عَن الْمِقْدَاد بْنِ مَعْدِي كَرِبَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَا أَكَلَ أَحَدٌ طَعَامًا قَطُّ خَيْرًا مِنْ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ عَمَلِ يَدَيْهِ وَإِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ دَاوُدَ عَلَيْهِ السَّلَامُ كَانَ يَأْكُلُ مِنْ عمل يَدَيْهِ» . رَوَاهُ البُخَارِيّ

Miqdom ibn Maʼdiyakrib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Hech kim — oʻz qoʻli (mehnati) bilan topgan (taom)dan koʻra — yaxshiroq taomni (hech qachon) yemagan. Allohning paygʻambari Dovud (alayhissalom) oʻz qoʻl mehnati (bilan topgan)dan yer edi», — dedilar.Миқдом ибн Маъдиякриб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ҳеч ким — ўз қўли (меҳнати) билан топган (таом)дан кўра — яхшироқ таомни (ҳеч қачон) емаган. Аллоҳнинг пайғамбари Довуд (алайҳиссалом) ўз қўл меҳнати (билан топган)дан ер эди», — дедилар.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ لَا يَقْبَلُ إِلَّا طَيِّبًا وَأَنَّ اللَّهَ أَمَرَ المؤْمنينَ بِمَا أمرَ بِهِ المرسَلينَ فَقَالَ: (يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ واعْمَلوا صَالحا) وَقَالَ: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ) ثُمَّ ذَكَرَ الرَّجُلَ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ يَمُدُّ يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ: يَا رَبِّ يَا رَبِّ وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ وَغُذِّيَ بِالْحَرَامِ فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ؟ ". رَوَاهُ مُسْلِمٌ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ey odamlar! Albatta Alloh pokdir, U pokdan boshqasini qabul qilmaydi. Albatta Alloh paygʻambarlarni buyurgan narsasi bilan moʻminlarni ham buyurib: {Ey paygʻambarlar! Pok narsalardan yenglar va yaxshi amal qilinglar! Albatta Men sizlar qiladigan ishlarni bilguvchidirman} (Moʻminun 51), dedi. Yana: {Ey iymon keltirganlar! Sizlarni rizqlantirgan narsalarimizning pokizalaridan yenglar} (Baqara 172), dedi», dedilar. Soʻng u zot uzoq safar qiladigan, sochlari toʻzgʻigan, changga belangan, qoʻllarini osmonga choʻzib: ‹Yo Rabbi, yo Rabbi!› (deb yolboradigan), holbuki yegani harom, ichgani harom, kiygani harom va (butun) gʻizosi haromdan boʻlgan kishini zikr qilib: «Endi bunga qanday ijobat etilsin?!», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй одамлар! Албатта Аллоҳ покдир, У покдан бошқасини қабул қилмайди. Албатта Аллоҳ пайғамбарларни буюрган нарсаси билан мўминларни ҳам буюриб: {Эй пайғамбарлар! Пок нарсалардан енглар ва яхши амал қилинглар! Албатта Мен сизлар қиладиган ишларни билгувчидирман} (Мўминун 51), деди. Яна: {Эй иймон келтирганлар! Сизларни ризқлантирган нарсаларимизнинг покизаларидан енглар} (Бақара 172), деди», дедилар. Сўнг у зот узоқ сафар қиладиган, сочлари тўзғиган, чангга беланган, қўлларини осмонга чўзиб: ‹Ё Рабби, ё Рабби!› (деб ёлборадиган), ҳолбуки егани ҳаром, ичгани ҳаром, кийгани ҳаром ва (бутун) ғизоси ҳаромдан бўлган кишини зикр қилиб: «Энди бунга қандай ижобат этилсин?!», дедилар.

وَعَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا يُبَالِي الْمَرْءُ مَا أَخَذَ مِنْهُ أَمِنَ الْحَلَالِ أم من الْحَرَام» . رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Shunday bir zamon keladiki, (oʻshanda) kishi oʻz molini — haloldanmi yoki haromdanmi — qanday topganiga parvo qilmaydi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Шундай бир замон келадики, (ўшанда) киши ўз молини — ҳалолданми ёки ҳаромданми — қандай топганига парво қилмайди», — дедилар.

وَعَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الْحَلَالُ بَيِّنٌ وَالْحَرَامُ بَيِّنٌ وَبَيْنَهُمَا مُشْتَبِهَاتٌ لَا يَعْلَمُهُنَّ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ فَمَنِ اتَّقَى الشبهاب استبرَأَ لدِينهِ وعِرْضِهِ ومَنْ وقَعَ فِي الشبُّهَاتِ وَقَعَ فِي الْحَرَامِ كَالرَّاعِي يَرْعَى حَوْلَ الْحِمَى يُوشِكُ أَنْ يَرْتَعَ فِيهِ أَلَا وَإِنَّ لِكُلِّ مَلِكٍ حِمًى أَلَا وَإِنَّ حِمَى اللَّهِ مَحَارِمُهُ أَلَا وَإِنَّ فِي الْجَسَدِ مُضْغَةً إِذَا صَلَحَتْ صَلَحَ الْجَسَدُ كُلُّهُ وَإِذَا فَسَدَتْ فَسَدَ الْجَسَدُ كُله أَلا وَهِي الْقلب»

Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim — Nuʼmon ikki barmogʻini quloqlariga (ishora qilib) keltirdi: «Albatta, halol ravshandir va albatta, harom ham ravshandir; ularning orasida shubhali narsalar bor, ularni odamlarning koʻpchiligi bilmaydi. Kim shubhali narsalardan saqlansa, dini va orʼ-nomusini pok saqlabdi; kim shubhali narsalarga tushib qolsa, haromga tushibdi — xuddi qoʻriqxona atrofida (mol) boqayotgan choʻponday, u (molini) qoʻriqxona ichida boqib yuborishi yaqindir. Ogoh boʻlinglar! Har bir podshohning qoʻriqxonasi boʻladi; ogoh boʻlinglar! Allohning qoʻriqxonasi Uning harom qilgan narsalaridir. Ogoh boʻlinglar! Tanada bir parcha goʻsht boʻlib, u (parcha) tuzalsa, butun tana tuzaladi; u buzilsa, butun tana buziladi. Ogoh boʻlinglar! U — qalbdir», dedilar.Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим — Нуъмон икки бармоғини қулоқларига (ишора қилиб) келтирди: «Албатта, ҳалол равшандир ва албатта, ҳаром ҳам равшандир; уларнинг орасида шубҳали нарсалар бор, уларни одамларнинг кўпчилиги билмайди. Ким шубҳали нарсалардан сақланса, дини ва оръ-номусини пок сақлабди; ким шубҳали нарсаларга тушиб қолса, ҳаромга тушибди — худди қўриқхона атрофида (мол) боқаётган чўпондай, у (молини) қўриқхона ичида боқиб юбориши яқиндир. Огоҳ бўлинглар! Ҳар бир подшоҳнинг қўриқхонаси бўлади; огоҳ бўлинглар! Аллоҳнинг қўриқхонаси Унинг ҳаром қилган нарсаларидир. Огоҳ бўлинглар! Танада бир парча гўшт бўлиб, у (парча) тузалса, бутун тана тузалади; у бузилса, бутун тана бузилади. Огоҳ бўлинглар! У — қалбдир», дедилар.

وَعَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «ثَمَنُ الْكَلْبِ خَبِيثٌ وَمَهْرُ الْبَغِيِّ خَبِيثٌ وَكَسْبُ الْحَجَّامِ خَبِيثٌ» . رَوَاهُ مُسلم

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Itning bahosi nopok, fohishaning haqi nopok, hajjom (qon oluvchi)ning kasbi nopokdir», dedilar. Muslim rivoyat qilgan.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Итнинг баҳоси нопок, фоҳишанинг ҳақи нопок, ҳажжом (қон олувчи)нинг касби нопокдир», дедилар. Муслим ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْأَنْصَارِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى عَنْ ثَمَنِ الْكَلْبِ وَمَهْرِ الْبَغِيِّ وَحُلْوَانِ الْكَاهِنِ

Abu Masʼud al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ it bahosini, fohisha haqini va kohinning toʻlovini (olishni) qaytardilar.Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ит баҳосини, фоҳиша ҳақини ва коҳиннинг тўловини (олишни) қайтардилар.

وَعَن أبي حجيفة أَنَّ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى عَنْ ثَمَنِ الدَّمِ وَثَمَنِ الْكَلْبِ وَكَسْبِ الْبَغِيِّ وَلَعَنَ آكِلَ الرِّبَا وَمُوكِلَهُ وَالْوَاشِمَةَ وَالْمُسْتَوْشِمَةَ وَالْمُصَوِّرَ. رَوَاهُ البُخَارِيّ

(Abu Juhayfa (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, u hajjom (qon oluvchi) bir qul sotib oldi va (shunday) dedi: «Paygʻambar ﷺ qon bahosidan, it bahosidan va faohisha (buzuq ayol)ning daromadidan qaytardilar; hamda ribo yeguvchi va yediruvchini, tatuirovka qiluvchi va qildiruvchi (ayol)ni va musavvir (surat soluvchi)ni laʼnatladilar».(Абу Жуҳайфа (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, у ҳажжом (қон олувчи) бир қул сотиб олди ва (шундай) деди: «Пайғамбар ﷺ қон баҳосидан, ит баҳосидан ва фаоҳиша (бузуқ аёл)нинг даромадидан қайтардилар; ҳамда рибо егувчи ва едирувчини, татуировка қилувчи ва қилдирувчи (аёл)ни ва мусаввир (сурат солувчи)ни лаънатладилар».

وَعَنْ جَابِرٍ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ عَامَ الْفَتْحِ وَهُوَ بِمَكَّةَ: «إِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ حَرَّمَ بَيْعَ الْخَمْرِ وَالْمَيْتَةِ وَالْخِنْزِيرِ وَالْأَصْنَامِ» . فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ شُحُومَ الْمَيْتَةِ؟ فَإِنَّهُ تُطْلَى بِهَا السُّفُنُ وَيُدْهَنُ بِهَا الْجُلُودُ وَيَسْتَصْبِحُ بِهَا النَّاسُ؟ فَقَالَ: «لَا هُوَ حَرَامٌ» . ثُمَّ قَالَ عِنْدَ ذَلِكَ: «قَاتَلَ اللَّهُ الْيَهُودَ إِنَّ اللَّهَ لَمَّا حَرَّمَ شُحُومَهَا أَجْمَلُوهُ ثُمَّ بَاعُوهُ فَأَكَلُوا ثَمَنَهُ»

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Makka fathi yilida Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Alloh va Uning Rasuli xamr (ichkilik), oʻlgan hayvon, choʻchqa va butlarni sotishni harom qildi». Odamlar: «Yo Rasululloh, oʻlgan hayvonlar yogʻi-chi — chunki u kemalarni (yelimlash uchun) moylashda va terilarni (moylashda) ishlatilar edi; odamlar undan chiroqlarda (ham) foydalanar edi», — dedi. U zot: «Yoʻq, u haromdir», — dedilar. Allohning Rasuli ﷺ yana: «Alloh yahudiylarni laʼnatlasin — chunki Alloh ularga (hayvon) yogʻini harom qildi, lekin ular yogʻni eritib sotdi va uning pulini yedi», — dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Макка фатҳи йилида Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Аллоҳ ва Унинг Расули хамр (ичкилик), ўлган ҳайвон, чўчқа ва бутларни сотишни ҳаром қилди». Одамлар: «Ё Расулуллоҳ, ўлган ҳайвонлар ёғи-чи — чунки у кемаларни (елимлаш учун) мойлашда ва териларни (мойлашда) ишлатилар эди; одамлар ундан чироқларда (ҳам) фойдаланар эди», — деди. У зот: «Йўқ, у ҳаромдир», — дедилар. Аллоҳнинг Расули ﷺ яна: «Аллоҳ яҳудийларни лаънатласин — чунки Аллоҳ уларга (ҳайвон) ёғини ҳаром қилди, лекин улар ёғни эритиб сотди ва унинг пулини еди», — дедилар.

وَعَنْ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى الله عَلَيْهِ وَسلم قَالَ: «قَاتَلَ اللَّهُ الْيَهُودَ حُرِّمَتْ عَلَيْهِمُ الشُّحُومُ فجملوها فَبَاعُوهَا»

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Umarga — falon kishi xamr (ichkilik) sotdi, deb — xabar berildi. Umar: «Alloh uni laʼnatlasin! U bilmaydimi, Allohning Rasuli ﷺ: ‹Alloh yahudiylarni laʼnatlasin — chunki Alloh ularga hayvonlar yogʻini (yeyishni) harom qilgan edi, lekin ular uni eritib sotdi›, — degan-ku», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир марта Умарга — фалон киши хамр (ичкилик) сотди, деб — хабар берилди. Умар: «Аллоҳ уни лаънатласин! У билмайдими, Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Аллоҳ яҳудийларни лаънатласин — чунки Аллоҳ уларга ҳайвонлар ёғини (ейишни) ҳаром қилган эди, лекин улар уни эритиб сотди›, — деган-ку», — деди.

وَعَنْ جَابِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى عَنْ ثَمَنِ الْكَلْبِ وَالسِّنَّوْرِ. رَوَاهُ مُسلم

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ov iti bundan mustasno boʻlgani holda, it va mushuk bahosidan qaytardilar. Abu Abdurrahman (an-Nasoiy) dedi: «Bu munkardir».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ов ити бундан мустасно бўлгани ҳолда, ит ва мушук баҳосидан қайтардилар. Абу Абдурраҳман (ан-Насоий) деди: «Бу мункардир».

وَعَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: حَجَمَ أَبُو طَيْبَةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأُمِرَ لَهُ بِصَاعٍ مِنْ تَمْرٍ وَأَمَرَ أَهْلَهُ أَنْ يُخَفِّفُوا عَنْهُ مِنْ خراجه

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Tayba Allohning Rasuli ﷺ ga hijoma qildi; bas, u zot unga bir soʼ xurmo berishni buyurdi va uning xojalariga — uning (soliq) toʻlovini kamaytirishni — buyurdi (chunki u qul edi va ularga soliq toʻlar edi).Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Тайба Аллоҳнинг Расули ﷺ га ҳижома қилди; бас, у зот унга бир сў хурмо беришни буюрди ва унинг хожаларига — унинг (солиқ) тўловини камайтиришни — буюрди (чунки у қул эди ва уларга солиқ тўлар эди).

عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِنَّ أَطْيَبَ مَا أَكَلْتُمْ مِنْ كَسْبِكُمْ وَإِنَّ أَوْلَادَكُمْ مِنْ كَسْبِكُمْ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ. وَفِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ وَالدَّارِمِيِّ: «إِنَّ أَطْيَبَ مَا أَكَلَ الرَّجُلُ مِنْ كَسْبِهِ وَإِنَّ وَلَده من كَسبه»

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, yeganlaringizning eng pokizasi oʻz kasbingizdandir, va albatta, bolalaringiz ham oʻz kasbingizdandir», dedilar. (U yana) aytdi: Bu bobda Jobir va Abdulloh ibn Amrdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzilari buni Umora ibn Umaydan, u onasidan, u Oishadan rivoyat qilganlar. Koʻpchiligi esa: «(Umora) ammasidan, u Oishadan», deganlar. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqa baʼzi ilm ahli shunga amal qilib: «Otaning qoʻli oʻgʻlining molida ochiqdir, xohlaganini oladi», deganlar. Baʼzilari esa: «(Ota) faqat unga ehtiyoj tushgandagina oʻgʻlining molidan oladi», deganlar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, еганларингизнинг энг покизаси ўз касбингиздандир, ва албатта, болаларингиз ҳам ўз касбингиздандир», дедилар. (У яна) айтди: Бу бобда Жобир ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзилари буни Умора ибн Умайдан, у онасидан, у Оишадан ривоят қилганлар. Кўпчилиги эса: «(Умора) аммасидан, у Оишадан», деганлар. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқа баъзи илм аҳли шунга амал қилиб: «Отанинг қўли ўғлининг молида очиқдир, хоҳлаганини олади», деганлар. Баъзилари эса: «(Ота) фақат унга эҳтиёж тушгандагина ўғлининг молидан олади», деганлар.

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لَا يكْسب عبد مَال حرَام فتيصدق مِنْهُ فَيُقْبَلُ مِنْهُ وَلَا يُنْفِقُ مِنْهُ فَيُبَارَكُ لَهُ فِيهِ وَلَا يَتْرُكُهُ خَلْفَ ظَهْرِهِ إِلَّا كَانَ زَادَهُ إِلَى النَّارِ. إِنَّ اللَّهَ لَا يَمْحُو السَّيِّئَ بِالسَّيِّئِ وَلَكِنْ يَمْحُو السَّيِّئَ بِالْحَسَنِ إِنَّ الْخَبِيثَ لَا يَمْحُو الْخَبِيثَ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ وَكَذَا فِي شرح السّنة

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan rivoyat qilinadi. U zot uch marta: «Tiyara (yomon fol olish) — shirkdir, tiyara — shirkdir», dedilar. (Soʻng): «Bizdan har birimizda (uning bir narsasi) boʻladi, lekin Alloh uni tavakkul bilan ketkazadi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинади. У зот уч марта: «Тияра (ёмон фол олиш) — ширкдир, тияра — ширкдир», дедилар. (Сўнг): «Биздан ҳар биримизда (унинг бир нарсаси) бўлади, лекин Аллоҳ уни таваккул билан кетказади», дедилар.

وَعَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ لَحْمٌ نبَتَ منَ السُّحْتِ وكلُّ لحمٍ نبَتَ منَ السُّحْتِ كَانَتِ النَّارُ أَوْلَى بِهِ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالدَّارِمِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Haromdan oʻsgan goʻsht jannatga kirmaydi. Haromdan oʻsgan har bir goʻshtga doʻzax loyiqroqdir», dedilar. Ahmad, Dorimiy va Bayhaqiy «Shuʼab al-iymon»da rivoyat qilgan.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳаромдан ўсган гўшт жаннатга кирмайди. Ҳаромдан ўсган ҳар бир гўштга дўзах лойиқроқдир», дедилар. Аҳмад, Доримий ва Байҳақий «Шуъаб ал-иймон»да ривоят қилган.

وَعَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: حَفِظْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ فَإِنَّ الصِّدْقَ طُمَأْنِينَةٌ وَإِنَّ الْكَذِبَ رِيبَةٌ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَرَوَى الدَّارِمِيُّ الْفَصْل الأول

Abul-Havro as-Saʼdiy aytdi: Men Hasan ibn Ali (roziyallohu anhumo)ga: «Rasululloh ﷺdan nimani yodlab qolding?» dedim. U aytdi: Men Rasululloh ﷺdan: «Seni shubhaga soladigan narsani tashlab, shubhaga solmaydigan narsaga oʻt. Zero, rostlik — xotirjamlik, yolgʻon — shubhadir», (deganlarini) yodlab qoldim. Bu hadisda bir voqea bor. (Roviy) aytdi: Abul-Havro as-Saʼdiyning ismi Rabiʼa ibn Shaybondir. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абул-Ҳавро ас-Саъдий айтди: Мен Ҳасан ибн Али (розияллоҳу анҳумо)га: «Расулуллоҳ ﷺдан нимани ёдлаб қолдинг?» дедим. У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺдан: «Сени шубҳага соладиган нарсани ташлаб, шубҳага солмайдиган нарсага ўт. Зеро, ростлик — хотиржамлик, ёлғон — шубҳадир», (деганларини) ёдлаб қолдим. Бу ҳадисда бир воқеа бор. (Ровий) айтди: Абул-Ҳавро ас-Саъдийнинг исми Рабиъа ибн Шайбондир. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

وَعَن وابصَةَ بن مَعْبدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «يَا وَابِصَةُ جِئْتَ تَسْأَلُ عَنِ الْبِرِّ وَالْإِثْمِ؟» قُلْتُ: نَعَمْ قَالَ: فَجَمَعَ أَصَابِعَهُ فَضَرَبَ صَدْرَهُ وَقَالَ: «اسْتَفْتِ نَفْسَكَ اسْتَفْتِ قَلْبَكَ» ثَلَاثًا «الْبِرُّ مَا اطْمَأَنَّتْ إِلَيْهِ النَّفْسُ وَاطْمَأَنَّ إِلَيْهِ الْقَلْبُ وَالْإِثْمُ مَا حَاكَ فِي النَّفْسِ وَتَرَدَّدَ فِي الصَّدْرِ وَإِنْ أَفْتَاكَ النَّاسُ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ والدارمي

Wobisa ibn Maʼbad (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Ey Wobisa, yaxshilik va gunoh haqida soʻragani keldingmi?» dedilar. Men: «Ha», dedim. Shunda u zot barmoqlarini yigʻib, koʻkragimga urdilar va: «Oʻzingdan fatvo soʻra, qalbingdan fatvo soʻra», deb uch marta takrorladilar. Soʻng: «Yaxshilik — nafs xotirjam boʻlgan va qalb xotirjam boʻlgan narsadir. Gunoh esa — garchi odamlar senga fatvo bersalar-da, nafsda ikkilanish tugʻdiradigan va koʻngilda shubha uygʻotadigan narsadir», dedilar. Ahmad va Dorimiy rivoyat qilgan.Wобиса ибн Маъбад (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Эй Wобиса, яхшилик ва гуноҳ ҳақида сўрагани келдингми?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. Шунда у зот бармоқларини йиғиб, кўкрагимга урдилар ва: «Ўзингдан фатво сўра, қалбингдан фатво сўра», деб уч марта такрорладилар. Сўнг: «Яхшилик — нафс хотиржам бўлган ва қалб хотиржам бўлган нарсадир. Гуноҳ эса — гарчи одамлар сенга фатво берсалар-да, нафсда иккиланиш туғдирадиган ва кўнгилда шубҳа уйғотадиган нарсадир», дедилар. Аҳмад ва Доримий ривоят қилган.

وَعَن عطيَّةَ السَّعدِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا يَبْلُغُ الْعَبْدُ أَنْ يَكُونَ مِنَ المتَّقينَ حَتَّى يدَعَ مَا لَا بَأْسَ بِهِ حَذَرًا لِمَا بِهِ بأسٌ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ وابنُ مَاجَه

Atiyya as-Saʼdiy (roziyallohu anhu)dan — u Nabiy ﷺning sahobalaridan edi — rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Banda zarari boʻlgan narsadan ehtiyot boʻlib, zarari yoʻq narsani ham tark etmaguncha taqvodorlardan boʻlish darajasiga yeta olmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib boʻlib, uni faqat shu yuzadan bilamiz.Атийя ас-Саъдий (розияллоҳу анҳу)дан — у Набий ﷺнинг саҳобаларидан эди — ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Банда зарари бўлган нарсадан эҳтиёт бўлиб, зарари йўқ нарсани ҳам тарк этмагунча тақводорлардан бўлиш даражасига ета олмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб бўлиб, уни фақат шу юзадан биламиз.

وَعَنْ أَنَسٍ قَالَ: لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْخَمْرِ عَشَرَةً: عَاصِرَهَا وَمُعْتَصِرَهَا وَشَارِبَهَا وَحَامِلَهَا وَالْمَحْمُولَةَ إِلَيْهِ وَسَاقِيَهَا وَبَائِعَهَا وَآكِلَ ثَمَنِهَا وَالْمُشْتَرِي لَهَا وَالْمُشْتَرَى لَهُ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ وَابْن مَاجَه

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xamr (musallas) borasida oʻn (toifa)ni laʼnatladilar: uni siquvchini, siqtiruvchini, ichuvchini, tashuvchini, oʻziga tashib keltiruvchini, quyib beruvchini, sotuvchini, uning pulini yeguvchini, uni sotib oluvchini va kim uchun sotib olinsa, oʻshani. Abu Iso aytdi: Bu hadis Anas hadisi sifatida gʻaribdir. Shunga oʻxshash (rivoyat) Ibn Abbos, Ibn Masʼud va Ibn Umardan, Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хамр (мусаллас) борасида ўн (тоифа)ни лаънатладилар: уни сиқувчини, сиқтирувчини, ичувчини, ташувчини, ўзига ташиб келтирувчини, қуйиб берувчини, сотувчини, унинг пулини егувчини, уни сотиб олувчини ва ким учун сотиб олинса, ўшани. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Анас ҳадиси сифатида ғарибдир. Шунга ўхшаш (ривоят) Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Ибн Умардан, Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَعَنَ اللَّهُ الْخَمْرَ وَشَارِبَهَا وَسَاقَيَهَا وَبَائِعَهَا وَمُبْتَاعَهَا وَعَاصِرَهَا وَمُعْتَصِرَهَا وَحَامِلَهَا وَالْمَحْمُولَةَ إِلَيْهِ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Alloh xamrni, uni ichuvchini, uni quyib beruvchini, uni sotuvchini, uni sotib oluvchini, uni siquvchini, uni (oʻzgalar uchun) siqib beruvchini, uni tashib eltuvchini va u eltib berilgan kishini laʼnatladi».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аллоҳ хамрни, уни ичувчини, уни қуйиб берувчини, уни сотувчини, уни сотиб олувчини, уни сиқувчини, уни (ўзгалар учун) сиқиб берувчини, уни ташиб элтувчини ва у элтиб берилган кишини лаънатлади».

وَعَن محيصة أَنَّهُ اسْتَأْذَنَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أُجْرَةِ الْحَجَّامِ فَنَهَاهُ فَلَمْ يَزَلْ يَسْتَأْذِنُهُ حَتَّى قَالَ: «اعْلِفْهُ نَاضِحَكَ وَأَطْعِمْهُ رَقِيقَكَ» . رَوَاهُ مَالِكٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ

Muhayyisa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺdan hajjom (qon oluvchi)ning haqi haqida ruxsat soʻradi. U zot uni qaytardilar. U bir necha bor ruxsat soʻrayvergach, oxiri u zot: «Uni suv tashiydigan tuyangga yem qil va qulingga yedir», dedilar. Molik, Termiziy, Abu Dovud va Ibn Moja rivoyat qilgan.Муҳаййиса (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺдан ҳажжом (қон олувчи)нинг ҳақи ҳақида рухсат сўради. У зот уни қайтардилар. У бир неча бор рухсат сўрайвергач, охири у зот: «Уни сув ташийдиган туянгга ем қил ва қулингга едир», дедилар. Молик, Термизий, Абу Довуд ва Ибн Можа ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ ثَمَنِ الْكَلْبِ وكسْبِ الزَّمارةِ. رَوَاهُ فِي شرح السّنة

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ itning bahosi va zammora (fohisha)ning kasbidan qaytardilar. «Sharh as-sunna»da rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ итнинг баҳоси ва заммора (фоҳиша)нинг касбидан қайтардилар. «Шарҳ ас-сунна»да ривоят қилинган.

وَعَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " لَا تَبِيعُوا الْقَيْنَاتِ وَلَا تَشْتَرُوهُنَّ وَلَا تُعَلِّمُوهُنَّ وَثَمَنُهُنَّ حَرَامٌ وَفِي مِثْلِ هَذَا نَزَلَتْ: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لهْوَ الحَديثِ) رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَعلي بن يزِيد الرواي يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻshiqchi choʻrilarni sotmanglar, ularni sotib olmanglar va ularga (qoʻshiq) oʻrgatmanglar. Ularning bahosi haromdir», dedilar. Va shu haqda: {Odamlar orasida behuda soʻzni sotib oladiganlar bor} (Luqmon 6) oyati nozil boʻldi. Ahmad, Termiziy va Ibn Moja rivoyat qilgan. Termiziy: «Bu gʻarib hadis», dedi va roviy Ali ibn Yazid hadisda zaif sanaladi.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўшиқчи чўриларни сотманглар, уларни сотиб олманглар ва уларга (қўшиқ) ўргатманглар. Уларнинг баҳоси ҳаромдир», дедилар. Ва шу ҳақда: {Одамлар орасида беҳуда сўзни сотиб оладиганлар бор} (Луқмон 6) ояти нозил бўлди. Аҳмад, Термизий ва Ибн Можа ривоят қилган. Термизий: «Бу ғариб ҳадис», деди ва ровий Али ибн Язид ҳадисда заиф саналади.

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «طَلَبُ كَسْبِ الْحَلَالِ فَرِيضَةٌ بَعْدَ الْفَرِيضَةِ» . رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي شعب الْإِيمَان

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Halol rizq talab qilish — (boshqa) farzdan keyingi farzdir», dedilar. Bayhaqiy «Shuʼab al-iymon»da rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳалол ризқ талаб қилиш — (бошқа) фарздан кейинги фарздир», дедилар. Байҳақий «Шуъаб ал-иймон»да ривоят қилган.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ أُجْرَةِ كِتَابَةِ الْمُصْحَفِ فَقَالَ: لَا بَأْسَ إِنَّمَا هُمْ مُصَوِّرُونَ وَإِنَّهُمْ إِنَّمَا يَأْكُلُونَ من عمل أَيْديهم. رَوَاهُ رزين

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Undan mushaf koʻchirish (yozish) haqi haqida soʻralganda, u: «Zarari yoʻq. Ular faqat naqsh soluvchilardir va oʻz qoʻllarining mehnatidan yeydilar, xolos», dedi. Razin rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ундан мушаф кўчириш (ёзиш) ҳақи ҳақида сўралганда, у: «Зарари йўқ. Улар фақат нақш солувчилардир ва ўз қўлларининг меҳнатидан ейдилар, холос», деди. Разин ривоят қилган.

وَعَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ: قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ الْكَسْبِ أَطْيَبُ؟ قَالَ: «عَمَلُ الرَّجُلِ بِيَدِهِ وَكُلُّ بَيْعٍ مَبْرُورٍ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Ey Allohning Rasuli, qaysi kasb eng pokizadir?» deb soʻraldi. U zot: «Kishining oʻz qoʻli bilan qilgan mehnati va har bir halol (mabrur) savdo», dedilar. Ahmad rivoyat qilgan.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Эй Аллоҳнинг Расули, қайси касб энг покизадир?» деб сўралди. У зот: «Кишининг ўз қўли билан қилган меҳнати ва ҳар бир ҳалол (мабрур) савдо», дедилар. Аҳмад ривоят қилган.

وَعَن أبي بكرِ بنِ أبي مريمَ قَالَ: كَانَتْ لِمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِي كَرِبَ جَارِيَةٌ تَبِيعُ اللَّبَنَ وَيَقْبِضُ الْمِقْدَامُ ثَمَنَهُ فَقِيلَ لَهُ: سُبْحَانَ اللَّهِ أَتَبِيعُ اللَّبَنَ؟ وَتَقْبِضُ الثَّمَنَ؟ فَقَالَ نَعَمْ وَمَا بَأْسٌ بِذَلِكَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «لَيَأْتِيَنَّ عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا يَنْفَعُ فِيهِ إِلَّا الدِّينَارُ وَالدِّرْهَم» . رَوَاهُ أَحْمد

Miqdom ibn Maʼdikarib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uning sut sotadigan choʻrisi bor edi, Miqdom esa uning pulini olar edi. Unga: «Subhanalloh! Sut sotib, uning pulini olasanmi?» deyishdi. U: «Ha, bunda nima yomonlik bor? Men Rasululloh ﷺning: ‹Odamlarga shunday zamon keladiki, unda dinor va dirhamdan boshqa narsa foyda bermaydi›, deganlarini eshitganman», dedi. Ahmad rivoyat qilgan.Миқдом ибн Маъдикариб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Унинг сут сотадиган чўриси бор эди, Миқдом эса унинг пулини олар эди. Унга: «Субҳаналлоҳ! Сут сотиб, унинг пулини оласанми?» дейишди. У: «Ҳа, бунда нима ёмонлик бор? Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Одамларга шундай замон келадики, унда динор ва дирҳамдан бошқа нарса фойда бермайди›, деганларини эшитганман», деди. Аҳмад ривоят қилган.

وَعَنْ نَافِعٍ قَالَ: كُنْتُ أُجَهِّزُ إِلَى الشَّامِ وَإِلَى مِصْرَ فَجَهَّزْتُ إِلَى الْعِرَاقِ فَأَتَيْتُ إِلَى أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ فَقُلْتُ لَهَا: يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ كُنْتُ أُجَهِّزُ إِلَى الشَّامِ فَجَهَّزْتُ إِلَى العراقِ فقالتْ: لَا تفعلْ مالكَ وَلِمَتْجَرِكَ؟ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «إِذَا سَبَّبَ اللَّهُ لِأَحَدِكُمْ رِزْقًا مِنْ وَجْهٍ فَلَا يَدَعْهُ حَتَّى يَتَغَيَّرَ لَهُ أَوْ يَتَنَكَّرَ لَهُ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ وَابْنُ مَاجَه

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺni: «Agar Alloh birortangizga biror yoʻldan rizq sabab qilsa, u oʻsha yoʻl unga oʻzgarmaguncha yoki begonalashmaguncha uni tark qilmasin», deb aytayotganlarini eshitdim.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺни: «Агар Аллоҳ бирортангизга бирор йўлдан ризқ сабаб қилса, у ўша йўл унга ўзгармагунча ёки бегоналашмагунча уни тарк қилмасин», деб айтаётганларини эшитдим.

وَعَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ لِأَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ غُلَامٌ يُخْرِّجُ لَهُ الْخَرَاجَ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَأْكُلُ مِنْ خَرَاجِهِ فَجَاءَ يَوْمًا بشيءٍ فأكلَ مِنْهُ أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ لَهُ الْغُلَامُ: تَدْرِي مَا هَذَا؟ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: وَمَا هُوَ؟ قَالَ: كُنْتُ تَكَهَّنْتُ لِإِنْسَانٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَمَا أُحسِنُ الكهَانةَ إِلاَّ أَنِّي خدَعتُه فلَقيَني فَأَعْطَانِي بِذَلِكَ فَهَذَا الَّذِي أَكَلْتَ مِنْهُ قَالَتْ: فَأَدْخَلَ أَبُو بَكْرٍ يَدَهُ فَقَاءَ كُلَّ شَيْءٍ فِي بَطْنه. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abu Bakrning bir gʻulomi (xizmatkori) bor edi, u (Abu Bakrga) xiroj (daromad) keltirardi va Abu Bakr uning xirojidan yer edi. Bir kuni u (gʻulom) bir narsa keltirdi, Abu Bakr undan yedi. Shunda gʻulom unga: «Bu nima ekanini bilasanmi?» dedi. Abu Bakr: «U nima?» dedi. (Gʻulom:) «Men johiliyatda bir kishiga kohinlik (folbinlik) qilgandim — holbuki men kohinlikni bilmasdim, faqat uni aldagandim. U menga yoʻliqib, shu (xizmat) evaziga (haqini) berdi. Sen yegan narsa mana shudir», dedi. Shunda Abu Bakr qoʻlini (ogʻziga) solib, qornidagi hamma narsani qusib tashladi.Абу Бакрнинг бир ғуломи (хизматкори) бор эди, у (Абу Бакрга) хирож (даромад) келтирарди ва Абу Бакр унинг хирожидан ер эди. Бир куни у (ғулом) бир нарса келтирди, Абу Бакр ундан еди. Шунда ғулом унга: «Бу нима эканини биласанми?» деди. Абу Бакр: «У нима?» деди. (Ғулом:) «Мен жоҳилиятда бир кишига коҳинлик (фолбинлик) қилгандим — ҳолбуки мен коҳинликни билмасдим, фақат уни алдагандим. У менга йўлиқиб, шу (хизмат) эвазига (ҳақини) берди. Сен еган нарса мана шудир», деди. Шунда Абу Бакр қўлини (оғзига) солиб, қорнидаги ҳамма нарсани қусиб ташлади.

وَعَنْ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ جَسَدٌ غُذِّيَ بالحرَامِ» . رَوَاهُ الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qarindoshlik rishtasini uzguvchi jannatga kirmaydi», dedilar.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қариндошлик риштасини узгувчи жаннатга кирмайди», дедилар.

وَعَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّهُ قَالَ: شَرِبَ عمر بن الْخطاب لَبَنًا وَأَعْجَبَهُ وَقَالَ لِلَّذِي سَقَاهُ: مَنْ أَيْنَ لَكَ هَذَا اللَّبَنُ؟ فَأَخْبَرَهُ أَنَّهُ وَرَدَ عَلَى مَاءٍ قَدْ سَمَّاهُ فَإِذَا نَعَمٌ مِنْ نَعَمِ الصَّدَقَةِ وَهُمْ يَسْقُونَ فَحَلَبُوا لِي مِنْ أَلْبَانِهَا فَجَعَلْتُهُ فِي سِقَائِيَ وَهُو هَذَا فَأَدْخَلَ عُمَرُ يَدَهُ فاسْتقاءَه. رَوَاهُ الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U sut ichdi va sut unga yoqib qoldi. Soʻng uni bergan kishiga: «Bu sutni qayerdan olding?» dedi. U: «Falon suvga bordim, u yerda sadaqa tuyalaridan bir qancha tuya bor edi, odamlar ularni sugʻorayotgan edilar. Menga ularning sutidan sogʻib berishdi, men uni meshimga soldim. Mana shu», deb xabar berdi. Shunda Umar qoʻlini ogʻziga solib, uni qusib tashladi. Bayhaqiy «Shuʼab al-iymon»da rivoyat qilgan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У сут ичди ва сут унга ёқиб қолди. Сўнг уни берган кишига: «Бу сутни қаердан олдинг?» деди. У: «Фалон сувга бордим, у ерда садақа туяларидан бир қанча туя бор эди, одамлар уларни суғораётган эдилар. Менга уларнинг сутидан соғиб беришди, мен уни мешимга солдим. Мана шу», деб хабар берди. Шунда Умар қўлини оғзига солиб, уни қусиб ташлади. Байҳақий «Шуъаб ал-иймон»да ривоят қилган.

وَعَن ابنِ عُمَرَ قَالَ: مَنِ اشْتَرَى ثَوْبًا بِعَشَرَةِ دَرَاهِمَ وَفِيهِ دِرْهَمٌ حَرَامٌ لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ لَهَ صَلَاةً مَا دَامَ عَلَيْهِ ثُمَّ أَدْخَلَ أُصْبَعَيْهِ فِي أُذُنَيْهِ وَقَالَ صُمَّتَا إِنْ لَمْ يَكُنِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَمِعْتُهُ يَقُولُهُ. رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ. وَقَالَ: إِسْنَادُهُ ضَعِيف

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Kim oʻn dirhamga bir kiyim sotib olsa-yu, uning (puli) ichida bir dirham harom boʻlsa, uni kiyib turganicha Alloh undan namozni qabul qilmaydi», dedi. Soʻng ikki barmogʻini quloqlariga tiqib: «Agar Nabiy ﷺdan buni eshitmagan boʻlsam, bu ikki qulogʻim kar boʻlsin!» dedi. Ahmad va Bayhaqiy «Shuʼab al-iymon»da rivoyat qilgan va: «Isnodi zaif», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Ким ўн дирҳамга бир кийим сотиб олса-ю, унинг (пули) ичида бир дирҳам ҳаром бўлса, уни кийиб турганича Аллоҳ ундан намозни қабул қилмайди», деди. Сўнг икки бармоғини қулоқларига тиқиб: «Агар Набий ﷺдан буни эшитмаган бўлсам, бу икки қулоғим кар бўлсин!» деди. Аҳмад ва Байҳақий «Шуъаб ал-иймон»да ривоят қилган ва: «Исноди заиф», деди.

عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: رَحِمَ اللَّهُ رَجُلًا سَمْحًا إِذَا بَاعَ وَإِذَا اشْتَرَى وَإِذَا اقْتَضَى رَوَاهُ البُخَارِيّ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Alloh — sotib olishda, sotishda va (oʻz) haqini (qarzni) talab qilishda muruvvatli (yumshoq) boʻlgan kishiga rahm qilsin», — dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Аллоҳ — сотиб олишда, сотишда ва (ўз) ҳақини (қарзни) талаб қилишда мурувватли (юмшоқ) бўлган кишига раҳм қилсин», — дедилар.

وَعَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " إِنَّ رَجُلًا كَانَ فِيمَنْ قَبْلَكُمْ أَتَاهُ الْمَلَكُ لِيَقْبِضَ رُوحَهُ فَقيل لَهُ: هَل علمت مَنْ خَيْرٍ؟ قَالَ: مَا أَعْلَمُ. قِيلَ لَهُ انْظُرْ قَالَ: مَا أَعْلَمُ شَيْئًا غَيْرَ أَنِّي كُنْتُ أُبَايِعُ النَّاسَ فِي الدُّنْيَا وَأُجَازِيهِمْ فَأُنْظِرُ الْمُوسِرَ وَأَتَجَاوَزُ عَنِ الْمُعْسِرِ فَأَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ " وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ نَحْوَهُ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي مَسْعُودٍ الْأَنْصَارِيِّ «فَقَالَ اللَّهُ أَنَا أَحَق بذا مِنْك تجاوزوا عَن عَبدِي»

Ribʼiy ibn Hirosh (Huzayfadan) rivoyat qiladi: Uqba ibn Amr Huzayfaga: «Sen bizga — Allohning Rasuli ﷺ dan eshitgan (narsa)laringdan — rivoyat qilmaysanmi?» — dedi. U: «Men u zotning shunday deganini eshitdim: ‹Dajjol paydo boʻlganda, uning yonida olov va suv boʻladi. Odamlar sovuq suv (deb) hisoblaydigan (narsa) — aslida — (narsalarni) kuydiradigan olov boʻladi. Bas, sizlardan kim bunga duch kelsa, oʻziga olov (deb) koʻringan narsaga tushsin — chunki aslida u — toza, sovuq suvdir›, — dedi», — dedi. Huzayfa qoʻshdi: «Men u zotning yana shunday deganini (ham) eshitdim: ‹Sizlardan oldingi (avlod) odamlari orasida bir kishi bor edi — oʻlim farishtasi uning jonini olish uchun keldi. (Uning joni olindi va) undan: «Sen biror yaxshi amal qildingmi?» — deb soʻraldi. U: «Men hech bir yaxshi amalni eslamayman», — deb javob berdi. Undan (yaxshilab) oʻylab koʻrish soʻraldi. U: «Men — dunyoda odamlar bilan savdo qilganim va boy (qarzdor)larga muhlat berib, kambagʻal (qarzdor)larni kechirganimdan boshqa — (hech narsani) eslamayman», — dedi. Bas, Alloh uni jannatga kiritdi›, — dedi». Huzayfa yana: «Men u zotning yana shunday deganini (ham) eshitdim: ‹Bir marta oʻlim toʻshagidagi bir kishi — omon qolishdan butunlay umidini uzib — oilasiga: «Men oʻlganimda, men uchun katta bir oʻtin uyumini toʻplab, (uni yoqib) olov qilinglar. Olov goʻshtimni yeb, suyaklarimga yetganda va suyaklar (ham) yonganda, ularni olib, kukun qilib ezinglar va shamolli kunni kutib, uni (yaʼni kukunni) dengiz ustiga sochinglar», — dedi. Ular shunday qildi; lekin Alloh uning zarralarini (qayta) toʻpladi va undan: «Nega bunday qilding?» — deb soʻradi. U: «Sendan qoʻrqqanim uchun», — deb javob berdi. Bas, Alloh uni magʻfirat qildi›, — dedi». Uqba ibn Amr: «Men u zotning — oʻsha isroillik (kishi) — oʻliklarning qabrini (kafanlarini oʻgʻirlash uchun) kovlardi, deganini (ham) eshitdim», — dedi.Рибъий ибн Ҳирош (Ҳузайфадан) ривоят қилади: Уқба ибн Амр Ҳузайфага: «Сен бизга — Аллоҳнинг Расули ﷺ дан эшитган (нарса)ларингдан — ривоят қилмайсанми?» — деди. У: «Мен у зотнинг шундай деганини эшитдим: ‹Дажжол пайдо бўлганда, унинг ёнида олов ва сув бўлади. Одамлар совуқ сув (деб) ҳисоблайдиган (нарса) — аслида — (нарсаларни) куйдирадиган олов бўлади. Бас, сизлардан ким бунга дуч келса, ўзига олов (деб) кўринган нарсага тушсин — чунки аслида у — тоза, совуқ сувдир›, — деди», — деди. Ҳузайфа қўшди: «Мен у зотнинг яна шундай деганини (ҳам) эшитдим: ‹Сизлардан олдинги (авлод) одамлари орасида бир киши бор эди — ўлим фариштаси унинг жонини олиш учун келди. (Унинг жони олинди ва) ундан: «Сен бирор яхши амал қилдингми?» — деб сўралди. У: «Мен ҳеч бир яхши амални эсламайман», — деб жавоб берди. Ундан (яхшилаб) ўйлаб кўриш сўралди. У: «Мен — дунёда одамлар билан савдо қилганим ва бой (қарздор)ларга муҳлат бериб, камбағал (қарздор)ларни кечирганимдан бошқа — (ҳеч нарсани) эсламайман», — деди. Бас, Аллоҳ уни жаннатга киритди›, — деди». Ҳузайфа яна: «Мен у зотнинг яна шундай деганини (ҳам) эшитдим: ‹Бир марта ўлим тўшагидаги бир киши — омон қолишдан бутунлай умидини узиб — оиласига: «Мен ўлганимда, мен учун катта бир ўтин уюмини тўплаб, (уни ёқиб) олов қилинглар. Олов гўштимни еб, суякларимга етганда ва суяклар (ҳам) ёнганда, уларни олиб, кукун қилиб эзинглар ва шамолли кунни кутиб, уни (яъни кукунни) денгиз устига сочинглар», — деди. Улар шундай қилди; лекин Аллоҳ унинг зарраларини (қайта) тўплади ва ундан: «Нега бундай қилдинг?» — деб сўради. У: «Сендан қўрққаним учун», — деб жавоб берди. Бас, Аллоҳ уни мағфират қилди›, — деди». Уқба ибн Амр: «Мен у зотнинг — ўша исроиллик (киши) — ўликларнинг қабрини (кафанларини ўғирлаш учун) ковларди, деганини (ҳам) эшитдим», — деди.

وَعَنْ أَبِي قَتَادَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ «إِيَّاكُمْ وَكَثْرَةَ الْحَلِفِ فِي الْبَيْعِ فَإِنَّهُ يُنَفِّقُ ثُمَّ يَمْحَقُ» . رَوَاهُ مُسلم

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Savdoda koʻp qasam ichishdan saqlaninglar. Chunki u (molni) yurgizadi, soʻng barakani oʻchiradi», dedilar. Muslim rivoyat qilgan.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Савдода кўп қасам ичишдан сақланинглар. Чунки у (молни) юргизади, сўнг баракани ўчиради», дедилар. Муслим ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «الْحلف منفقعة للسلعة ممحقة للبركة»

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning: «Qasam ichish molni chaqqon sotdiradi, ammo barakani yoʻqotadi», deganlarini eshitdim. Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг: «Қасам ичиш молни чаққон сотдиради, аммо баракани йўқотади», деганларини эшитдим. Бухорий ва Муслим ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي ذَرٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ» . قَالَ أَبُو ذَرٍّ: خَابُوا وَخَسِرُوا مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: «الْمُسْبِلُ وَالْمَنَّانٌ وَالْمُنَفِّقُ سِلْعَتَهُ بِالْحلف الْكَاذِب» . رَوَاهُ مُسلم

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilinadi. (Paygʻambar): «Uch (toifa) borki, Alloh qiyomat kuni ularga gapirmaydi, ularga qaramaydi va ularni poklamaydi; ular uchun alamli azob bordir», dedilar. (Roviy) dedi: Shunda Rasululloh ﷺ buni uch marta oʻqidilar. Abu Zarr: «Ular noumid boʻldi va ziyon koʻrdi! Ular kim, ey Allohning Rasuli?» dedi. (Paygʻambar): «(Kiyimini) isbol qiluvchi (toʻpiqdan past tushiruvchi), minnat qiluvchi va molini yolgʻon qasam bilan sotuvchidir», dedilar.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилинади. (Пайғамбар): «Уч (тоифа) борки, Аллоҳ қиёмат куни уларга гапирмайди, уларга қарамайди ва уларни покламайди; улар учун аламли азоб бордир», дедилар. (Ровий) деди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ буни уч марта ўқидилар. Абу Зарр: «Улар ноумид бўлди ва зиён кўрди! Улар ким, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. (Пайғамбар): «(Кийимини) исбол қилувчи (тўпиқдан паст туширувчи), миннат қилувчи ва молини ёлғон қасам билан сотувчидир», дедилар.

عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «التَّاجِرُ الصَّدُوقُ الْأَمِينُ معَ النبِّيِينَ والصِّدِّيقينَ والشهداءِ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ وَالدَّارَقُطْنِيّ. وَرَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ عَنِ ابْنِ عُمَرَ. وَقَالَ التِّرْمِذِيّ: هَذَا حَدِيث غَرِيب

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Rostgoʻy, omonatdor savdogar paygʻambarlar, siddiqlar va shahidlar bilan birga boʻlur», dedilar. Termiziy va Doraqutniy rivoyat qilgan. Termiziy: bu gʻarib hadis, dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ростгўй, омонатдор савдогар пайғамбарлар, сиддиқлар ва шаҳидлар билан бирга бўлур», дедилар. Термизий ва Дорақутний ривоят қилган. Термизий: бу ғариб ҳадис, деди.

وَعَن قيس بن أبي غَرزَة قَالَ: كُنَّا نُسَمَّى فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ السَّمَاسِرَةَ فَمَرَّ بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَسَمَّانَا بِاسْمٍ هُوَ أَحْسَنُ مِنْهُ فَقَالَ: «يَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ إِنَّ الْبَيْعَ يَحْضُرُهُ اللَّغْوُ وَالْحَلِفُ فَشُوبُوهُ بِالصَّدَقَةِ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ

Qays ibn Abu Gʻaraza (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ davrida samosira (dallollar) deb atalar edik. Bir kuni Rasululloh ﷺ yonimizdan oʻtdilar va bizni undan koʻra chiroyliroq nom bilan atadilar. U zot: «Ey tojirlar jamoasi! Albatta, savdo-sotiqda qasam va behuda gaplar boʻladi. Bas, uni sadaqa bilan aralashtiringlar», dedilar.Қайс ибн Абу Ғараза (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ даврида самосира (даллоллар) деб аталар эдик. Бир куни Расулуллоҳ ﷺ ёнимиздан ўтдилар ва бизни ундан кўра чиройлироқ ном билан атадилар. У зот: «Эй тожирлар жамоаси! Албатта, савдо-сотиқда қасам ва беҳуда гаплар бўлади. Бас, уни садақа билан аралаштиринглар», дедилар.

وَعَن عبيد بنِ رفاعةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «التُّجَّارُ يُحْشَرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فُجَّارًا إِلَّا مَنِ اتَّقَى وَبَرَّ وَصَدَقَ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَابْن مَاجَه وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ. عَنِ الْبَرَاءِ وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ

Rifoa ibn Rofiʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Savdogarlar qiyomat kuni fojirlar boʻlib tiriltiriladilar, magar Allohdan qoʻrqqan, yaxshilik qilgan va rost soʻzlaganlar bundan mustasno», dedilar. Termiziy va Ibn Moja rivoyat qilgan. Termiziy: bu hasan-sahih hadis, dedi.Рифоа ибн Рофиъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Савдогарлар қиёмат куни фожирлар бўлиб тирилтириладилар, магар Аллоҳдан қўрққан, яхшилик қилган ва рост сўзлаганлар бундан мустасно», дедилар. Термизий ва Ибн Можа ривоят қилган. Термизий: бу ҳасан-саҳиҳ ҳадис, деди.

عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الْمُتَبَايِعَانِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْخِيَارِ عَلَى صَاحِبِهِ مَا لَمْ يَتَّفَرَقَا إِلَّا بيع الْخِيَار» وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ: «إِذَا تَبَايَعَ الْمُتَبَايِعَانِ فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْخِيَارِ مِنْ بَيْعِهِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا أَوْ يَكُونَ بَيْعُهُمَا عَنْ خِيَارٍ فَإِذَا كانَ بيعُهما عَن خيارٍ فقد وَجَبَ» وَفَى رِوَايَةٍ لِلتِّرْمِذِيِّ: «الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا أَوْ يَخْتَارَا» . وَفِي الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: " أَوْ يَقُولَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ: اخْتَرْ «بَدَلَ» أَوْ يختارا "

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ikki savdolashuvchi savdolashganda, ularning har biri, ajralishmaguncha, oʻz savdosini (bekor qilishda) ixtiyorlidir; yoki ularning savdosi ixtiyor (sharti) bilan boʻlsa — agar savdolari ixtiyor bilan boʻlsa, savdo qatʼiy boʻlibdi», — dedilar. Ibn Abu Umar oʻz rivoyatida shuni qoʻshdi: Nofiʼ dediki: U (Ibn Umar) bir kishi bilan savdolashib, undan (savdoni) bekor qilmoqchi boʻlmasa, oʻrnidan turib, biroz yurar, soʻng yana uning oldiga qaytar edi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Икки савдолашувчи савдолашганда, уларнинг ҳар бири, ажралишмагунча, ўз савдосини (бекор қилишда) ихтиёрлидир; ёки уларнинг савдоси ихтиёр (шарти) билан бўлса — агар савдолари ихтиёр билан бўлса, савдо қатъий бўлибди», — дедилар. Ибн Абу Умар ўз ривоятида шуни қўшди: Нофиъ дедики: У (Ибн Умар) бир киши билан савдолашиб, ундан (савдони) бекор қилмоқчи бўлмаса, ўрнидан туриб, бироз юрар, сўнг яна унинг олдига қайтар эди.

وَعَن حَكِيم بن حزَام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا فَإِنْ صَدَقَا وَبَيَّنَا بُوِرَكَ لَهُمَا فِي بَيْعِهِمَا وَإِنْ كَتَمَا وَكَذَبَا مُحِقَتْ بَرَكَةُ بَيْعِهِمَا»

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sotuvchi bilan xaridor toki bir-birlaridan ajralmaguncha (savdoni buzishda) ixtiyor egasidirlar. Agar (ikkalasi) rost soʻzlab, (aybni) bayon qilsalar, savdolarida ularga baraka berilur. Agar (aybni) yashirib, yolgʻon gapirsalar, savdolarining barakasi yoʻq qilinur», dedilar. Bu sahih hadisdir. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Barza, Hakim ibn Hizom, Abdulloh ibn Abbos, Abdulloh ibn Amr, Samura va Abu Hurayradan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahlining baʼzilari shunga amal qiladilar, bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: «Ajralish soʻz bilan emas, balki badanlar bilan boʻladi», dedilar. Ilm ahlining baʼzilari Nabiy ﷺning «toki ajralmaguncha» degan soʻzining maʼnosini soʻz bilan ajralish, dedilar. Lekin birinchi soʻz sahihroqdir, chunki Ibn Umar Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan boʻlib, oʻzi rivoyat qilgan narsaning maʼnosini yaxshiroq biluvchidir. Undan, savdoni qatʼiy qilmoqchi boʻlsa, oʻzi uchun qatʼiy boʻlishi uchun yurib ketgani rivoyat qilingan. Abu Barza al-Aslamiydan ham xuddi shunday rivoyat qilingan: ikki kishi savdolashganlaridan soʻng bir ot toʻgʻrisida tortishib uning oldiga kelishdi, ular kemada edilar. Shunda u: «Sizlarni ajralgan deb koʻrmayapman», dedi va Rasululloh ﷺ: «Sotuvchi bilan xaridor toki ajralmaguncha ixtiyor egasidirlar», deganliklarini aytdi. Kufa ahli va boshqalardan ilm ahlining baʼzilari ajralish soʻz bilan boʻladi, deyishgan, bu Sufyon as-Savriyning soʻzidir, Molik ibn Anasdan ham shunday rivoyat qilingan. Ibn al-Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: «Buni qanday rad etaman, bu haqdagi hadis Nabiy ﷺdan sahih kelgan-ku», dedi va bu mazhabni quvvatladi. Nabiy ﷺning «magar ixtiyor savdosi boʻlsa» degan soʻzining maʼnosi shuki, sotuvchi savdo qatʼiy boʻlgandan soʻng xaridorni ixtiyorli qiladi. Agar uni ixtiyorli qilsa va u savdoni ixtiyor qilsa, undan soʻng ajralmasalar ham, savdoni buzishda uning ixtiyori qolmaydi. Shofiiy va boshqalar shunday talqin qilganlar. «Ajralish soʻz bilan emas, badanlar bilan boʻladi» deguvchilarning soʻzini quvvatlovchi narsalardan biri Abdulloh ibn Amrning Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisidir.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сотувчи билан харидор токи бир-бирларидан ажралмагунча (савдони бузишда) ихтиёр эгасидирлар. Агар (иккаласи) рост сўзлаб, (айбни) баён қилсалар, савдоларида уларга барака берилур. Агар (айбни) яшириб, ёлғон гапирсалар, савдоларининг баракаси йўқ қилинур», дедилар. Бу саҳиҳ ҳадисдир. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Барза, Ҳаким ибн Ҳизом, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Амр, Самура ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари шунга амал қиладилар, бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Ажралиш сўз билан эмас, балки баданлар билан бўлади», дедилар. Илм аҳлининг баъзилари Набий ﷺнинг «токи ажралмагунча» деган сўзининг маъносини сўз билан ажралиш, дедилар. Лекин биринчи сўз саҳиҳроқдир, чунки Ибн Умар Набий ﷺдан ривоят қилган бўлиб, ўзи ривоят қилган нарсанинг маъносини яхшироқ билувчидир. Ундан, савдони қатъий қилмоқчи бўлса, ўзи учун қатъий бўлиши учун юриб кетгани ривоят қилинган. Абу Барза ал-Асламийдан ҳам худди шундай ривоят қилинган: икки киши савдолашганларидан сўнг бир от тўғрисида тортишиб унинг олдига келишди, улар кемада эдилар. Шунда у: «Сизларни ажралган деб кўрмаяпман», деди ва Расулуллоҳ ﷺ: «Сотувчи билан харидор токи ажралмагунча ихтиёр эгасидирлар», деганликларини айтди. Куфа аҳли ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари ажралиш сўз билан бўлади, дейишган, бу Суфён ас-Саврийнинг сўзидир, Молик ибн Анасдан ҳам шундай ривоят қилинган. Ибн ал-Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Буни қандай рад этаман, бу ҳақдаги ҳадис Набий ﷺдан саҳиҳ келган-ку», деди ва бу мазҳабни қувватлади. Набий ﷺнинг «магар ихтиёр савдоси бўлса» деган сўзининг маъноси шуки, сотувчи савдо қатъий бўлгандан сўнг харидорни ихтиёрли қилади. Агар уни ихтиёрли қилса ва у савдони ихтиёр қилса, ундан сўнг ажралмасалар ҳам, савдони бузишда унинг ихтиёри қолмайди. Шофиий ва бошқалар шундай талқин қилганлар. «Ажралиш сўз билан эмас, баданлар билан бўлади» дегувчиларнинг сўзини қувватловчи нарсалардан бири Абдуллоҳ ибн Амрнинг Набий ﷺдан (қилган) ҳадисидир.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنِّي أُخْدَعُ فِي الْبُيُوعِ فَقَالَ: " إِذَا بَايَعْتَ فَقُلْ: لَا خلابة " فَكَانَ الرجل يَقُوله

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: «Men savdoda tez-tez aldanaman (firib yeyman)», — dedi. Paygʻambar ﷺ unga: «Sen biror narsani sotib olganingda, (sotuvchiga): ‹Aldash (firib) yoʻq (yaʼni uch kun ichida qaytarish huquqim bor)›, — degin», — deb maslahat berdi. U kishi shundan keyin shunday der edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: «Мен савдода тез-тез алданаман (фириб ейман)», — деди. Пайғамбар ﷺ унга: «Сен бирор нарсани сотиб олганингда, (сотувчига): ‹Алдаш (фириб) йўқ (яъни уч кун ичида қайтариш ҳуқуқим бор)›, — дегин», — деб маслаҳат берди. У киши шундан кейин шундай дер эди.

عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا إِلَّا أَنْ يَكُونَ صَفْقَةَ خِيَارٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُفَارِقَ صَاحِبَهُ خَشْيَةَ أَنْ يَسْتَقِيلَهُ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ikki oldi-sotdi qiluvchi bir-biridan ajralmaguncha ixtiyorlidirlar, ixtiyor savdosini kelishib olsalar boshqa. Sherigining savdodan qaytishidan qoʻrqib undan ajralib ketishi unga halol emas», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Икки олди-сотди қилувчи бир-биридан ажралмагунча ихтиёрлидирлар, ихтиёр савдосини келишиб олсалар бошқа. Шеригининг савдодан қайтишидан қўрқиб ундан ажралиб кетиши унга ҳалол эмас», дедилар.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لَا يَتَفَرَّقَنَّ اثْنَانِ إِلَّا عنْ تراضٍ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ikki kishi faqat oʻzaro rozilik bilan bir-biridan ajralsin», dedilar. Abu Dovud rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Икки киши фақат ўзаро розилик билан бир-биридан ажралсин», дедилар. Абу Довуд ривоят қилган.

عَنْ جَابِرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى الله عَلَيْهِ وَسلم خيَّرَ أعرابيَّاً بَعْدَ الْبَيْعِ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيب

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dubbo (qovoq idish), naqiyr (oʻyilgan xurmo yogʻochidan yasalgan idish), xum va muzaffatdan nahiy qildilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дуббо (қовоқ идиш), нақийр (ўйилган хурмо ёғочидан ясалган идиш), хум ва музаффатдан наҳий қилдилар.

عَنْ جَابِرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: لَعَنَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَكَلَ الرِّبَا وَمُوَكِلَهُ وَكَاتِبَهُ وَشَاهِدَيْهِ وَقَالَ: «هُمْ سَوَاءٌ» . رَوَاهُ مُسلم

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ribo yeguvchini, uni yedirguvchini (toʻlaguvchini), uni yozguvchini va unga guvoh boʻlgan ikki kishini laʼnatladilar va: «Ular barobardir», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ рибо егувчини, уни едиргувчини (тўлагувчини), уни ёзгувчини ва унга гувоҳ бўлган икки кишини лаънатладилар ва: «Улар баробардир», дедилар.

وَعَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ وَالْملح بالملح مثلا بِمثل سَوَاء بسَواءٍ يَدًا بِيَدٍ فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَافُ فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ» . رَوَاهُ مُسلم

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oltin oltinga, kumush kumushga, bugʻdoy bugʻdoyga, arpa arpaga, xurmo xurmoga va tuz tuzga — misli misliga, teng-bab-baravar, qoʻlma-qoʻl (boʻlsin). Bu turlar bir-biridan farq qilsa, qoʻlma-qoʻl boʻlgani holda, xohlaganingizcha soting», dedilar.Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олтин олтинга, кумуш кумушга, буғдой буғдойга, арпа арпага, хурмо хурмога ва туз тузга — мисли мислига, тенг-баб-баравар, қўлма-қўл (бўлсин). Бу турлар бир-биридан фарқ қилса, қўлма-қўл бўлгани ҳолда, хоҳлаганингизча сотинг», дедилар.

وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مِثْلًا بِمِثْلٍ يَدًا بِيَدٍ فَمَنْ زَادَ أَوِ اسْتَزَادَ فَقَدْ أَرْبَى الْآخِذُ وَالْمُعْطِي فِيهِ سَوَاءٌ» . رَوَاهُ مُسلم

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oltin oltinga, kumush kumushga, bugʻdoy bugʻdoyga, arpa arpaga, xurmo xurmoga va tuz tuzga — misli misliga, qoʻlma-qoʻl (boʻlsin). Kim ziyoda qilsa yoki ziyoda talab qilsa, demak, sudxoʻrlik qilibdi. Bunda olgan ham, bergan ham barobardir», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олтин олтинга, кумуш кумушга, буғдой буғдойга, арпа арпага, хурмо хурмога ва туз тузга — мисли мислига, қўлма-қўл (бўлсин). Ким зиёда қилса ёки зиёда талаб қилса, демак, судхўрлик қилибди. Бунда олган ҳам, берган ҳам баробардир», дедилар.

وَعَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلَّا مِثْلًا بِمِثْلٍ وَلَا تُشِفُّوا بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ وَلَا تَبِيعُوا الْوَرِقَ بِالْوَرِقِ إِلَّا مِثْلًا بِمِثْلٍ وَلَا تُشِفُّوا بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ وَلَا تبِيعُوا مِنْهَا غَائِبا بناجز» وَفِي رِوَايَةٍ: «لَا تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ وَلَا الْوَرق بالورق إِلَّا وزنا بِوَزْن»

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Oltinni oltinga — teng ogʻirlikda boʻlmasa — sotmanglar; oz (miqdor)ni koʻp (miqdor)ga yoki aksincha sotmanglar; kumushni kumushga — teng ogʻirlikda boʻlmasa — sotmanglar; oz (miqdor)ni koʻp (miqdor)ga yoki aksincha sotmanglar; va (hozir) hozir boʻlmagan oltin yoki kumushni — hozir boʻlgan oltin yoki kumushga — sotmanglar», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Олтинни олтинга — тенг оғирликда бўлмаса — сотманглар; оз (миқдор)ни кўп (миқдор)га ёки аксинча сотманглар; кумушни кумушга — тенг оғирликда бўлмаса — сотманглар; оз (миқдор)ни кўп (миқдор)га ёки аксинча сотманглар; ва (ҳозир) ҳозир бўлмаган олтин ёки кумушни — ҳозир бўлган олтин ёки кумушга — сотманглар», — дедилар.

وَعَنْ مَعْمَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كُنْتُ أسمع رَسُول صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «الطَّعَامُ بِالطَّعَامِ مِثْلاً بمثْلٍ» . رَوَاهُ مُسلم

Maʼmar ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning: «Taom taomga teng-barobar miqdorda (almashtiriladi)», deganlarini eshitardim. Muslim rivoyat qilgan.Маъмар ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг: «Таом таомга тенг-баробар миқдорда (алмаштирилади)», деганларини эшитардим. Муслим ривоят қилган.

وَعَنْ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ رِبًا إِلَّا هَاءَ وَهَاءَ وَالْوَرِقُ بِالْوَرِقِ رِبًا إِلَّا هَاءَ وَهَاءَ وَالْبُرُّ بالبُرَّ إِلَّا هَاء وهاء وَالشعِير بِالشَّعِيرِ رَبًّا هَاءَ وَهَاءَ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا إِلَّا هَاءَ وهاء»

Ibn Shihob (Molik ibn Avsdan) rivoyat qiladi: Molik ibn Avs dedi: «Men yuz dinorga mayda pul (almashtirish)ga muhtoj edim. Talha ibn Ubaydulloh meni chaqirdi va biz bu haqda (savdoda) gaplashdik; u (mening dinorlarimni) almashtirishga rozi boʻldi. U oltin (boʻlaklarini) qoʻliga olib, ular bilan (oʻynab) ovundi, soʻng: ‹Mening omborbonim oʻrmondan kelguncha kut›, — dedi. Umar buni eshitib turar edi va: ‹Allohga qasamki, sen Talhadan — undan pulni olmaguncha — ajrashmaslik(ing kerak); chunki Allohning Rasuli ﷺ shunday dedilar: «Oltinni oltinga sotish — ribodir, magar ayirboshlash qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa; shuningdek, bugʻdoyni bugʻdoyga sotish — ribodir, magar u qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa; arpani arpaga sotish — ribodir, magar u qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa; xurmoni xurmoga (sotish) — ribodir, magar u qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa»›, — dedi».Ибн Шиҳоб (Молик ибн Авсдан) ривоят қилади: Молик ибн Авс деди: «Мен юз динорга майда пул (алмаштириш)га муҳтож эдим. Талҳа ибн Убайдуллоҳ мени чақирди ва биз бу ҳақда (савдода) гаплашдик; у (менинг динорларимни) алмаштиришга рози бўлди. У олтин (бўлакларини) қўлига олиб, улар билан (ўйнаб) овунди, сўнг: ‹Менинг омборбоним ўрмондан келгунча кут›, — деди. Умар буни эшитиб турар эди ва: ‹Аллоҳга қасамки, сен Талҳадан — ундан пулни олмагунча — ажрашмаслик(инг керак); чунки Аллоҳнинг Расули ﷺ шундай дедилар: «Олтинни олтинга сотиш — рибодир, магар айирбошлаш қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса; шунингдек, буғдойни буғдойга сотиш — рибодир, магар у қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса; арпани арпага сотиш — рибодир, магар у қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса; хурмони хурмога (сотиш) — рибодир, магар у қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса»›, — деди».

وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم اسْتَعْمَلَ رَجُلًا عَلَى خَيْبَرَ فَجَاءَهُ بِتَمْرٍ جَنِيبٍ فَقَالَ: «أَكُلُّ تَمْرِ خَيْبَرَ هَكَذَا؟» قَالَ: لَا وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا لَنَأْخُذُ الصَّاعَ مِنْ هَذَا بِالصَّاعَيْنِ وَالصَّاعَيْنِ بِالثَّلَاثِ فَقَالَ: «لَا تَفْعَلْ بِعِ الْجَمْعَ بِالدَّرَاهِمِ ثُمَّ ابْتَعْ بِالدَّرَاهِمِ جَنِيبًا» . وَقَالَ: «فِي الْمِيزَانِ مِثْلَ ذَلِكَ»

Abu Said al-Xudriy va Abu Hurayra (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ bir kishini Xaybarga voliy (hokim) qilib tayinladi. Oʻsha voliy u zotga (Xaybardan) aʼlo navli xurmo keltirdi. Paygʻambar ﷺ: «Xaybarning barcha xurmosi shundaymi?» — deb soʻradilar. U: «Allohga qasamki, yoʻq, yo Rasululloh! Lekin biz bu (xil xurmo)ning bir soʼini — oʻz (xurmolarimiz)ning ikki soʼiga, ikki soʼini uch (soʼ)iga ayirboshlaymiz», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Bunday qilma (chunki bu — riboning bir turi); balki aralash (past navli) xurmoni pulga sot, soʻng oʻsha pulga yaxshi xurmo sotib ol», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий ва Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ бир кишини Хайбарга волий (ҳоким) қилиб тайинлади. Ўша волий у зотга (Хайбардан) аъло навли хурмо келтирди. Пайғамбар ﷺ: «Хайбарнинг барча хурмоси шундайми?» — деб сўрадилар. У: «Аллоҳга қасамки, йўқ, ё Расулуллоҳ! Лекин биз бу (хил хурмо)нинг бир сўини — ўз (хурмоларимиз)нинг икки сўига, икки сўини уч (сў)ига айирбошлаймиз», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бундай қилма (чунки бу — рибонинг бир тури); балки аралаш (паст навли) хурмони пулга сот, сўнг ўша пулга яхши хурмо сотиб ол», — дедилар.

وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: جَاءَ بِلَالٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِتَمْرٍ بَرْنِيٍّ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مِنْ أَيْنَ هَذَا؟» قَالَ: كَانَ عِنْدَنَا تَمْرٌ رَدِيءٌ فَبِعْتُ مِنْهُ صَاعَيْنِ بِصَاعٍ فَقَالَ: «أَوَّهْ عَيْنُ الرِّبَا عَيْنُ الرِّبَا لَا تَفْعَلْ وَلَكِنْ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَشْتَرِيَ فَبِعِ التَّمرَ ببَيْعٍ آخر ثمَّ اشْتَرِ بِهِ»

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Bilol Paygʻambar ﷺ ga Barniy (degan aʼlo navli) xurmo keltirdi va Paygʻambar ﷺ undan: «Bularni qaerdan keltirding?» — deb soʻradilar. Bilol: «Menda past navli xurmo bor edi va men — Paygʻambar ﷺ ga (taom uchun) berishni (xohlab) — uning ikki soʼini Barniy (xurmo)ning bir soʼiga ayirboshladim», — dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Ehtiyot boʻl! Ehtiyot boʻl! Bu — albatta ribo(dir)! Bu — albatta ribo(dir)! Bunday qilma; balki (aʼlo navli xurmo) sotib olmoqchi boʻlsang, (past navli) xurmoni (avval) pulga sot, soʻng oʻsha pulga (aʼlo navli) xurmo sotib ol», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта Билол Пайғамбар ﷺ га Барний (деган аъло навли) хурмо келтирди ва Пайғамбар ﷺ ундан: «Буларни қаэрдан келтирдинг?» — деб сўрадилар. Билол: «Менда паст навли хурмо бор эди ва мен — Пайғамбар ﷺ га (таом учун) беришни (хоҳлаб) — унинг икки сўини Барний (хурмо)нинг бир сўига айирбошладим», — деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Эҳтиёт бўл! Эҳтиёт бўл! Бу — албатта рибо(дир)! Бу — албатта рибо(дир)! Бундай қилма; балки (аъло навли хурмо) сотиб олмоқчи бўлсанг, (паст навли) хурмони (аввал) пулга сот, сўнг ўша пулга (аъло навли) хурмо сотиб ол», — дедилар.

وَعَنْ جَابِرٍ قَالَ: جَاءَ عَبْدٌ فَبَايَعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْهِجْرَةِ وَلَمْ يَشْعُرْ أَنَّهُ عَبْدٌ فَجَاءَ سَيِّدُهُ يُرِيدُهُ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ «بِعَيْنِه» فَاشْتَرَاهُ بِعَبْدَيْنِ أَسْوَدَيْنِ وَلَمْ يُبَايِعْ أَحَدًا بَعْدَهُ حَتَّى يَسْأَلَهُ أَعَبْدٌ هُوَ أَوْ حُرٌّ. رَوَاهُ مُسلم

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir qul kelib Nabiy ﷺ ga hijrat ustiga bayʼat qildi, u zot uning qul ekanini bilmadilar. Soʻng uning xoʻjayini uni (qaytarib olishni) istab keldi. Shunda Nabiy ﷺ unga: «Buni menga sot», dedilar. Va uni ikkita qora qulga sotib oldilar. Shundan soʻng u zot hech kimdan: «U qulmi?» deb soʻramaguncha bayʼat qilmadilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир қул келиб Набий ﷺ га ҳижрат устига байъат қилди, у зот унинг қул эканини билмадилар. Сўнг унинг хўжайини уни (қайтариб олишни) истаб келди. Шунда Набий ﷺ унга: «Буни менга сот», дедилар. Ва уни иккита қора қулга сотиб олдилар. Шундан сўнг у зот ҳеч кимдан: «У қулми?» деб сўрамагунча байъат қилмадилар.

وَعَنْهُ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ بَيْعِ الصُّبْرَةِ مِنَ التَّمْرِ لَا يُعْلَمُ مَكِيلَتُهَا بِالْكَيْلِ الْمُسَمَّى مِنَ التَّمْرِ. رَوَاهُ مُسلم

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ uyumlangan xurmoni — uning oʻlchovi maʼlum boʻlgan miqdordagi xurmoga (nisbatan) qancha ekanligi bilinmaydigan — uyumini sotishdan qaytardilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ уюмланган хурмони — унинг ўлчови маълум бўлган миқдордаги хурмога (нисбатан) қанча эканлиги билинмайдиган — уюмини сотишдан қайтардилар.

وَعَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ قَالَ: اشْتَرَيْتُ يَوْمَ خَيْبَرَ قِلَادَةً بِاثْنَيْ عَشَرَ دِينَارًا فِيهَا ذَهَبٌ وَخَرَزٌ فَفَصَّلْتُهَا فَوَجَدْتُ فِيهَا أَكْثَرَ مِنَ اثْنَيْ عَشَرَ دِينَارًا فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: «لَا تُبَاعُ حَتَّى تُفصَّلَ» . رَوَاهُ مُسلم

Fazola ibn Ubayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: «Xaybar kuni men ichida oltin va munchoq boʻlgan bir marjonni oʻn ikki dinorga sotib oldim. Soʻng uni ajratganimda, ichidan oʻn ikki dinordan koʻproq (oltin) topdim. Buni Nabiy ﷺ ga aytdim. Shunda u zot: ‹U ajratilmaguncha sotilmaydi›, — dedilar.»Фазола ибн Убайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: «Хайбар куни мен ичида олтин ва мунчоқ бўлган бир маржонни ўн икки динорга сотиб олдим. Сўнг уни ажратганимда, ичидан ўн икки динордан кўпроқ (олтин) топдим. Буни Набий ﷺ га айтдим. Шунда у зот: ‹У ажратилмагунча сотилмайди›, — дедилар.»

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لَيَأْتِيَنَّ عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا يَبْقَى أَحَدٌ إِلَّا أَكَلَ الرِّبَا فَإِنْ لَمْ يَأْكُلْهُ أَصَابَهُ مِنْ بُخَارِهِ» . وَيُرْوَى مِنْ «غُبَارِهِ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odamlarga shunday bir zamon keladiki, hech kim qolmaydiki, illo ribo (sudxoʻrlik) yegan boʻlur. Agar uni yemagan boʻlsa ham, unga uning chang-gʻuboridan yetadi», dedilar. Ibn Iso (oʻz rivoyatida): «Unga uning changidan yetadi», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одамларга шундай бир замон келадики, ҳеч ким қолмайдики, илло рибо (судхўрлик) еган бўлур. Агар уни емаган бўлса ҳам, унга унинг чанг-ғуборидан етади», дедилар. Ибн Исо (ўз ривоятида): «Унга унинг чангидан етади», деди.

وَعَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لَا تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ وَلَا الْوَرِقَ بِالْوَرِقِ وَلَا الْبُرَّ بِالْبُرِّ وَلَا الشَّعِيرَ بِالشَّعِيرِ وَلَا التَّمْرَ بِالتَّمْرِ وَلَا الْمِلْحَ بِالْمِلْحِ إِلَّا سَوَاءً بِسَوَاءٍ عَيْنًا بِعَيْنٍ يَدًا بِيَدٍ وَلَكِنْ بِيعُوا الذَّهَبَ بِالْوَرِقِ وَالْوَرِقَ بِالذَّهَبِ وَالْبُرَّ بِالشَّعِيرِ وَالشَّعِيرَ بِالْبُرِّ وَالتَّمْرَ بِالْمِلْحِ وَالْمِلْحَ بِالتَّمْرِ يَدًا بِيَدٍ كَيْفَ شِئْتُمْ» . رَوَاهُ الشَّافِعِي

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oltinni oltinga va kumushni kumushga faqat vazni vazniga, tengini tengiga, barobarini barobariga (boʻlsa) sotinglar», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олтинни олтинга ва кумушни кумушга фақат вазни вазнига, тенгини тенгига, баробарини баробарига (бўлса) сотинглар», дедилар.

وَعَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سُئِلَ عَنْ شِرَاءِ التَّمْرِ بِالرُّطَبِ فَقَالَ: «أَيَنْقُصُ الرُّطَبُ إِذَا يَبِسَ؟» فَقَالَ: نَعَمْ فَنَهَاهُ عَنْ ذَلِكَ. رَوَاهُ مَالِكٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَه

Talq ibn Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺdan zakarga tegish haqida soʻralganini eshitdim. U zot: «Bunda taharat yoʻq, u faqat sening bir boʻlagingdir», dedilar.Талқ ибн Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺдан закарга тегиш ҳақида сўралганини эшитдим. У зот: «Бунда таҳарат йўқ, у фақат сенинг бир бўлагингдир», дедилар.

وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ مُرْسَلًا: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نهى عَن بَيْعِ اللَّحْمِ بِالْحَيَوَانِ قَالَ سَعِيدٌ: كَانَ مِنْ مَيْسِرِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ. رَوَاهُ فِي شَرْحِ السُّنَّةِ

Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan mursal tarzda rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ goʻshtni tirik hayvon evaziga sotishdan qaytardilar. Saʼid: «Bu johiliyat ahlining qimor oʻyinlaridan edi», dedi. «Sharhu-s-sunna»da rivoyat qilingan.Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан мурсал тарзда ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ гўштни тирик ҳайвон эвазига сотишдан қайтардилар. Саъид: «Бу жоҳилият аҳлининг қимор ўйинларидан эди», деди. «Шарҳу-с-сунна»да ривоят қилинган.

وَعَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ: أَنَّ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى عَنْ بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِالْحَيَوَانِ نَسِيئَةً. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ hayvonni hayvon evaziga nasiyaga (keyin toʻlash sharti bilan) sotishdan qaytardilar.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ ҳайвонни ҳайвон эвазига насияга (кейин тўлаш шарти билан) сотишдан қайтардилар.

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَهُ أَن يُجهِّزَ جَيْشًا فنفدتِ الإِبلُ فأمرَهُ أَن يَأْخُذَ عَلَى قَلَائِصِ الصَّدَقَةِ فَكَانَ يَأْخُذُ الْبَعِيرَ بِالْبَعِيرَيْنِ إِلَى إِبِلِ الصَّدَقَةِ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ unga bir qoʻshinni jihozlashni buyurdilar. Tuyalar yetmay qoldi. Shunda u zot unga zakot (sadaqa) tuyalarining yoshlaridan olishni buyurdilar. U bir tuyani sadaqa tuyalari kelguniga qadar ikki tuya evaziga olar edi.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ унга бир қўшинни жиҳозлашни буюрдилар. Туялар етмай қолди. Шунда у зот унга закот (садақа) туяларининг ёшларидан олишни буюрдилар. У бир туяни садақа туялари келгунига қадар икки туя эвазига олар эди.

عَنْ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ» . وَفِي رِوَايَةٍ قَالَ: «لَا رِبًا فِيمَا كَانَ يدا بيد»

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Riba nasiyada (muddatli savdoda) boʻlur», dedilar. Boshqa rivoyatda: «Qoʻlma-qoʻl (naqd) boʻlgan narsada riba yoʻq», dedilar. Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Риба насияда (муддатли савдода) бўлур», дедилар. Бошқа ривоятда: «Қўлма-қўл (нақд) бўлган нарсада риба йўқ», дедилар. Бухорий ва Муслим ривоят қилган.

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْظَلَةَ غَسِيلِ الْمَلَائِكَةِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «دِرْهَمُ رِبًا يَأْكُلُهُ الرَّجُلُ وَهُوَ يَعْلَمُ أَشَدُّ مِنْ سِتَّةٍ وَثَلَاثِينَ زِنْيَةً» . رَوَاهُ أَحْمَدُ والدراقطني وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَزَادَ: وَقَالَ: «مَنْ نَبَتَ لَحْمُهُ مِنَ السُّحت فَالنَّار أولى بِهِ»

Farishtalar yuvgan Abdulloh ibn Hanzala (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi bilib turib yeydigan bir dirham riba oʻttiz oltita zinodan ogʻirroqdir», dedilar. Ahmad va Doraqutniy rivoyat qilgan.Фаришталар ювган Абдуллоҳ ибн Ҳанзала (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши билиб туриб ейдиган бир дирҳам риба ўттиз олтита зинодан оғирроқдир», дедилар. Аҳмад ва Дорақутний ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الرِّبَا سَبْعُونَ جُزْءًا أيسرها أَن الرجل أمه»

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ribo yetmish gunohdir, ularning eng yengili odamning oʻz onasi bilan zino qilishi kabidir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рибо етмиш гуноҳдир, уларнинг энг енгили одамнинг ўз онаси билан зино қилиши кабидир», дедилар.

وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " إِنِ الرِّبَا وَإِنْ كَثُرَ فإِنَّ عاقبتَه تصيرُ إِلى قُلِّ: رَوَاهُمَا ابْنُ مَاجَهْ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ. وَرَوَى أَحْمد الْأَخير

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Riba qanchalik koʻp boʻlmasin, uning oqibati ozlik (kambagʻallik)ka aylanur», dedilar. Ibn Moja va Bayhaqiy «Shuʼabul-iymon»da rivoyat qilgan.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Риба қанчалик кўп бўлмасин, унинг оқибати озлик (камбағаллик)ка айланур», дедилар. Ибн Можа ва Байҳақий «Шуъабул-иймон»да ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " أَتَيْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي عَلَى قَوْمٍ بُطُونُهُمْ كَالْبُيُوتِ فِيهَا الْحَيَّاتُ تُرَى مِنْ خَارِجِ بُطُونِهِمْ فَقُلْتُ: مَنْ هَؤُلَاءِ يَا جِبْرِيلُ؟ قَالَ: هَؤُلَاءِ أَكَلَةُ الرِّبَا ". رَوَاهُ أَحْمد وَابْن مَاجَه

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Meʼroj kechasida men qorinlari uylardek boʻlgan, ular ichida ilonlar boʻlib, qorinlari tashqarisidan koʻrinib turgan bir qavm oldiga bordim. Men: ‹Ey Jibroil, bular kimlar?› dedim. U: ‹Bular ribo yeganlardir›, dedi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Меърож кечасида мен қоринлари уйлардек бўлган, улар ичида илонлар бўлиб, қоринлари ташқарисидан кўриниб турган бир қавм олдига бордим. Мен: ‹Эй Жиброил, булар кимлар?› дедим. У: ‹Булар рибо еганлардир›, деди», дедилар.

وَعَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم لعن آكِلَ الرِّبَا وَمُوَكِلَهُ وَكَاتِبَهُ وَمَانِعَ الصَّدَقَةِ وَكَانَ ينْهَى عَن النوح. رَوَاهُ النَّسَائِيّ

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ riboni yeguvchi, uni yedirguvchi, uni yozib qoʻyguvchi va sadaqani (zakotni) toʻsuvchini laʼnatladilar. Hamda u zot marsiyaxonlikdan qaytarar edilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ рибони егувчи, уни едиргувчи, уни ёзиб қўйгувчи ва садақани (закотни) тўсувчини лаънатладилар. Ҳамда у зот марсияхонликдан қайтарар эдилар.

وَعَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِنَّ آخِرَ مَا نَزَلَتْ آيَةُ الرِّبَا وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قُبِضَ وَلَمْ يُفَسِّرْهَا لَنَا فَدَعُوا الرِّبَا وَالرِّيبَةَ. رَوَاهُ ابْن مَاجَه والدارمي

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: nozil boʻlgan eng oxirgi narsa ribo oyati edi. Rasululloh ﷺ uni bizga tafsir qilib bermay vafot etdilar. Bas, riboni ham, shubhali narsani ham tark qilinglar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: нозил бўлган энг охирги нарса рибо ояти эди. Расулуллоҳ ﷺ уни бизга тафсир қилиб бермай вафот этдилар. Бас, рибони ҳам, шубҳали нарсани ҳам тарк қилинглар.

وَعَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِذَا أَقْرَضَ أَحَدُكُمْ قَرْضًا فَأَهْدَي إِلَيْهِ أَوْ حَمَلَهُ عَلَى الدَّابَّةِ فَلَا يَرْكَبْهُ وَلَا يَقْبَلْهَا إِلَّا أَنْ يَكُونَ جَرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ قَبْلَ ذَلِكَ» . رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz birovga qarz bersa, keyin u qarz oluvchi unga hadya qilsa yoki uni ulov ustiga mindirib qoʻysa, agar bundan oldin oʻrtalarida shunday muomala boʻlmagan boʻlsa, u ulovga minmasin va hadyani qabul qilmasin», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз бировга қарз берса, кейин у қарз олувчи унга ҳадя қилса ёки уни улов устига миндириб қўйса, агар бундан олдин ўрталарида шундай муомала бўлмаган бўлса, у уловга минмасин ва ҳадяни қабул қилмасин», дедилар.

وَعَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِذَا أَقْرَضَ الرَّجُلُ الرَّجُلَ فَلَا يَأْخُذُ هَدِيَّةً» . رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ هَكَذَا فِي الْمُنْتَقى

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kishi boshqa kishiga qarz bersa, (evaziga) hadya olmasin», dedilar. Buxoriy uni «Tarix»ida rivoyat qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Киши бошқа кишига қарз берса, (эвазига) ҳадя олмасин», дедилар. Бухорий уни «Тарих»ида ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي بُرْدَةَ بْنِ أَبِي مُوسَى قَالَ: قدمت الْمَدِينَة فَلَقِيت عبد الله بن سلا م فَقَالَ: إِنَّك بِأَرْض فِيهَا الرِّبَا فَاش إِذا كَانَ لَكَ عَلَى رَجُلٍ حَقٌّ فَأَهْدَى إِلَيْكَ حِمْلَ تَبْنٍ أَو حِملَ شعيرِ أَو حَبْلَ قَتٍّ فَلَا تَأْخُذْهُ فَإِنَّهُ رِبًا. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ

Men Madinaga keldim va Abdulloh ibn Salom (roziyallohu anhu)ga yoʻliqdim. U: «Kelmaysanmi, senga saviq (qovurilgan un) va xurmo yedirsam, sen (mening) uy(im)ga kirsang?» dedi. Soʻng: «Sen ribo (sudxoʻrlik) keng tarqalgan bir yurtdasan. Bir kishida sening haqqing (qarzing) boʻlsa, u senga bir yuk somon, bir yuk arpa yoki bir yuk yem hadya qilsa, uni olma, chunki u ribodir», dedi. Nazr, Abu Dovud va Vahb Shuʼbadan (rivoyat qilganda) «uy»(ni) zikr qilmadilar.Мен Мадинага келдим ва Абдуллоҳ ибн Салом (розияллоҳу анҳу)га йўлиқдим. У: «Келмайсанми, сенга савиқ (қовурилган ун) ва хурмо едирсам, сен (менинг) уй(им)га кирсанг?» деди. Сўнг: «Сен рибо (судхўрлик) кенг тарқалган бир юртдасан. Бир кишида сенинг ҳаққинг (қарзинг) бўлса, у сенга бир юк сомон, бир юк арпа ёки бир юк ем ҳадя қилса, уни олма, чунки у рибодир», деди. Назр, Абу Довуд ва Ваҳб Шуъбадан (ривоят қилганда) «уй»(ни) зикр қилмадилар.

عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الْمُزَابَنَةِ: أَنْ يَبِيع تمر حَائِطِهِ إِنْ كَانَ نَخْلًا بِتَمْرٍ كَيْلَا وَإِنْ كَانَ كرْماً أنْ يَبيعَه زبيبِ كَيْلَا أَوْ كَانَ وَعِنْدَ مُسْلِمٍ وَإِنْ كَانَ زَرْعًا أَنْ يَبِيعَهُ بِكَيْلِ طَعَامٍ نَهَى عَنْ ذلكَ كُله. مُتَّفق عَلَيْهِ. وَفِي رِوَايَةٍ لَهُمَا: نَهَى عَنِ الْمُزَابَنَةِ قَالَ: " والمُزابنَة: أنْ يُباعَ مَا فِي رُؤوسِ النَّخلِ بتمْرٍ بكيلٍ مُسمَّىً إِنْ زادَ فعلي وَإِن نقص فعلي)

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muzobanadan qaytardilar. Muzobana — kishining bogʻidagi mevani, agar u xurmo boʻlsa, chamalab oʻlchovli quruq xurmoga sotishi; agar u uzum boʻlsa, chamalab oʻlchovli mayizga sotishi; agar u ekin boʻlsa, chamalab oʻlchovli donga sotishidir. U zot bularning barchasidan qaytardilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ музобанадан қайтардилар. Музобана — кишининг боғидаги мевани, агар у хурмо бўлса, чамалаб ўлчовли қуруқ хурмога сотиши; агар у узум бўлса, чамалаб ўлчовли майизга сотиши; агар у экин бўлса, чамалаб ўлчовли донга сотишидир. У зот буларнинг барчасидан қайтардилар.

وَعَنْ جَابِرٍ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الْمُخَابَرَةِ وَالْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ وَالْمُحَاقَلَةُ: أَنْ يَبِيعَ الرَّجُلُ الزَّرْعَ بِمِائَةِ فَرَقٍ حِنطةً والمزابنةُ: أنْ يبيعَ التمْرَ فِي رؤوسِ النَّخْلِ بِمِائَةِ فَرَقٍ وَالْمُخَابَرَةُ: كِرَاءُ الْأَرْضِ بِالثُّلُثِ والرُّبُعِ. رَوَاهُ مُسلم

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni muxobara, muhoqala va muzobanadan qaytardilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени мухобара, муҳоқала ва музобанадан қайтардилар.

وَعَنْهُ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ وَالْمُخَابَرَةِ وَالْمُعَاوَمَةِ وَعَنِ الثُّنْيَا وَرَخَّصَ فِي الْعَرَايَا. رَوَاهُ مُسْلِمٌ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muhoqala, muzobana, muxobara va muovamadan qaytardilar. Hammoddan (rivoyatda) aytishicha, ikkisidan biri «muovama» dedi, boshqasi esa «yillab (oldindan) sotish» dedi, soʻng (roviylar) bir fikrga keldilar — yana sunyo (mahsulotning maʼlum qismini istisno qilib sotish)dan ham qaytardilar va aroyoga ruxsat berdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ муҳоқала, музобана, мухобара ва муовамадан қайтардилар. Ҳаммоддан (ривоятда) айтишича, иккисидан бири «муовама» деди, бошқаси эса «йиллаб (олдиндан) сотиш» деди, сўнг (ровийлар) бир фикрга келдилар — яна сунё (маҳсулотнинг маълум қисмини истисно қилиб сотиш)дан ҳам қайтардилар ва ароёга рухсат бердилар.

وَعَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَن بيعِ التمْر بالتمْرِ إِلَّا أَنَّهُ رَخَّصَ فِي الْعَرِيَّةِ أَنْ تُبَاعَ بِخَرْصِهَا تَمْرًا يَأْكُلُهَا أَهْلُهَا رُطَبًا

Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xurmoni xurmoga sotishdan qaytardilar, biroq ariyani — daraxtdagi hoʻl xurmoni — quruq xurmo bilan, uning taxminiy oʻlchoviga qarab sotishga ruxsat berdilar, toki egalari uni hoʻl holida yeya olsinlar. Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan.Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хурмони хурмога сотишдан қайтардилар, бироқ арияни — дарахтдаги ҳўл хурмони — қуруқ хурмо билан, унинг тахминий ўлчовига қараб сотишга рухсат бердилар, токи эгалари уни ҳўл ҳолида ея олсинлар. Бухорий ва Муслим ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَرْخَصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا بِخَرْصِهَا مِنَ التَّمْرِ فِيمَا دُونَ خَمْسَة أوسق أَو خَمْسَة أوسق شكّ دَاوُد ابْن الْحصين

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ arayalarni quruq xurmoga qarab taxminiy oʻlchov bilan sotishga ruxsat berdilar — besh vasqdan kam yoki besh vasq miqdorida. Dovud ibn Husayn (qaysi birini aytganida) shak keltirdi. Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ араяларни қуруқ хурмога қараб тахминий ўлчов билан сотишга рухсат бердилар — беш васқдан кам ёки беш васқ миқдорида. Довуд ибн Ҳусайн (қайси бирини айтганида) шак келтирди. Бухорий ва Муслим ривоят қилган.

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ بَيْعِ الثِّمَارِ حَتَّى يَبْدُوَ صَلَاحُهَا نَهَى الْبَائِعَ وَالْمُشْتَرِي. مُتَّفِقٌ عَلَيْهِ وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ: نَهَى عَنْ بَيْعِ النَّخْلِ حَتَّى تَزْهُوَ وَعَنِ السنبل حَتَّى يبيض ويأمن العاهة

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ mevalarni — ular yetilguncha (ofatdan xoli boʻlgungacha) — sotishni taqiqlagan edilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ меваларни — улар етилгунча (офатдан холи бўлгунгача) — сотишни тақиқлаган эдилар.

وَعَنْ أَنَسٍ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَن بيع الثِّمَارِ حَتَّى تَزْهَى قِيلَ: وَمَا تَزْهَى؟ قَالَ: حَتَّى تخمر " وَقَالَ: «أَرَأَيْتَ إِذَا مَنَعَ اللَّهُ الثَّمَرَةَ بِمَ يَأْخُذ أحدكُم مَال أَخِيه؟»

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ mevani — to u deyarli pishmaguncha — sotishdan qaytardi. U zotdan ‹deyarli pishgan› nima degani, deb soʻraldi. U zot: «To u qizarguncha», — deb javob berdilar. Allohning Rasuli ﷺ yana: «Agar Alloh mevani buzsa (halok qilsa), kishi qanday qilib oʻz birodari (boshqa kishi)ning pulini olishga haqli boʻladi?» — dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ мевани — то у деярли пишмагунча — сотишдан қайтарди. У зотдан ‹деярли пишган› нима дегани, деб сўралди. У зот: «То у қизаргунча», — деб жавоб бердилар. Аллоҳнинг Расули ﷺ яна: «Агар Аллоҳ мевани бузса (ҳалок қилса), киши қандай қилиб ўз биродари (бошқа киши)нинг пулини олишга ҳақли бўлади?» — дедилар.

وَعَنْ جَابِرٍ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ بَيْعِ السِّنِينَ وَأَمَرَ بوضْعِ الجوائحِ. رَوَاهُ مُسلم

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ mevani (bir necha) yil oldindan sotishdan qaytardilar va ofat yetgan zararni hisobdan tushirishga buyurdilar. Muslim rivoyat qilgan.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мевани (бир неча) йил олдиндан сотишдан қайтардилар ва офат етган зарарни ҳисобдан туширишга буюрдилар. Муслим ривоят қилган.

وَعَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَوْ بِعْتَ مِنْ أَخِيكَ ثَمَرًا فَأَصَابَتْهُ جَائِحَةٌ فَلَا يَحِلُّ لَكَ أَنْ تَأْخُذَ مِنْهُ شَيْئًا بِمَ تَأْخُذُ مَالَ أَخِيكَ بِغَيْرِ حقٍ؟» . رَوَاهُ مُسلم

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar birodaringga meva sotsang-u, unga (mevaga) ofat yetsa, sen uchun undan biror narsa olishing halol boʻlmaydi. Birodaringning molini nohaq nimaning evaziga olasan?» dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар биродарингга мева сотсанг-у, унга (мевага) офат етса, сен учун ундан бирор нарса олишинг ҳалол бўлмайди. Биродарингнинг молини ноҳақ ниманинг эвазига оласан?» дедилар.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كَانُوا يَبْتَاعُونَ الطَّعَامَ فِي أَعلَى السُّوقِ فيبيعُونَه فِي مكانهِ فَنَهَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ بَيْعِهِ فِي مَكَانِهِ حَتَّى يَنْقِلُوهُ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد وَلم أَجِدهُ فِي الصَّحِيحَيْنِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Odamlar bozorning yuqori qismida taom (don) sotib olib, oʻsha joyning oʻzida sotar edilar. Bas, Rasululloh ﷺ ularni taomni oʻz joyidan koʻchirib olmaguncha oʻsha yerda sotishdan qaytardilar. Abu Dovud rivoyat qilgan, men uni «Sahihayn»da topmadim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Одамлар бозорнинг юқори қисмида таом (дон) сотиб олиб, ўша жойнинг ўзида сотар эдилар. Бас, Расулуллоҳ ﷺ уларни таомни ўз жойидан кўчириб олмагунча ўша ерда сотишдан қайтардилар. Абу Довуд ривоят қилган, мен уни «Саҳиҳайн»да топмадим.

وَعَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنِ ابْتَاعَ طَعَامًا فَلَا يَبِيعهُ حَتَّى يَسْتَوْفِيه» وَفَى رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «حَتَّى يكْتالَه»

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim taom sotib olsa, uni oʻlchab olmagunicha sotmasin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким таом сотиб олса, уни ўлчаб олмагунича сотмасин», дедилар.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَمَّا الَّذِي نَهَى عَنْهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَهُوَ الطَّعَامُ أَنْ يُبَاعَ حَتَّى يُقْبَضَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَلَا أَحْسِبُ كُلَّ شَيْءٍ إِلاَّ مثلَه

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ taomni — (oʻz qoʻliga) olmasdan (qabul qilmasdan) — sotishdan qaytardi. Men — har qanday (mol) savdosi (ham) shunday boʻlishi kerak, deb — hisoblayman.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ таомни — (ўз қўлига) олмасдан (қабул қилмасдан) — сотишдан қайтарди. Мен — ҳар қандай (мол) савдоси (ҳам) шундай бўлиши керак, деб — ҳисоблайман.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: " لَا تَلَقُّوُا الرُّكْبَانَ لِبَيْعٍ وَلَا يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ وَلَا تَنَاجَشُوا وَلَا يَبِعْ حَاضِرٌ لِبَادٍ وَلَا تُصَرُّوا الْإِبِلَ وَالْغَنَمَ فَمِنِ ابْتَاعَهَا بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظِرَيْنِ بَعْدَ أَنْ يحلبَها: إِنْ رَضِيَهَا أَمْسَكَهَا وَإِنْ سَخِطَهَا رَدَّهَا وَصَاعًا مِنْ تمر " وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ: " مَنِ اشْتَرَى شَاةً مُصَرَّاةً فَهُوَ بِالْخِيَارِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ: فَإِنْ رَدَّهَا رَدَّ مَعهَا صَاعا من طَعَام لَا سمراء "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «(Mol olib kelayotgan) ulovlilarni (savdo qilish uchun yoʻlda) qarshilab chiqmanglar, biringiz boshqangizning savdosi ustiga savdo qilmasin, najsh qilmanglar (sotib olmoqchi boʻlmagani holda narxni koʻtarish uchun savdolashmanglar), shaharlik kishi sahroyilik uchun sotmasin, tuya va qoʻylarning yelinida sutni toʻplab qoʻymanglar. Kim shundan keyin (yelini toʻldirilgan hayvonni) sotib olsa, uni sogʻib koʻrgach, ikki yoʻldan eng yaxshisini ixtiyor qiladi: agar rozi boʻlsa, uni saqlab qoladi, agar rozi boʻlmasa, bir soʼ xurmo bilan qaytaradi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «(Мол олиб келаётган) уловлиларни (савдо қилиш учун йўлда) қаршилаб чиқманглар, бирингиз бошқангизнинг савдоси устига савдо қилмасин, нажш қилманглар (сотиб олмоқчи бўлмагани ҳолда нархни кўтариш учун савдолашманглар), шаҳарлик киши саҳройилик учун сотмасин, туя ва қўйларнинг елинида сутни тўплаб қўйманглар. Ким шундан кейин (елини тўлдирилган ҳайвонни) сотиб олса, уни соғиб кўргач, икки йўлдан энг яхшисини ихтиёр қилади: агар рози бўлса, уни сақлаб қолади, агар рози бўлмаса, бир сў хурмо билан қайтаради», — дедилар.

وَعَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا تَلَقَّوُا الْجَلَبَ فَمَنْ تَلَقَّاهُ فَاشْتَرَى مِنْهُ فَإِذَا أَتَى سَيِّدُهُ السُّوقَ فَهُوَ بالخَيارِ» . رَوَاهُ مُسلم

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Savdo molini yoʻlda kutib olmanglar. Kim uni kutib olib, undan sotib olsa, molning egasi bozorga kelganida ixtiyor unikidir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Савдо молини йўлда кутиб олманглар. Ким уни кутиб олиб, ундан сотиб олса, молнинг эгаси бозорга келганида ихтиёр уникидир», дедилар.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا تَلَقَّوُا السِّلَعَ حَتَّى يُهْبَطَ بهَا إِلى السُّوق»

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mollarni bozorga tushirilmagunicha (yoʻlda) qarshi olib chiqmanglar», dedilar. Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Молларни бозорга туширилмагунича (йўлда) қарши олиб чиқманглар», дедилар. Бухорий ва Муслим ривоят қилган.

وَعَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا يَبِعِ الرَّجُلُ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ وَلَا يَخْطِبْ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ إِلَّا أنْ يأذَنَ لَهُ» . رَوَاهُ مُسلم

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kishi birodarining savdosi ustiga savdo qilmasin va birodarining sovchiligi ustiga sovchilik qilmasin, faqat (birodari) unga izn bersagina (mumkin)», — dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Киши биродарининг савдоси устига савдо қилмасин ва биродарининг совчилиги устига совчилик қилмасин, фақат (биродари) унга изн берсагина (мумкин)», — дедилар.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لَا يَسُمِ الرَّجُلُ على سَوْمِ أخيهِ الْمُسلم» . رَوَاهُ مُسلم

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi musulmon birodari savdolashayotgan narsa ustiga savdolashmasin (narx oshirmasin)», dedilar. Muslim rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши мусулмон биродари савдолашаётган нарса устига савдолашмасин (нарх оширмасин)», дедилар. Муслим ривоят қилган.

وَعَنْ جَابِرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا يبِعْ حَاضِرٌ لِبَادٍ دَعُوا النَّاسَ يَرْزُقُ اللَّهُ بَعْضَهُمْ من بعض» . رَوَاهُ مُسلم

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Shaharlik kishi sahroyilik uchun sotmasin. Odamlarni qoʻyib beringlar, Alloh ularning baʼzilarini baʼzilari orqali rizqlantiradi», — dedilar. Faqat Yahyoning rivoyatida «rizqlantiriladi» (deyilgan).Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шаҳарлик киши саҳройилик учун сотмасин. Одамларни қўйиб беринглар, Аллоҳ уларнинг баъзиларини баъзилари орқали ризқлантиради», — дедилар. Фақат Яҳёнинг ривоятида «ризқлантирилади» (дейилган).

وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ لِبْسَتَيْنِ وَعَنْ بَيْعَتَيْنِ: نَهَى عَنِ الْمُلَامَسَةِ والمُنابذَةِ فِي البيعِ وَالْمُلَامَسَةُ: لَمْسُ الرَّجُلِ ثَوْبَ الْآخَرِ بِيَدِهِ بِاللَّيْلِ أَو بالنَّهارِ وَلَا يقْلِبُه إِلَّا بِذَلِكَ وَالْمُنَابَذَةُ: أَنْ يَنْبِذَ الرَّجُلُ إِلَى الرَّجُلِ بِثَوْبِهِ وَيَنْبِذَ الْآخَرُ ثَوْبَهُ وَيَكُونُ ذَلِكَ بَيْعَهُمَا عَنْ غَيْرِ نَظَرٍ وَلَا تَرَاضٍ وَاللِّبْسَتَيْنِ: اشْتِمَالُ الصَّمَّاءِ وَالصَّمَّاءُ: أَنْ يَجْعَلَ ثَوْبَهُ عَلَى أَحَدِ عَاتِقَيْهِ فَيَبْدُوَ أَحَدُ شِقَّيْهِ لَيْسَ عَلَيْهِ ثَوْبٌ وَاللِّبْسَةُ الْأُخْرَى: احْتِبَاؤُهُ بِثَوْبِهِ وَهُوَ جَالِسٌ ليسَ على فرجه مِنْهُ شَيْء

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ ikki xil kiyinishdan va ikki xil savdodan qaytardilar. (U zot) savdoda mulomasa va munobazadan qaytardilar: mulomasa — kishining boshqa birovning kiyimini kechasi yoki kunduzi qoʻli bilan ushlashi va uni (faqat) shu (ushlash) bilangina (xarid qilingan hisoblab), boshqa qaramasligidir; munobaza esa — bir kishi oʻz kiyimini boshqa kishiga irgʻitishi, boshqasi ham oʻz kiyimini irgʻitishi va — koʻrmay hamda rozilashmay — shu ularning savdosi boʻlib qolishidir. Ikki (taqiqlangan) kiyinish (usuli) esa: biri — ishtimol as-samma, yaʼni kishining oʻz kiyimini ikki yelkasidan biriga tashlab, ikki tomonidan biri — ustida kiyim boʻlmay — ochilib qolishidir; ikkinchi kiyinish — uning oʻtirgan holda oʻz kiyimi bilan tizzalarini quchoqlab oʻranishidir (ihtibo), avrati ustida undan hech narsa boʻlmaydi.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ икки хил кийинишдан ва икки хил савдодан қайтардилар. (У зот) савдода муломаса ва мунобазадан қайтардилар: муломаса — кишининг бошқа бировнинг кийимини кечаси ёки кундузи қўли билан ушлаши ва уни (фақат) шу (ушлаш) билангина (харид қилинган ҳисоблаб), бошқа қарамаслигидир; мунобаза эса — бир киши ўз кийимини бошқа кишига ирғитиши, бошқаси ҳам ўз кийимини ирғитиши ва — кўрмай ҳамда розилашмай — шу уларнинг савдоси бўлиб қолишидир. Икки (тақиқланган) кийиниш (усули) эса: бири — иштимол ас-самма, яъни кишининг ўз кийимини икки елкасидан бирига ташлаб, икки томонидан бири — устида кийим бўлмай — очилиб қолишидир; иккинчи кийиниш — унинг ўтирган ҳолда ўз кийими билан тиззаларини қучоқлаб ўранишидир (иҳтибо), аврати устида ундан ҳеч нарса бўлмайди.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عنْ بيعِ الحصاةِ وعنْ بيعِ الغَرَرِ. رَوَاهُ مُسلم

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hasoh savdosidan (tosh uloqtirib hal qilinadigan savdodan) va gʻarar savdosidan (nomaʼlumlik bor savdodan) qaytardilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳасоҳ савдосидан (тош улоқтириб ҳал қилинадиган савдодан) ва ғарар савдосидан (номаълумлик бор савдодан) қайтардилар.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَن بَيْعِ حَبَلِ الْحَبَلَةِ وَكَانَ بَيْعًا يَتَبَايَعُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ الرَّجُلُ يَبْتَاعُ الْجَزُورَ إِلَى أَنْ تُنتَجَ النَّاقةُ ثمَّ تُنتَجُ الَّتِي فِي بطنِها

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ — ‹Habal ul-habala› deb atalgan savdodan qaytardi; bu — johiliyat davrida qilinadigan bir savdo turi edi. (Unda) kishi — hali tugʻilmagan, lekin (hozirgi) tuyaning tugʻadigan (boʻlasi)dan tugʻiladigan — urgʻochi tuyaning narxini toʻlar edi (yaʼni tuyaning bolasining bolasini sotib olar edi).Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ — ‹Ҳабал ул-ҳабала› деб аталган савдодан қайтарди; бу — жоҳилият даврида қилинадиган бир савдо тури эди. (Унда) киши — ҳали туғилмаган, лекин (ҳозирги) туянинг туғадиган (бўласи)дан туғиладиган — урғочи туянинг нархини тўлар эди (яъни туянинг боласининг боласини сотиб олар эди).

وَعَنْهُ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ عَسْبِ الْفَحْلِ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ erkak (nasldor) hayvonni qochirish haqini olishdan qaytardilar».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ эркак (наслдор) ҳайвонни қочириш ҳақини олишдан қайтардилар».

وَعَنْ جَابِرٍ: قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ بَيْعِ ضِرَابِ الْجَمَلِ وَعَنْ بَيْعِ الْمَاءِ وَالْأَرْضِ لِتُحْرَثَ. رَوَاهُ مُسْلِمٌ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ tuyani (urgʻochi tuyaga) qoʻshish (qoʻchqorlatish) haqini sotishdan va ekin ekish uchun suv hamda yerni sotishdan qaytardilar. Mana shulardan Nabiy ﷺ qaytardilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ туяни (урғочи туяга) қўшиш (қўчқорлатиш) ҳақини сотишдан ва экин экиш учун сув ҳамда ерни сотишдан қайтардилар. Мана шулардан Набий ﷺ қайтардилар.

وَعنهُ قَالَ: نهى رَسُول الله عَن بيع فضل المَاء. رَوَاهُ مُسلم

Jabir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ortiqcha suvni sotishdan qaytardilar. Muslim rivoyat qilgan.Жабир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ортиқча сувни сотишдан қайтардилар. Муслим ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا يُبَاع فضل المَاء ليباع بِهِ الْكلأ»

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oʻt-oʻlanni (sotish) uchun ortiqcha suv sotilmasin», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ўт-ўланни (сотиш) учун ортиқча сув сотилмасин», — дедилар.

وَعَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرَّ عَلَى صُبْرَةِ طَعَامٍ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِيهَا فَنَالَتْ أَصَابِعُهُ بَلَلًا فَقَالَ: «مَا هَذَا يَا صَاحِبَ الطَّعَامِ؟» قَالَ: أَصَابَتْهُ السَّمَاءُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: «أَفَلَا جَعَلْتَهُ فَوْقَ الطَّعَامِ حَتَّى يَرَاهُ النَّاسُ؟ مَنْ غَشَّ فَلَيْسَ مني» . رَوَاهُ مُسلم

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir uyum (toʻda) taom yonidan oʻtib, qoʻllarini uning ichiga tiqdilar-da, barmoqlari nam(ga) tegdi. Shunda (Paygʻambar): «Bu nima, ey taom egasi?» dedilar. (U): «Unga osmon (yomgʻiri) tegdi, ey Allohning Rasuli», dedi. (Paygʻambar): «Uni (nam qismni) taomning ustiga qoʻymabsanda — odamlar uni koʻrishi uchun?! Kim aldasa, u mendan emas», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир уюм (тўда) таом ёнидан ўтиб, қўлларини унинг ичига тиқдилар-да, бармоқлари нам(га) тегди. Шунда (Пайғамбар): «Бу нима, эй таом эгаси?» дедилар. (У): «Унга осмон (ёмғири) тегди, эй Аллоҳнинг Расули», деди. (Пайғамбар): «Уни (нам қисмни) таомнинг устига қўймабсанда — одамлар уни кўриши учун?! Ким алдаса, у мендан эмас», дедилар.

عَنْ جَابِرٍ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى عَنِ الثُّنْيَا إِلَّا أنْ يُعلمَ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ

Jabir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ (savdoda) istisno qilishdan qaytardilar, magar (istisno qilinayotgan narsa) maʼlum boʻlsa (bundan mustasno). Termiziy rivoyat qilgan.Жабир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ (савдода) истисно қилишдан қайтардилар, магар (истисно қилинаётган нарса) маълум бўлса (бундан мустасно). Термизий ривоят қилган.

وَعَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ بَيْعِ الْعِنَبِ حَتَّى يَسْوَدَّ وَعَنْ بَيْعِ الْحَبِّ حَتَّى يَشْتَدَّ هَكَذَا. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ عَنْ أَنَسٍ. وَالزِّيَادَة الَّتِي فِي المصابيح وَهُوَ قولُه: نهى عَن بيْعِ التَمْرِ حَتَّى تزهوَ إِنَّما ثبتَ فِي رِوَايَتِهِمَا: عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: نَهَى عَنْ بَيْعِ النَّخْلِ حَتَّى تَزْهُوَ وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيث حسن غَرِيب

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ uzumni qoraymaguncha sotishdan va donni qotmaguncha sotishdan qaytardilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ узумни қораймагунча сотишдан ва донни қотмагунча сотишдан қайтардилар.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم نهى عَن بيع الكالئ بالكالئ. رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيّ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ nasiyani nasiyaga (qarzni qarzga) sotishdan qaytardilar. Doraqutniy rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ насияни насияга (қарзни қарзга) сотишдан қайтардилар. Дорақутний ривоят қилган.

وَعَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ بَيْعِ الْعُرْبَانِ. رَوَاهُ مَالِكٌ وَأَبُو دَاوُد وَابْن مَاجَه

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Xaybar kuni xonaki eshaklarning goʻshtidan va jalloladan (najosatxoʻr hayvondan) — uni minishdan hamda goʻshtini yeyishdan qaytardilar».Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Хайбар куни хонаки эшакларнинг гўштидан ва жаллоладан (нажосатхўр ҳайвондан) — уни минишдан ҳамда гўштини ейишдан қайтардилар».

وَعَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَن بيْعِ المضطرِّ وعنْ بيْعِ الغَرَرِ وَعَنْ بَيْعِ الثَّمَرَةِ قَبْلَ أَنْ تُدْرِكَ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ nochor (majbur) kishining savdosidan, gʻarar (nomaʼlumlik) boʻlgan savdodan va meva pishib yetilmasidan oldin uni sotishdan qaytardilar. Abu Dovud rivoyat qilgan.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ночор (мажбур) кишининг савдосидан, ғарар (номаълумлик) бўлган савдодан ва мева пишиб етилмасидан олдин уни сотишдан қайтардилар. Абу Довуд ривоят қилган.

وَعَنْ أَنَسٍ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ كِلَابٍ سَأَلَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ عَسْبِ الْفَحْلِ فَنَهَاهُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نُطْرِقُ الْفَحْلَ فَنُكْرَمُ فَرَخَّصَ لَهُ فِي الْكَرَامَةِ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Kilob (qabilasi)dan boʻlgan bir kishi Paygʻambar ﷺdan aygʻirni (urgʻochiga) qoʻshish (haqini olish) toʻgʻrisida soʻradi, u zot uni qaytardilar. Shunda u: «Yo Rasululloh, biz aygʻirni qoʻshib (xizmat qilamiz)-u, bizga hadya beriladi», dedi. Shunda u zot unga hadya (olish)ga ruxsat berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir, biz uni faqat Ibrohim ibn Humayd orqali, u Hishom ibn Urvadan (rivoyat qilgan) tarzdagina bilamiz.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Килоб (қабиласи)дан бўлган бир киши Пайғамбар ﷺдан айғирни (урғочига) қўшиш (ҳақини олиш) тўғрисида сўради, у зот уни қайтардилар. Шунда у: «Ё Расулуллоҳ, биз айғирни қўшиб (хизмат қиламиз)-у, бизга ҳадя берилади», деди. Шунда у зот унга ҳадя (олиш)га рухсат бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Иброҳим ибн Ҳумайд орқали, у Ҳишом ибн Урвадан (ривоят қилган) тарздагина биламиз.

وَعَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ قَالَ: نَهَانِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ أَبِيعَ مَا ليسَ عندِي. رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ فِي رِوَايَةٍ لَهُ وَلِأَبِي دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ: قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ يَأْتِينِي الرَّجُلُ فَيُرِيدُ مِنِّي الْبَيْعَ وَلَيْسَ عِنْدِي فَأَبْتَاعُ لَهُ مِنَ السُّوقِ قَالَ: «لَا تبِعْ مَا ليسَ عندَكَ»

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni yonimda yoʻq narsani sotishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Ishoq ibn Mansur aytdi: Ahmadga: «Qarz va savdodan qaytarishning maʼnosi nima?» dedim. U: «Bir kishiga qarz berib, soʻng undan ziyoda olib savdo qilishi; yoki unga biror narsa evaziga qarz berib: ‹Agar sendan muyassar boʻlmasa, u senga savdo (boʻlib qoladi)›, deyishi ehtimoli ham bor», dedi. Ishoq ibn Rohavayh ham xuddi shunday dedi. (Ishoq aytdi:) Ahmadga: «Zomin boʻlmagan (qoʻlga olinmagan) narsani sotish-chi?» dedim. U: «Mening nazdimda bu faqat qoʻlga olinmagan taomdadir», dedi. Ishoq: «Oʻlchanadigan yoki tortiladigan har bir narsada (shunday)», dedi. Ahmad aytdi: «Agar kishi: ‹Senga ushbu kiyimni tikib va oqartib berishim sharti bilan sotaman›, desa, bu savdoda ikki shartga oʻxshaydi. Agar: ‹Senga uni tikib berishim sharti bilan sotaman› yoki ‹oqartib berishim sharti bilan sotaman›, desa, zarari yoʻq — bu bitta shartdir». Ishoq ham xuddi shunday dedi.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени ёнимда йўқ нарсани сотишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Ишоқ ибн Мансур айтди: Аҳмадга: «Қарз ва савдодан қайтаришнинг маъноси нима?» дедим. У: «Бир кишига қарз бериб, сўнг ундан зиёда олиб савдо қилиши; ёки унга бирор нарса эвазига қарз бериб: ‹Агар сендан муяссар бўлмаса, у сенга савдо (бўлиб қолади)›, дейиши эҳтимоли ҳам бор», деди. Ишоқ ибн Роҳавайҳ ҳам худди шундай деди. (Ишоқ айтди:) Аҳмадга: «Зомин бўлмаган (қўлга олинмаган) нарсани сотиш-чи?» дедим. У: «Менинг наздимда бу фақат қўлга олинмаган таомдадир», деди. Ишоқ: «Ўлчанадиган ёки тортиладиган ҳар бир нарсада (шундай)», деди. Аҳмад айтди: «Агар киши: ‹Сенга ушбу кийимни тикиб ва оқартиб беришим шарти билан сотаман›, деса, бу савдода икки шартга ўхшайди. Агар: ‹Сенга уни тикиб беришим шарти билан сотаман› ёки ‹оқартиб беришим шарти билан сотаман›, деса, зарари йўқ — бу битта шартдир». Ишоқ ҳам худди шундай деди.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بيعةٍ. رَوَاهُ مَالك وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir savdoda ikki savdo qilishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shu hadis bilan amal qiladi. Baʼzi ilm ahli buni shunday izohlaganlar: bir savdoda ikki savdo — kishining: «Senga ushbu kiyimni naqdga oʻn (dirham)ga, qarzga yigirma (dirham)ga sotaman», deb savdolarning birini aniqlamay turib ajralib ketishidir. Agar ulardan birini aniqlab ajralsa, savdo ulardan biriga tushgan boʻlsa, zarari yoʻq. Shofeiy aytdi: Nabiy ﷺning bir savdoda ikki savdodan qaytarishlarining maʼnolaridan biri kishining: «Bu uyimni senga shuncha (pul)ga sotaman, sen ham gʻulomingni menga shuncha (pul)ga sotishing sharti bilan; gʻuloming menga lozim boʻlsa, uyim senga lozim boʻladi», deyishidir. Bunda maʼlum boʻlmagan narxsiz savdo qilingan boʻladi va har biri oʻz savdosi nimaga tushganini bilmaydi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир савдода икки савдо қилишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шу ҳадис билан амал қилади. Баъзи илм аҳли буни шундай изоҳлаганлар: бир савдода икки савдо — кишининг: «Сенга ушбу кийимни нақдга ўн (дирҳам)га, қарзга йигирма (дирҳам)га сотаман», деб савдоларнинг бирини аниқламай туриб ажралиб кетишидир. Агар улардан бирини аниқлаб ажралса, савдо улардан бирига тушган бўлса, зарари йўқ. Шофеий айтди: Набий ﷺнинг бир савдода икки савдодан қайтаришларининг маъноларидан бири кишининг: «Бу уйимни сенга шунча (пул)га сотаман, сен ҳам ғуломингни менга шунча (пул)га сотишинг шарти билан; ғуломинг менга лозим бўлса, уйим сенга лозим бўлади», дейишидир. Бунда маълум бўлмаган нархсиз савдо қилинган бўлади ва ҳар бири ўз савдоси нимага тушганини билмайди.

وَعَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ بَيْعَتَيْنِ فِي صَفْقَةٍ وَاحِدَةٍ. رَوَاهُ فِي شرح السّنة

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Xaybar kuni xonaki eshaklarning goʻshtidan va jalloladan (najosatxoʻr hayvondan) — uni minishdan hamda goʻshtini yeyishdan qaytardilar».Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Хайбар куни хонаки эшакларнинг гўштидан ва жаллоладан (нажосатхўр ҳайвондан) — уни минишдан ҳамда гўштини ейишдан қайтардилар».

وَعَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا يَحِلُّ سَلَفٌ وَبَيْعٌ وَلَا شَرْطَانِ فِي بَيْعٍ وَلَا رِبْحُ مَا لَمْ يضمن وَلَا بيع مَا لَيْسَ عِنْدَكَ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا صَحِيح

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qarz bilan savdoni birga qilish, bir savdoda ikkita shart qoʻyish va zomin boʻlmagan (qoʻlida boʻlmagan) narsadan foyda olish halol emas», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қарз билан савдони бирга қилиш, бир савдода иккита шарт қўйиш ва зомин бўлмаган (қўлида бўлмаган) нарсадан фойда олиш ҳалол эмас», дедилар.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كُنْتُ أَبِيعُ الْإِبِلَ بالنقيع بِالدَّنَانِيرِ فآخذ مَكَانهَا الدارهم وأبيع بِالدَّرَاهِمِ فَآخُذُ مَكَانَهَا الدَّنَانِيرَ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ: «لَا بَأْسَ أَنْ تَأْخُذَهَا بِسِعْرِ يَوْمِهَا مَا لَمْ تَفْتَرِقَا وَبَيْنَكُمَا شَيْءٌ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ والدارمي

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadi: Men Baqiʼda tuyalarni sotardim. Goh dinorga sotib, dirham olardim, goh dirhamga sotib, dinor olardim. Bularning oʻrniga bularni olar, bularning oʻrniga bularni berar edim. Soʻng Rasululloh ﷺ huzurlariga keldim, u zot Hafsaning uyida edilar. Men: «Yo Rasululloh, biroz shoshmang, sizdan soʻramoqchiman. Men Baqiʼda tuyalarni sotaman: goh dinorga sotib, dirham olaman, goh dirhamga sotib, dinor olaman. Bularning oʻrniga bularni olaman, bularning oʻrniga bularni beraman», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Toki bir-biringizdan ajralmasdan turib, oʻrtangizda hech narsa (toʻlanmagan) qolmasa, ularni oʻsha kunning narxi bilan olishingda hech qanday gunoh yoʻq», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен Бақиъда туяларни сотардим. Гоҳ динорга сотиб, дирҳам олардим, гоҳ дирҳамга сотиб, динор олардим. Буларнинг ўрнига буларни олар, буларнинг ўрнига буларни берар эдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдим, у зот Ҳафсанинг уйида эдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, бироз шошманг, сиздан сўрамоқчиман. Мен Бақиъда туяларни сотаман: гоҳ динорга сотиб, дирҳам оламан, гоҳ дирҳамга сотиб, динор оламан. Буларнинг ўрнига буларни оламан, буларнинг ўрнига буларни бераман», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Токи бир-бирингиздан ажралмасдан туриб, ўртангизда ҳеч нарса (тўланмаган) қолмаса, уларни ўша куннинг нархи билан олишингда ҳеч қандай гуноҳ йўқ», дедилар.

وَعَنِ الْعَدَّاءِ بْنِ خَالِدِ بْنِ هَوْذَةَ أَخْرَجَ كِتَابًا: هَذَا مَا اشْتَرَى الْعَدَّاءُ بْنُ خَالِدِ بْنِ هَوْذَةَ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اشْترى مِنْهُ عبدا أَو أمة لَا دَاءَ وَلَا غَائِلَةَ وَلَا خِبْثَةَ بَيْعَ الْمُسْلِمِ الْمُسْلِمَ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ

Addoʼ ibn Xolid ibn Havza (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ men uchun yozib bergan bir maktubni senga oʻqib bermayinmi?», dedi. Men: «Albatta», dedim. Shunda u menga bir maktubni chiqardi (va unda shunday yozilgan edi): «Bu — Addoʼ ibn Xolid ibn Havza Allohning Rasuli Muhammad ﷺdan sotib olgan narsadir. U undan bir qul yoki bir choʻrini sotib oldi — unda na (yashirin) kasallik, na qochoqlik, na fasod bordir. Bu musulmonning musulmonga (halol) savdosidir». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Biz uni faqat Abbod ibn Lays hadisidan bilamiz, hadis ahlidan bir nechtasi bu hadisni undan rivoyat qilgan.Аддў ибн Холид ибн Ҳавза (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ мен учун ёзиб берган бир мактубни сенга ўқиб бермайинми?», деди. Мен: «Албатта», дедим. Шунда у менга бир мактубни чиқарди (ва унда шундай ёзилган эди): «Бу — Аддў ибн Холид ибн Ҳавза Аллоҳнинг Расули Муҳаммад ﷺдан сотиб олган нарсадир. У ундан бир қул ёки бир чўрини сотиб олди — унда на (яширин) касаллик, на қочоқлик, на фасод бордир. Бу мусулмоннинг мусулмонга (ҳалол) савдосидир». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Биз уни фақат Аббод ибн Лайс ҳадисидан биламиз, ҳадис аҳлидан бир нечтаси бу ҳадисни ундан ривоят қилган.

وَعَنْ أَنَسٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَاعَ حِلْسًا وَقَدَحًا فَقَالَ: «مَنْ يَشْتَرِي هَذَا الحلس والقدح؟» فَقَالَ رجل: آخذهما بِدِرْهَمٍ. فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ يَزِيدُ عَلَى دِرْهَمٍ؟» فَأَعْطَاهُ رَجُلٌ دِرْهَمَيْنِ فَبَاعَهُمَا مِنْهُ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir egar choyshabi va bir piyolani sotdilar va: «Bu choyshab bilan piyolani kim sotib oladi?», dedilar. Bir kishi: «Men ularni bir dirhamga olaman», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Kim bir dirhamdan ziyoda (narx) beradi? Kim bir dirhamdan ziyoda beradi?», dedilar. Bir kishi unga ikki dirham berdi va u (zot) ularni unga sotdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Biz uni faqat Axzar ibn Ajlon hadisidan bilamiz. Anasdan rivoyat qilgan Abdulloh al-Hanafiy — u Abu Bakr al-Hanafiydir. Baʼzi ilm ahli shu (hadis)ga amal qilib, oʻljalar va meroslarda ortiqcha narx beruvchiga sotishni ayb deb koʻrmaganlar. Muʼtamir ibn Sulaymon va hadis ahlidan bir nechtasi bu hadisni Axzar ibn Ajlondan rivoyat qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир эгар чойшаби ва бир пиёлани сотдилар ва: «Бу чойшаб билан пиёлани ким сотиб олади?», дедилар. Бир киши: «Мен уларни бир дирҳамга оламан», деди. Шунда Набий ﷺ: «Ким бир дирҳамдан зиёда (нарх) беради? Ким бир дирҳамдан зиёда беради?», дедилар. Бир киши унга икки дирҳам берди ва у (зот) уларни унга сотдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Биз уни фақат Ахзар ибн Ажлон ҳадисидан биламиз. Анасдан ривоят қилган Абдуллоҳ ал-Ҳанафий — у Абу Бакр ал-Ҳанафийдир. Баъзи илм аҳли шу (ҳадис)га амал қилиб, ўлжалар ва меросларда ортиқча нарх берувчига сотишни айб деб кўрмаганлар. Муътамир ибн Сулаймон ва ҳадис аҳлидан бир нечтаси бу ҳадисни Ахзар ибн Ажлондан ривоят қилган.

عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الْأَسْقَعِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم يَقُول: «من بَاعَ عَيْبا لَمْ يُنَبِّهْ لَمْ يَزَلْ فِي مَقْتِ اللَّهِ أَوْ لَمْ تَزَلِ الْمَلَائِكَةُ تَلْعَنُهُ» . رَوَاهُ ابْنُ مَاجَه

Vosila ibn al-Asqaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: «Kim aybi bor molni, uni bayon qilmasdan sotsa, doimo Allohning gʻazabida boʻladi va farishtalar uni doimo laʼnatlab turadilar», dedilar.Восила ибн ал-Асқаъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: «Ким айби бор молни, уни баён қилмасдан сотса, доимо Аллоҳнинг ғазабида бўлади ва фаришталар уни доимо лаънатлаб турадилар», дедилар.

عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنِ ابْتَاعَ نَخْلًا بَعْدَ أَنْ تُؤَبَّرَ فَثَمَرَتُهَا لِلْبَائِعِ إِلَّا أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ وَمَنِ ابْتَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُهُ لِلْبَائِعِ إِلَّا أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ» . رَوَاهُ مُسلم وروى البُخَارِيّ الْمَعْنى الأول وَحده

Abdulloh (ibn Umar) (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Agar kishi changlatilgan (chetilgan) xurmo daraxtlarini sotib olsa, meva — sotuvchiga tegishli(dir), magar xaridor (uni oʻziga boʻlishi)ni shart qilsa; va agar kishi mol-mulki boʻlgan bir qulni sotib olsa, (oʻsha) mol-mulk — sotuvchiga tegishli(dir), magar xaridor (uni oʻziga boʻlishi)ni shart qilsa», — dedilar.Абдуллоҳ (ибн Умар) (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Агар киши чанглатилган (четилган) хурмо дарахтларини сотиб олса, мева — сотувчига тегишли(дир), магар харидор (уни ўзига бўлиши)ни шарт қилса; ва агар киши мол-мулки бўлган бир қулни сотиб олса, (ўша) мол-мулк — сотувчига тегишли(дир), магар харидор (уни ўзига бўлиши)ни шарт қилса», — дедилар.

وَعَنْ جَابِرٍ: أَنَّهُ كَانَ يَسِيرُ عَلَى جَمَلٍ لَهُ قد أعيي فَمَرَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِهِ فَضَرَبَهُ فَسَارَ سَيْرًا لَيْسَ يَسِيرُ مِثْلَهُ ثُمَّ قَالَ: «بِعْنِيهِ بِوُقِيَّةٍ» قَالَ: فَبِعْتُهُ فَاسْتَثْنَيْتُ حُمْلَانَهُ إِلَى أَهْلِي فَلَمَّا قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ أَتَيْتُهُ بِالْجَمَلِ وَنَقَدَنِي ثَمَنَهُ وَفِي رِوَايَةٍ فَأَعْطَانِي ثَمَنَهُ وَرَدَّهُ عَلَيَّ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. وَفِي رِوَايَةٍ لِلْبُخَارِيِّ أَنَّهُ قَالَ لِبِلَالٍ: «اقْضِهِ وَزِدْهُ» فَأَعْطَاهُ وَزَادَهُ قِيرَاطًا

Jabir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U charchab qolgan tuyasida ketayotgan edi. Nabiy ﷺ uning yonidan oʻtib, tuyani urdilar. Shunda tuya misli koʻrilmagan tarzda yura boshladi. Soʻng u zot: «Buni menga bir uqiyaga sotgin», dedilar. (Jabir) aytadi: Men uni sotdim, ammo oilamgacha unga minib borishni oʻzimga shart qilib qoʻydim. Madinaga yetib kelganimda, tuyani u zotga olib keldim, u zot esa menga uning narxini naqd toʻlab berdilar. Boshqa rivoyatda: «U zot menga narxini berdilar va tuyani oʻzimga qaytardilar». Muttafaqun alayh. Buxoriyning bir rivoyatida: U zot Bilolga: «Unga haqini ber va ustiga ziyoda ham qil», dedilar. Bas, u (Bilol) toʻlab berdi va ustiga bir qirot ziyoda qildi.Жабир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У чарчаб қолган туясида кетаётган эди. Набий ﷺ унинг ёнидан ўтиб, туяни урдилар. Шунда туя мисли кўрилмаган тарзда юра бошлади. Сўнг у зот: «Буни менга бир уқияга сотгин», дедилар. (Жабир) айтади: Мен уни сотдим, аммо оиламгача унга миниб боришни ўзимга шарт қилиб қўйдим. Мадинага етиб келганимда, туяни у зотга олиб келдим, у зот эса менга унинг нархини нақд тўлаб бердилар. Бошқа ривоятда: «У зот менга нархини бердилар ва туяни ўзимга қайтардилар». Муттафақун алайҳ. Бухорийнинг бир ривоятида: У зот Билолга: «Унга ҳақини бер ва устига зиёда ҳам қил», дедилар. Бас, у (Билол) тўлаб берди ва устига бир қирот зиёда қилди.

وَعَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: جَاءَتْ بَرِيرَةُ فَقَالَتْ: إِنِّي كَاتَبْتُ عَلَى تِسْعِ أَوَاقٍ فِي كُلِّ عَامٍ وُقِيَّةٌ فَأَعِينِينِي فَقَالَتْ عَائِشَةُ: إِنْ أَحَبَّ أَهْلُكِ أَنْ أَعُدَّهَا لَهُمْ عُدَّةً وَاحِدَةً وَأُعْتِقَكِ فَعَلْتُ وَيَكُونُ وَلَاؤُكِ لِي فَذَهَبَتْ إِلَى أَهْلِهَا فَأَبَوْا إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْوَلَاءُ لَهُمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «خُذِيهَا وَأَعْتِقِيهَا» ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي النَّاسَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: «أَمَّا أبعد فَمَا بَالُ رِجَالٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتَ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَهُوَ بَاطِلٌ وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ فَقَضَاءُ اللَّهِ أَحَقُّ وَشَرْطُ اللَّهِ أَوْثَقُ وَإِنَّمَا الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ»

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Barira (Oishaning oldiga) kelib: «Men oʻz xojalarim bilan — har yili (toʻlanadigan) boʻlib toʻlov bilan toʻqqiz uqiya (oltin) (toʻlashga) — ozodlik bitimi (mukotaba) tuzdim. Shuning uchun men sendan yordam soʻrayman», — dedi. Oisha: «Agar xojalaring rozi boʻlsa, men ularga (summa)ni bir yoʻla toʻlab, seni ozod qilaman — sening valong men uchun boʻlishi sharti bilan», — dedi. Barira oʻz xojalarining oldiga bordi, lekin ular bu taklifni rad etdi. U (qaytib kelib): «Men taklifni ularga taqdim qildim, lekin ular — valosi oʻzlariga boʻlmasa — rad etdi», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ buni eshitdi va mendan bu haqda soʻradi; men unga bu haqda aytdim. Shunda u zot: «Uni sotib ol va ozod qil hamda — valo sen uchun boʻlishi — sharti(ni qoʻy), chunki valo (ozod) qilgan kishi uchun(dir)», — dedilar. Oisha qoʻshdi: «Soʻng Allohning Rasuli ﷺ odamlar orasida (oʻrnidan) turib, Allohga hamd aytdi va (Uni) ulugʻladi hamda: ‹Soʻngra: Allohning qonunlarida boʻlmagan shartlarni qoʻyadigan baʼzi odamlarga nima boʻldi? Bas, Allohning qonunlarida boʻlmagan har qanday shart — u yuz (ta) shart boʻlsa ham — botil(dir). Allohning hukmi — haq(dir) va Allohning sharti — (eng) kuchli va mustahkam(dir). Nega sizlardan baʼzi kishilar: «Ey falonchi! Qulni ozod qil, lekin valo men uchun boʻladi», — deydi? Albatta, valo (ozod) qilgan kishi uchun(dir)›, — dedilar», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Барира (Оишанинг олдига) келиб: «Мен ўз хожаларим билан — ҳар йили (тўланадиган) бўлиб тўлов билан тўққиз уқия (олтин) (тўлашга) — озодлик битими (мукотаба) туздим. Шунинг учун мен сендан ёрдам сўрайман», — деди. Оиша: «Агар хожаларинг рози бўлса, мен уларга (сумма)ни бир йўла тўлаб, сени озод қиламан — сенинг валонг мен учун бўлиши шарти билан», — деди. Барира ўз хожаларининг олдига борди, лекин улар бу таклифни рад этди. У (қайтиб келиб): «Мен таклифни уларга тақдим қилдим, лекин улар — валоси ўзларига бўлмаса — рад этди», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ буни эшитди ва мендан бу ҳақда сўради; мен унга бу ҳақда айтдим. Шунда у зот: «Уни сотиб ол ва озод қил ҳамда — вало сен учун бўлиши — шарти(ни қўй), чунки вало (озод) қилган киши учун(дир)», — дедилар. Оиша қўшди: «Сўнг Аллоҳнинг Расули ﷺ одамлар орасида (ўрнидан) туриб, Аллоҳга ҳамд айтди ва (Уни) улуғлади ҳамда: ‹Сўнгра: Аллоҳнинг қонунларида бўлмаган шартларни қўядиган баъзи одамларга нима бўлди? Бас, Аллоҳнинг қонунларида бўлмаган ҳар қандай шарт — у юз (та) шарт бўлса ҳам — ботил(дир). Аллоҳнинг ҳукми — ҳақ(дир) ва Аллоҳнинг шарти — (энг) кучли ва мустаҳкам(дир). Нега сизлардан баъзи кишилар: «Эй фалончи! Қулни озод қил, лекин вало мен учун бўлади», — дейди? Албатта, вало (озод) қилган киши учун(дир)›, — дедилар», — деди.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَن بيع الْوَلَاء وَعَن هِبته

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ ozod qilingan qulning valosi (meros huquqi)ni sotish yoki hadya qilishdan qaytardi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ озод қилинган қулнинг валоси (мерос ҳуқуқи)ни сотиш ёки ҳадя қилишдан қайтарди.

عَنْ مَخْلَدِ بْنِ خُفَافٍ قَالَ: ابْتَعْتُ غُلَامًا فَاسْتَغْلَلْتُهُ ثُمَّ ظَهَرْتُ مِنْهُ عَلَى عَيْبٍ فَخَاصَمْتُ فِيهِ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَقَضَى لِي بِرَدِّهِ وَقَضَى عَلَيَّ بِرَدِّ غَلَّتِهِ فَأَتَيْتُ عُرْوَةَ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ: أَرُوحُ إِلَيْهِ الْعَشِيَّةَ فَأُخْبِرُهُ أَنَّ عَائِشَةَ أَخْبَرَتْنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَضَى فِي مِثْلِ هَذَا: أَنَّ الْخَرَاجَ بِالضَّمَانِ فَرَاحَ إِلَيْهِ عُرْوَةُ فَقَضَى لِي أَنْ آخُذَ الْخَرَاجَ مِنَ الَّذِي قَضَى بِهِ عَلَيِّ لَهُ. رَوَاهُ فِي شَرْحِ السُّنَّةِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunga oʻxshash (aybi chiqqan narsani qaytarish) masalasida: «Foyda zominlik (javobgarlik) evaziga boʻladi», deb hukm qilganlar. «Sharh us-Sunna»da rivoyat qilingan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шунга ўхшаш (айби чиққан нарсани қайтариш) масаласида: «Фойда зоминлик (жавобгарлик) эвазига бўлади», деб ҳукм қилганлар. «Шарҳ ус-Сунна»да ривоят қилинган.

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِذَا اخْتَلَفَ الْبَيِّعَانِ فَالْقَوْلُ قَوْلُ الْبَائِعِ وَالْمُبْتَاعُ بِالْخِيَارِ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَفِي رِوَايَةِ ابْنِ مَاجَهْ وَالدَّارِمِيِّ قَالَ: «الْبَيِّعَانِ إِذَا اخْتَلَفَا وَالْمَبِيعُ قَائِمٌ بِعَيْنِهِ وَلَيْسَ بَيْنَهُمَا بَيِّنَةٌ فَالْقَوْلُ مَا قَالَ الْبَائِعُ أَو يترادان البيع»

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sotuvchi bilan xaridor (savdoda) ixtilof qilsalar, soʻz sotuvchining soʻzidir va xaridor (qaytarish) ixtiyoriga ega boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu mursal hadisdir, Avn ibn Abdulloh Ibn Masʼudga yetishmagan. Bu hadis Qosim ibn Abdurrahmondan, u Ibn Masʼuddan, u Paygʻambar ﷺdan ham rivoyat qilingan boʻlib, u ham mursaldir. Abu Iso aytdi: Ishoq ibn Mansur aytdi: Ahmadga: «Sotuvchi bilan xaridor ixtilof qilsalar-u, (hech qanday) dalil boʻlmasa (qanday boʻladi)?» dedim. U: «Soʻz mol egasining aytgani boʻladi yoki ikkalasi (savdoni) qaytaradilar», dedi. Ishoq: «(Ahmad) aytgandek. Soʻz kimning soʻzi boʻlsa, oʻshanga qasam (yuklatiladi)», dedi. Abu Iso aytdi: Tobeʼinlardan ilm ahlining baʼzilaridan — jumladan Shurayh va boshqalardan — shunga oʻxshash (hukm) rivoyat qilingan.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сотувчи билан харидор (савдода) ихтилоф қилсалар, сўз сотувчининг сўзидир ва харидор (қайтариш) ихтиёрига эга бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу мурсал ҳадисдир, Авн ибн Абдуллоҳ Ибн Масъудга етишмаган. Бу ҳадис Қосим ибн Абдурраҳмондан, у Ибн Масъуддан, у Пайғамбар ﷺдан ҳам ривоят қилинган бўлиб, у ҳам мурсалдир. Абу Исо айтди: Ишоқ ибн Мансур айтди: Аҳмадга: «Сотувчи билан харидор ихтилоф қилсалар-у, (ҳеч қандай) далил бўлмаса (қандай бўлади)?» дедим. У: «Сўз мол эгасининг айтгани бўлади ёки иккаласи (савдони) қайтарадилар», деди. Ишоқ: «(Аҳмад) айтгандек. Сўз кимнинг сўзи бўлса, ўшанга қасам (юклатилади)», деди. Абу Исо айтди: Тобеъинлардан илм аҳлининг баъзиларидан — жумладан Шурайҳ ва бошқалардан — шунга ўхшаш (ҳукм) ривоят қилинган.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ أَقَالَ مُسْلِمًا أقاله اللَّهُ عَثْرَتَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ وَفِي «شَرْحِ السُّنَّةِ» بِلَفْظِ «الْمَصَابِيحِ» عَن شُرَيْح الشَّامي مُرْسلا

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir musulmonning (savdodan pushaymon boʻlib bekor qilish) iltimosini qabul qilsa, Alloh Qiyomat kunida uning xatosini (gunohini) kechirar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир мусулмоннинг (савдодан пушаймон бўлиб бекор қилиш) илтимосини қабул қилса, Аллоҳ Қиёмат кунида унинг хатосини (гуноҳини) кечирар», дедилар.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى الله عَلَيْهِ وَسلم: " اشْترى رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ عَقَارًا مِنْ رَجُلٍ فَوَجَدَ الَّذِي اشْتَرَى الْعَقَارَ فِي عَقَارِهِ جَرَّةً فِيهَا ذَهَبٌ فَقَالَ لَهُ الَّذِي اشْتَرَى الْعَقَارَ: خُذْ ذَهَبَكَ عَنِّي إِنَّمَا اشْتَرَيْتُ الْعَقَارَ وَلَمْ أَبْتَعْ مِنْكَ الذَّهَبَ. فَقَالَ بَائِعُ الْأَرْضِ: إِنَّمَا بِعْتُكَ الْأَرْضَ وَمَا فِيهَا فَتَحَاكَمَا إِلَى رَجُلٍ فَقَالَ الَّذِي تَحَاكَمَا إِلَيْهِ: أَلَكُمَا وَلَدٌ؟ فَقَالَ أَحَدُهُمَا: لي غُلَام وَقَالَ الآخر: لي جَارِيَة. فَقَالَ: أَنْكِحُوا الْغُلَامَ الْجَارِيَةَ وَأَنْفِقُوا عَلَيْهِمَا مِنْهُ وَتَصَدَّقُوا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dedilar: «Bir kishi boshqa bir kishidan oʻ yer-mulkini sotib oldi. Yer-mulkni sotib olgan kishi oʻz mulkidan ichida oltin boʻlgan bir xumni topib oldi. Shunda yer-mulkni sotib olgan kishi unga: ‹Oltiningni mendan ol, men sendan faqat yerni sotib oldim, oltinni sotib olmadim›, dedi. Yerni sotgan kishi esa: ‹Men senga yerni va undagi narsani sotdim›, dedi. (Rasululloh ﷺ) dedilar: Soʻng ular bir kishiga hukmga keldilar. Ular hukmga kelgan kishi: ‹Ikkovingizning farzandingiz bormi?› dedi. Ulardan biri: ‹Mening oʻgʻlim bor›, dedi, boshqasi: ‹Mening qizim bor›, dedi. U: ‹Oʻgʻilni qizga uylantiringlar, undan (oltindan) oʻzlaringizga sarflanglar va sadaqa qilinglar›, dedi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Бир киши бошқа бир кишидан ў ер-мулкини сотиб олди. Ер-мулкни сотиб олган киши ўз мулкидан ичида олтин бўлган бир хумни топиб олди. Шунда ер-мулкни сотиб олган киши унга: ‹Олтинингни мендан ол, мен сендан фақат ерни сотиб олдим, олтинни сотиб олмадим›, деди. Ерни сотган киши эса: ‹Мен сенга ерни ва ундаги нарсани сотдим›, деди. (Расулуллоҳ ﷺ) дедилар: Сўнг улар бир кишига ҳукмга келдилар. Улар ҳукмга келган киши: ‹Икковингизнинг фарзандингиз борми?› деди. Улардан бири: ‹Менинг ўғлим бор›, деди, бошқаси: ‹Менинг қизим бор›, деди. У: ‹Ўғилни қизга уйлантиринглар, ундан (олтиндан) ўзларингизга сарфланглар ва садақа қилинглар›, деди».

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمَدِينَةَ وَهُمْ يُسْلِفُونَ فِي الثِّمَارِ السَّنَةَ وَالسَّنَتَيْنِ وَالثَّلَاثِ فَقَالَ: «مَنْ سلف فِي شَيْءٍ فَلْيُسْلِفْ فِي كَيْلٍ مَعْلُومٍ وَوَزْنٍ مَعْلُوم إِلَى أجل مَعْلُوم»

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Madinaga keldilar va ular mevalarga bir yil hamda ikki yilga oldindan toʻlov (salaf) qilishar edi. Shunda u zot: «Kim xurmoga oldindan toʻlov qilsa, belgilangan oʻlchov, belgilangan vazn bilan belgilangan muddatga oldindan toʻlov qilsin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Мадинага келдилар ва улар меваларга бир йил ҳамда икки йилга олдиндан тўлов (салаф) қилишар эди. Шунда у зот: «Ким хурмога олдиндан тўлов қилса, белгиланган ўлчов, белгиланган вазн билан белгиланган муддатга олдиндан тўлов қилсин», дедилар.

وَعَنْ عَائِشَةَ قَالَتِ: اشْتَرَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ طَعَامًا من يَهُودِيٍّ إِلَى أَجَلٍ وَرَهَنَهُ دِرْعًا لَهُ مِنْ حَدِيد

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ bir yahudiydan — qarzga (nasiyaga) — biror taom (arpa) sotib oldilar va oʻz temir sovutini unga garovga (zomin sifatida) qoʻydilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ бир яҳудийдан — қарзга (насияга) — бирор таом (арпа) сотиб олдилар ва ўз темир совутини унга гаровга (зомин сифатида) қўйдилар.

وَعَنْهَا قَالَتْ: تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَدِرْعُهُ مَرْهُونَةٌ عِنْدَ يَهُودِيٍّ بِثَلَاثِينَ صَاعا من شعير. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ vafot etganida, uning (temir) sovuti — bir yahudiyga oʻttiz soʼ arpaga garovga qoʻyilgan edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ вафот этганида, унинг (темир) совути — бир яҳудийга ўттиз сў арпага гаровга қўйилган эди.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الظَّهْرُ يُرْكَبُ بِنَفَقَتِهِ إِذَا كَانَ مَرْهُونًا وَلَبَنُ الدَّرِّ يُشْرَبُ بِنَفَقَتِهِ إِذَا كَانَ مَرْهُونًا وَعَلَى الَّذِي يركب وَيشْرب النَّفَقَة» . رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Garovga qoʻyilgan hayvonga — u (yem bilan) boqilgan ekan — minishga (boʻladi); va sogʻin hayvonning sutini — unga sarflagan (xarajati) evaziga — ichishga (boʻladi). Hayvonga mingan yoki uning sutini ichgan (kishi) — (uning) xarajatini taʼminlasin», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Гаровга қўйилган ҳайвонга — у (ем билан) боқилган экан — минишга (бўлади); ва соғин ҳайвоннинг сутини — унга сарфлаган (харажати) эвазига — ичишга (бўлади). Ҳайвонга минган ёки унинг сутини ичган (киши) — (унинг) харажатини таъминласин», — дедилар.

عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لَا يَغْلَقُ الرَّهْنُ الرَّهْنَ مِنْ صَاحِبِهِ الَّذِي رَهَنَهُ لَهُ غنمه وَعَلِيهِ غرمه» . رَوَاهُ الشَّافِعِي مُرْسلا وَرُوِيَ مثله أَو مثل مَعْنَاهُ لَا يُخَالف عَنهُ عَن أبي هُرَيْرَة مُتَّصِلا

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Garov uni garovga qoʻygan egasidan (butunlay) chiqib ketmaydi; uning foydasi ham oʻshaniki, zarari ham oʻshaning zimmasida», dedilar. Buni Shofiʼiy mursal shaklda rivoyat qilgan; shunga oʻxshashi yoki shu maʼnodagisi hech qanday ixtilofsiz Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan muttasil (uzluksiz) sanad bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Гаров уни гаровга қўйган эгасидан (бутунлай) чиқиб кетмайди; унинг фойдаси ҳам ўшаники, зарари ҳам ўшанинг зиммасида», дедилар. Буни Шофиъий мурсал шаклда ривоят қилган; шунга ўхшаши ёки шу маънодагиси ҳеч қандай ихтилофсиз Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан муттасил (узлуксиз) санад билан ҳам ривоят қилинган.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «الْمِكْيَالُ مِكْيَالُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالْمِيزَانُ مِيزَانُ أَهْلِ مَكَّةَ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيّ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Oʼlchov Madina ahlining oʻlchovi, tortish esa Makka ahlining tortishidir», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ўлчов Мадина аҳлининг ўлчови, тортиш эса Макка аҳлининг тортишидир», дедилар.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِأَصْحَابِ الْكَيْلِ وَالْمِيزَانِ: «إِنَّكُمْ قَدْ وُلِّيتُمْ أَمْرَيْنِ هَلَكَتْ فِيهِمَا الْأُمَمُ السَّابِقَة قبلكُمْ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻlchov va tarozi ahliga (oʻlchab-tortib savdo qiluvchilarga): «Sizlar ikki ishga masʼul qilib qoʻyildingiz, sizlardan avvalgi oʻtgan ummatlar oʻsha (ikki ish) sababli halok boʻlgan edilar», dedilar. Termiziy rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўлчов ва тарози аҳлига (ўлчаб-тортиб савдо қилувчиларга): «Сизлар икки ишга масъул қилиб қўйилдингиз, сизлардан аввалги ўтган умматлар ўша (икки иш) сабабли ҳалок бўлган эдилар», дедилар. Термизий ривоят қилган.

عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ أَسْلَفَ فِي شَيْءٍ فَلَا يَصْرِفْهُ إِلَى غَيْرِهِ قَبْلَ أَنْ يَقْبِضَهُ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim biror narsaga oldindan (haq toʻlab) salaf qilsa, uni (qabul qilib olishidan oldin) boshqasiga oʻtkazmasin.»Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким бирор нарсага олдиндан (ҳақ тўлаб) салаф қилса, уни (қабул қилиб олишидан олдин) бошқасига ўтказмасин.»

عَن معمر قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنِ احْتَكَرَ فَهُوَ خَاطِئٌ» . رَوَاهُ مُسْلِمٌ

Maʼmar ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim (taomni) ehtikor qilsa (qimmatlatish maqsadida toʻplab tursa), u xato qilgan boʻladi», dedilar. Shunda Saidga: «Sen ham ehtikor qilasan-ku?» deyildi. Said: «Bu hadisni hadis qilib aytadigan Maʼmarning oʻzi ham ehtikor qilar edi», dedi.Маъмар ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким (таомни) эҳтикор қилса (қимматлатиш мақсадида тўплаб турса), у хато қилган бўлади», дедилар. Шунда Саидга: «Сен ҳам эҳтикор қиласан-ку?» дейилди. Саид: «Бу ҳадисни ҳадис қилиб айтадиган Маъмарнинг ўзи ҳам эҳтикор қилар эди», деди.

عَنْ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «الْجَالِبُ مَرْزُوقٌ والمحتكر مَلْعُون» . رَوَاهُ ابْن مَاجَه والدارمي

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Aqiqda ekanlarida: «Bu kecha (tushimda) menga Robbimdan (kelgan) kimdir (yaʼni Jibril) kelib: ‹Bu muborak vodiyda namoz oʻqi va: «(Men) haj bilan birga umra (qilishni niyat qildim)», — degin›, — dedi», — dedilar.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ақиқда эканларида: «Бу кеча (тушимда) менга Роббимдан (келган) кимдир (яъни Жибрил) келиб: ‹Бу муборак водийда намоз ўқи ва: «(Мен) ҳаж билан бирга умра (қилишни ният қилдим)», — дегин›, — деди», — дедилар.

وَعَن أنس قَالَ: غَلَا السِّعْرُ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ سَعِّرْ لَنَا فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُسَعِّرُ الْقَابِضُ الْبَاسِطُ الرَّازِقُ وَإِنِّي لَأَرْجُو أَنْ أَلْقَى رَبِّي وَلَيْسَ أحد مِنْكُم يطلبنني بمظلة بِدَمٍ وَلَا مَالٍ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ وَالدَّارِمِيُّ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Odamlar: «Yo Rasululloh, narx koʻtarilib ketdi, bizga narx belgilab bering», dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Albatta, narxni belgilovchi, (rizqni) qisuvchi, (rizqni) keng qiluvchi va rizq beruvchi Allohning Oʻzidir. Men Allohga shunday holatda yoʻliqishni umid qilamanki, sizlardan hech biringiz mendan qon yoki mol borasida (qilingan) zulm uchun haqini talab qilmasin», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Одамлар: «Ё Расулуллоҳ, нарх кўтарилиб кетди, бизга нарх белгилаб беринг», дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, нархни белгиловчи, (ризқни) қисувчи, (ризқни) кенг қилувчи ва ризқ берувчи Аллоҳнинг Ўзидир. Мен Аллоҳга шундай ҳолатда йўлиқишни умид қиламанки, сизлардан ҳеч бирингиз мендан қон ёки мол борасида (қилинган) зулм учун ҳақини талаб қилмасин», дедилар.

عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «مَنِ احْتَكَرَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ طَعَامَهُمْ ضَرَبَهُ اللَّهُ بِالْجُذَامِ وَالْإِفْلَاسِ» . رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ. وَرَزِينٌ فِي كِتَابِهِ

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Kim musulmonlarning taomini ulardan ombor qilib saqlasa, Alloh uni moxov va sinish (qashshoqlik) bilan urgʻaydir», deganlarini eshitdim.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким мусулмонларнинг таомини улардан омбор қилиб сақласа, Аллоҳ уни мохов ва синиш (қашшоқлик) билан урғайдир», деганларини эшитдим.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنِ احْتَكَرَ طَعَامًا أَرْبَعِينَ يَوْمًا يُرِيدُ بِهِ الْغَلَاءَ فَقَدْ بَرِئَ مِنَ اللَّهِ وَبَرِئَ اللَّهُ مِنْهُ» . رَوَاهُ رَزِينٌ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim narx koʻtarilishini istab, taomni (donni) qirq kun (yigʻib) ushlab tursa, u Allohdan uzoqlashibdi va Alloh ham undan uzoqlashibdi», dedilar. Razin rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким нарх кўтарилишини истаб, таомни (донни) қирқ кун (йиғиб) ушлаб турса, у Аллоҳдан узоқлашибди ва Аллоҳ ҳам ундан узоқлашибди», дедилар. Разин ривоят қилган.

وَعَنْ مُعَاذٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: " بِئْسَ الْعَبْدُ الْمُحْتَكِرُ: إِنْ أَرْخَصَ اللَّهُ الْأَسْعَارَ حَزِنَ وَإِنْ أَغْلَاهَا فَرِحَ ". رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ وَرَزِينٌ فِي كِتَابِهِ

Asmo bint Umays al-Xasʼamiya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ shunday deyayotganlarini eshitdim: ‹Kibrlanib, manmanlik qilib, Ulugʻ va Oliy (Zot)ni unutgan banda eng yomon bandadir. Zoʻravonlik qilib, tajovuz qilib, eng Oliy Qahhorni unutgan banda eng yomon bandadir. Gʻaflatga botib, oʻyin-kulgiga berilib, qabrlar va chirishni unutgan banda eng yomon bandadir. Tugʻyon qilib, hadidan oshib, boshlanish va oxirini unutgan banda eng yomon bandadir. Din vositasida dunyoni qoʻlga kiritishga uringan banda eng yomon bandadir. Shubhalar bilan dinni aldagan banda eng yomon bandadir. Tamaʼ yetaklab yurgan banda eng yomon bandadir. Havoyi nafs adashtirayotgan banda eng yomon bandadir. Ragʻbat (ochkoʻzligi) xor qilayotgan banda eng yomon bandadir›», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻarib boʻlib, uni faqat shu yuzadan bilamiz va uning sanadi kuchli emas.Асмо бинт Умайс ал-Хасъамия (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ шундай деяётганларини эшитдим: ‹Кибрланиб, манманлик қилиб, Улуғ ва Олий (Зот)ни унутган банда энг ёмон бандадир. Зўравонлик қилиб, тажовуз қилиб, энг Олий Қаҳҳорни унутган банда энг ёмон бандадир. Ғафлатга ботиб, ўйин-кулгига берилиб, қабрлар ва чиришни унутган банда энг ёмон бандадир. Туғён қилиб, ҳадидан ошиб, бошланиш ва охирини унутган банда энг ёмон бандадир. Дин воситасида дунёни қўлга киритишга уринган банда энг ёмон бандадир. Шубҳалар билан динни алдаган банда энг ёмон бандадир. Тамаъ етаклаб юрган банда энг ёмон бандадир. Ҳавойи нафс адаштираётган банда энг ёмон бандадир. Рағбат (очкўзлиги) хор қилаётган банда энг ёмон бандадир›», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғариб бўлиб, уни фақат шу юзадан биламиз ва унинг санади кучли эмас.

