон, Оиша ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، وَأَبُو النَّضْرِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، عَنْ زُبَيْدٍ، عَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الْعَصْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Mahmud ibn Gʻaylon bizga hadis aytdi: Abu Dovud at-Toyolisiy va Abun-Nazr bizga hadis aytdilar, ular Muhammad ibn Talha ibn Musarrifdan, u Zubayddan, u Murra al-Hamdoniydan, u Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildilar. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Solatul-vusto (oʻrtancha namoz) — asr namozidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Маҳмуд ибн Ғайлон бизга ҳадис айтди: Абу Довуд ат-Тоёлисий ва Абун-Назр бизга ҳадис айтдилар, улар Муҳаммад ибн Талҳа ибн Мусаррифдан, у Зубайддан, у Мурра ал-Ҳамдонийдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдилар. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Солатул-вусто (ўртанча намоз) — аср намозидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَلْقَمَةَ، وَالأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُكَبِّرُ فِي كُلِّ خَفْضٍ وَرَفْعٍ وَقِيَامٍ وَقُعُودٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي مَالِكٍ الأَشْعَرِيِّ وَأَبِي مُوسَى وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَغَيْرُهُمْ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَعَلَيْهِ عَامَّةُ الْفُقَهَاءِ وَالْعُلَمَاءِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ har bir egilish va koʻtarilishda, turish va oʻtirishda takbir aytar edilar. Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo) ham (shunday qilardilar). (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Anas, Ibn Umar, Abu Molik al-Ashʼariy, Abu Muso, Imron ibn Husayn, Voil ibn Hujr va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning ashoblari, jumladan Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali va boshqalar, hamda ulardan keyingi tobeinlar shu (hadis) boʻyicha amal qilganlar. Faqih va olimlarning umumi shu (fikr)dadir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ ҳар бир эгилиш ва кўтарилишда, туриш ва ўтиришда такбир айтар эдилар. Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо) ҳам (шундай қилардилар). (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Анас, Ибн Умар, Абу Молик ал-Ашъарий, Абу Мусо, Имрон ибн Ҳусайн, Воил ибн Ҳужр ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг ашоблари, жумладан Абу Бакр, Умар, Усмон, Али ва бошқалар, ҳамда улардан кейинги тобеинлар шу (ҳадис) бўйича амал қилганлар. Фақиҳ ва олимларнинг умуми шу (фикр)дадир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ يَزِيدَ الْهُذَلِيِّ، عَنْ عَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا رَكَعَ أَحَدُكُمْ فَقَالَ فِي رُكُوعِهِ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَقَدْ تَمَّ رُكُوعُهُ وَذَلِكَ أَدْنَاهُ ‏.‏ وَإِذَا سَجَدَ فَقَالَ فِي سُجُودِهِ سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَقَدْ تَمَّ سُجُودُهُ وَذَلِكَ أَدْنَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ لَمْ يَلْقَ ابْنَ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ أَنْ لاَ يَنْقُصَ الرَّجُلُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ مِنْ ثَلاَثِ تَسْبِيحَاتٍ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ أَسْتَحِبُّ لِلإِمَامِ أَنْ يُسَبِّحَ خَمْسَ تَسْبِيحَاتٍ لِكَىْ يُدْرِكَ مَنْ خَلْفَهُ ثَلاَثَ تَسْبِيحَاتٍ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏

Ali ibn Hujr bizga hadis aytib berdi (u): Iso ibn Yunus bizga xabar berdi, (u) Ibn Abu Ziʼbdan, (u) Ishoq ibn Yazid al-Huzaliydan, (u) Avn ibn Abdulloh ibn Utbadan, (u) Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Biringiz rukuʼ qilib, rukuʼida uch marta ‹Subhona Robbiyal aziym (Buyuk Robbim pokdir)› desa, rukuʼi toʻliq boʻladi va bu uning eng kam (miqdori)dir. Sajda qilib, sajdasida uch marta ‹Subhona Robbiyal aʼlo (Eng yuksak Robbim pokdir)› desa, sajdasi toʻliq boʻladi va bu uning eng kam (miqdori)dir». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Huzayfa va Uqba ibn Omirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi isnodi ulanmagan (muttasil emas)dir. Avn ibn Abdulloh ibn Utba Ibn Masʼudga uchrashmagan. Bunga koʻra ilm ahli oldida amal (qilingan) boʻlib, ular kishi rukuʼ va sajdada uch tasbehdan kam aytmasligini mustahab koʻradilar. Abdulloh ibn Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: «Men imom uchun besh tasbeh aytishni mustahab koʻraman, toki orqasidagilar uch tasbehga ulgursin», degan. Ishoq ibn Ibrohim ham shunday degan.