Hisham ibn Urva

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ لَيْسَ عَلَى الْمُسْتَحَاضَةِ إِلاَّ أَنْ تَغْتَسِلَ غُسْلاً وَاحِدًا ثُمَّ تَتَوَضَّأُ بَعْدَ ذَلِكَ لِكُلِّ صَلاَةٍ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ الْمُسْتَحَاضَةَ إِذَا صَلَّتْ أَنَّ لِزَوْجِهَا أَنْ يُصِيبَهَا وَكَذَلِكَ النُّفَسَاءُ إِذَا بَلَغَتْ أَقْصَى مَا يُمْسِكُ النِّسَاءَ الدَّمُ فَإِنْ رَأَتِ الدَّمَ بَعْدَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ يُصِيبُهَا زَوْجُهَا وَإِنَّمَا هِيَ بِمَنْزِلَةِ الْمُسْتَحَاضَةِ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي الْمُسْتَحَاضَةِ عَلَى حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ وَهُوَ أَحَبُّ مَا سَمِعْتُ إِلَىَّ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Hisham ibn Urva (rahimahulloh) otasidan rivoyat qilishicha, u: «Istihoza koʻrgan ayol zimmasida bir marta gʻusl qilishdan boshqa narsa yoʻq; soʻng shundan keyin har namozga tahorat oladi», dedi. Yahyo aytdi: Molik dedi: «Bizning oldimizdagi hukm shuki, istihoza koʻrgan ayol namoz oʻqiy boshlagach, eri unga yaqinlik qilishi mumkin. Xuddi shuningdek, nifos koʻrgan ayol ham qon ayollarni ushlab turadigan eng oxirgi muddatga yetganda — agar shundan keyin qon koʻrsa, eri unga yaqinlik qiladi; u ayol istihoza koʻrgan ayol maqomidadir». Yahyo aytdi: Molik dedi: «Bizning oldimizdagi hukm istihoza koʻrgan ayol haqida Hisham ibn Urvaning otasidan qilgan rivoyatiga asoslanadi; bu esa oʻsha masalada men eshitgan narsalarning menga eng maʼqulidir».Ҳишам ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилишича, у: «Истиҳоза кўрган аёл зиммасида бир марта ғусл қилишдан бошқа нарса йўқ; сўнг шундан кейин ҳар намозга таҳорат олади», деди. Яҳё айтди: Молик деди: «Бизнинг олдимиздаги ҳукм шуки, истиҳоза кўрган аёл намоз ўқий бошлагач, эри унга яқинлик қилиши мумкин. Худди шунингдек, нифос кўрган аёл ҳам қон аёлларни ушлаб турадиган энг охирги муддатга етганда — агар шундан кейин қон кўрса, эри унга яқинлик қилади; у аёл истиҳоза кўрган аёл мақомидадир». Яҳё айтди: Молик деди: «Бизнинг олдимиздаги ҳукм истиҳоза кўрган аёл ҳақида Ҳишам ибн Урванинг отасидан қилган ривоятига асосланади; бу эса ўша масалада мен эшитган нарсаларнинг менга энг маъқулидир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْمُنْذِرِ، أَنَّهَا قَالَتْ كُنَّا نُخَمِّرُ وُجُوهَنَا وَنَحْنُ مُحْرِمَاتٌ وَنَحْنُ مَعَ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ‏.‏

Molik Hishom ibn Urvadan, u Fotima bint al-Munzirdan rivoyat qiladiki, u dedi: «Biz ehromda boʻlganimizda yuzlarimizni yopar edik — biz Asmo bint Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhumo) bilan birga edik».Молик Ҳишом ибн Урвадан, у Фотима бинт ал-Мунзирдан ривоят қиладики, у деди: «Биз эҳромда бўлганимизда юзларимизни ёпар эдик — биз Асмо бинт Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳумо) билан бирга эдик».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَنَّ أَبَاهُ، كَانَ إِذَا طَافَ بِالْبَيْتِ يَسْعَى الأَشْوَاطَ الثَّلاَثَةَ يَقُولُ اللَّهُمَّ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَا وَأَنْتَ تُحْيِي بَعْدَ مَا أَمَتَّا يَخْفِضُ صَوْتَهُ بِذَلِكَ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, otasi Baytni tavof qilayotganida uch shavtda (aylanishda) raml qilib, ovozini pasaytirgan holda: «Allohumma, la ilaha illa Anta, va Anta tuhyi baʼda ma amatta (Ey Alloh, Sendan boʻlak iloh yoʻq, Sen oʻldirganingdan soʻng yana tiriltirasan)», der edi.Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, отаси Байтни тавоф қилаётганида уч шавтда (айланишда) рамл қилиб, овозини пасайтирган ҳолда: «Аллоҳумма, ла илаҳа илла Анта, ва Анта туҳйи баъда ма аматта (Эй Аллоҳ, Сендан бўлак илоҳ йўқ, Сен ўлдирганингдан сўнг яна тирилтирасан)», дер эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ‏"‏ كَيْفَ صَنَعْتَ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ فِي اسْتِلاَمِ الرُّكْنِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ اسْتَلَمْتُ وَتَرَكْتُ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَصَبْتَ ‏"‏ ‏.‏

Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu)ga: «Ey Abu Muhammad, ruknni istilom qilishda qanday qilding?» dedilar. Abdurrahmon: «Istilom ham qildim, tark ham qildim (baʼzan qilib, baʼzan qoldirdim)», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Toʻgʻri qilibsan», dedilar.Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу)га: «Эй Абу Муҳаммад, рукнни истилом қилишда қандай қилдинг?» дедилар. Абдурраҳмон: «Истилом ҳам қилдим, тарк ҳам қилдим (баъзан қилиб, баъзан қолдирдим)», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Тўғри қилибсан», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَنَّ أَبَاهُ، كَانَ إِذَا طَافَ بِالْبَيْتِ يَسْتَلِمُ الأَرْكَانَ كُلَّهَا وَكَانَ لاَ يَدَعُ الْيَمَانِيَ إِلاَّ أَنْ يُغْلَبَ عَلَيْهِ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, otasi Baytni tavof qilganida barcha ruknlarni istilom qilar va izdihom sababli ojiz qolmagunicha Yamoniy (rukn)ni tark etmas edi.Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, отаси Байтни тавоф қилганида барча рукнларни истилом қилар ва издиҳом сабабли ожиз қолмагунича Ямоний (рукн)ни тарк этмас эди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ لاَ يَجْمَعُ بَيْنَ السُّبْعَيْنِ لاَ يُصَلِّي بَيْنَهُمَا وَلَكِنَّهُ كَانَ يُصَلِّي بَعْدَ كُلِّ سُبْعٍ رَكْعَتَيْنِ فَرُبَّمَا صَلَّى عِنْدَ الْمَقَامِ أَوْ عِنْدَ غَيْرِهِ ‏.‏ وَسُئِلَ مَالِكٌ عَنِ الطَّوَافِ إِنْ كَانَ أَخَفَّ عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يَتَطَوَّعَ بِهِ فَيَقْرُنَ بَيْنَ الأُسْبُوعَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ ثُمَّ يَرْكَعُ مَا عَلَيْهِ مِنْ رُكُوعِ تِلْكَ السُّبُوعِ قَالَ لاَ يَنْبَغِي ذَلِكَ وَإِنَّمَا السُّنَّةُ أَنْ يُتْبِعَ كُلَّ سُبْعٍ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَدْخُلُ فِي الطَّوَافِ فَيَسْهُو حَتَّى يَطُوفَ ثَمَانِيَةَ أَوْ تِسْعَةَ أَطْوَافٍ قَالَ يَقْطَعُ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ قَدْ زَادَ ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَلاَ يَعْتَدُّ بِالَّذِي كَانَ زَادَ وَلاَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَبْنِيَ عَلَى التِّسْعَةِ حَتَّى يُصَلِّيَ سُبْعَيْنِ جَمِيعًا لأَنَّ السُّنَّةَ فِي الطَّوَافِ أَنْ يُتْبِعَ كُلَّ سُبْعٍ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ شَكَّ فِي طَوَافِهِ بَعْدَ مَا يَرْكَعُ رَكْعَتَىِ الطَّوَافِ فَلْيَعُدْ فَلْيُتَمِّمْ طَوَافَهُ عَلَى الْيَقِينِ ثُمَّ لِيُعِدِ الرَّكْعَتَيْنِ لأَنَّهُ لاَ صَلاَةَ لِطَوَافٍ إِلاَّ بَعْدَ إِكْمَالِ السُّبْعِ ‏.‏ وَمَنْ أَصَابَهُ شَىْءٌ بِنَقْضِ وُضُوئِهِ وَهُوَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ أَوْ يَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ أَوْ بَيْنَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ مَنْ أَصَابَهُ ذَلِكَ وَقَدْ طَافَ بَعْضَ الطَّوَافِ أَوْ كُلَّهُ وَلَمْ يَرْكَعْ رَكْعَتَىِ الطَّوَافِ فَإِنَّهُ يَتَوَضَّأُ وَيَسْتَأْنِفُ الطَّوَافَ وَالرَّكْعَتَيْنِ وَأَمَّا السَّعْىُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَإِنَّهُ لاَ يَقْطَعُ ذَلِكَ عَلَيْهِ مَا أَصَابَهُ مِنِ انْتِقَاضِ وُضُوئِهِ وَلاَ يَدْخُلُ السَّعْىَ إِلاَّ وَهُوَ طَاهِرٌ بِوُضُوءٍ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh) otasidan rivoyat qilishicha, u ikki yettilik tavofni birlashtirmas, ular orasida namoz oʻqimay qoʻymas edi; balki har yetti aylanishdan soʻng ikki rakaat oʻqir edi — baʼzan Maqomi Ibrohim yonida, baʼzan boshqa joyda. Molikdan tavof haqida — agar kishiga yengilroq boʻlsa, nafl tavofda ikki yoki undan koʻp yettilikni birlashtirib, soʻng oʻsha yettiliklar uchun oʻqilishi lozim boʻlgan rakaatlarni oʻqisa boʻladimi, deb soʻralganda, u: «Bunday qilish yaramaydi. Sunnat — har yetti aylanishga ikki rakaatni ergashtirishdir», dedi. Molik tavofga kirib, unutgani sababli sakkiz yoki toʻqqiz aylanib qolgan kishi haqida shunday dedi: «U aylanishlarni oshirib yuborganini bilgan zahoti toʻxtaydi, soʻng ikki rakaat oʻqiydi va oshib ketgan aylanishni hisobga olmaydi. Unga toʻqqizning ustiga qurib, ikki yettilikning rakaatlarini birga oʻqishi yaramaydi — chunki tavofdagi sunnat har yetti aylanishga ikki rakaatni ergashtirishdir». Molik aytdi: «Kim tavof rakaatlarini oʻqigach, tavofi haqida shubhaga tushsa, qaytib, tavofini aniq ishonch asosida toʻldirsin, soʻng ikki rakaatni qaytadan oʻqisin — chunki yetti aylanish tugatilmaguncha tavof namozi sahih boʻlmaydi. Kimning Baytni tavof qilayotganida yoki Safo bilan Marva orasida saʼy qilayotganida yoxud shular oʻrtasida tahorati buziladigan biror hol yuz bersa — kimga bu tavofning bir qismini yoki hammasini qilib boʻlib, biroq tavof ikki rakaatini oʻqimay turib yuz bersa, u tahorat qilib, tavofni ham, ikki rakaatni ham qaytadan boshlaydi. Safo bilan Marva orasidagi saʼyga kelsak, tahoratining buzilishi uni uzmaydi; biroq u saʼyga faqat tahoratli, pok holda kirsin».Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилишича, у икки еттилик тавофни бирлаштирмас, улар орасида намоз ўқимай қўймас эди; балки ҳар етти айланишдан сўнг икки ракаат ўқир эди — баъзан Мақоми Иброҳим ёнида, баъзан бошқа жойда. Моликдан тавоф ҳақида — агар кишига енгилроқ бўлса, нафл тавофда икки ёки ундан кўп еттиликни бирлаштириб, сўнг ўша еттиликлар учун ўқилиши лозим бўлган ракаатларни ўқиса бўладими, деб сўралганда, у: «Бундай қилиш ярамайди. Суннат — ҳар етти айланишга икки ракаатни эргаштиришдир», деди. Молик тавофга кириб, унутгани сабабли саккиз ёки тўққиз айланиб қолган киши ҳақида шундай деди: «У айланишларни ошириб юборганини билган заҳоти тўхтайди, сўнг икки ракаат ўқийди ва ошиб кетган айланишни ҳисобга олмайди. Унга тўққизнинг устига қуриб, икки еттиликнинг ракаатларини бирга ўқиши ярамайди — чунки тавофдаги суннат ҳар етти айланишга икки ракаатни эргаштиришдир». Молик айтди: «Ким тавоф ракаатларини ўқигач, тавофи ҳақида шубҳага тушса, қайтиб, тавофини аниқ ишонч асосида тўлдирсин, сўнг икки ракаатни қайтадан ўқисин — чунки етти айланиш тугатилмагунча тавоф намози саҳиҳ бўлмайди. Кимнинг Байтни тавоф қилаётганида ёки Сафо билан Марва орасида саъй қилаётганида ёхуд шулар ўртасида таҳорати бузиладиган бирор ҳол юз берса — кимга бу тавофнинг бир қисмини ёки ҳаммасини қилиб бўлиб, бироқ тавоф икки ракаатини ўқимай туриб юз берса, у таҳорат қилиб, тавофни ҳам, икки ракаатни ҳам қайтадан бошлайди. Сафо билан Марва орасидаги саъйга келсак, таҳоратининг бузилиши уни узмайди; бироқ у саъйга фақат таҳоратли, пок ҳолда кирсин».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ مَنْ أَفَاضَ فَقَدْ قَضَى اللَّهُ حَجَّهُ فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ يَكُنْ حَبَسَهُ شَىْءٌ فَهُوَ حَقِيقٌ أَنْ يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ وَإِنْ حَبَسَهُ شَىْءٌ أَوْ عَرَضَ لَهُ فَقَدْ قَضَى اللَّهُ حَجَّهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلَوْ أَنَّ رَجُلاً جَهِلَ أَنْ يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ حَتَّى صَدَرَ لَمْ أَرَ عَلَيْهِ شَيْئًا إِلاَّ أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا فَيَرْجِعَ فَيَطُوفَ بِالْبَيْتِ ثُمَّ يَنْصَرِفَ إِذَا كَانَ قَدْ أَفَاضَ ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh) aytdi: «Kimki ifoza (tavofi)ni qilgan boʻlsa, Alloh uning hajini bajo keltirgan (toʻliq qilgan) boʻladi. Agar uni biror narsa toʻsib qoʻymagan boʻlsa, uning oxirgi amali Baytni tavof qilish boʻlishi loyiqdir. Agar uni biror narsa toʻsib qoʻysa yoki unga bir toʻsiq yuzaga kelsa, Alloh uning hajini bajo keltirgan boʻladi». Molik aytdi: «Agar bir kishi oxirgi amali Baytni tavof qilish boʻlishi kerakligini bilmasdan (Makkadan) chiqib ketgan boʻlsa, men uning zimmasida biror narsa (vojib) deb bilmayman — magar u yaqin joyda boʻlib, qaytib kelib Baytni tavof qila olsa va ifozani qilgan holda soʻng ketsa (shunday qilsin)».Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ) айтди: «Кимки ифоза (тавофи)ни қилган бўлса, Аллоҳ унинг ҳажини бажо келтирган (тўлиқ қилган) бўлади. Агар уни бирор нарса тўсиб қўймаган бўлса, унинг охирги амали Байтни тавоф қилиш бўлиши лойиқдир. Агар уни бирор нарса тўсиб қўйса ёки унга бир тўсиқ юзага келса, Аллоҳ унинг ҳажини бажо келтирган бўлади». Молик айтди: «Агар бир киши охирги амали Байтни тавоф қилиш бўлиши кераклигини билмасдан (Маккадан) чиқиб кетган бўлса, мен унинг зиммасида бирор нарса (вожиб) деб билмайман — магар у яқин жойда бўлиб, қайтиб келиб Байтни тавоф қила олса ва ифозани қилган ҳолда сўнг кетса (шундай қилсин)».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ، حَدِيثُ السِّنِّ أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏}‏ فَمَا عَلَى الرَّجُلِ شَىْءٌ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ كَلاَّ لَوْ كَانَ كَمَا تَقُولُ لَكَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا إِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي الأَنْصَارِ كَانُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ وَكَانَتْ مَنَاةُ حَذْوَ قُدَيْدٍ وَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ‏}‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh) otasidan rivoyat qilishicha, u (Urva) shunday dedi: «Men yosh boʻlgan chogʻimda Oisha — muʼminlarning onasi (roziyallohu anho)ga: ‹Alloh taboraka va taoloning: {Albatta Safo va Marva Allohning shioralaridandir. Bas, kim Baytni haj yoki umra qilsa, ularni tavof qilishida (aylanishida) unga hech gunoh yoʻqdir} (Baqara, 158) degan soʻzi haqida qanday deysiz? Shundan (koʻrinadiki), kishi ularni tavof qilmasa ham unga hech narsa (gunoh) boʻlmaydi›, dedim. Shunda Oisha: ‹Yoʻq! Agar sen aytganingdek boʻlsa edi, u «ularni tavof qilmasligida unga hech gunoh yoʻq» boʻlar edi. Bu oyat faqat ansorlar haqida nozil boʻlgan. Ular Manot (buti) uchun talbiya aytardilar — Manot Qudayd roʻparasida edi — va ular Safo bilan Marva orasida saʼy qilishdan hijolat qilardilar. Islom kelgach, ular Rasululloh ﷺ dan bu haqda soʻradilar, shunda Alloh taboraka va taolo: {Albatta Safo va Marva Allohning shioralaridandir. Bas, kim Baytni haj yoki umra qilsa, ularni tavof qilishida unga hech gunoh yoʻqdir}ni nozil qildi›, dedi».Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилишича, у (Урва) шундай деди: «Мен ёш бўлган чоғимда Оиша — муъминларнинг онаси (розияллоҳу анҳо)га: ‹Аллоҳ таборака ва таолонинг: {Албатта Сафо ва Марва Аллоҳнинг шиораларидандир. Бас, ким Байтни ҳаж ёки умра қилса, уларни тавоф қилишида (айланишида) унга ҳеч гуноҳ йўқдир} (Бақара, 158) деган сўзи ҳақида қандай дейсиз? Шундан (кўринадики), киши уларни тавоф қилмаса ҳам унга ҳеч нарса (гуноҳ) бўлмайди›, дедим. Шунда Оиша: ‹Йўқ! Агар сен айтганингдек бўлса эди, у «уларни тавоф қилмаслигида унга ҳеч гуноҳ йўқ» бўлар эди. Бу оят фақат ансорлар ҳақида нозил бўлган. Улар Манот (бути) учун талбия айтардилар — Манот Қудайд рўпарасида эди — ва улар Сафо билан Марва орасида саъй қилишдан ҳижолат қилардилар. Ислом келгач, улар Расулуллоҳ ﷺ дан бу ҳақда сўрадилар, шунда Аллоҳ таборака ва таоло: {Албатта Сафо ва Марва Аллоҳнинг шиораларидандир. Бас, ким Байтни ҳаж ёки умра қилса, уларни тавоф қилишида унга ҳеч гуноҳ йўқдир}ни нозил қилди›, деди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَنَّ سَوْدَةَ بِنْتَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، كَانَتْ عِنْدَ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ فَخَرَجَتْ تَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فِي حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ مَاشِيَةً وَكَانَتِ امْرَأَةً ثَقِيلَةً فَجَاءَتْ حِينَ انْصَرَفَ النَّاسُ مِنَ الْعِشَاءِ فَلَمْ تَقْضِ طَوَافَهَا حَتَّى نُودِيَ بِالأُولَى مِنَ الصُّبْحِ فَقَضَتْ طَوَافَهَا فِيمَا بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ ‏.‏ وَكَانَ عُرْوَةُ إِذَا رَآهُمْ يَطُوفُونَ عَلَى الدَّوَابِّ يَنْهَاهُمْ أَشَدَّ النَّهْىِ فَيَعْتَلُّونَ بِالْمَرَضِ حَيَاءً مِنْهُ فَيَقُولُ لَنَا فِيمَا بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ لَقَدْ خَابَ هَؤُلاَءِ وَخَسِرُوا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ مَنْ نَسِيَ السَّعْىَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فِي عُمْرَةٍ فَلَمْ يَذْكُرْ حَتَّى يَسْتَبْعِدَ مِنْ مَكَّةَ أَنَّهُ يَرْجِعُ فَيَسْعَى وَإِنْ كَانَ قَدْ أَصَابَ النِّسَاءَ فَلْيَرْجِعْ فَلْيَسْعَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ حَتَّى يُتِمَّ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ مِنْ تِلْكَ الْعُمْرَةِ ثُمَّ عَلَيْهِ عُمْرَةٌ أُخْرَى وَالْهَدْىُ ‏.