وَعَنْ أَبِي أُمَامَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنِ احْتَكَرَ طَعَامًا أَرْبَعِينَ يَوْمًا ثمَّ تَصَدَّقَ بِهِ لَمْ يَكُنْ لَهُ كَفَّارَةً» . رَوَاهُ رزين

Abu Umama (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim taomni (donni) qirq kun (yigʻib) ushlab tursa, soʻng uni sadaqa qilsa ham, bu unga kafforat boʻlmaydi», dedilar. Razin rivoyat qilgan.Абу Умама (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким таомни (донни) қирқ кун (йиғиб) ушлаб турса, сўнг уни садақа қилса ҳам, бу унга каффорат бўлмайди», дедилар. Разин ривоят қилган.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَيُّمَا رَجُلٍ أَفْلَسَ فَأَدْرَكَ رَجُلٌ مَالَهُ بِعَيْنِهِ فَهُوَ أَحَق بِهِ من غَيره»

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir kishi iflos (bankrot) boʻlsa-yu, (qarz bergan) bir kishi oʻz molini aynan oʻsha holida uning oldida topsa, u boshqalardan koʻra unga haqliroqdir», dedilar. Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир киши ифлос (банкрот) бўлса-ю, (қарз берган) бир киши ўз молини айнан ўша ҳолида унинг олдида топса, у бошқалардан кўра унга ҳақлироқдир», дедилар. Бухорий ва Муслим ривоят қилган.

وَعَن أبي سعيد قَالَ: أُصِيبَ رَجُلٌ فِي عَهْدِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي ثِمَارٍ ابْتَاعَهَا فَكَثُرَ دينه فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «تَصَدَّقُوا عَلَيْهِ» فَتَصَّدَّقَ النَّاسُ عَلَيْهِ فَلَمْ يَبْلُغْ ذَلِك وَفَاء دينه فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِغُرَمَائِهِ «خُذُوا مَا وَجَدْتُمْ وَلَيْسَ لَكُمْ إِلَّا ذَلِك» . رَوَاهُ مُسلم

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonida bir kishi sotib olgan mevalarida zarar koʻrdi va qarzi koʻpaydi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Unga sadaqa qilinglar», dedilar. Odamlar unga sadaqa qilishdi, ammo bu uning qarzini uzishga yetmadi. Shunda Rasululloh ﷺ uning qarzdorlariga (haq talab qilganlarga): «Topganingizni olinglar, sizlar uchun bundan boshqa narsa yoʻq», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонида бир киши сотиб олган меваларида зарар кўрди ва қарзи кўпайди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Унга садақа қилинглар», дедилар. Одамлар унга садақа қилишди, аммо бу унинг қарзини узишга етмади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг қарздорларига (ҳақ талаб қилганларга): «Топганингизни олинглар, сизлар учун бундан бошқа нарса йўқ», дедилар.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: " كَانَ رجل يدائن النَّاسَ فَكَانَ يَقُولُ لِفَتَاهُ: إِذَا أَتَيْتَ مُعْسِرًا تجَاوز عَنهُ لَعَلَّ الله أَن يَتَجَاوَزُ عَنَّا قَالَ: فَلَقِيَ اللَّهَ فَتَجَاوَزَ عَنْهُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir kishi odamlarga qarz berar edi, u oʻz xizmatkoriga: ‹Qiynalgan (qarzdor)ning oldiga borsang, undan oʻtib yubor, shoyad Alloh ham bizdan oʻtib yuborsa›, — der edi. Soʻng u Allohga roʻbaro boʻldi, Alloh ham undan oʻtib yubordi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир киши одамларга қарз берар эди, у ўз хизматкорига: ‹Қийналган (қарздор)нинг олдига борсанг, ундан ўтиб юбор, шояд Аллоҳ ҳам биздан ўтиб юборса›, — дер эди. Сўнг у Аллоҳга рўбаро бўлди, Аллоҳ ҳам ундан ўтиб юборди», — дедилар.

وَعَنْ أَبِي قَتَادَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُنْجِيَهُ اللَّهُ مِنْ كُرَبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلْيُنَفِّسْ عَنْ مُعْسِرٍ أَوْ يَضَعْ عَنْهُ» . رَوَاهُ مُسْلِمٌ

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U oʻzining bir qarzdorini talab qildi, (qarzdor) undan yashirinib yurdi, soʻng (Abu Qatoda) uni topdi. (Qarzdor): «Men qiynalgan (toʻlovga qiynaladigan) odamman», — dedi. (Abu Qatoda): «Alloh haqimi?» — dedi. U: «Alloh haqi», — dedi. (Abu Qatoda) dedi: «Men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitganman: ‹Kim Alloh uni qiyomat kuni gʻam-anduhlaridan qutqarishidan xursand boʻlsa, qiynalgan (qarzdor)ga yengillik bersin yoki (qarzini) undan soqit qilsin (kechib yuborsin)›».Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У ўзининг бир қарздорини талаб қилди, (қарздор) ундан яшириниб юрди, сўнг (Абу Қатода) уни топди. (Қарздор): «Мен қийналган (тўловга қийналадиган) одамман», — деди. (Абу Қатода): «Аллоҳ ҳақими?» — деди. У: «Аллоҳ ҳақи», — деди. (Абу Қатода) деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитганман: ‹Ким Аллоҳ уни қиёмат куни ғам-андуҳларидан қутқаришидан хурсанд бўлса, қийналган (қарздор)га енгиллик берсин ёки (қарзини) ундан соқит қилсин (кечиб юборсин)›».

وَعَنْهُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا أَوْ وَضَعَ عَنْهُ أَنْجَاهُ اللَّهُ مِنْ كُرَبِ يَوْمِ الْقِيَامَة» . رَوَاهُ مُسلم

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: «Kim nochor (qiyinchilikdagi) kishiga muhlat bersa yoki uning qarzini kechib yuborsa, Alloh uni qiyomat kunining ogʻir gʻamlaridan qutqaradi». Muslim rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: «Ким ночор (қийинчиликдаги) кишига муҳлат берса ёки унинг қарзини кечиб юборса, Аллоҳ уни қиёмат кунининг оғир ғамларидан қутқаради». Муслим ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي الْيَسَرِ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا أَوْ وَضَعَ عَنْهُ أَظَلَّهُ اللَّهُ فِي ظِلِّهِ» . رَوَاهُ مُسلم

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men va otam bu ansorlar mahallasida ular (vafot etib) ketishlaridan oldin ilm talab qilib chiqdik. Bizga birinchi roʻpara boʻlgan kishi Abul-Yasar — Rasululloh ﷺ ning sahobasi — boʻldi. Uning yonida bir gʻulomi bor edi, (gʻulomning) qoʻlida bir tutam sahifalar bor edi. Abul-Yasar ustida burda (chopon) va maʼofiriy (matodan kiyim) bor edi, gʻulomi ustida ham burda va maʼofiriy bor edi. Otam unga: «Ey amaki! Yuzingizda gʻazabdan (alomat) bir oʻzgarish koʻryapman», dedi. U: «Ha. Falon ibn falon al-Haromiyda mening qarzim bor edi. Uning uyiga keldim, salom berib: ‹U shu yerdami?› dedim. ‹Yoʻq›, dedilar. Soʻng uning toʻladan kelgan bir oʻgʻli oldimga chiqdi. Men unga: ‹Otang qani?› dedim. U: ‹Ovozingni eshitib, onamning karavoti orqasiga kirib oldi›, dedi. Men: ‹Oldimga chiq, qayerda ekaningni bilib boʻldim›, dedim. Bas, u chiqdi. Men: ‹Nima uchun mendan yashirinding?› dedim. U: ‹Vallohi, men senga (rost) gapiraman, soʻng senga yolgʻon aytmayman. Vallohi, senga gapirib yolgʻon aytishimdan va senga vaʼda berib, unga xilof qilishimdan qoʻrqdim. Sen esa Rasululloh ﷺ ning sahobasisan. Vallohi, men qiyin ahvolda (qarzdor) edim›, dedi. Men: ‹Alloh haqimi?› dedim. U: ‹Alloh haqi›, dedi. Men: ‹Alloh haqimi?› dedim. U: ‹Alloh haqi›, dedi. Men: ‹Alloh haqimi?› dedim. U: ‹Alloh haqi›, dedi. Soʻng u oʻzining (qarz) sahifasini keltirib, uni qoʻli bilan oʻchirdi va: ‹Agar toʻlash (imkonini) topsang, menga toʻla, boʻlmasa, sen oraga (qarzdan) xolisan›, dedi. Mana shu ikki koʻzim koʻrdi — u ikki barmogʻini ikki koʻziga qoʻydi — mana shu ikki qulogʻim eshitdi va mana shu qalbim (yodida) saqlab qoldi — u qalbining oʻrniga ishora qildi — Rasululloh ﷺ shunday deyayotganlarini: «Kim qiyin ahvoldagi (qarzdor)ga muhlat bersa yoki undan (qarzni) tushirib yuborsa, Alloh uni Oʻz soyasida soyalaydi». Men unga: ‹Ey amaki! Agar gʻulomingning burdasini olib, unga oʻz maʼofiriyingni bersangiz va uning maʼofiriysini olib, unga oʻz burdangizni bersangiz, sizning ustingizda ham bir sidra kiyim boʻlardi, uning ustida ham bir sidra kiyim boʻlardi›, dedim. Shunda u boshimni siladi va: ‹Allohim, bunga baraka ber. Ey jiyanim! Mana shu ikki koʻzim koʻrdi, mana shu ikki qulogʻim eshitdi va mana shu qalbim (yodida) saqlab qoldi — u qalbining oʻrniga ishora qildi — Rasululloh ﷺ shunday deyayotganlarini: ‹Ularni (xizmatkorlarni) oʻzingiz yeydigan narsadan yediringlar va oʻzingiz kiyadigan narsadan kiydiringlar›. Unga dunyo matosidan berishim, qiyomat kunida mening yaxshiliklarimdan olib qoʻyishidan koʻra menga osonroqdir›, dedi. Soʻng biz yurib, Jobir ibn Abdulloh oldiga, uning masjidiga keldik. U bir kiyimga oʻralib, shu bitta kiyimda namoz oʻqiyotgan edi. Men odamlarni yorib oʻtib, uning bilan qibla orasiga oʻtirdim. ‹Alloh senga rahm qilsin! Ridoing yoningda turgan holda, bitta kiyimda namoz oʻqiyapsanmi?› dedim. U qoʻli bilan koʻkragimga mana bunday ishora qildi-da, barmoqlarini bir-biridan ajratib, ularni egib: ‹Sendek bir ahmoq oldimga kirib, men qanday qilayotganimni koʻrib, oʻzi ham shunday qilishni xohlaganini koʻrishini istadim. Rasululloh ﷺ mana shu masjidimizga keldilar, qoʻllarida ibn Tob (turidagi) xurmo shoxi bor edi. (U zot) masjidning qiblasida bir tupuk (balgʻam) koʻrib, uni xurmo shoxi bilan qirib tashladilar, soʻng bizga yuzlanib: ‹Qaysingiz Allohning undan yuz oʻgirishini yaxshi koʻradi?› dedilar. Biz qoʻrqib (boʻyin egib) qoldik. Soʻng yana: ‹Qaysingiz Allohning undan yuz oʻgirishini yaxshi koʻradi?› dedilar. Biz qoʻrqib qoldik. Soʻng yana: ‹Qaysingiz Allohning undan yuz oʻgirishini yaxshi koʻradi?› dedilar. Biz: ‹Hech qaysimiz (xohlamaymiz), yo Rasululloh!› dedik. (U zot): ‹Sizlardan biringiz namozga turganida, albatta, Alloh tabaraka va taolo uning yuzi qarshisidadir. Bas, u yuzi qarshisiga ham, oʻngiga ham tupurmasin, balki chap tomoniga, chap oyogʻining ostiga tupursin. Agar toʻsatdan kelib qolsa, kiyimi bilan mana bunday qilsin›, dedilar», soʻng kiyimini bir-biriga buklab (koʻrsatdilar). Va: ‹Menga abir (xushboʻylik) keltiringlar›, dedilar. Shunda mahalladan bir yigit oilasiga (tomon) yugurib bordi va kaftida xaluq (xushboʻylik) olib keldi. Rasululloh ﷺ uni olib, xurmo shoxining uchiga surtdilar, soʻng uni tupuk iziga surkadilar», dedi. Jobir dedi: «Mana shu sababdan masjidlaringizga xaluq (xushboʻylik surtish odatini) joriy qildingiz». «Biz Rasululloh ﷺ bilan Batni Buvot gʻazotida yurdik, u zot al-Majdiy ibn Amr al-Juhaniyni qidirayotgan edilar. (Suv tashuvchi) tuyaga bizdan besh, olti, yetti kishi navbat bilan (minib) borardi. Ansorlardan bir kishining navbati oʻz tuyasiga keldi. U (tuyani) choʻktirib, mindi, soʻng (turgʻazib) haydadi. (Tuya) unga biroz sustkashlik qildi. Shunda u unga: ‹Hayda! Alloh seni laʼnatlasin!› dedi. Rasululloh ﷺ: ‹Tuyasini laʼnatlovchi bu kim?› dedilar. U: ‹Men, yo Rasululloh›, dedi. (U zot): ‹Undan tush, laʼnatlangan (tuya) bilan bizga hamroh boʻlma! Oʻzingizga qarshi duo qilmanglar, bolalaringizga qarshi duo qilmanglar, mol-mulkingizga qarshi duo qilmanglar! Allohdan (inʼom) soʻralganda, U ijobat qiladigan soatga toʻgʻri kelib qolib, sizlarga (zararingizga) ijobat qilinmasin›, dedilar. Biz Rasululloh ﷺ bilan yurdik, hatto kechki payt boʻlib, arablarning suvlaridan bir suvga yaqinlashganimizda, Rasululloh ﷺ: ‹Bizdan oldin borib, hovuzni (suvab) tayyorlab, oʻzi ichib, bizga ham suv beradigan kishi kim?› dedilar». Jobir dedi: «Men turib: ‹Mana shu kishi (men), yo Rasululloh›, dedim. Rasululloh ﷺ: ‹Jobir bilan qaysi kishi (boradi)?› dedilar. Shunda Jabbor ibn Saxr turdi. Biz quduqqa bordik, hovuzga bir yoki ikki chelak (suv) tortdik, soʻng uni (loy bilan) suvadik, soʻng yana unga (suv) tortib, toʻldirdik. Bizning oldimizga birinchi boʻlib Rasululloh ﷺ keldilar va: ‹Ikkovingiz ruxsat berasizmi?› dedilar. Biz: ‹Ha, yo Rasululloh›, dedik. Bas, (u zot) tuyasini (suvga) tutdilar, u ichdi. (U zot) uning (jilovini) tortdilar, u (oyoqlarini) kerib, siydi. Soʻng uni burib, choʻktirdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ hovuzga kelib, undan tahorat oldilar. Soʻng men turib, Rasululloh ﷺ tahorat olgan (suvdan) tahorat oldim. Jabbor ibn Saxr hojatini chiqargani ketdi. Rasululloh ﷺ namoz oʻqishga turdilar. Ustimda bir burda bor edi. Uning ikki uchini (yelkalarda) xochlamoqchi (qarshilab bogʻlamoqchi) boʻldim, lekin (yetmadi). Uning popuklari bor edi. Men uni teskari qildim, soʻng ikki uchini xochladim, soʻng (popuklari tushib ketmasligi uchun) boʻynimni qisib (bogʻladim). Soʻng kelib, Rasululloh ﷺ ning chap tomonlarida turdim. (U zot) qoʻlimdan ushlab, meni aylantirib, oʻzlarining oʻng tomonlarida turgʻazdilar. Soʻng Jabbor ibn Saxr keldi, tahorat oldi, soʻng kelib Rasululloh ﷺ ning chap tomonlarida turdi. Shunda Rasululloh ﷺ ikkimizning qoʻlimizdan birga ushlab, bizni orqaga surib, oʻzlarining orqalarida turgʻazdilar. Rasululloh ﷺ menga (qarab) qarayverdilar, men buni sezmadim. Soʻng buni payqadim. (U zot) qoʻllari bilan mana bunday (ishora) qildilar, yaʼni ‹belingni mahkam bogʻla›. Rasululloh ﷺ (namozdan) boʻshaganlarida: ‹Ey Jobir!› dedilar. Men: ‹Labbay, yo Rasululloh›, dedim. (U zot): ‹(Kiyim) keng boʻlsa, ikki uchini xochla (qarshilab bogʻla); tor boʻlsa, uni beling ustidan bogʻlab ol›, dedilar. Biz Rasululloh ﷺ bilan yurdik. Har birimizning har kungi ozigʻimiz bittadan xurmo edi. (Har birimiz) uni shimirar, soʻng kiyimiga tugib qoʻyar edik. Biz yoylarimiz bilan (daraxt barglarini) qoqib tushirar va yer edik, hatto ogʻzimizning chetlari yarador boʻldi. Qasam ichaman: bir kuni bizdan bir kishiga (xurmosi) berilmay, ozigʻidan adashildi. Biz uni (zaiflashganidan) suyab olib bordik va unga (xurmo) berilmaganiga guvohlik berdik. Bas, unga (xurmo) berildi, u turib, uni oldi. Biz Rasululloh ﷺ bilan yurdik, hatto keng bir vodiyga tushdik. Rasululloh ﷺ hojatlarini chiqargani ketdilar. Men suv toʻla bir idish (mesh) bilan u zotning orqalaridan bordim. Rasululloh ﷺ qaradilar, (oʻzlarini) toʻsadigan biror narsa koʻrmadilar. Vodiyning chetida ikkita daraxt bor ekan. Rasululloh ﷺ ulardan biriga borib, shoxlaridan birini ushladilar va: ‹Allohning izni bilan menga ergash!› dedilar. Bas, u xuddi yetaklovchisiga boʻysunadigan, burnidan jilovlangan tuyadek u zotga ergashdi, hatto ikkinchi daraxtga yetib bordilar. (U zot) uning shoxlaridan birini ushlab: ‹Allohning izni bilan menga ergash!› dedilar. Bas, u ham shunday u zotga ergashdi, hatto ikkisining oʻrtasiga (yetganlarida) ularni (bir-biriga) juftladilar — yaʼni ularni birlashtirdilar — va: ‹Allohning izni bilan menga (kelib) qovushinglar!› dedilar. Bas, ular qovushdilar». Jobir dedi: «Men Rasululloh ﷺ mening yaqinligimni sezib, uzoqlashib ketmasinlar deb (qoʻrqib), tez yurib ketdim» — Muhammad ibn Abbod ‹uzoqlashib ketmasinlar (fayatabaʼad)› dedi — «soʻng oʻzimcha xayol surib oʻtirdim. Bir payt yuzimni burganimda, Rasululloh ﷺ kelayotgan boʻldilar va ikki daraxt allaqachon ajralib, har biri oʻz tagi (oʻz tanasi) ustida turgan edi. Men Rasululloh ﷺ bir zum toʻxtaganlarini koʻrdim. (U zot) boshlari bilan mana bunday (ishora) qildilar — Abu Ismoil boshi bilan oʻngga va chapga ishora qildi — soʻng yuzlandilar. Mening oldimga yetganlarida: ‹Ey Jobir! Turgan joyimni koʻrdingmi?› dedilar. Men: ‹Ha, yo Rasululloh›, dedim. (U zot): ‹Ikki daraxtga borib, ularning har biridan bittadan shox kes, soʻng ularni olib kel, hatto men turgan joyda turganingda, bir shoxni oʻngingdan, bir shoxni chapingdan (yerga) qoʻyib yubor›, dedilar». Jobir dedi: «Men turib, bir tosh oldim, uni sindirdim va (chetini) qirib, men uchun oʻtkir boʻldi. Soʻng ikki daraxtga borib, ularning har biridan bittadan shox kesdim. Soʻng ularni sudrab keldim, hatto Rasululloh ﷺ turgan joyda turganimda, bir shoxni oʻngimdan, bir shoxni chapimdan (yerga) qoʻyib yubordim. Soʻng u zotga yetib olib: ‹Bajardim, yo Rasululloh. Bu nima uchun (boʻldi)?› dedim. (U zot): ‹Men azoblanayotgan ikki qabrning yonidan oʻtdim, shafoatim ila bu ikki shox qurimaguncha ulardan (azob) yengillatilishini yaxshi koʻrdim›, dedilar». (Jobir) dedi: «Soʻng biz qoʻshin (qarorgohi)ga keldik. Rasululloh ﷺ: ‹Ey Jobir! Tahorat (suvini) eʼlon qil›, dedilar. Men: ‹Hoy, tahorat (suvi yoʻqmi)! Hoy, tahorat (suvi yoʻqmi)! Hoy, tahorat (suvi yoʻqmi)!› dedim. ‹Yo Rasululloh! Karvonda bir tomchi (suv) ham topmadim›, dedim. Ansorlardan bir kishi Rasululloh ﷺ uchun xurmo shoxidan (yasalgan) taglikka (osilgan) eski meshlarda suv sovutar edi. (U zot) menga: ‹Falon ibn falon al-Ansoriyning oldiga bor, meshlarida biror narsa bormi — qara›, dedilar. Bas, men uning oldiga borib, ularga qaradim. Ulardan birining ogʻzida (sizib turgan) bir tomchidan boshqa narsa topmadim. Agar uni quysam, uning qurigan (qismi) uni shimib (yutib) yuborardi. Soʻng men Rasululloh ﷺ ning oldilariga kelib: ‹Yo Rasululloh! Ulardan birining ogʻzida bir tomchidan boshqa narsa topmadim. Agar uni quysam, uning qurigan (qismi) uni shimib yuborardi›, dedim. (U zot): ‹Bor, uni menga keltir›, dedilar. Bas, men uni u zotga keltirdim. (U zot) uni qoʻllariga olib, men tushunmaydigan bir narsani ayta boshladilar va uni qoʻllari bilan siqdilar, soʻng uni menga berib: ‹Ey Jobir! Katta tovoqni (chaqirib, eʼlon qil)›, dedilar. Men: ‹Ey karvonning tovogʻi!› dedim. Bas, u koʻtarib keltirildi, men uni u zotning oldilariga qoʻydim. Rasululloh ﷺ qoʻllarini tovoqqa mana bunday qildilar: uni yozib, barmoqlarini bir-biridan ajratdilar, soʻng ularni tovoqning tubiga qoʻydilar va: ‹Ol, ey Jobir! Menga (suv) quy va ‹Bismilloh› degin›, dedilar. Bas, men u zotga (suv) quydim va ‹Bismilloh› dedim. Shunda men suvning Rasululloh ﷺ ning barmoqlari orasidan otilib chiqayotganini koʻrdim. Soʻng tovoq qaynab toshdi va aylanib, toʻlguncha (toʻldi). (U zot): ‹Ey Jobir! Kimning suvga hojati boʻlsa, (chaqir)›, dedilar». (Jobir) dedi: «Bas, odamlar kelib, qonib ichgunlaricha suv oldilar». (Jobir) dedi: «Men: ‹Hojati bor yana birorta (kishi) qoldimi?› dedim. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini tovoqdan koʻtardilar, u esa toʻla edi». «Odamlar Rasululloh ﷺ ga ochlikdan shikoyat qildilar. (U zot): ‹Shoyad Alloh sizlarni taomlantirsa›, dedilar. Bas, biz dengiz qirgʻogʻiga keldik. Dengiz bir mavj urib, bir hayvonni (sohilga) tashladi. Biz uning bir tomonida olov yoqdik, (uni) pishirdik, qovurdik va toʻyguncha yedik». Jobir dedi: «Men, falon va falon kirib — to beshtagacha sanadi — uning koʻz kosasi ichiga (kirsak), bizni hech kim koʻrmas edi, hatto chiqdik. Soʻng uning qovurgʻalaridan birini olib, uni yoy (shaklida) egdik, soʻng karvondagi eng baland kishini, karvondagi eng katta tuyani va karvondagi eng katta egar-koʻrpani chaqirdik. (Tuya egilgan qovurgʻa) ostidan boshini egmasdan oʻtib ketdi».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен ва отам бу ансорлар маҳалласида улар (вафот этиб) кетишларидан олдин илм талаб қилиб чиқдик. Бизга биринчи рўпара бўлган киши Абул-Ясар — Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобаси — бўлди. Унинг ёнида бир ғуломи бор эди, (ғуломнинг) қўлида бир тутам саҳифалар бор эди. Абул-Ясар устида бурда (чопон) ва маъофирий (матодан кийим) бор эди, ғуломи устида ҳам бурда ва маъофирий бор эди. Отам унга: «Эй амаки! Юзингизда ғазабдан (аломат) бир ўзгариш кўряпман», деди. У: «Ҳа. Фалон ибн фалон ал-Ҳаромийда менинг қарзим бор эди. Унинг уйига келдим, салом бериб: ‹У шу ердами?› дедим. ‹Йўқ›, дедилар. Сўнг унинг тўладан келган бир ўғли олдимга чиқди. Мен унга: ‹Отанг қани?› дедим. У: ‹Овозингни эшитиб, онамнинг каравоти орқасига кириб олди›, деди. Мен: ‹Олдимга чиқ, қаерда эканингни билиб бўлдим›, дедим. Бас, у чиқди. Мен: ‹Нима учун мендан яшириндинг?› дедим. У: ‹Валлоҳи, мен сенга (рост) гапираман, сўнг сенга ёлғон айтмайман. Валлоҳи, сенга гапириб ёлғон айтишимдан ва сенга ваъда бериб, унга хилоф қилишимдан қўрқдим. Сен эса Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобасисан. Валлоҳи, мен қийин аҳволда (қарздор) эдим›, деди. Мен: ‹Аллоҳ ҳақими?› дедим. У: ‹Аллоҳ ҳақи›, деди. Мен: ‹Аллоҳ ҳақими?› дедим. У: ‹Аллоҳ ҳақи›, деди. Мен: ‹Аллоҳ ҳақими?› дедим. У: ‹Аллоҳ ҳақи›, деди. Сўнг у ўзининг (қарз) саҳифасини келтириб, уни қўли билан ўчирди ва: ‹Агар тўлаш (имконини) топсанг, менга тўла, бўлмаса, сен орага (қарздан) холисан›, деди. Мана шу икки кўзим кўрди — у икки бармоғини икки кўзига қўйди — мана шу икки қулоғим эшитди ва мана шу қалбим (ёдида) сақлаб қолди — у қалбининг ўрнига ишора қилди — Расулуллоҳ ﷺ шундай деяётганларини: «Ким қийин аҳволдаги (қарздор)га муҳлат берса ёки ундан (қарзни) тушириб юборса, Аллоҳ уни Ўз соясида соялайди». Мен унга: ‹Эй амаки! Агар ғуломингнинг бурдасини олиб, унга ўз маъофирийингни берсангиз ва унинг маъофирийсини олиб, унга ўз бурдангизни берсангиз, сизнинг устингизда ҳам бир сидра кийим бўларди, унинг устида ҳам бир сидра кийим бўларди›, дедим. Шунда у бошимни силади ва: ‹Аллоҳим, бунга барака бер. Эй жияним! Мана шу икки кўзим кўрди, мана шу икки қулоғим эшитди ва мана шу қалбим (ёдида) сақлаб қолди — у қалбининг ўрнига ишора қилди — Расулуллоҳ ﷺ шундай деяётганларини: ‹Уларни (хизматкорларни) ўзингиз ейдиган нарсадан едиринглар ва ўзингиз киядиган нарсадан кийдиринглар›. Унга дунё матосидан беришим, қиёмат кунида менинг яхшиликларимдан олиб қўйишидан кўра менга осонроқдир›, деди. Сўнг биз юриб, Жобир ибн Абдуллоҳ олдига, унинг масжидига келдик. У бир кийимга ўралиб, шу битта кийимда намоз ўқиётган эди. Мен одамларни ёриб ўтиб, унинг билан қибла орасига ўтирдим. ‹Аллоҳ сенга раҳм қилсин! Ридоинг ёнингда турган ҳолда, битта кийимда намоз ўқияпсанми?› дедим. У қўли билан кўкрагимга мана бундай ишора қилди-да, бармоқларини бир-биридан ажратиб, уларни эгиб: ‹Сендек бир аҳмоқ олдимга кириб, мен қандай қилаётганимни кўриб, ўзи ҳам шундай қилишни хоҳлаганини кўришини истадим. Расулуллоҳ ﷺ мана шу масжидимизга келдилар, қўлларида ибн Тоб (туридаги) хурмо шохи бор эди. (У зот) масжиднинг қибласида бир тупук (балғам) кўриб, уни хурмо шохи билан қириб ташладилар, сўнг бизга юзланиб: ‹Қайсингиз Аллоҳнинг ундан юз ўгиришини яхши кўради?› дедилар. Биз қўрқиб (бўйин эгиб) қолдик. Сўнг яна: ‹Қайсингиз Аллоҳнинг ундан юз ўгиришини яхши кўради?› дедилар. Биз қўрқиб қолдик. Сўнг яна: ‹Қайсингиз Аллоҳнинг ундан юз ўгиришини яхши кўради?› дедилар. Биз: ‹Ҳеч қайсимиз (хоҳламаймиз), ё Расулуллоҳ!› дедик. (У зот): ‹Сизлардан бирингиз намозга турганида, албатта, Аллоҳ табарака ва таоло унинг юзи қаршисидадир. Бас, у юзи қаршисига ҳам, ўнгига ҳам тупурмасин, балки чап томонига, чап оёғининг остига тупурсин. Агар тўсатдан келиб қолса, кийими билан мана бундай қилсин›, дедилар», сўнг кийимини бир-бирига буклаб (кўрсатдилар). Ва: ‹Менга абир (хушбўйлик) келтиринглар›, дедилар. Шунда маҳалладан бир йигит оиласига (томон) югуриб борди ва кафтида халуқ (хушбўйлик) олиб келди. Расулуллоҳ ﷺ уни олиб, хурмо шохининг учига суртдилар, сўнг уни тупук изига суркадилар», деди. Жобир деди: «Мана шу сабабдан масжидларингизга халуқ (хушбўйлик суртиш одатини) жорий қилдингиз». «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Батни Бувот ғазотида юрдик, у зот ал-Маждий ибн Амр ал-Жуҳанийни қидираётган эдилар. (Сув ташувчи) туяга биздан беш, олти, етти киши навбат билан (миниб) борарди. Ансорлардан бир кишининг навбати ўз туясига келди. У (туяни) чўктириб, минди, сўнг (турғазиб) ҳайдади. (Туя) унга бироз сусткашлик қилди. Шунда у унга: ‹Ҳайда! Аллоҳ сени лаънатласин!› деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Туясини лаънатловчи бу ким?› дедилар. У: ‹Мен, ё Расулуллоҳ›, деди. (У зот): ‹Ундан туш, лаънатланган (туя) билан бизга ҳамроҳ бўлма! Ўзингизга қарши дуо қилманглар, болаларингизга қарши дуо қилманглар, мол-мулкингизга қарши дуо қилманглар! Аллоҳдан (инъом) сўралганда, У ижобат қиладиган соатга тўғри келиб қолиб, сизларга (зарарингизга) ижобат қилинмасин›, дедилар. Биз Расулуллоҳ ﷺ билан юрдик, ҳатто кечки пайт бўлиб, арабларнинг сувларидан бир сувга яқинлашганимизда, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биздан олдин бориб, ҳовузни (суваб) тайёрлаб, ўзи ичиб, бизга ҳам сув берадиган киши ким?› дедилар». Жобир деди: «Мен туриб: ‹Мана шу киши (мен), ё Расулуллоҳ›, дедим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Жобир билан қайси киши (боради)?› дедилар. Шунда Жаббор ибн Сахр турди. Биз қудуққа бордик, ҳовузга бир ёки икки челак (сув) тортдик, сўнг уни (лой билан) сувадик, сўнг яна унга (сув) тортиб, тўлдирдик. Бизнинг олдимизга биринчи бўлиб Расулуллоҳ ﷺ келдилар ва: ‹Икковингиз рухсат берасизми?› дедилар. Биз: ‹Ҳа, ё Расулуллоҳ›, дедик. Бас, (у зот) туясини (сувга) тутдилар, у ичди. (У зот) унинг (жиловини) тортдилар, у (оёқларини) кериб, сийди. Сўнг уни буриб, чўктирдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ҳовузга келиб, ундан таҳорат олдилар. Сўнг мен туриб, Расулуллоҳ ﷺ таҳорат олган (сувдан) таҳорат олдим. Жаббор ибн Сахр ҳожатини чиқаргани кетди. Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқишга турдилар. Устимда бир бурда бор эди. Унинг икки учини (елкаларда) хочламоқчи (қаршилаб боғламоқчи) бўлдим, лекин (етмади). Унинг попуклари бор эди. Мен уни тескари қилдим, сўнг икки учини хочладим, сўнг (попуклари тушиб кетмаслиги учун) бўйнимни қисиб (боғладим). Сўнг келиб, Расулуллоҳ ﷺ нинг чап томонларида турдим. (У зот) қўлимдан ушлаб, мени айлантириб, ўзларининг ўнг томонларида турғаздилар. Сўнг Жаббор ибн Сахр келди, таҳорат олди, сўнг келиб Расулуллоҳ ﷺ нинг чап томонларида турди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ иккимизнинг қўлимиздан бирга ушлаб, бизни орқага суриб, ўзларининг орқаларида турғаздилар. Расулуллоҳ ﷺ менга (қараб) қарайвердилар, мен буни сезмадим. Сўнг буни пайқадим. (У зот) қўллари билан мана бундай (ишора) қилдилар, яъни ‹белингни маҳкам боғла›. Расулуллоҳ ﷺ (намоздан) бўшаганларида: ‹Эй Жобир!› дедилар. Мен: ‹Лаббай, ё Расулуллоҳ›, дедим. (У зот): ‹(Кийим) кенг бўлса, икки учини хочла (қаршилаб боғла); тор бўлса, уни белинг устидан боғлаб ол›, дедилар. Биз Расулуллоҳ ﷺ билан юрдик. Ҳар биримизнинг ҳар кунги озиғимиз биттадан хурмо эди. (Ҳар биримиз) уни шимирар, сўнг кийимига тугиб қўяр эдик. Биз ёйларимиз билан (дарахт баргларини) қоқиб туширар ва ер эдик, ҳатто оғзимизнинг четлари ярадор бўлди. Қасам ичаман: бир куни биздан бир кишига (хурмоси) берилмай, озиғидан адашилди. Биз уни (заифлашганидан) суяб олиб бордик ва унга (хурмо) берилмаганига гувоҳлик бердик. Бас, унга (хурмо) берилди, у туриб, уни олди. Биз Расулуллоҳ ﷺ билан юрдик, ҳатто кенг бир водийга тушдик. Расулуллоҳ ﷺ ҳожатларини чиқаргани кетдилар. Мен сув тўла бир идиш (меш) билан у зотнинг орқаларидан бордим. Расулуллоҳ ﷺ қарадилар, (ўзларини) тўсадиган бирор нарса кўрмадилар. Водийнинг четида иккита дарахт бор экан. Расулуллоҳ ﷺ улардан бирига бориб, шохларидан бирини ушладилар ва: ‹Аллоҳнинг изни билан менга эргаш!› дедилар. Бас, у худди етакловчисига бўйсунадиган, бурнидан жиловланган туядек у зотга эргашди, ҳатто иккинчи дарахтга етиб бордилар. (У зот) унинг шохларидан бирини ушлаб: ‹Аллоҳнинг изни билан менга эргаш!› дедилар. Бас, у ҳам шундай у зотга эргашди, ҳатто иккисининг ўртасига (етганларида) уларни (бир-бирига) жуфтладилар — яъни уларни бирлаштирдилар — ва: ‹Аллоҳнинг изни билан менга (келиб) қовушинглар!› дедилар. Бас, улар қовушдилар». Жобир деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ менинг яқинлигимни сезиб, узоқлашиб кетмасинлар деб (қўрқиб), тез юриб кетдим» — Муҳаммад ибн Аббод ‹узоқлашиб кетмасинлар (фаятабаъад)› деди — «сўнг ўзимча хаёл суриб ўтирдим. Бир пайт юзимни бурганимда, Расулуллоҳ ﷺ келаётган бўлдилар ва икки дарахт аллақачон ажралиб, ҳар бири ўз таги (ўз танаси) устида турган эди. Мен Расулуллоҳ ﷺ бир зум тўхтаганларини кўрдим. (У зот) бошлари билан мана бундай (ишора) қилдилар — Абу Исмоил боши билан ўнгга ва чапга ишора қилди — сўнг юзландилар. Менинг олдимга етганларида: ‹Эй Жобир! Турган жойимни кўрдингми?› дедилар. Мен: ‹Ҳа, ё Расулуллоҳ›, дедим. (У зот): ‹Икки дарахтга бориб, уларнинг ҳар биридан биттадан шох кес, сўнг уларни олиб кел, ҳатто мен турган жойда турганингда, бир шохни ўнгингдан, бир шохни чапингдан (ерга) қўйиб юбор›, дедилар». Жобир деди: «Мен туриб, бир тош олдим, уни синдирдим ва (четини) қириб, мен учун ўткир бўлди. Сўнг икки дарахтга бориб, уларнинг ҳар биридан биттадан шох кесдим. Сўнг уларни судраб келдим, ҳатто Расулуллоҳ ﷺ турган жойда турганимда, бир шохни ўнгимдан, бир шохни чапимдан (ерга) қўйиб юбордим. Сўнг у зотга етиб олиб: ‹Бажардим, ё Расулуллоҳ. Бу нима учун (бўлди)?› дедим. (У зот): ‹Мен азобланаётган икки қабрнинг ёнидан ўтдим, шафоатим ила бу икки шох қуримагунча улардан (азоб) енгиллатилишини яхши кўрдим›, дедилар». (Жобир) деди: «Сўнг биз қўшин (қароргоҳи)га келдик. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Эй Жобир! Таҳорат (сувини) эълон қил›, дедилар. Мен: ‹Ҳой, таҳорат (суви йўқми)! Ҳой, таҳорат (суви йўқми)! Ҳой, таҳорат (суви йўқми)!› дедим. ‹Ё Расулуллоҳ! Карвонда бир томчи (сув) ҳам топмадим›, дедим. Ансорлардан бир киши Расулуллоҳ ﷺ учун хурмо шохидан (ясалган) тагликка (осилган) эски мешларда сув совутар эди. (У зот) менга: ‹Фалон ибн фалон ал-Ансорийнинг олдига бор, мешларида бирор нарса борми — қара›, дедилар. Бас, мен унинг олдига бориб, уларга қарадим. Улардан бирининг оғзида (сизиб турган) бир томчидан бошқа нарса топмадим. Агар уни қуйсам, унинг қуриган (қисми) уни шимиб (ютиб) юборарди. Сўнг мен Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келиб: ‹Ё Расулуллоҳ! Улардан бирининг оғзида бир томчидан бошқа нарса топмадим. Агар уни қуйсам, унинг қуриган (қисми) уни шимиб юборарди›, дедим. (У зот): ‹Бор, уни менга келтир›, дедилар. Бас, мен уни у зотга келтирдим. (У зот) уни қўлларига олиб, мен тушунмайдиган бир нарсани айта бошладилар ва уни қўллари билан сиқдилар, сўнг уни менга бериб: ‹Эй Жобир! Катта товоқни (чақириб, эълон қил)›, дедилар. Мен: ‹Эй карвоннинг товоғи!› дедим. Бас, у кўтариб келтирилди, мен уни у зотнинг олдиларига қўйдим. Расулуллоҳ ﷺ қўлларини товоққа мана бундай қилдилар: уни ёзиб, бармоқларини бир-биридан ажратдилар, сўнг уларни товоқнинг тубига қўйдилар ва: ‹Ол, эй Жобир! Менга (сув) қуй ва ‹Бисмиллоҳ› дегин›, дедилар. Бас, мен у зотга (сув) қуйдим ва ‹Бисмиллоҳ› дедим. Шунда мен сувнинг Расулуллоҳ ﷺ нинг бармоқлари орасидан отилиб чиқаётганини кўрдим. Сўнг товоқ қайнаб тошди ва айланиб, тўлгунча (тўлди). (У зот): ‹Эй Жобир! Кимнинг сувга ҳожати бўлса, (чақир)›, дедилар». (Жобир) деди: «Бас, одамлар келиб, қониб ичгунларича сув олдилар». (Жобир) деди: «Мен: ‹Ҳожати бор яна бирорта (киши) қолдими?› дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини товоқдан кўтардилар, у эса тўла эди». «Одамлар Расулуллоҳ ﷺ га очликдан шикоят қилдилар. (У зот): ‹Шояд Аллоҳ сизларни таомлантирса›, дедилар. Бас, биз денгиз қирғоғига келдик. Денгиз бир мавж уриб, бир ҳайвонни (соҳилга) ташлади. Биз унинг бир томонида олов ёқдик, (уни) пиширдик, қовурдик ва тўйгунча едик». Жобир деди: «Мен, фалон ва фалон кириб — то бештагача санади — унинг кўз косаси ичига (кирсак), бизни ҳеч ким кўрмас эди, ҳатто чиқдик. Сўнг унинг қовурғаларидан бирини олиб, уни ёй (шаклида) эгдик, сўнг карвондаги энг баланд кишини, карвондаги энг катта туяни ва карвондаги энг катта эгар-кўрпани чақирдик. (Туя эгилган қовурға) остидан бошини эгмасдан ўтиб кетди».