Али ибн Ҳужр бизга ҳадис айтиб берди (у): Исо ибн Юнус бизга хабар берди, (у) Ибн Абу Зиъбдан, (у) Ишоқ ибн Язид ал-Ҳузалийдан, (у) Авн ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, (у) Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди: Набий ﷺ шундай дедилар: «Бирингиз рукуъ қилиб, рукуъида уч марта ‹Субҳона Роббиял азийм (Буюк Роббим покдир)› деса, рукуъи тўлиқ бўлади ва бу унинг энг кам (миқдори)дир. Сажда қилиб, саждасида уч марта ‹Субҳона Роббиял аъло (Энг юксак Роббим покдир)› деса, саждаси тўлиқ бўлади ва бу унинг энг кам (миқдори)дир». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ҳузайфа ва Уқба ибн Омирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси исноди уланмаган (муттасил эмас)дир. Авн ибн Абдуллоҳ ибн Утба Ибн Масъудга учрашмаган. Бунга кўра илм аҳли олдида амал (қилинган) бўлиб, улар киши рукуъ ва саждада уч тасбеҳдан кам айтмаслигини мустаҳаб кўрадилар. Абдуллоҳ ибн Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Мен имом учун беш тасбеҳ айтишни мустаҳаб кўраман, токи орқасидагилар уч тасбеҳга улгурсин», деган. Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай деган.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ الأَشْجَعِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ عَلَّمَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَعَدْنَا فِي الرَّكْعَتَيْنِ أَنْ نَقُولَ التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ السَّلاَمُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَأَبِي مُوسَى وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَهُوَ أَصَحُّ حَدِيثٍ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي التَّشَهُّدِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ خُصَيْفٍ قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَنَامِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ النَّاسَ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي التَّشَهُّدِ فَقَالَ ‏"‏ عَلَيْكَ بِتَشَهُّدِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: «Rasululloh ﷺ bizga, ikki rakaatdan keyin oʻtirganimizda aytishimiz uchun (tashahhudni) oʻrgatib, shunday dedilar: ‹At-tahiyyaatu lillaahi vas-salavaatu vat-toyyibaat. As-salaamu alayka ayyuhan-nabiyyu va rahmatullohi va barakaatuh. As-salaamu alaynaa va alaa ibaadillaahis-soolihiyn. Ash-hadu an laa ilaaha illalloh va ash-hadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh› (Barcha taʼzimlar, namozlar va pokliklar Allohga xosdir. Ey Nabiy, senga Allohning salomi, rahmati va barakotlari boʻlsin. Bizga va Allohning solih bandalariga salom boʻlsin. Men Allohdan oʻzga iloh yoʻqligiga guvohlik beraman va Muhammad Uning bandasi va rasuli ekanligiga guvohlik beraman)». (Roviy) dedi: Bu bobda Ibn Umar, Jobir, Abu Muso va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. U tashahhud haqida Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan eng sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va ulardan keyingi tobeinlardan boʻlgan koʻpchilik ahli ilm shunga amal qiladi. Bu Sufyon as-Savriy, Ibnul-Muborak, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Bizga Ahmad ibn Muhammad ibn Muso hadis aytib berdi, (u) Abdulloh ibnul-Muborakdan xabar berdi, u Maʼmardan, u Xusaydan (rivoyat qilib) dedi: Men Nabiy ﷺni tushimda koʻrdim va: «Yo Rasululloh, odamlar tashahhud haqida ixtilof qilishdi», dedim. Shunda u zot: «Ibn Masʼudning tashahhudini mahkam tut», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: «Расулуллоҳ ﷺ бизга, икки ракаатдан кейин ўтирганимизда айтишимиз учун (ташаҳҳудни) ўргатиб, шундай дедилар: ‹Ат-таҳийяату лиллааҳи вас-салаваату ват-тоййибаат. Ас-салааму алайка айюҳан-набийю ва раҳматуллоҳи ва баракаатуҳ. Ас-салааму алайнаа ва алаа ибаадиллааҳис-соолиҳийн. Аш-ҳаду ан лаа илааҳа иллаллоҳ ва аш-ҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ› (Барча таъзимлар, намозлар ва покликлар Аллоҳга хосдир. Эй Набий, сенга Аллоҳнинг саломи, раҳмати ва баракотлари бўлсин. Бизга ва Аллоҳнинг солиҳ бандаларига салом бўлсин. Мен Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқлигига гувоҳлик бераман ва Муҳаммад Унинг бандаси ва расули эканлигига гувоҳлик