‏ وَسُئِلَ مَالِكٌ عَنِ الرَّجُلِ يَلْقَاهُ الرَّجُلُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَيَقِفُ مَعَهُ يُحَدِّثُهُ فَقَالَ لاَ أُحِبُّ لَهُ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ نَسِيَ مِنْ طَوَافِهِ شَيْئًا أَوْ شَكَّ فِيهِ فَلَمْ يَذْكُرْ إِلاَّ وَهُوَ يَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَإِنَّهُ يَقْطَعُ سَعْيَهُ ثُمَّ يُتِمُّ طَوَافَهُ بِالْبَيْتِ عَلَى مَا يَسْتَيْقِنُ وَيَرْكَعُ رَكْعَتَىِ الطَّوَافِ ثُمَّ يَبْتَدِئُ سَعْيَهُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Savda bint Abdulloh ibn Umar Urva ibn Zubayrning nikohida edi. U haj yoki umrada Safo bilan Marva orasida piyoda saʼy qilishga chiqdi. U ogʻir (vazmin) ayol edi. U odamlar xufton (namozi)dan qaytib ketayotgan paytda keldi va bomdodning birinchi azoni aytilguncha saʼyini tugatolmadi, saʼyini ikki (azon) orasida tamomladi. Urva odamlarni ulovlarga minib tavof (saʼy) qilayotganini koʻrsa, ularni juda qattiq qaytarardi, ular esa undan hijolat boʻlib, kasallikni bahona qilardilar. U bizga oʻzimizning oramizda: «Bular ziyon koʻrdilar va zarar tortdilar», derdi. Molik aytdi: «Kimki umrada Safo bilan Marva orasidagi saʼyni unutib, Makkadan uzoqlashguncha eslamasa, u qaytib kelib saʼy qiladi. Agar shu orada ayoliga yaqinlik qilgan boʻlsa, u qaytib kelib, oʻsha umradan zimmasida qolgan (amal)ni tugatguncha Safo bilan Marva orasida saʼy qilsin, soʻng uning zimmasida yana bir umra va hady (qurbonlik) boʻladi». Molikdan Safo bilan Marva orasida bir kishini uchratib, u bilan toʻxtab gaplashib turadigan kishi haqida soʻralganda, u: «Men buni u uchun yoqtirmayman», dedi. Molik aytdi: «Kimki tavofidan biror narsani unutsa yoki unda shak qilsa-yu, buni faqat Safo bilan Marva orasida saʼy qilayotib eslasa, u saʼyini toʻxtatadi, soʻng aniq bilganiga koʻra Baytdagi tavofini tugatadi, tavofning ikki rakaatini oʻqiydi, keyin Safo bilan Marva orasidagi saʼyini (yangidan) boshlaydi».Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Савда бинт Абдуллоҳ ибн Умар Урва ибн Зубайрнинг никоҳида эди. У ҳаж ёки умрада Сафо билан Марва орасида пиёда саъй қилишга чиқди. У оғир (вазмин) аёл эди. У одамлар хуфтон (намози)дан қайтиб кетаётган пайтда келди ва бомдоднинг биринчи азони айтилгунча саъйини тугатолмади, саъйини икки (азон) орасида тамомлади. Урва одамларни уловларга миниб тавоф (саъй) қилаётганини кўрса, уларни жуда қаттиқ қайтарарди, улар эса ундан ҳижолат бўлиб, касалликни баҳона қилардилар. У бизга ўзимизнинг орамизда: «Булар зиён кўрдилар ва зарар тортдилар», дерди. Молик айтди: «Кимки умрада Сафо билан Марва орасидаги саъйни унутиб, Маккадан узоқлашгунча эсламаса, у қайтиб келиб саъй қилади. Агар шу орада аёлига яқинлик қилган бўлса, у қайтиб келиб, ўша умрадан зиммасида қолган (амал)ни тугатгунча Сафо билан Марва орасида саъй қилсин, сўнг унинг зиммасида яна бир умра ва ҳадй (қурбонлик) бўлади». Моликдан Сафо билан Марва орасида бир кишини учратиб, у билан тўхтаб гаплашиб турадиган киши ҳақида сўралганда, у: «Мен буни у учун ёқтирмайман», деди. Молик айтди: «Кимки тавофидан бирор нарсани унутса ёки унда шак қилса-ю, буни фақат Сафо билан Марва орасида саъй қилаётиб эсласа, у саъйини тўхтатади, сўнг аниқ билганига кўра Байтдаги тавофини тугатади, тавофнинг икки ракаатини ўқийди, кейин Сафо билан Марва орасидаги саъйини (янгидан) бошлайди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَنَّ أَبَاهُ، قَالَ إِذَا اضْطُرِرْتَ إِلَى بَدَنَتِكَ فَارْكَبْهَا رُكُوبًا غَيْرَ فَادِحٍ وَإِذَا اضْطُرِرْتَ إِلَى لَبَنِهَا فَاشْرَبْ بَعْدَ مَا يَرْوَى فَصِيلُهَا فَإِذَا نَحَرْتَهَا فَانْحَرْ فَصِيلَهَا مَعَهَا ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh) aytdi: «Agar badanangga (minishga) muhtoj boʻlsang, unga ogʻirlik qilmaydigan darajada min. Agar uning sutiga muhtoj boʻlsang, uning boʻtasi toʻyib ichganidan keyin ich. Uni soʻyganingda esa, boʻtasini ham u bilan birga soʻy».Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ) айтди: «Агар баданангга (минишга) муҳтож бўлсанг, унга оғирлик қилмайдиган даражада мин. Агар унинг сутига муҳтож бўлсанг, унинг бўтаси тўйиб ичганидан кейин ич. Уни сўйганингда эса, бўтасини ҳам у билан бирга сўй».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لِبَنِيهِ يَا بَنِيَّ لاَ يُهْدِيَنَّ أَحَدُكُمْ مِنَ الْبُدْنِ شَيْئًا يَسْتَحْيِي أَنْ يُهْدِيَهُ لِكَرِيمِهِ فَإِنَّ اللَّهَ أَكْرَمُ الْكُرَمَاءِ وَأَحَقُّ مَنِ اخْتِيرَ لَهُ ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh) oʻgʻillariga: «Ey oʻgʻillarim, sizlardan hech biringiz badanalardan oʻzining hurmatli kishisiga hadya qilishdan uyaladigan biror (past) narsani (Allohga) hady qilmasin. Zero Alloh — karamlilarning eng karamlisi va (eng yaxshisi) Oʻzi uchun tanlanishga eng haqlisidir», der edi.Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ) ўғилларига: «Эй ўғилларим, сизлардан ҳеч бирингиз баданалардан ўзининг ҳурматли кишисига ҳадя қилишдан уяладиган бирор (паст) нарсани (Аллоҳга) ҳадй қилмасин. Зеро Аллоҳ — карамлиларнинг энг карамлиси ва (энг яхшиси) Ўзи учун танланишга энг ҳақлисидир», дер эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ اعْلَمُوا أَنَّ عَرَفَةَ كُلَّهَا مَوْقِفٌ إِلاَّ بَطْنَ عُرَنَةَ وَأَنَّ الْمُزْدَلِفَةَ كُلَّهَا مَوْقِفٌ إِلاَّ بَطْنَ مُحَسِّرٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ وَلاَ جِدَالَ فِي الْحَجِّ ‏}‏ قَالَ فَالرَّفَثُ إِصَابَةُ النِّسَاءِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ ‏}‏ قَالَ وَالْفُسُوقُ الذَّبْحُ لِلأَنْصَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ‏}‏ ‏.‏ قَالَ وَالْجِدَالُ فِي الْحَجِّ أَنَّ قُرَيْشًا كَانَتْ تَقِفُ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ بِالْمُزْدَلِفَةِ بِقُزَحَ وَكَانَتِ الْعَرَبُ وَغَيْرُهُمْ يَقِفُونَ بِعَرَفَةَ فَكَانُوا يَتَجَادَلُونَ يَقُولُ هَؤُلاَءِ نَحْنُ أَصْوَبُ وَيَقُولُ هَؤُلاَءِ نَحْنُ أَصْوَبُ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَ ‏{‏لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ فَلاَ يُنَازِعُنَّكَ فِي الأَمْرِ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ‏}‏ فَهَذَا الْجِدَالُ فِيمَا نُرَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَقَدْ سَمِعْتُ ذَلِكَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo) shunday derdi: «Biling! Butun Arafa — mavqifdir, faqat Urana vodiysining ichi bundan mustasno; butun Muzdalifa ham mavqifdir, faqat Muhassir vodiysining ichi bundan mustasno». Molik aytdi: Alloh taboraka va taolo: {Bas, hajda rafas ham, fisq ham, jidol ham yoʻqdir} (Baqara 197), degan. U (Molik) dedi: Rafas — ayollarga yaqinlik qilishdir, Alloh aʼlam. Alloh taboraka va taolo: {Roʻza kechasida ayollaringizga yaqinlik (rafas) qilish sizlarga halol qilindi} (Baqara 187), degan. Fisq esa — butlarga (ansob) atab soʻyishdir, Alloh aʼlam. Alloh taboraka va taolo: {Yoxud Allohdan oʻzgaga atab soʻyilgan fisq boʻlsa} (Anʼom 145), degan. Hajdagi jidol (tortishuv)ga kelsak: Quraysh Muzdalifadagi Mashʼarul-Harom yonida, Quzahda turar, arablar va boshqalar esa Arafada turishardi. Ular bir-birlari bilan tortishib, bular: ‹Biz toʻgʻriroqmiz›, boshqalari: ‹Biz toʻgʻriroqmiz›, deyishardi. Shunda Alloh taolo: {Biz har bir ummat uchun ibodat (nusuk) tayin qildik, ular unga amal qiluvchidirlar. Bas, bu ishda sen bilan tortishmasinlar. Sen Robbingga (ibodatga) chaqir. Albatta, sen toʻgʻri hidoyatdadirsan} (Haj 67), dedi. Bizning nazarimizda jidol — mana shu, Alloh aʼlam. Buni men ilm ahlidan eshitganman.Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо) шундай дерди: «Билинг! Бутун Арафа — мавқифдир, фақат Урана водийсининг ичи бундан мустасно; бутун Муздалифа ҳам мавқифдир, фақат Муҳассир водийсининг ичи бундан мустасно». Молик айтди: Аллоҳ таборака ва таоло: {Бас, ҳажда рафас ҳам, фисқ ҳам, жидол ҳам йўқдир} (Бақара 197), деган. У (Молик) деди: Рафас — аёлларга яқинлик қилишдир, Аллоҳ аълам. Аллоҳ таборака ва таоло: {Рўза кечасида аёлларингизга яқинлик (рафас) қилиш сизларга ҳалол қилинди} (Бақара 187), деган. Фисқ эса — бутларга (ансоб) атаб сўйишдир, Аллоҳ аълам. Аллоҳ таборака ва таоло: {Ёхуд Аллоҳдан ўзгага атаб сўйилган фисқ бўлса} (Анъом 145), деган. Ҳаждаги жидол (тортишув)га келсак: Қурайш Муздалифадаги Машъарул-Ҳаром ёнида, Қузаҳда турар, араблар ва бошқалар эса Арафада туришарди. Улар бир-бирлари билан тортишиб, булар: ‹Биз тўғрироқмиз›, бошқалари: ‹Биз тўғрироқмиз›, дейишарди. Шунда Аллоҳ таоло: {Биз ҳар бир уммат учун ибодат (нусук) тайин қилдик, улар унга амал қилувчидирлар. Бас, бу ишда сен билан тортишмасинлар. Сен Роббингга (ибодатга) чақир. Албатта, сен тўғри ҳидоятдадирсан} (Ҳаж 67), деди. Бизнинг назаримизда жидол — мана шу, Аллоҳ аълам. Буни мен илм аҳлидан эшитганман.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ مَنْ أَدْرَكَهُ الْفَجْرُ مِنْ لَيْلَةِ الْمُزْدَلِفَةِ وَلَمْ يَقِفْ بِعَرَفَةَ فَقَدْ فَاتَهُ الْحَجُّ وَمَنْ وَقَفَ بِعَرَفَةَ مِنْ لَيْلَةِ الْمُزْدَلِفَةِ قَبْلَ أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْعَبْدِ يُعْتَقُ فِي الْمَوْقِفِ بِعَرَفَةَ فَإِنَّ ذَلِكَ لاَ يَجْزِي عَنْهُ مِنْ حَجَّةِ الإِسْلاَمِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ لَمْ يُحْرِمْ فَيُحْرِمُ بَعْدَ أَنْ يُعْتَقَ ثُمَّ يَقِفُ بِعَرَفَةَ مِنْ تِلْكَ اللَّيْلَةِ قَبْلَ أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ فَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ أَجْزَأَ عَنْهُ وَإِنْ لَمْ يُحْرِمْ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ كَانَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ فَاتَهُ الْحَجُّ إِذَا لَمْ يُدْرِكِ الْوُقُوفَ بِعَرَفَةَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ مِنْ لَيْلَةِ الْمُزْدَلِفَةِ وَيَكُونُ عَلَى الْعَبْدِ حَجَّةُ الإِسْلاَمِ يَقْضِيهَا ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh) otasi (Urva)dan rivoyat qiladi, u shunday dedi: «Kimni Muzdalifa kechasida, Arafada turmagan holida tong (fajr) topsa, hajni qoʻldan boy beribdi; kim Muzdalifa kechasida, tong yorishishidan avval Arafada tursa, hajga yetibdi». Molik Arafadagi vuqufda ozod qilingan qul haqida dedi: «Bu unga Islom haji oʻrnida oʻtmaydi; magar u ihrom bogʻlamagan boʻlib, ozod qilingach ihrom bogʻlasa va oʻsha kechada, tong yorishishidan avval Arafada tursa — agar shunday qilsa, bu unga kifoya qiladi. Agar u tong yorishguncha ihrom bogʻlamagan boʻlsa, Muzdalifa kechasida tong yorishishidan avval Arafadagi vuqufga yetolmasdan hajni boy bergan kishi kabi boʻladi va qul zimmasida ado etadigan Islom haji qoladi».Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ) отаси (Урва)дан ривоят қилади, у шундай деди: «Кимни Муздалифа кечасида, Арафада турмаган ҳолида тонг (фажр) топса, ҳажни қўлдан бой берибди; ким Муздалифа кечасида, тонг ёришишидан аввал Арафада турса, ҳажга етибди». Молик Арафадаги вуқуфда озод қилинган қул ҳақида деди: «Бу унга Ислом ҳажи ўрнида ўтмайди; магар у иҳром боғламаган бўлиб, озод қилингач иҳром боғласа ва ўша кечада, тонг ёришишидан аввал Арафада турса — агар шундай қилса, бу унга кифоя қилади. Агар у тонг ёришгунча иҳром боғламаган бўлса, Муздалифа кечасида тонг ёришишидан аввал Арафадаги вуқуфга етолмасдан ҳажни бой берган киши каби бўлади ва қул зиммасида адо этадиган Ислом ҳажи қолади».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ سُئِلَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ - وَأَنَا جَالِسٌ، مَعَهُ - كَيْفَ كَانَ يَسِيرُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ حِينَ دَفَعَ قَالَ كَانَ يَسِيرُ الْعَنَقَ فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ قَالَ هِشَامٌ وَالنَّصُّ فَوْقَ الْعَنَقِ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh) otasi (Urva)dan rivoyat qiladi, u shunday dedi: «Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan — men u bilan birga oʻtirgan holda — soʻraldi: ‹Rasululloh ﷺ Vidolashuv hajida (Arafadan) qaytganlarida qanday yurar edilar?› U: ‹U zot oʻrtacha tezlikda (anaq) yurar, keng joy (boʻshliq) topsalar, tezlatardilar (nass)›, dedi». Molik aytdi: Hishom aytdi: Nass — anaqdan tezroqdir.Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ) отаси (Урва)дан ривоят қилади, у шундай деди: «Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан — мен у билан бирга ўтирган ҳолда — сўралди: ‹Расулуллоҳ ﷺ Видолашув ҳажида (Арафадан) қайтганларида қандай юрар эдилар?› У: ‹У зот ўртача тезликда (анақ) юрар, кенг жой (бўшлиқ) топсалар, тезлатардилар (насс)›, деди». Молик айтди: Ҳишом айтди: Насс — анақдан тезроқдир.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَنَّ أَبَاهُ، كَانَ يَنْحَرُ بُدْنَهُ قِيَامًا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لاَ يَجُوزُ لأَحَدٍ أَنْ يَحْلِقَ رَأْسَهُ حَتَّى يَنْحَرَ هَدْيَهُ وَلاَ يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يَنْحَرَ قَبْلَ الْفَجْرِ يَوْمَ النَّحْرِ وَإِنَّمَا الْعَمَلُ كُلُّهُ يَوْمَ النَّحْرِ الذَّبْحُ وَلُبْسُ الثِّيَابِ وَإِلْقَاءُ التَّفَثِ وَالْحِلاَقُ لاَ يَكُونُ شَىْءٌ مِنْ ذَلِكَ يُفْعَلُ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh) otasi (Urva) oʻz tuyalarini (budn) tik turgan holda soʻyardi. Molik aytdi: «Hech kimga hadiysini soʻymaguncha boshini oldirishi mumkin emas; hech kim nahr kuni tongdan avval soʻymasin. Nahr kunidagi barcha amal — soʻyish, kiyim kiyish, tafas (badanni tozalash)ni ketkazish va soch oldirishdir; bulardan hech biri nahr kunidan oldin qilinmaydi».Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ) отаси (Урва) ўз туяларини (будн) тик турган ҳолда сўярди. Молик айтди: «Ҳеч кимга ҳадийсини сўймагунча бошини олдириши мумкин эмас; ҳеч ким наҳр куни тонгдан аввал сўймасин. Наҳр кунидаги барча амал — сўйиш, кийим кийиш, тафас (баданни тозалаш)ни кетказиш ва соч олдиришдир; булардан ҳеч бири наҳр кунидан олдин қилинмайди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ فِي الْبَيْتُوتَةِ بِمَكَّةَ لَيَالِيَ مِنًى لاَ يَبِيتَنَّ أَحَدٌ إِلاَّ بِمِنًى ‏.‏

Urva (rahimahulloh) Mino kechalarini Makkada oʻtkazish haqida shunday dedi: «Hech kim Minodan boshqa joyda tunamasin».Урва (раҳимаҳуллоҳ) Мино кечаларини Маккада ўтказиш ҳақида шундай деди: «Ҳеч ким Минодан бошқа жойда тунамасин».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَنَّ أَبَاهُ، كَانَ يَقُولُ فِي الْبَقَرَةِ مِنَ الْوَحْشِ بَقَرَةٌ وَفِي الشَّاةِ مِنَ الظِّبَاءِ شَاةٌ ‏.‏

Urva (rahimahulloh) shunday der edi: «Yovvoyi sigir uchun sigir, kiyiklardan (qoʻyga oʻxshaydigani) uchun qoʻy (beriladi)».Урва (раҳимаҳуллоҳ) шундай дер эди: «Ёввойи сигир учун сигир, кийиклардан (қўйга ўхшайдигани) учун қўй (берилади)».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقِيلَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ نَاسًا مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ يَأْتُونَنَا بِلُحْمَانٍ وَلاَ نَدْرِي هَلْ سَمَّوُا اللَّهَ عَلَيْهَا أَمْ لاَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ سَمُّوا اللَّهَ عَلَيْهَا ثُمَّ كُلُوهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ فِي أَوَّلِ الإِسْلاَمِ ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Rasululloh ﷺdan soʻraldi, u zotga: «Yo Rasululloh, sahroahlidan baʼzi odamlar bizga goʻsht keltirishadi, biz unga Alloh(ning nomi)ni zikr qildimi yoki yoʻqmi — bilmaymiz», deyildi. Rasululloh ﷺ: «Unga Allohning nomini zikr qilinglar, soʻng uni yenglar», dedilar. Molik aytdi: «Bu — Islomning avvalida (boʻlgan ish) edi».Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Расулуллоҳ ﷺдан сўралди, у зотга: «Ё Расулуллоҳ, саҳроаҳлидан баъзи одамлар бизга гўшт келтиришади, биз унга Аллоҳ(нинг номи)ни зикр қилдими ёки йўқми — билмаймиз», дейилди. Расулуллоҳ ﷺ: «Унга Аллоҳнинг номини зикр қилинглар, сўнг уни енглар», дедилар. Молик айтди: «Бу — Исломнинг аввалида (бўлган иш) эди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَنَّ أَبَاهُ، عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ كَانَ يَعُقُّ عَنْ بَنِيهِ الذُّكُورِ، وَالإِنَاثِ، بِشَاةٍ شَاةٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي الْعَقِيقَةِ أَنَّ مَنْ عَقَّ فَإِنَّمَا يَعُقُّ عَنْ وَلَدِهِ بِشَاةٍ شَاةٍ الذُّكُورِ وَالإِنَاثِ وَلَيْسَتِ الْعَقِيقَةُ بِوَاجِبَةٍ وَلَكِنَّهَا يُسْتَحَبُّ الْعَمَلُ بِهَا وَهِيَ مِنَ الأَمْرِ الَّذِي لَمْ يَزَلْ عَلَيْهِ النَّاسُ عِنْدَنَا فَمَنْ عَقَّ عَنْ وَلَدِهِ فَإِنَّمَا هِيَ بِمَنْزِلَةِ النُّسُكِ وَالضَّحَايَا لاَ يَجُوزُ فِيهَا عَوْرَاءُ وَلاَ عَجْفَاءُ وَلاَ مَكْسُورَةٌ وَلاَ مَرِيضَةٌ وَلاَ يُبَاعُ مِنْ لَحْمِهَا شَىْءٌ وَلاَ جِلْدُهَا وَيُكْسَرُ عِظَامُهَا وَيَأْكُلُ أَهْلُهَا مِنْ لَحْمِهَا وَيَتَصَدَّقُونَ مِنْهَا وَلاَ يُمَسُّ الصَّبِيُّ بِشَىْءٍ مِنْ دَمِهَا ‏.‏