бераман)». (Ровий) деди: Бу бобда Ибн Умар, Жобир, Абу Мусо ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. У ташаҳҳуд ҳақида Набий ﷺдан ривоят қилинган энг саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан кейинги тобеинлардан бўлган кўпчилик аҳли илм шунга амал қилади. Бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Мусо ҳадис айтиб берди, (у) Абдуллоҳ ибнул-Муборакдан хабар берди, у Маъмардан, у Хусайдан (ривоят қилиб) деди: Мен Набий ﷺни тушимда кўрдим ва: «Ё Расулуллоҳ, одамлар ташаҳҳуд ҳақида ихтилоф қилишди», дедим. Шунда у зот: «Ибн Масъуднинг ташаҳҳудини маҳкам тут», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ خَمْسًا فَقِيلَ لَهُ أَزِيدَ فِي الصَّلاَةِ فَسَجَدَ سَجْدَتَيْنِ بَعْدَ مَا سَلَّمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ peshinni besh (rakaat) oʻqidilar. Shunda u zotga: «Namoz(ga rakaat) qoʻshildimi?» — deyildi. Bas, u zot salom berganlaridan keyin ikki sajda qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ пешинни беш (ракаат) ўқидилар. Шунда у зотга: «Намоз(га ракаат) қўшилдими?» — дейилди. Бас, у зот салом берганларидан кейин икки сажда қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا بَدَلُ بْنُ الْمُحَبَّرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَعْدَانَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّهُ قَالَ مَا أُحْصِي مَا سَمِعْتُ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَفِي الرَّكْعَتَيْنِ قَبْلَ صَلاَةِ الْفَجْرِ بِـ ‏:‏‏(‏قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏)‏ وَ ‏(‏قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَعْدَانَ عَنْ عَاصِمٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺning shom namozidan keyingi ikki rakaatda va bomdod namozidan oldingi ikki rakaatda {Qul yo ayyuhal-kofirun} va {Qul huvallohu ahad}ni oʻqiganlarini necha marta eshitganimni sanab boʻlmaydi. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi Ibn Masʼudning hadisidan (kelgan) gʻarib hadisdir, uni faqat Abdumalik ibn Maʼdonning Osimdan (qilgan) hadisi orqaligina bilamiz.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг шом намозидан кейинги икки ракаатда ва бомдод намозидан олдинги икки ракаатда {Қул ё айюҳал-кофирун} ва {Қул ҳуваллоҳу аҳад}ни ўқиганларини неча марта эшитганимни санаб бўлмайди. (Рови) айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси Ибн Масъуднинг ҳадисидан (келган) ғариб ҳадисдир, уни фақат Абдумалик ибн Маъдоннинг Осимдан (қилган) ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ عِيسَى بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الطِّيَرَةُ مِنَ الشِّرْكِ ‏"‏ ‏.‏ وَمَا مِنَّا إِلاَّ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُذْهِبُهُ بِالتَّوَكُّلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَحَابِسٍ التَّمِيمِيِّ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَسَعْدٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ وَرَوَى شُعْبَةُ أَيْضًا عَنْ سَلَمَةَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ كَانَ سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ يَقُولُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ وَمَا مِنَّا إِلاَّ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُذْهِبُهُ بِالتَّوَكُّلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُلَيْمَانُ هَذَا عِنْدِي قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَمَا مِنَّا‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qush uchirib fol ochish (tiyara) — shirkdandir», dedilar. (Abdulloh dedi:) Bizdan har birimizda (bunday narsa) boʻladi, lekin Alloh uni tavakkul bilan ketkazadi. Abu Iso aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilning shunday deganini eshitdim: Sulaymon ibn Harb bu hadis haqida: «Bizdan har birimizda boʻladi, lekin Alloh uni tavakkul bilan ketkazadi», der edi. Sulaymon dedi: Bu — mening nazdimda Abdulloh ibn Masʼudning soʻzidir. Bu bobda Saʼd, Abu Hurayra, Hobis at-Tamimiy, Oisha va Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir; uni faqat Salama ibn Kuhaylning hadisidan bilamiz. Shuʼba ham Salamadan bu hadisni rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қуш учириб фол очиш (тияра) — ширкдандир», дедилар. (Абдуллоҳ деди:) Биздан ҳар биримизда (бундай нарса) бўлади, лекин Аллоҳ уни таваккул билан кетказади. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: Сулаймон ибн Ҳарб бу ҳадис ҳақида: «Биздан ҳар биримизда бўлади, лекин Аллоҳ уни таваккул билан кетказади», дер эди. Сулаймон деди: Бу — менинг наздимда Абдуллоҳ ибн Масъуднинг сўзидир. Бу бобда Саъд, Абу Ҳурайра, Ҳобис ат-Тамимий, Оиша ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; уни фақат Салама ибн Куҳайлнинг ҳадисидан биламиз. Шуъба ҳам Саламадан бу ҳадисни ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ خَلِيفَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ الأَعْرَجِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كَانَ عَلَى مُوسَى يَوْمَ كَلَّمَهُ رَبُّهُ كِسَاءُ صُوفٍ وَجُبَّةُ صُوفٍ وَكُمَّةُ صُوفٍ وَسَرَاوِيلُ صُوفٍ وَكَانَتْ نَعْلاَهُ مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ مَيِّتٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حُمَيْدٍ الأَعْرَجِ ‏.‏ وَحُمَيْدٌ هُوَ ابْنُ عَلِيٍّ الْكُوفِيُّ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ حُمَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ الأَعْرَجُ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ وَحُمَيْدُ بْنُ قَيْسٍ الأَعْرَجُ الْمَكِّيُّ صَاحِبُ مُجَاهِدٍ ثِقَةٌ ‏.‏ وَالْكُمَّةُ الْقَلَنْسُوَةُ الصَّغِيرَةُ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Muso (alayhissalom)ning ustida — Robbisi unga gapirgan kuni — jundan toʻn, jundan jubba, jundan qalpoq va jundan ishton bor edi, oyogʻidagi kavushlari esa oʻlgan eshakning terisidan edi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Humayd al-Aʼrajning rivoyatidangina bilamiz. Humayd — bu Ibn Ali al-Kufiydir. (Roviy) aytdi: Men Muhammad (yaʼni Buxoriy)dan eshitdimki, u: «Humayd ibn Ali al-Aʼraj munkar ul-hadisdir, Humayd ibn Qays al-Aʼraj al-Makkiy esa — Mujohidning shogirdi — siqadir», der edi. Kumma — kichik qalpoqdir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Мусо (алайҳиссалом)нинг устида — Роббиси унга гапирган куни — жундан тўн, жундан жубба, жундан қалпоқ ва жундан иштон бор эди, оёғидаги кавушлари эса ўлган эшакнинг терисидан эди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ҳумайд ал-Аъражнинг ривоятидангина биламиз. Ҳумайд — бу Ибн Али ал-Куфийдир. (Ровий) айтди: Мен Муҳаммад (яъни Бухорий)дан эшитдимки, у: «Ҳумайд ибн Али ал-Аъраж мункар ул-ҳадисдир, Ҳумайд ибн Қайс ал-Аъраж ал-Маккий эса — Мужоҳиднинг шогирди — сиқадир», дер эди. Кумма — кичик қалпоқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ الْعَيْزَارِ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ لِمِيقَاتِهَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَاذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَاذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ سَكَتَ عَنِّي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَوِ اسْتَزَدْتُهُ لَزَادَنِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ رَوَاهُ الشَّيْبَانِيُّ وَشُعْبَةُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ الْعَيْزَارِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَأَبُو عَمْرٍو الشَّيْبَانِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ إِيَاسٍ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺdan soʻrab: «Yo Rasululloh, qaysi amal eng afzal?» dedim. U zot: «Namozni oʻz vaqtida (oʻqimoq)», dedilar. «Soʻng qaysi, yo Rasululloh?» dedim. «Ota-onaga yaxshilik qilmoq», dedilar. «Soʻng qaysi, yo Rasululloh?» dedim. «Alloh yoʻlida jihod qilmoq», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ mendan sukut qildilar; agar yana soʻraganimda, yana (javob) berardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Shayboniy, Shuʼba va boshqa birovlar Valid ibn al-Ayzordan rivoyat qilishgan; bu hadis bir necha yoʻl bilan Abu Amr ash-Shayboniydan, u Ibn Masʼuddan rivoyat qilingan. Abu Amr ash-Shayboniyning ismi Saʼd ibn Iyosdir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺдан сўраб: «Ё Расулуллоҳ, қайси амал энг афзал?» дедим. У зот: «Намозни ўз вақтида (ўқимоқ)», дедилар. «Сўнг қайси, ё Расулуллоҳ?» дедим. «Ота-онага яхшилик қилмоқ», дедилар. «Сўнг қайси, ё Расулуллоҳ?» дедим. «Аллоҳ йўлида жиҳод қилмоқ», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ мендан сукут қилдилар; агар яна сўраганимда, яна (жавоб) берардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Шайбоний, Шуъба ва бошқа бировлар Валид ибн ал-Айзордан ривоят қилишган; бу ҳадис бир неча йўл билан Абу Амр аш-Шайбонийдан, у Ибн Масъуддан ривоят қилинган. Абу Амр аш-Шайбонийнинг исми Саъд ибн Иёсдир.