Hishom ibn Urva otasi Urva ibn az-Zubayrdan rivoyat qiladiki, u oʻzining oʻgʻil va qiz farzandlari uchun bittadan qoʻy aqiqa qilar edi. Molik aytdi: «Aqiqa borasida bizning oldimizdagi (amal) shuki: kim aqiqa qilsa, farzandi uchun — oʻgʻil boʻlsin, qiz boʻlsin — bittadan qoʻy soʻyadi. Aqiqa vojib emas, lekin uni qilish mustahabdir va u bizning oldimizda odamlar doimo amal qilib kelayotgan ishlardandir. Kim farzandi uchun aqiqa qilsa, u nusk (qurbonlik) va soʻyiladigan qurbonliklar darajasidadir: unda koʻzi koʻr, ozgʻin, aʼzosi singan yoki kasal (hayvon) joiz boʻlmaydi; uning goʻshtidan ham, terisidan ham hech narsa sotilmaydi; suyaklari sindiriladi; ahli uning goʻshtidan yeydi va undan sadaqa qiladi; bola uning qonidan biror narsaga tegizilmaydi».Ҳишом ибн Урва отаси Урва ибн аз-Зубайрдан ривоят қиладики, у ўзининг ўғил ва қиз фарзандлари учун биттадан қўй ақиқа қилар эди. Молик айтди: «Ақиқа борасида бизнинг олдимиздаги (амал) шуки: ким ақиқа қилса, фарзанди учун — ўғил бўлсин, қиз бўлсин — биттадан қўй сўяди. Ақиқа вожиб эмас, лекин уни қилиш мустаҳабдир ва у бизнинг олдимизда одамлар доимо амал қилиб келаётган ишлардандир. Ким фарзанди учун ақиқа қилса, у нуск (қурбонлик) ва сўйиладиган қурбонликлар даражасидадир: унда кўзи кўр, озғин, аъзоси синган ёки касал (ҳайвон) жоиз бўлмайди; унинг гўштидан ҳам, терисидан ҳам ҳеч нарса сотилмайди; суяклари синдирилади; аҳли унинг гўштидан ейди ва ундан садақа қилади; бола унинг қонидан бирор нарсага тегизилмайди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ فِي رَجُلٍ تَظَاهَرَ مِنْ أَرْبَعَةِ نِسْوَةٍ لَهُ بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ إِنَّهُ لَيْسَ عَلَيْهِ إِلاَّ كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ ‏.‏ وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى ذَلِكَ الأَمْرُ عِنْدَنَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كَفَّارَةِ الْمُتَظَاهِرِ ‏{‏فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ‏}‏‏.‏ ‏{‏فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا‏}‏ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَتَظَاهَرُ مِنِ امْرَأَتِهِ فِي مَجَالِسَ مُتَفَرِّقَةٍ قَالَ لَيْسَ عَلَيْهِ إِلاَّ كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِنْ تَظَاهَرَ ثُمَّ كَفَّرَ ثُمَّ تَظَاهَرَ بَعْدَ أَنْ يُكَفِّرَ فَعَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ أَيْضًا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ تَظَاهَرَ مِنِ امْرَأَتِهِ ثُمَّ مَسَّهَا قَبْلَ أَنْ يُكَفِّرَ لَيْسَ عَلَيْهِ إِلاَّ كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ وَيَكُفُّ عَنْهَا حَتَّى يُكَفِّرَ وَلْيَسْتَغْفِرِ اللَّهَ وَذَلِكَ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالظِّهَارُ مِنْ ذَوَاتِ الْمَحَارِمِ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَالنَّسَبِ سَوَاءٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ ظِهَارٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا‏}‏‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ أَنَّ تَفْسِيرَ ذَلِكَ أَنْ يَتَظَاهَرَ الرَّجُلُ مِنِ امْرَأَتِهِ ثُمَّ يُجْمِعَ عَلَى إِمْسَاكِهَا وَإِصَابَتِهَا فَإِنْ أَجْمَعَ عَلَى ذَلِكَ فَقَدْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ وَإِنْ طَلَّقَهَا وَلَمْ يُجْمِعْ بَعْدَ تَظَاهُرِهِ مِنْهَا عَلَى إِمْسَاكِهَا وَإِصَابَتِهَا فَلاَ كَفَّارَةَ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَإِنْ تَزَوَّجَهَا بَعْدَ ذَلِكَ لَمْ يَمَسَّهَا حَتَّى يُكَفِّرَ كَفَّارَةَ الْمُتَظَاهِرِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَتَظَاهَرُ مِنْ أَمَتِهِ إِنَّهُ إِنْ أَرَادَ أَنْ يُصِيبَهَا فَعَلَيْهِ كَفَّارَةُ الظِّهَارِ قَبْلَ أَنْ يَطَأَهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لاَ يَدْخُلُ عَلَى الرَّجُلِ إِيلاَءٌ فِي تَظَاهُرِهِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مُضَارًّا لاَ يُرِيدُ أَنْ يَفِيءَ مِنْ تَظَاهُرِهِ ‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh) otasidan rivoyat qilishicha, u toʻrt xotinidan bitta soʻz bilan zihor aytgan kishi haqida: «Uning zimmasiga faqat bitta kafforat (vojib) boʻladi», dedi. Robiʼa ibn Abu Abdurrahmon (rahimahulloh)dan ham shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Molik aytdi: «Bizning oldimizdagi (amal) shudir. Alloh taolo zihor aytgan kishining kafforati haqida shunday degan: {Bir-birlariga tegishlaridan avval bir qul ozod qilish (vojib)}. {Kim (buni) topa olmasa, bir-birlariga tegishlaridan avval ketma-ket ikki oy roʻza tutish; kim (bunga) qodir boʻlmasa, oltmish miskinga taom berish (vojib)} (Mujodala 3-4)». Molik xotinidan turli majlislarda zihor aytgan kishi haqida aytdi: «Uning zimmasida faqat bitta kafforat boʻladi. Agar u zihor aytib, soʻng kafforat berib, soʻng kafforat berganidan keyin (yana) zihor aytsa, uning zimmasiga yana kafforat (vojib) boʻladi». Molik aytdi: «Kim xotinidan zihor aytib, soʻng kafforat berishdan avval unga tegib qoʻysa, uning zimmasida faqat bitta kafforat boʻladi. U kafforat bermaguncha undan tiyilsin va Allohdan magʻfirat soʻrasin. Bu — eshitganlarimning eng yaxshisidir». Molik aytdi: «Emizish yoki nasab jihatidan mahram boʻlgan ayollarni (tilga olib) zihor aytish (hukmi) barobardir». Molik aytdi: «Ayollar zimmasida zihor yoʻqdir». Molik Allohning {Xotinlaridan zihor aytib, soʻng oʻz aytganlaridan qaytadiganlar...} degan soʻzi haqida aytdi: «Men eshitdimki, buning tafsiri shuki: kishi xotinidan zihor aytib, soʻng uni (nikohda) ushlab qolish va unga yaqinlashishga qatʼiy qaror qiladi. Agar shunga qaror qilsa, kafforat unga vojib boʻladi. Agar uni taloq qilsa va zihoridan soʻng uni ushlab qolish hamda unga yaqinlashishga qaror qilmagan boʻlsa, uning zimmasida kafforat boʻlmaydi». Molik aytdi: «Agar u shundan keyin unga uylansa, zihor aytgan kishining kafforatini bermaguncha unga tegmaydi». Molik choʻrisidan zihor aytgan kishi haqida aytdi: «Agar u unga yaqinlashmoqchi boʻlsa, unga (choʻriga) yaqinlashishdan avval zihor kafforati vojibdir». Molik aytdi: «Kishining zihorida unga iylo tushmaydi — magar u (ayolga) zarar yetkazmoqchi boʻlib, zihoridan qaytishni istamasagina (iylo tushadi)».Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилишича, у тўрт хотинидан битта сўз билан зиҳор айтган киши ҳақида: «Унинг зиммасига фақат битта каффорат (вожиб) бўлади», деди. Робиъа ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)дан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинади. Молик айтди: «Бизнинг олдимиздаги (амал) шудир. Аллоҳ таоло зиҳор айтган кишининг каффорати ҳақида шундай деган: {Бир-бирларига тегишларидан аввал бир қул озод қилиш (вожиб)}. {Ким (буни) топа олмаса, бир-бирларига тегишларидан аввал кетма-кет икки ой рўза тутиш; ким (бунга) қодир бўлмаса, олтмиш мискинга таом бериш (вожиб)} (Мужодала 3-4)». Молик хотинидан турли мажлисларда зиҳор айтган киши ҳақида айтди: «Унинг зиммасида фақат битта каффорат бўлади. Агар у зиҳор айтиб, сўнг каффорат бериб, сўнг каффорат берганидан кейин (яна) зиҳор айтса, унинг зиммасига яна каффорат (вожиб) бўлади». Молик айтди: «Ким хотинидан зиҳор айтиб, сўнг каффорат беришдан аввал унга тегиб қўйса, унинг зиммасида фақат битта каффорат бўлади. У каффорат бермагунча ундан тийилсин ва Аллоҳдан мағфират сўрасин. Бу — эшитганларимнинг энг яхшисидир». Молик айтди: «Эмизиш ёки насаб жиҳатидан маҳрам бўлган аёлларни (тилга олиб) зиҳор айтиш (ҳукми) баробардир». Молик айтди: «Аёллар зиммасида зиҳор йўқдир». Молик Аллоҳнинг {Хотинларидан зиҳор айтиб, сўнг ўз айтганларидан қайтадиганлар...} деган сўзи ҳақида айтди: «Мен эшитдимки, бунинг тафсири шуки: киши хотинидан зиҳор айтиб, сўнг уни (никоҳда) ушлаб қолиш ва унга яқинлашишга қатъий қарор қилади. Агар шунга қарор қилса, каффорат унга вожиб бўлади. Агар уни талоқ қилса ва зиҳоридан сўнг уни ушлаб қолиш ҳамда унга яқинлашишга қарор қилмаган бўлса, унинг зиммасида каффорат бўлмайди». Молик айтди: «Агар у шундан кейин унга уйланса, зиҳор айтган кишининг каффоратини бермагунча унга тегмайди». Молик чўрисидан зиҳор айтган киши ҳақида айтди: «Агар у унга яқинлашмоқчи бўлса, унга (чўрига) яқинлашишдан аввал зиҳор каффорати вожибдир». Молик айтди: «Кишининг зиҳорида унга ийло тушмайди — магар у (аёлга) зарар етказмоқчи бўлиб, зиҳоридан қайтишни истамасагина (ийло тушади)».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ رَجُلاً، يَسْأَلُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ عَنْ رَجُلٍ، قَالَ لاِمْرَأَتِهِ كُلُّ امْرَأَةٍ أَنْكِحُهَا عَلَيْكِ مَا عِشْتِ فَهِيَ عَلَىَّ كَظَهْرِ أُمِّي ‏.‏ فَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ يُجْزِئُهُ عَنْ ذَلِكَ عِتْقُ رَقَبَةٍ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u bir kishi Urva ibn az-Zubayr (rahimahulloh)dan xotiniga: «Sen tirik ekansan, ustingga uylanadigan har bir ayol menga onamning beli kabi (harom) boʻlsin» degan kishi haqida soʻraganini eshitdi. Urva ibn az-Zubayr: «Buning (kafforati) uchun bir qul ozod qilish kifoya qiladi», dedi.Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у бир киши Урва ибн аз-Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан хотинига: «Сен тирик экансан, устингга уйланадиган ҳар бир аёл менга онамнинг бели каби (ҳаром) бўлсин» деган киши ҳақида сўраганини эшитди. Урва ибн аз-Зубайр: «Бунинг (каффорати) учун бир қул озод қилиш кифоя қилади», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ كَانَ الرَّجُلُ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثُمَّ ارْتَجَعَهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا كَانَ ذَلِكَ لَهُ وَإِنْ طَلَّقَهَا أَلْفَ مَرَّةٍ فَعَمَدَ رَجُلٌ إِلَى امْرَأَتِهِ فَطَلَّقَهَا حَتَّى إِذَا شَارَفَتِ انْقِضَاءَ عِدَّتِهَا رَاجَعَهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا ثُمَّ قَالَ لاَ وَاللَّهِ لاَ آوِيكِ إِلَىَّ وَلاَ تَحِلِّينَ أَبَدًا ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ‏}‏ فَاسْتَقْبَلَ النَّاسُ الطَّلاَقَ جَدِيدًا مِنْ يَوْمِئِذٍ مَنْ كَانَ طَلَّقَ مِنْهُمْ أَوْ لَمْ يُطَلِّقْ ‏.‏

Hishom ibn Urva otasidan — Urva (rahimahulloh) — rivoyat qiladiki, u shunday dedi: «Ilgari kishi xotinini taloq qoʻysa, soʻng iddasi tugamasidan uni qaytarib olsa, bu uning haqqi edi — garchi uni ming marta taloq qoʻygan boʻlsa ham. Bir kishi xotiniga qasd qilib, uni taloq qoʻyaverdi, hatto iddasi tugashiga oz qolganda uni qaytarib oldi, keyin yana taloq qoʻydi va: ‹Yoʻq, Allohga qasamki, men seni oʻzimga ham olmayman, sen abadiy (boshqaga tegishga) halol ham boʻlmaysan›, dedi. Shunda Alloh taboraka va taolo: {Taloq ikki martadir. Soʻng (ayolni) yaxshilik bilan ushlab qolish yoki chiroyli suratda qoʻyib yuborish (lozim)} oyatini nozil qildi. Shundan soʻng odamlar — taloq qoʻygan boʻlsin, qoʻymagan boʻlsin — taloq ishini yangidan boshladilar».Ҳишом ибн Урва отасидан — Урва (раҳимаҳуллоҳ) — ривоят қиладики, у шундай деди: «Илгари киши хотинини талоқ қўйса, сўнг иддаси тугамасидан уни қайтариб олса, бу унинг ҳаққи эди — гарчи уни минг марта талоқ қўйган бўлса ҳам. Бир киши хотинига қасд қилиб, уни талоқ қўяверди, ҳатто иддаси тугашига оз қолганда уни қайтариб олди, кейин яна талоқ қўйди ва: ‹Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен сени ўзимга ҳам олмайман, сен абадий (бошқага тегишга) ҳалол ҳам бўлмайсан›, деди. Шунда Аллоҳ таборака ва таоло: {Талоқ икки мартадир. Сўнг (аёлни) яхшилик билан ушлаб қолиш ёки чиройли суратда қўйиб юбориш (лозим)} оятини нозил қилди. Шундан сўнг одамлар — талоқ қўйган бўлсин, қўймаган бўлсин — талоқ ишини янгидан бошладилар».

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَنَّ أَبَاهُ، قَالَ لَهُ إِذَا كُنْتَ فِي سَفَرٍ فَإِنْ شِئْتَ أَنْ تُؤَذِّنَ وَتُقِيمَ فَعَلْتَ وَإِنْ شِئْتَ فَأَقِمْ وَلاَ تُؤَذِّنْ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ لاَ بَأْسَ أَنْ يُؤَذِّنَ الرَّجُلُ وَهُوَ رَاكِبٌ ‏.‏

Hisham ibn Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, otasi unga: «Safarda boʻlsang, xohlasang azon va iqoma aytasan, xohlasang iqoma aytib, azon aytmaysan», dedi. Yahyo aytdi: Men Molikning shunday deganini eshitdim: «Kishining ulov ustida minib turib azon aytishida zarar yoʻq».Ҳишам ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, отаси унга: «Сафарда бўлсанг, хоҳласанг азон ва иқома айтасан, хоҳласанг иқома айтиб, азон айтмайсан», деди. Яҳё айтди: Мен Моликнинг шундай деганини эшитдим: «Кишининг улов устида миниб туриб азон айтишида зарар йўқ».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، يَقُولُ صَلَّيْنَا وَرَاءَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ الصُّبْحَ فَقَرَأَ فِيهَا بِسُورَةِ يُوسُفَ وَسُورَةِ الْحَجِّ قِرَاءَةً بَطِيئَةً فَقُلْتُ وَاللَّهِ إِذًا لَقَدْ كَانَ يَقُومُ حِينَ يَطْلُعُ الْفَجْرُ ‏.‏ قَالَ أَجَلْ ‏.‏

Abdulloh ibn Omir ibn Robia (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Biz Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning orqasida bomdodni oʻqidik. U unda Yusuf surasi va Haj surasini sekin (shoshmasdan) qiroat qildi», dedi. Urva (rahimahulloh): «Allohga qasamki, unday boʻlsa, u tong yorishishi bilanoq (namozga) turgan ekan-da», dedi. Abdulloh: «Ha, shundoq», dedi.Абдуллоҳ ибн Омир ибн Робиа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Биз Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг орқасида бомдодни ўқидик. У унда Юсуф сураси ва Ҳаж сурасини секин (шошмасдан) қироат қилди», деди. Урва (раҳимаҳуллоҳ): «Аллоҳга қасамки, ундай бўлса, у тонг ёришиши биланоқ (намозга) турган экан-да», деди. Абдуллоҳ: «Ҳа, шундоқ», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ خَلْفَ الإِمَامِ فِيمَا لاَ يَجْهَرُ فِيهِ الإِمَامُ بِالْقِرَاءَةِ ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh) imom qiroatni ovoz chiqarib oʻqimaydigan namozlarda imom orqasida (Qurʼon) oʻqir edi.Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ) имом қироатни овоз чиқариб ўқимайдиган намозларда имом орқасида (Қуръон) ўқир эди.

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ يُسَوِّي بَيْنَ الأَسْنَانِ فِي الْعَقْلِ وَلاَ يُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ مُقَدَّمَ الْفَمِ وَالأَضْرَاسِ وَالأَنْيَابِ عَقْلُهَا سَوَاءٌ وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ فِي السِّنِّ خَمْسٌ مِنَ الإِبِلِ ‏"‏ ‏.‏ وَالضِّرْسُ سِنٌّ مِنَ الأَسْنَانِ لاَ يَفْضُلُ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh)ning otasi (Urva) (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, u barcha tishlarni diyada teng qilar, baʼzisini baʼzisidan afzal (koʻp) qilmas edi. Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, ogʻiz oldidagi tishlar, oziq tishlar va qoziq tishlarning diyasi barobardir. Chunki Rasululloh ﷺ: ‹Tishda besh tuya bor›, deganlar. Oziq tish ham tishlardan bir tishdir, baʼzisi baʼzisidan afzal (koʻp) qilinmaydi».Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)нинг отаси (Урва) (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, у барча тишларни дияда тенг қилар, баъзисини баъзисидан афзал (кўп) қилмас эди. Молик айтди: «Биздаги амал шуки, оғиз олдидаги тишлар, озиқ тишлар ва қозиқ тишларнинг дияси баробардир. Чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Тишда беш туя бор›, деганлар. Озиқ тиш ҳам тишлардан бир тишдир, баъзиси баъзисидан афзал (кўп) қилинмайди».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لَيْسَ عَلَى الْعَاقِلَةِ عَقْلٌ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ إِنَّمَا عَلَيْهِمْ عَقْلُ قَتْلِ الْخَطَإِ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh)ning otasi (Urva) (rahimahulloh) shunday der edi: «Oqila (ota tarafidagi qarindoshlar) zimmasida qasddan oʻldirish diyasi yoʻq; ularning zimmasida faqat xato (bexosdan) oʻldirish diyasi bor».Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)нинг отаси (Урва) (раҳимаҳуллоҳ) шундай дер эди: «Оқила (ота тарафидаги қариндошлар) зиммасида қасддан ўлдириш дияси йўқ; уларнинг зиммасида фақат хато (бехосдан) ўлдириш дияси бор».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ لاَ يُؤْتَى أَبَدًا بِطَعَامٍ وَلاَ شَرَابٍ حَتَّى الدَّوَاءُ فَيَطْعَمَهُ أَوْ يَشْرَبَهُ إِلاَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا وَأَطْعَمَنَا وَسَقَانَاوَنَعَّمَنَا اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُمَّ أَلْفَتْنَا نِعْمَتُكَ بِكُلِّ شَرٍّ فَأَصْبَحْنَا مِنْهَا وَأَمْسَيْنَا بِكُلِّ خَيْرٍ نَسْأَلُكَ تَمَامَهَا وَشُكْرَهَا لاَ خَيْرَ إِلاَّ خَيْرُكَ وَلاَ إِلَهَ غَيْرُكَ إِلَهَ الصَّالِحِينَ وَرَبَّ الْعَالَمِينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَلاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ مَا شَاءَ اللَّهُ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِيمَا رَزَقْتَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى سُئِلَ مَالِكٌ هَلْ تَأْكُلُ الْمَرْأَةُ مَعَ غَيْرِ ذِي مَحْرَمٍ مِنْهَا أَوْ مَعَ غُلاَمِهَا فَقَالَ مَالِكٌ لَيْسَ بِذَلِكَ بَأْسٌ إِذَا كَانَ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ مَا يُعْرَفُ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَأْكُلَ مَعَهُ مِنَ الرِّجَالِ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ تَأْكُلُ الْمَرْأَةُ مَعَ زَوْجِهَا وَمَعَ غَيْرِهِ مِمَّنْ يُؤَاكِلُهُ أَوْ مَعَ أَخِيهَا عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ وَيُكْرَهُ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَخْلُوَ مَعَ الرَّجُلِ لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا حُرْمَةٌ ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)ning oldiga hech qachon taom yoki ichimlik, hatto dori keltirilib, uni yesa yoki ichsa, albatta shunday der edi: «Bizni hidoyat qilgan, bizni taomlantirgan, bizni sugʻorgan va bizga neʼmat ato etgan Allohga hamdlar boʻlsin. Alloh buyukdir. Ey Alloh, Sening neʼmating bizni har qanday yomonlikdan (asragan holda) qamrab oldi, biz undan har bir yaxshilik bilan tongni va har bir yaxshilik bilan shomni qarshiladik. Sendan uning kamoliga yetishuvni va uning shukrini (ado etishni) soʻraymiz. Sening yaxshiligingdan oʻzga yaxshilik yoʻq, Sendan oʻzga iloh yoʻq — ey solihlarning ilohi va olamlarning Robbi. Allohga hamdlar boʻlsin, Allohdan oʻzga iloh yoʻq. Alloh xohlagani (boʻldi), quvvat faqat Alloh bilangina (mavjud)dir. Ey Alloh, bizga rizq qilib bergan narsangda baraka ato et va bizni doʻzax azobidan saqla». Yahyo aytdi: Molikdan: «Ayol oʻziga mahram boʻlmagan (kishi) bilan yoki xizmatkori (gʻulomi) bilan (birga) taom yeya oladimi?» deb soʻraldi. Molik: «Agar bu ayolning erkaklar bilan (birga) taom yeyishi maʼruf (odat) boʻlgan tarzda boʻlsa, bunda hech bir zarar yoʻq», dedi. U (Molik yana): «Ayol eri bilan, hamda (eri) birga taom yeydigan boshqalar bilan yoki akasi bilan shu tarzda taom yeyishi mumkin. Ammo ayolning oʻzi bilan orasida (nikohni man qiladigan) hurmat boʻlmagan erkak bilan xilvatda yolgʻiz qolishi makruhdir», dedi.Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)нинг олдига ҳеч қачон таом ёки ичимлик, ҳатто дори келтирилиб, уни еса ёки ичса, албатта шундай дер эди: «Бизни ҳидоят қилган, бизни таомлантирган, бизни суғорган ва бизга неъмат ато этган Аллоҳга ҳамдлар бўлсин. Аллоҳ буюкдир. Эй Аллоҳ, Сенинг неъматинг бизни ҳар қандай ёмонликдан (асраган ҳолда) қамраб олди, биз ундан ҳар бир яхшилик билан тонгни ва ҳар бир яхшилик билан шомни қаршиладик. Сендан унинг камолига етишувни ва унинг шукрини (адо этишни) сўраймиз. Сенинг яхшилигингдан ўзга яхшилик йўқ, Сендан ўзга илоҳ йўқ — эй солиҳларнинг илоҳи ва оламларнинг Робби. Аллоҳга ҳамдлар бўлсин, Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ. Аллоҳ хоҳлагани (бўлди), қувват фақат Аллоҳ билангина (мавжуд)дир. Эй Аллоҳ, бизга ризқ қилиб берган нарсангда барака ато эт ва бизни дўзах азобидан сақла». Яҳё айтди: Моликдан: «Аёл ўзига маҳрам бўлмаган (киши) билан ёки хизматкори (ғуломи) билан (бирга) таом ея оладими?» деб сўралди. Молик: «Агар бу аёлнинг эркаклар билан (бирга) таом ейиши маъруф (одат) бўлган тарзда бўлса, бунда ҳеч бир зарар йўқ», деди. У (Молик яна): «Аёл эри билан, ҳамда (эри) бирга таом ейдиган бошқалар билан ёки акаси билан шу тарзда таом ейиши мумкин. Аммо аёлнинг ўзи билан орасида (никоҳни ман қиладиган) ҳурмат бўлмаган эркак билан хилватда ёлғиз қолиши макруҳдир», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏{‏لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ‏}‏ ‏.‏ قَالَ هِيَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الرَّجُلُ الصَّالِحُ أَوْ تُرَى لَهُ ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u ushbu oyat: {Ularga dunyo hayotida va oxiratda xushxabar bordir} (Yunus 64) haqida shunday der edi: «Bu — solih kishi koʻradigan yoki u haqda (boshqaga) koʻrsatiladigan solih (rost) tushdir».Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у ушбу оят: {Уларга дунё ҳаётида ва охиратда хушхабар бордир} (Юнус 64) ҳақида шундай дер эди: «Бу — солиҳ киши кўрадиган ёки у ҳақда (бошқага) кўрсатиладиган солиҳ (рост) тушдир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَنَّ أَبَاهُ، كَانَ يُصَلِّي فِي الصَّحْرَاءِ إِلَى غَيْرِ سُتْرَةٍ ‏.‏

Hishom ibn Urvadan rivoyat qilinishicha, uning otasi sahroda sutrasiz namoz oʻqir edi.Ҳишом ибн Урвадан ривоят қилинишича, унинг отаси саҳрода сутрасиз намоз ўқир эди.

حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَابْنُ، نُمَيْرٍ قَالَا حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ ابْنُ نُمَيْرٍ عَنِ الزُّبَيْرِ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَأَنْ يَأْخُذَ أَحَدُكُمْ أَحْبُلَهُ فَيَأْتِيَ الْجَبَلَ فَيَجِيءَ بِحُزْمَةٍ مِنْ حَطَبٍ عَلَى ظَهْرِهِ فَيَبِيعَهَا فَيَسْتَغْنِيَ بِثَمَنِهَا خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَسْأَلَ النَّاسَ أَعْطَوْهُ أَوْ مَنَعُوهُ‏.‏

Zubayr ibn al-Avvom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz arqonlarini olib togʻga borib, orqasida bir bogʻlam oʻtin koʻtarib kelib, uni sotib, uning puli bilan (birovga muhtoj boʻlmay) kifoyalanishi, odamlardan soʻrab, ular unga bersalar ham, bermasalar ham (tilanchilik qilishidan) uning uchun yaxshiroqdir», dedilar.Зубайр ибн ал-Аввом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз арқонларини олиб тоғга бориб, орқасида бир боғлам ўтин кўтариб келиб, уни сотиб, унинг пули билан (бировга муҳтож бўлмай) кифояланиши, одамлардан сўраб, улар унга берсалар ҳам, бермасалар ҳам (тиланчилик қилишидан) унинг учун яхшироқдир», дедилар.

وَعَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ هشامَ بنَ حكيمٍ مَرَّ بِالشَّامِ عَلَى أُنَاسٍ مِنَ الْأَنْبَاطِ وَقَدْ أُقِيموا فِي الشَّمسِ وصُبَّ على رُؤوسِهِمُ الزَّيْتُ فَقَالَ: مَا هَذَا؟ قِيلَ: يُعَذَّبُونَ فِي الخَراجِ فَقَالَ هِشَامٌ: أَشْهَدُ لَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «إِنَّ اللَّهَ يُعَذِّبُ الَّذِينَ يُعذبونَ النَّاسَ فِي الدُّنْيَا» . رَوَاهُ مُسلم

Hishom ibn Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u Shomda anbotlardan (savdogar dehqonlardan) boʻlgan bir guruh odamlarning yonidan oʻtib qoldi. Ular quyoshda (joziya undirish uchun) tik turgʻizib qoʻyilgan edi. (Hishom): «Bularga nima boʻldi?» dedi. (Odamlar): «Bular joziya (toʻlamagani) uchun ushlab turilibdi», dedilar. Shunda Hishom: «Men guvohlik beramanki, Rasululloh ﷺ ning: ‹Albatta, Alloh dunyoda odamlarni azoblaganlarni azoblaydi›, — deb aytganlarini eshitganman», dedi.Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у Шомда анботлардан (савдогар деҳқонлардан) бўлган бир гуруҳ одамларнинг ёнидан ўтиб қолди. Улар қуёшда (жозия ундириш учун) тик турғизиб қўйилган эди. (Ҳишом): «Буларга нима бўлди?» деди. (Одамлар): «Булар жозия (тўламагани) учун ушлаб турилибди», дедилар. Шунда Ҳишом: «Мен гувоҳлик бераманки, Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Албатта, Аллоҳ дунёда одамларни азоблаганларни азоблайди›, — деб айтганларини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ‏:‏ ‏{‏وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ‏}‏، قَالَ‏:‏ لاَ تَمْتَنِعْ مِنْ شَيْءٍ أَحَبَّاهُ‏.‏

Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: {Va ikkovlariga rahmdillik ila tavozu qanotini past tut} (Isro 24) oyati haqida: «Ular sevgan biror narsadan oʻzingni tortma», dedi.Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: {Ва икковларига раҳмдиллик ила тавозу қанотини паст тут} (Исро 24) ояти ҳақида: «Улар севган бирор нарсадан ўзингни тортма», деди.

حَدَّثَنَا عَارِمٌ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ قَالَ‏:‏ كَانَ ابْنُ الزُّبَيْرِ بِمَكَّةَ وَأَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَحْمِلُونَ الطَّيْرَ فِي الأَقْفَاصِ‏.‏

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Makkada edi, Nabiy ﷺning sahobalari qushlarni qafaslarda olib yurishardi.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Маккада эди, Набий ﷺнинг саҳобалари қушларни қафасларда олиб юришарди.

حَدَّثَنَا مُوسَى، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا مَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ‏:‏ سَأَلْتُ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا‏:‏ مَا كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعْمَلُ فِي بَيْتِهِ‏؟‏ قَالَتْ‏:‏ يَخْصِفُ نَعْلَهُ، وَيَعْمَلُ مَا يَعْمَلُ الرَّجُلُ فِي بَيْتِهِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Undan: «Nabiy ﷺ uylarida nima ish qilar edilar?» deb soʻralganda, u: «Oyoq kiyimlarini yamardilar va erkak kishi oʻz uyida qiladigan ishlarni qilardilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ундан: «Набий ﷺ уйларида нима иш қилар эдилар?» деб сўралганда, у: «Оёқ кийимларини ямардилар ва эркак киши ўз уйида қиладиган ишларни қилардилар», деди.

حَدَّثَنَا فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ‏:‏ كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ مُعَاوِيَةَ، فَحَدَّثَ نَفْسَهُ، ثُمَّ انْتَبَهَ فَقَالَ‏:‏ لاَ حِلْمَ إِلاَّ تَجْرِبَةٌ، يُعِيدُهَا ثَلاثًا‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Muoviyaning huzurida oʻtirgan edim. U oʻzicha nimadir pichirladi, soʻng oʻziga kelib: «Sinovsiz (boshdan kechirmay) hilm boʻlmaydi», dedi va buni uch marta takrorladi.Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Муовиянинг ҳузурида ўтирган эдим. У ўзича нимадир пичирлади, сўнг ўзига келиб: «Синовсиз (бошдан кечирмай) ҳилм бўлмайди», деди ва буни уч марта такрорлади.

حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ قَالَ‏:‏ رَأَيْتُ رَسَائِلَ مِنْ رَسَائِلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، كُلَّمَا انْقَضَتْ قِصَّةٌ قَالَ‏:‏ أَمَّا بَعْدُ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: men Nabiy ﷺning maktublaridan baʼzilarini koʻrdim. Har bir mavzu tugaganda, u zot: «Ammo baʼd (soʻngra)», deb (yozar) edilar.Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: мен Набий ﷺнинг мактубларидан баъзиларини кўрдим. Ҳар бир мавзу тугаганда, у зот: «Аммо баъд (сўнгра)», деб (ёзар) эдилар.