وَعَن أبي رَافع قَالَ: اسْتَسْلَفَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَكْرًا فَجَاءَتْهُ إِبِلٌ مِنَ الصَّدَقَةِ قَالَ: أَبُو رَافِعٍ فَأَمَرَنِي أَنْ أَقْضِيَ الرَّجُلَ بَكْرَهُ فَقُلْتُ: لَا أَجِدُ إِلَّا جَمَلًا خِيَارًا رَبَاعِيًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَعْطِهِ إِيَّاهُ فَإِنَّ خَيْرَ النَّاسِ أَحْسَنُهُمْ قَضَاءً» . رَوَاهُ مُسلم

Rasululloh ﷺning ozod qilgan quli Abu Rofiʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ yosh tuyani qarzga oldilar. Soʻng u zotga sadaqa (tuyalari)dan tuyalar keldi. Abu Rofiʼ aytdi: Rasululloh ﷺ menga oʻsha kishining yosh tuyasini qaytarib berishni buyurdilar. Men: «Tuyalar orasida yaxshi, toʻrt yoshli (yirik) tuyadan boshqasini topmadim», dedim. Rasululloh ﷺ: «Uni unga ber, chunki odamlarning eng yaxshisi — qarzni eng chiroyli ado etganidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Расулуллоҳ ﷺнинг озод қилган қули Абу Рофиъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ёш туяни қарзга олдилар. Сўнг у зотга садақа (туялари)дан туялар келди. Абу Рофиъ айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга ўша кишининг ёш туясини қайтариб беришни буюрдилар. Мен: «Туялар орасида яхши, тўрт ёшли (йирик) туядан бошқасини топмадим», дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни унга бер, чунки одамларнинг энг яхшиси — қарзни энг чиройли адо этганидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَجُلًا تَقَاضَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَغْلَظَ لَهُ فَهَمَّ أَصْحَابُهُ فَقَالَ: «دَعُوهُ فَإِنَّ لِصَاحِبِ الْحَقِّ مَقَالًا وَاشْتَرُوا لَهُ بَعِيرًا فَأَعْطُوهُ إِيَّاهُ» قَالُوا: لَا نَجِدُ إِلَّا أَفْضَلَ مِنْ سِنِّهِ قَالَ: «اشْتَرُوهُ فَأَعْطُوهُ إِيَّاهُ فَإِنَّ خَيْرَكُمْ أحسنكم قَضَاء»

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Allohning Rasuli ﷺ dan oʻz qarzini shu qadar qoʻpol tarzda talab qildiki, Paygʻambar ﷺ ning sahobalari unga zarar yetkazmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ: «Uni qoʻyinglar — shubhasiz, u (qarz beruvchi) — (qattiq) talab qilishga haqli; bir tuya sotib olib, unga beringlar», — dedilar. Ular: «Mavjud tuya — u talab qilayotgan tuyadan kattaroq», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Uni sotib olib, unga beringlar — chunki sizlarning eng yaxshingiz — qarzini chiroyli (saxiy) tarzda toʻlaydigan kishi(dir)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Аллоҳнинг Расули ﷺ дан ўз қарзини шу қадар қўпол тарзда талаб қилдики, Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари унга зарар етказмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ: «Уни қўйинглар — шубҳасиз, у (қарз берувчи) — (қаттиқ) талаб қилишга ҳақли; бир туя сотиб олиб, унга беринглар», — дедилар. Улар: «Мавжуд туя — у талаб қилаётган туядан каттароқ», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Уни сотиб олиб, унга беринглар — чунки сизларнинг энг яхшингиз — қарзини чиройли (сахий) тарзда тўлайдиган киши(дир)», — дедилар.

وَعَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ فَإِذَا أُتْبِعَ أحدكُم على مَلِيء فَليتبعْ»

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Badavlat (qarzdor)ning qarzni (toʻlashni) kechiktirishi — zulm(dir). Bas, agar sizlarning qarzingiz — (toʻlashga qodir) badavlat qarzdorga oʻtkazilsa, (uni) qabul qilinglar», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бадавлат (қарздор)нинг қарзни (тўлашни) кечиктириши — зулм(дир). Бас, агар сизларнинг қарзингиз — (тўлашга қодир) бадавлат қарздорга ўтказилса, (уни) қабул қилинглар», — дедилар.

وَعَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ: أَنَّهُ تَقَاضَى ابْنَ أَبِي حَدْرَدٍ دَيْنًا لَهُ عَلَيْهِ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ فَارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا حَتَّى سَمِعَهَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ فِي بَيْتِهِ فَخَرَجَ إِلَيْهِمَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى كَشَفَ سِجْفَ حُجْرَتِهِ وَنَادَى كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ قَالَ: «يَا كَعْبُ» قَالَ: لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَشَارَ بِيَدِهِ أَنْ ضَعِ الشَّطْرَ مِنْ دَيْنِكَ قَالَ كَعْبٌ: قَدْ فَعَلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: «قُمْ فاقضه»

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonlarida men masjidda Ibn Abu Hadraddan menga qarzini toʻlashni talab qildim va ovozlarimiz shunchalik balandlashdiki, Rasululloh ﷺ uni uyida turib eshitdilar. U zot xonasi pardasini koʻtarib oldimizga keldilar. Paygʻambar ﷺ: «Ey Kaʼb ibn Molik!» — dedilar. Men: «Labbayk, yo Rasululloh», — dedim. U zot qoʻllari bilan menga qarzni yarmiga tushirishni ishora qildilar. Men: «Yo Rasululloh, shunday qildim», — dedim. Rasululloh ﷺ (Ibn Hadradga): «Tur, uni toʻla», — dedilar.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонларида мен масжидда Ибн Абу Ҳадраддан менга қарзини тўлашни талаб қилдим ва овозларимиз шунчалик баландлашдики, Расулуллоҳ ﷺ уни уйида туриб эшитдилар. У зот хонаси пардасини кўтариб олдимизга келдилар. Пайғамбар ﷺ: «Эй Каъб ибн Молик!» — дедилар. Мен: «Лаббайк, ё Расулуллоҳ», — дедим. У зот қўллари билан менга қарзни ярмига туширишни ишора қилдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, шундай қилдим», — дедим. Расулуллоҳ ﷺ (Ибн Ҳадрадга): «Тур, уни тўла», — дедилар.

وَعَن سَلمَة بن الْأَكْوَع قَالَ: كُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذْ أُتِيَ بِجِنَازَةٍ فَقَالُوا: صَلِّ عَلَيْهَا فَقَالَ: «هَلْ عَلَيْهِ دَيْنٌ؟» قَالُوا: لَا فَصَلَّى عَلَيْهَا ثُمَّ أُتِيَ بِجِنَازَةٍ أُخْرَى فَقَالَ: «هَل عَلَيْهِ دين؟» قَالُوا: نعم فَقَالَ: «فَهَلْ تَرَكَ شَيْئًا؟» قَالُوا: ثَلَاثَةَ دَنَانِيرَ فَصَلَّى عَلَيْهَا ثمَّ أُتِي بالثالثة فَقَالَ: «هَلْ عَلَيْهِ دَيْنٌ؟» قَالُوا: ثَلَاثَةُ دَنَانِيرَ قَالَ: «هَلْ تَرَكَ شَيْئًا؟» قَالُوا: لَا قَالَ: «صلوا على صَاحبكُم» قَالَ أَبُو قَتَادَة: صلى الله عَلَيْهِ وَسلم عَلَيْهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَعَلَيَّ دَيْنُهُ فَصَلَّى عَلَيْهِ. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Salama ibn Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta biz Paygʻambar ﷺ bilan oʻtirgan paytimizda, bir (janoza) oʻlik keltirildi. (Odamlar) Paygʻambar ﷺ dan — unga janoza namozini oʻqib berishni — soʻradi. U zot: «Uning qarzi bormi?» — dedilar. Odamlar ‹yoʻq› (deb javob berdi). U zot: «U biror mol qoldirdimi?» — dedilar. Ular: «Yoʻq», — dedi. Bas, u zot uning janoza namozini oʻqidi. Soʻng boshqa bir oʻlik keltirildi va odamlar: «Yo Rasululloh, uning janoza namozini oʻqib bering», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Uning qarzi bormi?» — dedilar. Ular: «Ha», — dedi. U zot: «U biror mol qoldirdimi?» — dedilar. Ular: «Uch dinor», — dedi. Bas, u zot uning namozini oʻqidi. Soʻng uchinchi oʻlik keltirildi va odamlar: «Uning janoza namozini oʻqib bering», — dedi. U zot: «U biror mol qoldirdimi?» — dedilar. Ular: «Yoʻq», — dedi. U zot: «Uning qarzi bormi?» — dedilar. Ular: «(Ha,) uch dinor», — dedi. U zot (namoz oʻqishni rad etib): «Oʻz doʻstingizning (janoza) namozini (oʻzlaringiz) oʻqinglar», — dedilar. Abu Qatoda: «Yo Rasululloh, uning janoza namozini oʻqib bering, men uning qarzini toʻlayman», — dedi. Bas, u zot uning namozini oʻqidi.Салама ибн Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта биз Пайғамбар ﷺ билан ўтирган пайтимизда, бир (жаноза) ўлик келтирилди. (Одамлар) Пайғамбар ﷺ дан — унга жаноза намозини ўқиб беришни — сўради. У зот: «Унинг қарзи борми?» — дедилар. Одамлар ‹йўқ› (деб жавоб берди). У зот: «У бирор мол қолдирдими?» — дедилар. Улар: «Йўқ», — деди. Бас, у зот унинг жаноза намозини ўқиди. Сўнг бошқа бир ўлик келтирилди ва одамлар: «Ё Расулуллоҳ, унинг жаноза намозини ўқиб беринг», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Унинг қарзи борми?» — дедилар. Улар: «Ҳа», — деди. У зот: «У бирор мол қолдирдими?» — дедилар. Улар: «Уч динор», — деди. Бас, у зот унинг намозини ўқиди. Сўнг учинчи ўлик келтирилди ва одамлар: «Унинг жаноза намозини ўқиб беринг», — деди. У зот: «У бирор мол қолдирдими?» — дедилар. Улар: «Йўқ», — деди. У зот: «Унинг қарзи борми?» — дедилар. Улар: «(Ҳа,) уч динор», — деди. У зот (намоз ўқишни рад этиб): «Ўз дўстингизнинг (жаноза) намозини (ўзларингиз) ўқинглар», — дедилар. Абу Қатода: «Ё Расулуллоҳ, унинг жаноза намозини ўқиб беринг, мен унинг қарзини тўлайман», — деди. Бас, у зот унинг намозини ўқиди.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنْ أَخَذَ أَمْوَالَ النَّاسِ يُرِيدُ أَدَاءَهَا أَدَّى اللَّهُ عَنْهُ وَمَنْ أَخَذَ يُرِيدُ إِتْلَافَهَا أَتْلَفَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ» . رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim odamlarning molini (qarz sifatida) — uni toʻlash niyatida — olsa, Alloh uni uning nomidan (yaʼni uning oʻrniga) toʻlaydi; va kim uni — (egasini) zarar yetkazish (yaʼni toʻlamaslik) niyatida — olsa, Alloh uni (oʻzini) halok qiladi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким одамларнинг молини (қарз сифатида) — уни тўлаш ниятида — олса, Аллоҳ уни унинг номидан (яъни унинг ўрнига) тўлайди; ва ким уни — (эгасини) зарар етказиш (яъни тўламаслик) ниятида — олса, Аллоҳ уни (ўзини) ҳалок қилади», — дедилар.

وَعَن أبي قَتَادَة قَالَ: قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ إِنْ قُتِلْتُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ صَابِرًا مُحْتَسِبًا مُقبلا غير مُدبر يكفر اللَّهُ عَنِّي خَطَايَايَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «نَعَمْ» . فَلَمَّا أَدْبَرَ نَادَاهُ فَقَالَ: «نَعَمْ إِلَّا الدَّيْنَ كَذَلِكَ قَالَ جِبْرِيلُ» . رَوَاهُ مُسْلِمٌ

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Rasululloh ﷺ oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, aytingchi, agar men Alloh yoʻlida sabr qilib, ajr umid qilib, dushmanga yuzlanib, qochmasdan oʻldirilsam, Alloh mening xatolarimni kechiradimi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha», dedilar. U kishi orqasiga qaytganda, Rasululloh ﷺ uni chaqirdilar yoki chaqirishga buyurdilar, shunda unga nido qilindi. Rasululloh ﷺ: «Nima deb soʻragan eding?» dedilar. U kishi soʻzini takrorladi. Rasululloh ﷺ: «Ha, faqat qarz bundan mustasno. Menga Jibril alayhissalom shunday dedi», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Расулуллоҳ ﷺ олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, айтингчи, агар мен Аллоҳ йўлида сабр қилиб, ажр умид қилиб, душманга юзланиб, қочмасдан ўлдирилсам, Аллоҳ менинг хатоларимни кечирадими?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа», дедилар. У киши орқасига қайтганда, Расулуллоҳ ﷺ уни чақирдилар ёки чақиришга буюрдилар, шунда унга нидо қилинди. Расулуллоҳ ﷺ: «Нима деб сўраган эдинг?» дедилар. У киши сўзини такрорлади. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа, фақат қарз бундан мустасно. Менга Жибрил алайҳиссалом шундай деди», дедилар.

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «يُغْفَرُ لِلشَّهِيدِ كل ذَنْب إِلَّا الدّين» . رَوَاهُ مُسلم

Abdulloh ibn Amr ibn Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Shahidning har bir gunohi kechiriladi, faqat qarz bundan mustasno», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шаҳиднинг ҳар бир гуноҳи кечирилади, фақат қарз бундан мустасно», — дедилар.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُؤْتَى بِالرَّجُلِ الْمُتَوَفَّى عَلَيْهِ الدِّينُ فَيَسْأَلُ: «هَلْ تَرَكَ لِدَيْنِهِ قَضَاءً؟» فَإِنْ حُدِّثَ أَنَّهُ تَرَكَ وَفَاءً صَلَّى وَإِلَّا قَالَ لِلْمُسْلِمِينَ: «صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ» . فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْفُتُوحَ قَامَ فَقَالَ: «أَنَا أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَمَنْ تُوفِّيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَتَرَكَ دينا فعلي قَضَاؤُهُ وَمن ترك فَهُوَ لوَرثَته»

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺning oldiga — ustida qarz boʻ lgan — vafot etgan kishi keltirilar edi; u zot: «U oʻ z qarzi (toʻ lovi) uchun (yetadigan) ortiqcha (mol) qoldirdimi?» deb soʻrar edilar. Agar unga — u (qarzini) qoplaydigan (mol) qoldirgan deyilsa, u zot (janoza) namozini oʻqir edilar; aks holda, musulmonlarga: «Sherikingizga (oʻ zlaringiz) namoz oʻqinglar» der edilar. Alloh u zotga fathlarni (gʻ alabalarni) ochgach, u zot: «Men moʻminlarga — oʻ z jonlaridan (ham) haqliroqman; bas, moʻminlardan kim vafot etib, qarz qoldirsa, uni qoplash — mening zimmamda; kim mol qoldirsa, u — vorislariniki» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺнинг олдига — устида қарз бў лган — вафот этган киши келтирилар эди; у зот: «У ў з қарзи (тў лови) учун (етадиган) ортиқча (мол) қолдирдими?» деб сўрар эдилар. Агар унга — у (қарзини) қоплайдиган (мол) қолдирган дейилса, у зот (жаноза) намозини ўқир эдилар; акс ҳолда, мусулмонларга: «Шерикингизга (ў зларингиз) намоз ўқинглар» дер эдилар. Аллоҳ у зотга фатҳларни (ғ алабаларни) очгач, у зот: «Мен мўминларга — ў з жонларидан (ҳам) ҳақлироқман; бас, мўминлардан ким вафот этиб, қарз қолдирса, уни қоплаш — менинг зиммамда; ким мол қолдирса, у — ворислариники» дедилар.

عَنْ أَبِي خَلْدَةَ الزُّرَقِيِّ قَالَ: جِئْنَا أَبَا هُرَيْرَةَ فِي صَاحِبٍ لَنَا قَدْ أَفْلَسَ فَقَالَ: هَذَا الَّذِي قَضَى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَيُّمَا رَجُلٍ مَاتَ أَوْ أَفْلَسَ فَصَاحِبُ الْمَتَاعِ أَحَقُّ بِمَتَاعِهِ إِذَا وَجَدَهُ بِعَيْنِه» . رَوَاهُ الشَّافِعِي وَابْن مَاجَه

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, biz sinib qolgan (iflos boʻlgan) bir sherigimiz haqida uning oldiga keldik. U: «Bu haqda Paygʻambar ﷺ shunday hukm qilganlar: ‹Qaysi bir kishi vafot etsa yoki sinib qolsa (iflos boʻlsa), mol egasi molini aynan oʻzicha topsa, u molga haqliroqdir›», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, биз синиб қолган (ифлос бўлган) бир шеригимиз ҳақида унинг олдига келдик. У: «Бу ҳақда Пайғамбар ﷺ шундай ҳукм қилганлар: ‹Қайси бир киши вафот этса ёки синиб қолса (ифлос бўлса), мол эгаси молини айнан ўзича топса, у молга ҳақлироқдир›», деди.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عَلَيْهِ وَسلم: «نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ» . رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَالدَّارِمِيُّ وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيب

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻminning joni qarzi uchun adolatli toʻlanmaguncha unga bogʻliq (osigʻliq) boʻlib turadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўминнинг жони қарзи учун адолатли тўланмагунча унга боғлиқ (осиғлиқ) бўлиб туради», дедилар.

وَعَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «صَاحِبُ الدَّيْنِ مَأْسُورٌ بِدَيْنِهِ يَشْكُو إِلَى رَبِّهِ الْوَحْدَةَ يَوْمَ الْقِيَامَة» . رَوَاهُ فِي شرح السّنة وَرُوِيَ أَنَّ مُعَاذًا كَانَ يَدَّانُ فَأَتَى غُرَمَاؤُهُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَبَاعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَالَهُ كُلَّهُ فِي دَيْنِهِ حَتَّى قَامَ مُعَاذٌ بِغَيْرِ شَيْءٍ. مُرْسَلٌ هَذَا لَفْظُ الْمَصَابِيحِ. وَلَمْ أَجِدْهُ فِي الْأُصُول إِلَّا فِي الْمُنْتَقى

Al-Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qarzdor oʻz qarzi bilan bogʻlangandir (asirdir), qiyomat kunida Robbiga yolgʻizligidan shikoyat qiladi», dedilar. Sharh as-sunnada rivoyat qilingan. Yana rivoyat qilinishicha, Muoz (roziyallohu anhu) qarzga botgan edi, haq egalari (kreditorlari) Nabiy ﷺ huzuriga kelishdi, shunda Nabiy ﷺ uning butun molini qarzi uchun sotib yubordilar, hatto Muoz hech narsasiz qoldi. Bu mursal (rivoyat)dir.Ал-Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қарздор ўз қарзи билан боғлангандир (асирдир), қиёмат кунида Роббига ёлғизлигидан шикоят қилади», дедилар. Шарҳ ас-суннада ривоят қилинган. Яна ривоят қилинишича, Муоз (розияллоҳу анҳу) қарзга ботган эди, ҳақ эгалари (кредиторлари) Набий ﷺ ҳузурига келишди, шунда Набий ﷺ унинг бутун молини қарзи учун сотиб юбордилар, ҳатто Муоз ҳеч нарсасиз қолди. Бу мурсал (ривоят)дир.

وَعَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: كَانَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ شَابًّا سَخِيًّا وَكَانَ لَا يُمْسِكُ شَيْئًا فَلَمْ يَزَلْ يُدَانُ حَتَّى أَغَرَقَ مَالَهُ كُلَّهُ فِي الدَّيْنِ فَأَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَكَلَّمَهُ لِيُكَلِّمَ غُرَمَاءَهُ فَلَوْ تَرَكُوا لِأَحَدٍ لَتَرَكُوا لِمُعَاذٍ لِأَجْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَبَاعَ رَسُول الله صلى الله عَلَيْهِ وَسلم مَالَهُ حَتَّى قَامَ مُعَاذٌ بِغَيْرِ شَيْءٍ. رَوَاهُ سعيد فِي سنَنه مُرْسلا

Abdurrahmon ibn Kaʼb ibn Molik (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) saxovatli yigit edi, hech narsani ushlab (yigʻib) turmas edi. U doim qarz olaverib, oxiri butun molini qarzga botirdi. Soʻng Nabiy ﷺ huzuriga kelib, haq egalari bilan gaplashishlarini soʻradi. Agar ular biror kishiga qarzni kechib yuborganlarida edi, Rasululloh ﷺ hurmati uchun Muozga kechib yuborardilar. Ammo Rasululloh ﷺ ularga uning molini sotib berdilar, natijada Muoz hech narsasiz qoldi. Saʼid oʻz Sunanida mursal shaklda rivoyat qilgan.Абдурраҳмон ибн Каъб ибн Молик (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) саховатли йигит эди, ҳеч нарсани ушлаб (йиғиб) турмас эди. У доим қарз олавериб, охири бутун молини қарзга ботирди. Сўнг Набий ﷺ ҳузурига келиб, ҳақ эгалари билан гаплашишларини сўради. Агар улар бирор кишига қарзни кечиб юборганларида эди, Расулуллоҳ ﷺ ҳурмати учун Муозга кечиб юборардилар. Аммо Расулуллоҳ ﷺ уларга унинг молини сотиб бердилар, натижада Муоз ҳеч нарсасиз қолди. Саъид ўз Сунанида мурсал шаклда ривоят қилган.

وَعَنِ الشَّرِيدِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَيُّ الْوَاجِدِ يُحِلُّ عِرْضَهُ وَعُقُوبَتَهُ» قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: يُحِلُّ عِرْضَهُ: يُغَلَّظُ لَهُ. وَعُقُوبَتَهُ: يُحْبَسُ لَهُ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيّ

Sharid (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot ﷺ: «(Toʻlashga) imkoni boʻla turib (qarzni) choʻzgan (toʻlamagan) kishi oʻz obroʻyini (uni soʻkish-koyishni) va jazolanishini (oʻziga nisbatan) halol qiladi», dedilar. Ibnul-Muborak aytdiki: «Oʻz obroʻyini halol qiladi» — unga (qarzdorga) qattiq gapirilishidir, «jazolanishi» esa — uning (qarzdorning) hibsga olinishidir.Шарид (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот ﷺ: «(Тўлашга) имкони бўла туриб (қарзни) чўзган (тўламаган) киши ўз обрўйини (уни сўкиш-койишни) ва жазоланишини (ўзига нисбатан) ҳалол қилади», дедилар. Ибнул-Муборак айтдики: «Ўз обрўйини ҳалол қилади» — унга (қарздорга) қаттиқ гапирилишидир, «жазоланиши» эса — унинг (қарздорнинг) ҳибсга олинишидир.

وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: أَتَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِجِنَازَةٍ لِيُصَلِّيَ عَلَيْهَا فَقَالَ: «هَلْ عَلَى صَاحِبِكُمْ دَيْنٌ؟» قَالُوا: نَعَمْ قَالَ: «هَلْ تَرَكَ لَهُ مِنْ وَفَاءٍ؟» قَالُوا: لَا قَالَ: «صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ» قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: عَلَيَّ دَيْنُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَتَقَدَّمَ فَصَلَّى عَلَيْهِ. وَفِي رِوَايَةٍ مَعْنَاهُ وَقَالَ: «فَكَّ اللَّهُ رِهَانَكَ مِنَ النَّارِ كَمَا فَكَكْتَ رِهَانَ أَخِيكَ الْمُسْلِمِ لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ مُسْلِمٍ يَقْضِي عَنْ أَخِيهِ دَيْنَهُ إِلَّا فَكَّ اللَّهُ رِهَانَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» . رَوَاهُ فِي شَرْحِ السُّنَّةِ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ huzuriga janoza namozini oʻqishlari uchun bir janoza keltirildi. U zot: «Sohibingizning zimmasida qarz bormi?», dedilar. «Ha», deyishdi. U zot: «U (qarzni) ado etadigan biror narsa qoldirganmi?», dedilar. «Yoʻq», deyishdi. U zot: «Sohibingizga oʻzingiz namoz oʻqing», dedilar. Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu): «Uning qarzi mening zimmamda, ey Rasululloh», dedi. Shunda u zot oldinga oʻtib, unga namoz oʻqidilar. Boshqa bir rivoyatda shu maʼnoda kelgan va u zot: «Sen musulmon birodaringning garovini ado etganing kabi, Alloh sening garovingni ham doʻzaxdan ozod qilsin! Qaysi bir musulmon banda oʻz birodari uchun uning qarzini ado etsa, albatta, Alloh qiyomat kunida uning garovini ozod qiladi», dedilar. Sharh as-sunnada rivoyat qilingan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ҳузурига жаноза намозини ўқишлари учун бир жаноза келтирилди. У зот: «Соҳибингизнинг зиммасида қарз борми?», дедилар. «Ҳа», дейишди. У зот: «У (қарзни) адо этадиган бирор нарса қолдирганми?», дедилар. «Йўқ», дейишди. У зот: «Соҳибингизга ўзингиз намоз ўқинг», дедилар. Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу): «Унинг қарзи менинг зиммамда, эй Расулуллоҳ», деди. Шунда у зот олдинга ўтиб, унга намоз ўқидилар. Бошқа бир ривоятда шу маънода келган ва у зот: «Сен мусулмон биродарингнинг гаровини адо этганинг каби, Аллоҳ сенинг гаровингни ҳам дўзахдан озод қилсин! Қайси бир мусулмон банда ўз биродари учун унинг қарзини адо этса, албатта, Аллоҳ қиёмат кунида унинг гаровини озод қилади», дедилар. Шарҳ ас-суннада ривоят қилинган.

وَعَنْ ثَوْبَانَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ مَاتَ وَهُوَ بَرِيءٌ مِنَ الْكِبْرِ وَالْغُلُولِ وَالدَّيْنِ دَخَلَ الْجَنَّةَ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَه والدارمي

Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim takabburlik, gʻanimatga xiyonat (gʻulul) va qarzdan xoli (pok) holda vafot etsa, jannatga kiradi», dedilar. Termiziy, Ibn Moja va Dorimiy rivoyat qilgan.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким такаббурлик, ғаниматга хиёнат (ғулул) ва қарздан холи (пок) ҳолда вафот этса, жаннатга киради», дедилар. Термизий, Ибн Можа ва Доримий ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِنَّ أَعْظَمَ الذُّنُوبِ عِنْدَ اللَّهِ أَنْ يَلْقَاهُ بِهَا عَبْدٌ بَعْدَ الْكَبَائِرِ الَّتِي نَهَى اللَّهُ عَنْهَا أَنْ يَمُوتَ رَجُلٌ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ لَا يَدَعُ لَهُ قَضَاءً» . رَوَاهُ أَحْمد وَأَبُو دَاوُد

Sulaymon ibn Dovud al-Mahriy bizga, Ibn Vahb unga xabar berib, Said ibn Abu Ayyub unga aytib berdiki, u Abu Abdulloh al-Qurashiyni shunday deganini eshitgan: Men Abu Burda ibn Abu Musa al-Ashʼariyni otasidan, u Rasululloh ﷺdan rivoyat qilib aytganini eshitdim: Rasululloh ﷺ: «Alloh harom qilgan kabira gunohlardan keyin, banda Alloh huzuriga olib boradigan eng katta gunoh shuki, bir kishi zimmasida qarz bilan oʻlsa-yu, uni toʻlash uchun (mol) qoldirmasa», dedilar.Сулаймон ибн Довуд ал-Маҳрий бизга, Ибн Ваҳб унга хабар бериб, Саид ибн Абу Айюб унга айтиб бердики, у Абу Абдуллоҳ ал-Қурашийни шундай деганини эшитган: Мен Абу Бурда ибн Абу Муса ал-Ашъарийни отасидан, у Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилиб айтганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ ҳаром қилган кабира гуноҳлардан кейин, банда Аллоҳ ҳузурига олиб борадиган энг катта гуноҳ шуки, бир киши зиммасида қарз билан ўлса-ю, уни тўлаш учун (мол) қолдирмаса», дедилар.

وَعَن عَمْرو بن عَوْف الْمُزَنِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «الصُّلْحُ جَائِزٌ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا صُلْحًا حَرَّمَ حَلَالًا أَوْ أَحَلَّ حَرَامًا وَالْمُسْلِمُونَ عَلَى شُرُوطِهِمْ إِلَّا شَرْطًا حَرَّمَ حَلَالًا أَوْ أَحَلَّ حَرَامًا» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَأَبُو دَاوُدَ وَانْتَهَتْ رِوَايَته عِنْد قَوْله «شروطهم»

Kasir ibn Abdulloh ibn Amr ibn Avf al-Muzaniy (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Musulmonlar oʻrtasida sulh joizdir, magar halolni harom yoki haromni halol qiladigan sulh boʻlsa (joiz emas). Musulmonlar oʻz shartlariga (rioya qilurlar), magar halolni harom yoki haromni halol qiladigan shart boʻlsa (bundan mustasno)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Касир ибн Абдуллоҳ ибн Амр ибн Авф ал-Музаний (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонлар ўртасида сулҳ жоиздир, магар ҳалолни ҳаром ёки ҳаромни ҳалол қиладиган сулҳ бўлса (жоиз эмас). Мусулмонлар ўз шартларига (риоя қилурлар), магар ҳалолни ҳаром ёки ҳаромни ҳалол қиладиган шарт бўлса (бундан мустасно)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

عَن سُوَيْد بن قيس قَالَ: جَلَبْتُ أَنَا وَمَخَرَفَةُ الْعَبْدِيُّ بَزًّا مِنْ هَجَرٍ فَأَتَيْنَا بِهِ مَكَّةَ فَجَاءَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَمْشِي فَسَاوَمَنَا بِسَرَاوِيلَ فَبِعْنَاهُ وَثمّ رجل يزن بِالْأَجْرِ فَقَالَ لَهُ رَسُول الله: «زِنْ وَأَرْجِحْ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَالدَّارِمِيُّ وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ

Suvayd ibn Qays (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men va Maxrama al-Abdiy Hajardan mato (kiyim-kechak) olib kelib, uni Makkaga keltirdik. Rasululloh ﷺ piyoda yurib oldimizga keldilar va biz bilan ishton (savdosi) ustida narx tortishib, biz uni sotdik. Oʻsha yerda bir kishi haq evaziga (tarozida) tortib turgan edi. Rasululloh ﷺ unga: «Torting va biroz ortigʻi bilan torting», dedilar.Сувайд ибн Қайс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен ва Махрама ал-Абдий Ҳажардан мато (кийим-кечак) олиб келиб, уни Маккага келтирдик. Расулуллоҳ ﷺ пиёда юриб олдимизга келдилар ва биз билан иштон (савдоси) устида нарх тортишиб, биз уни сотдик. Ўша ерда бир киши ҳақ эвазига (тарозида) тортиб турган эди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Тортинг ва бироз ортиғи билан тортинг», дедилар.

وَعَنْ جَابِرٍ قَالَ: كَانَ لِي عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ دَيْنٌ فَقَضَانِي وَزَادَنِي. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ ning zimmalarida menga (berishi lozim boʻlgan) qarz bor edi. U zot menga (qarzni) toʻladilar va (ustiga) ziyoda ham qildilar. Men u zotning huzurlariga masjidga kirdim. Shunda u zot menga: ‹Ikki rakat namoz oʻqi›, dedilar».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ нинг зиммаларида менга (бериши лозим бўлган) қарз бор эди. У зот менга (қарзни) тўладилар ва (устига) зиёда ҳам қилдилар. Мен у зотнинг ҳузурларига масжидга кирдим. Шунда у зот менга: ‹Икки ракат намоз ўқи›, дедилар».

وَعَن عبد الله بن أبي ربيعَة قَالَ: اسْتَقْرَضَ مِنِّي النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَرْبَعِينَ أَلْفًا فَجَاءَهُ مَالٌ فَدَفَعَهُ إِلَيَّ وَقَالَ: «بَارَكَ اللَّهُ تَعَالَى فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ إِنَّمَا جَزَاءُ السَّلَفِ الْحَمْدُ وَالْأَدَاءُ» . رَوَاهُ النَّسَائِيُّ

Abdulloh ibn Abu Rabia (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ mendan qirq ming qarz oldilar. Soʻng u zotga mol keldi va uni menga qaytarib berib: «Alloh senga ahlingda va molingda barakot bersin; qarz berishning mukofoti hamd (aytilishi) va (qarzning) qaytarilishidir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Абу Рабиа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ мендан қирқ минг қарз олдилар. Сўнг у зотга мол келди ва уни менга қайтариб бериб: «Аллоҳ сенга аҳлингда ва молингда баракот берсин; қарз беришнинг мукофоти ҳамд (айтилиши) ва (қарзнинг) қайтарилишидир», дедилар.

وَعَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى رَجُلٍ حَقٌّ فَمَنْ أَخَّرَهُ كَانَ لَهُ بِكُلِّ يَوْمٍ صَدَقَةٌ» . رَوَاهُ أَحْمد

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimning bir kishi zimmasida haqi boʻlsa-yu, uni (qarzdorga) muhlat berib kechiktirsa, unga har kun uchun bir sadaqa (savobi) yoziladi», dedilar. Ahmad rivoyat qilgan.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг бир киши зиммасида ҳақи бўлса-ю, уни (қарздорга) муҳлат бериб кечиктирса, унга ҳар кун учун бир садақа (савоби) ёзилади», дедилар. Аҳмад ривоят қилган.

وَعَن سعد بن الأطول قَالَ: مَاتَ أَخِي وَتَرَكَ ثَلَاثَمِائَةِ دِينَارٍ وَتَرَكَ وَلَدًا صِغَارًا فَأَرَدْتُ أَنْ أُنْفِقَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِن أخلك مَحْبُوسٌ بِدَيْنِهِ فَاقْضِ عَنْهُ» . قَالَ: فَذَهَبْتُ فَقَضَيْتُ عَنهُ وَلم تبْق إِلَّا امْرَأَةٌ تَدَّعِي دِينَارَيْنِ وَلَيْسَتْ لَهَا بَيِّنَةٌ قَالَ: «أعْطهَا فَإِنَّهَا صَدَقَة» . رَوَاهُ أَحْمد

Saʼd ibn al-Atval (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Akam vafot etib, uch yuz dinor va yosh bolalar qoldirdi. Men (bu molni) ularga sarflashni istadim. Shunda Rasululloh ﷺ menga: «Akang oʻz qarzi bilan mahbus (bogʻlangan)dir, uning nomidan qarzini ado et», dedilar. Men borib, uning nomidan ado etdim. Faqat ikki dinor daʼvo qilayotgan, biroq dalili (guvohi) boʻlmagan bir ayolgina qoldi. U zot: «Unga ber, chunki u rostgoʻydir», dedilar. Ahmad rivoyat qilgan.Саъд ибн ал-Атвал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Акам вафот этиб, уч юз динор ва ёш болалар қолдирди. Мен (бу молни) уларга сарфлашни истадим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ менга: «Аканг ўз қарзи билан маҳбус (боғланган)дир, унинг номидан қарзини адо эт», дедилар. Мен бориб, унинг номидан адо этдим. Фақат икки динор даъво қилаётган, бироқ далили (гувоҳи) бўлмаган бир аёлгина қолди. У зот: «Унга бер, чунки у ростгўйдир», дедилар. Аҳмад ривоят қилган.

وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ قَالَ: كُنَّا جُلُوسًا بِفِنَاءِ الْمَسْجِدِ حَيْثُ يُوضَعُ الْجَنَائِز وَرَسُول الله جَالِسٌ بَيْنَ ظَهْرَيْنَا فَرَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَصَره قبل السَّمَاء فَنظر ثُمَّ طَأْطَأَ بَصَرَهُ وَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى جَبْهَتِهِ قَالَ: «سُبْحَانَ الله سُبْحَانَ الله مَا نَزَلَ مِنَ التَّشْدِيدِ؟» قَالَ: فَسَكَتْنَا يَوْمَنَا وَلَيْلَتَنَا فَلَمْ نَرَ إِلَّا خَيْرًا حَتَّى أَصْبَحْنَا قَالَ مُحَمَّدٌ: فَسَأَلْتُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: مَا التَّشْدِيدُ الَّذِي نَزَلَ؟ قَالَ: «فِي الدَّيْنِ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ رَجُلًا قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ عَاشَ ثُمَّ قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ عَاشَ ثُمَّ قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ عَاشَ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ مَا دَخَلَ الْجَنَّةَ حَتَّى يُقْضَى دَيْنُهُ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ وَفِي شَرْحِ السُّنَّةِ نَحْوَهُ

Muhammad ibn Abdulloh ibn Jahsh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz masjidning hovlisida, janozalar qoʻyiladigan joyda oʻtirgan edik, Rasululloh ﷺ ham oramizda oʻtirgan edilar. Rasululloh ﷺ koʻzlarini osmonga koʻtarib qaradilar, soʻng koʻzlarini past qilib, qoʻllarini peshonalariga qoʻydilar-da: «Subhanalloh, subhanalloh! Qanday shiddat (ogʻir hukm) nozil boʻldi!», dedilar. Biz oʻsha kunimiz va kechamiz jim turdik, tong otguncha yaxshilikdan boshqa narsani koʻrmadik. Muhammad aytadi: Men Rasululloh ﷺdan: nozil boʻlgan bu shiddat nima edi? deb soʻradim. U zot: «U qarz haqidadir. Muhammadning joni Uning qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar bir kishi Alloh yoʻlida oʻldirilsa, soʻng tirilsa, yana Alloh yoʻlida oʻldirilsa, soʻng tirilsa, yana Alloh yoʻlida oʻldirilsa, soʻng tirilsa, ustida esa qarz boʻlsa, qarzi ado etilmaguncha jannatga kirmaydi», dedilar. Ahmad rivoyat qilgan, Sharh as-sunnada ham shunga oʻxshash keltirilgan.Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Жаҳш (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз масжиднинг ҳовлисида, жанозалар қўйиладиган жойда ўтирган эдик, Расулуллоҳ ﷺ ҳам орамизда ўтирган эдилар. Расулуллоҳ ﷺ кўзларини осмонга кўтариб қарадилар, сўнг кўзларини паст қилиб, қўлларини пешоналарига қўйдилар-да: «Субҳаналлоҳ, субҳаналлоҳ! Қандай шиддат (оғир ҳукм) нозил бўлди!», дедилар. Биз ўша кунимиз ва кечамиз жим турдик, тонг отгунча яхшиликдан бошқа нарсани кўрмадик. Муҳаммад айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺдан: нозил бўлган бу шиддат нима эди? деб сўрадим. У зот: «У қарз ҳақидадир. Муҳаммаднинг жони Унинг қўлида бўлган Зотга қасамки, агар бир киши Аллоҳ йўлида ўлдирилса, сўнг тирилса, яна Аллоҳ йўлида ўлдирилса, сўнг тирилса, яна Аллоҳ йўлида ўлдирилса, сўнг тирилса, устида эса қарз бўлса, қарзи адо этилмагунча жаннатга кирмайди», дедилар. Аҳмад ривоят қилган, Шарҳ ас-суннада ҳам шунга ўхшаш келтирилган.

عَن زهرَة بن معبد: أَنَّهُ كَانَ يَخْرُجُ بِهِ جَدُّهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هِشَامٍ إِلَى السُّوقِ فَيَشْتَرِيَ الطَّعَامَ فَيَلْقَاهُ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ الزُّبَيْرِ فَيَقُولَانِ لَهُ: أَشْرِكْنَا فَإِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ دَعَا لَكَ بِالْبَرَكَةِ فَيُشْرِكُهُمْ فَرُبَّمَا أَصَابَ الرَّاحِلَةَ كَمَا هِيَ فَيَبْعَثُ بِهَا إِلَى الْمَنْزِلِ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هِشَامٍ ذَهَبَتْ بِهِ أُمُّهُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَمَسَحَ رَأسه ودعا لَهُ بِالْبركَةِ. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abdulloh ibn Hishom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uning onasi Zaynab bint Humayd uni Paygʻambar ﷺ ning oldiga olib borib: «Yo Rasululloh, undan bayʼat oling», — dedi. Lekin u zot: «U bayʼat (berish) uchun hali juda yosh», — dedilar va oʻz qoʻlini uning (Abdullohning) boshiga surdi hamda unga Allohdan barakat soʻrab duo qildi. Zuhra ibn Maʼbad (rivoyat qildi): U (Zuhra) — oʻz bobosi Abdulloh ibn Hishom bilan — taom sotib olish uchun bozorga borar edi. Ibn Umar va Ibn Zubayr uni uchratib, unga: «Bizga sherik boʻl — chunki Paygʻambar ﷺ senga barakat soʻrab duo qilgan», — der edi. Bas, u ularga sherik boʻlar va koʻpincha bir tuya yuki (foyda) yutib, uni uyiga joʻnatar edi.Абдуллоҳ ибн Ҳишом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Унинг онаси Зайнаб бинт Ҳумайд уни Пайғамбар ﷺ нинг олдига олиб бориб: «Ё Расулуллоҳ, ундан байъат олинг», — деди. Лекин у зот: «У байъат (бериш) учун ҳали жуда ёш», — дедилар ва ўз қўлини унинг (Абдуллоҳнинг) бошига сурди ҳамда унга Аллоҳдан баракат сўраб дуо қилди. Зуҳра ибн Маъбад (ривоят қилди): У (Зуҳра) — ўз бобоси Абдуллоҳ ибн Ҳишом билан — таом сотиб олиш учун бозорга борар эди. Ибн Умар ва Ибн Зубайр уни учратиб, унга: «Бизга шерик бўл — чунки Пайғамбар ﷺ сенга баракат сўраб дуо қилган», — дер эди. Бас, у уларга шерик бўлар ва кўпинча бир туя юки (фойда) ютиб, уни уйига жўнатар эди.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَتِ الْأَنْصَارُ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: اقْسِمْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ إِخْوَاننَا النخيل قَالَ: «لَا تكفوننا المؤونة وَنَشْرَكْكُمْ فِي الثَّمَرَةِ» . قَالُوا: سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ansorlar Paygʻambar ﷺ ga: «Xurmo daraxtlarimizni biz bilan muhojir birodarlarimiz orasida taqsimla», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Yoʻq», — dedilar. Ansorlar muhojirlarga: «Sizlar (bizning bogʻlarimizda) ishlanglar va biz mevani sizlar bilan boʻlishamiz», — dedi. Muhojirlar: «Eshitdik va itoat qildik», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ансорлар Пайғамбар ﷺ га: «Хурмо дарахтларимизни биз билан муҳожир биродарларимиз орасида тақсимла», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Йўқ», — дедилар. Ансорлар муҳожирларга: «Сизлар (бизнинг боғларимизда) ишланглар ва биз мевани сизлар билан бўлишамиз», — деди. Муҳожирлар: «Эшитдик ва итоат қилдик», — деди.

وَعَن عُرْوَة بن أبي الْجَعْد الْبَارِقي: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَعْطَاهُ دِينَارًا لِيَشْتَرِيَ بِهِ شَاةً فَاشْتَرَى لَهُ شَاتين فَبَاعَ إِحْدَاهمَا بِدِينَار وَأَتَاهُ بِشَاة ودينار فَدَعَا لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَيْعِهِ بِالْبَرَكَةِ فَكَانَ لَوِ اشْتَرَى تُرَابا لربح فِيهِ. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Urva ibn Abul Jaʼd al-Boriqiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ unga oʻzlari uchun bir qoʻy sotib olsin deb bir dinor berdilar. U (Urva) ikkita qoʻy sotib oldi, soʻng ularning birini bir dinorga sotdi va u zotga bir qoʻy hamda bir dinor keltirdi. Shunda Rasululloh ﷺ uning savdosiga baraka tilab, unga duo qildilar. Endi u shunday (barakali) boʻlib qoldiki, agar tuproq sotib olganda ham, undan foyda koʻrar edi. Buxoriy rivoyat qilgan.Урва ибн Абул Жаъд ал-Бориқий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ унга ўзлари учун бир қўй сотиб олсин деб бир динор бердилар. У (Урва) иккита қўй сотиб олди, сўнг уларнинг бирини бир динорга сотди ва у зотга бир қўй ҳамда бир динор келтирди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг савдосига барака тилаб, унга дуо қилдилар. Энди у шундай (баракали) бўлиб қолдики, агар тупроқ сотиб олганда ҳам, ундан фойда кўрар эди. Бухорий ривоят қилган.

عَن أبي هُرَيْرَة رَفَعَهُ قَالَ: " إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَقُولُ: أَنا ثَالِث الشَّرِيكَيْنِ مَا لم يخن صَاحِبَهُ فَإِذَا خَانَهُ خَرَجْتُ مِنْ بَيْنِهِمَا ". رَوَاهُ أَبُو دَاوُد وَزَاد رزين: «وَجَاء الشَّيْطَان»

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ (marfuʼ shaklda): «Alloh azza va jalla shunday deydi: ‹Ikki sherik biri ikkinchisiga xiyonat qilmaguncha, Men ularning uchinchisiman. Qachon biri sherigiga xiyonat qilsa, Men ularning orasidan chiqib ketaman›», dedilar. Abu Dovud rivoyat qilgan. Razin: «Va shayton keladi», deb ziyoda qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ (марфуъ шаклда): «Аллоҳ азза ва жалла шундай дейди: ‹Икки шерик бири иккинчисига хиёнат қилмагунча, Мен уларнинг учинчисиман. Қачон бири шеригига хиёнат қилса, Мен уларнинг орасидан чиқиб кетаман›», дедилар. Абу Довуд ривоят қилган. Разин: «Ва шайтон келади», деб зиёда қилди.

وَعَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «أَدِّ الْأَمَانَةَ إِلَى مَنِ ائْتَمَنَكَ وَلَا تَخُنْ مَنْ خَانَكَ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالدَّارِمِيُّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Senga omonat qoʻygan (ishongan) kishiga omonatni ado et, senga xiyonat qilgan kishiga esa xiyonat qilma», dedilar. Termiziy, Abu Dovud va Dorimiy rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Сенга омонат қўйган (ишонган) кишига омонатни адо эт, сенга хиёнат қилган кишига эса хиёнат қилма», дедилар. Термизий, Абу Довуд ва Доримий ривоят қилган.

وَعَنْ جَابِرٍ قَالَ: أَرَدْتُ الْخُرُوجَ إِلَى خَيْبَرَ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ وَقُلْتُ: إِنِّي أَرَدْتُ الْخُرُوجَ إِلَى خَيْبَرَ فَقَالَ: «إِذَا أَتَيْتَ وَكِيلِي فَخُذْ مِنْهُ خَمْسَةَ عَشَرَ وَسْقًا فَإِنِ ابْتَغَى مِنْكَ آيَةً فَضَعْ يدك على ترقوته» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi: Men Xaybarga chiqmoqchi boʻldim. Shunda Rasululloh ﷺ huzurlariga keldim va u zotga salom berib: «Men Xaybarga chiqmoqchiman», dedim. U zot ﷺ: «Vakilim huzuriga borsang, undan oʻn besh vasq (xurmo) olgin. Agar u sendan biror belgi (dalil) soʻrasa, qoʻlingni uning oʻmrov suyagiga qoʻygin», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен Хайбарга чиқмоқчи бўлдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдим ва у зотга салом бериб: «Мен Хайбарга чиқмоқчиман», дедим. У зот ﷺ: «Вакилим ҳузурига борсанг, ундан ўн беш васқ (хурмо) олгин. Агар у сендан бирор белги (далил) сўраса, қўлингни унинг ўмров суягига қўйгин», дедилар.

عَن صُهَيْبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " ثَلَاثٌ فِيهِنَّ الْبَرَكَةُ: الْبَيْعُ إِلَى أَجَلٍ والمقارضة واخلاط الْبُرِّ بِالشَّعِيرِ لِلْبَيْتِ لَا لِلْبَيْعِ ". رَوَاهُ ابْنُ مَاجَه

Suhayb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch narsada baraka bor: muddatli (nasiyaga) savdo, muqorada (foydani boʻlishib qilinadigan sheriklik) va bugʻdoyni arpa bilan aralashtirish — sotish uchun emas, uy uchun», dedilar.Суҳайб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч нарсада барака бор: муддатли (насияга) савдо, муқорада (фойдани бўлишиб қилинадиган шериклик) ва буғдойни арпа билан аралаштириш — сотиш учун эмас, уй учун», дедилар.

وَعَن حَكِيم بن حزَام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعَثَ مَعَهُ بِدِينَارٍ لِيَشْتَرِيَ لَهُ بِهِ أُضْحِيَّةً فَاشْتَرَى كَبْشًا بِدِينَارٍ وَبَاعَهُ بِدِينَارَيْنِ فَرَجَعَ فَاشْتَرَى أُضْحِيَّةً بِدِينَارٍ فَجَاءَ بِهَا وَبِالدِّينَارِ الَّذِي اسْتَفْضَلَ من الْأُخْرَى فَتصدق رَسُول الله صلى بِالدِّينَارِ فَدَعَا لَهُ أَنْ يُبَارَكَ لَهُ فِي تِجَارَته. رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ u bilan birga, oʻzlari uchun qurbonlik hayvoni sotib olish uchun bir dinor yubordilar. U bir dinorga (qoʻy) sotib oldi va uni ikki dinorga sotdi, soʻng qaytib u zot uchun bir dinorga qurbonlik hayvoni sotib oldi va (ortgan) bir dinorni Paygʻambar ﷺga olib keldi. Bas, Paygʻambar ﷺ uni sadaqa qildilar va uning savdosiga baraka berilishini soʻrab unga duo qildilar.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ у билан бирга, ўзлари учун қурбонлик ҳайвони сотиб олиш учун бир динор юбордилар. У бир динорга (қўй) сотиб олди ва уни икки динорга сотди, сўнг қайтиб у зот учун бир динорга қурбонлик ҳайвони сотиб олди ва (ортган) бир динорни Пайғамбар ﷺга олиб келди. Бас, Пайғамбар ﷺ уни садақа қилдилар ва унинг савдосига барака берилишини сўраб унга дуо қилдилар.

عَن سعيد بْنِ زَيْدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ أَخَذَ شِبْرًا مِنَ الْأَرْضِ ظُلْمًا فَإِنَّهُ يُطَوَّقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ سبع أَرضين»

Said ibn Zayd ibn Amr ibn Nufayl (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Arvo uni — u (Saidni) oʻzining bir haqqidan mahrum qildi, deb daʼvo qilib — Marvon huzurida sudga berdi. Shunda Said: «Men uni qanday qilib oʻz haqqidan mahrum qilaman? Men guvohlik beramanki, Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitganman: ‹Kim bir qarich yerni nohaq egallasa, uning boʻyni Qiyomat kuni yetti yer (qatlami)gacha (oʻsha yer bilan) oʻraladi›», — dedi.Саид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайл (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Арво уни — у (Саидни) ўзининг бир ҳаққидан маҳрум қилди, деб даъво қилиб — Марвон ҳузурида судга берди. Шунда Саид: «Мен уни қандай қилиб ўз ҳаққидан маҳрум қиламан? Мен гувоҳлик бераманки, Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитганман: ‹Ким бир қарич ерни ноҳақ эгалласа, унинг бўйни Қиёмат куни етти ер (қатлами)гача (ўша ер билан) ўралади›», — деди.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا يَحْلُبَنَّ أَحَدٌ مَاشِيَةَ امْرِئٍ بِغَيْرِ إِذْنِهِ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يُؤْتى مشْربَته فتكسر خزانته فَينْتَقل طَعَامُهُ وَإِنَّمَا يَخْزُنُ لَهُمْ ضُرُوعُ مَوَاشِيهِمْ أَطَعِمَاتِهِمْ» . رَوَاهُ مُسلم

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Hayvon — egasining ruxsatisiz — sogʻilmasligi (kerak). Birortangiz — kimdir uning omboriga kelib, idishini sindirib, taomini olib ketishini — yoqtirar(midi)? Hayvonlarning yelinlari — egalarining omborlari(dir): ularning oziq-ovqati oʻshanda saqlanadi; bas, hech kim — egasining ruxsatisiz — birovning hayvonlarini sogʻmasin», — dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ҳайвон — эгасининг рухсатисиз — соғилмаслиги (керак). Бирортангиз — кимдир унинг омборига келиб, идишини синдириб, таомини олиб кетишини — ёқтирар(миди)? Ҳайвонларнинг елинлари — эгаларининг омборлари(дир): уларнинг озиқ-овқати ўшанда сақланади; бас, ҳеч ким — эгасининг рухсатисиз — бировнинг ҳайвонларини соғмасин», — дедилар.

وَعَنْ أَنَسٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَ بَعْضِ نِسَائِهِ فَأَرْسَلَتْ إِحْدَى أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ بِصَحْفَةٍ فِيهَا طَعَامٌ فَضَرَبَتِ الَّتِي النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَيْتِهَا يَدَ الْخَادِمِ فَسَقَطَتِ الصَّحْفَةُ فَانْفَلَقَتْ فَجَمَعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِلَقَ الصَّحْفَةِ ثُمَّ جَعَلَ يَجْمَعُ فِيهَا الطَّعَامَ الَّذِي كَانَ فِي الصَّحْفَةِ وَيَقُولُ: «غَارَتْ أُمُّكُمْ» ثُمَّ حَبَسَ الْخَادِمَ حَتَّى أُتِيَ بِصَحْفَةٍ مِنْ عِنْدِ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتُهَا فَدَفَعَ الصَّحْفَةَ الصَّحِيحَةَ إِلَى الَّتِي كُسِرَتْ صَحْفَتُهَا وَأَمْسَكَ الْمَكْسُورَةَ فِي بَيْتِ الَّتِي كَسَرَتْ. رَوَاهُ البُخَارِيّ

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ oʻ z zavjalaridan birining huzurida edilar; moʻminlar onalaridan biri — ichida taom boʻ lgan bir likob (tovoq) yubordi. Paygʻambar ﷺ uyida boʻ lgan (oʻ sha) ayol xizmatkorning qoʻ liga urdi; likob tushib, ikki boʻ lacka boʻ ldi (sindi). Paygʻambar ﷺ likobning siniq (parcha)larini yigʻ dilar, soʻng likobda boʻ lgan taomni unga yigʻ a boshladilar va: «Onangiz rashk (gʻ ayrat) qildi», der edilar. Soʻng xizmatkorni (kutib) toʻ xtatdilar — to u zot uyida boʻ lgan (oʻ sha) ayolning oldidan bir likob keltirilguncha; (soʻng) sogʻ likobni — likobi singan (ayol)ga berdilar, va singan (likob)ni — uni singan (oʻ sha) ayolning uyida (qoldirib) olib qoldilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ ў з завжаларидан бирининг ҳузурида эдилар; мўминлар оналаридан бири — ичида таом бў лган бир ликоб (товоқ) юборди. Пайғамбар ﷺ уйида бў лган (ў ша) аёл хизматкорнинг қў лига урди; ликоб тушиб, икки бў ласка бў лди (синди). Пайғамбар ﷺ ликобнинг синиқ (парча)ларини йиғ дилар, сўнг ликобда бў лган таомни унга йиғ а бошладилар ва: «Онангиз рашк (ғ айрат) қилди», дер эдилар. Сўнг хизматкорни (кутиб) тў хтатдилар — то у зот уйида бў лган (ў ша) аёлнинг олдидан бир ликоб келтирилгунча; (сўнг) соғ ликобни — ликоби синган (аёл)га бердилар, ва синган (ликоб)ни — уни синган (ў ша) аёлнинг уйида (қолдириб) олиб қолдилар.

وَعَن عبد الله بن يزِيد عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: أَنَّهُ نهى عَن النهبة والمثلة. رَوَاهُ البُخَارِيّ

(Abdulloh ibn Yazid (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot nuhba (talon-taroj) va musla (aʼzo kesish)dan qaytardilar.(Абдуллоҳ ибн Язид (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот нуҳба (талон-тарож) ва мусла (аъзо кесиш)дан қайтардилар.

وَعَنْ جَابِرٍ قَالَ: انْكَسَفَتِ الشَّمْسُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَ مَاتَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِالنَّاسِ سِتَّ رَكَعَاتٍ بِأَرْبَعِ سَجَدَاتٍ فَانْصَرَفَ وَقَدْ آضَتِ الشَّمْسُ وَقَالَ: " مَا مِنْ شَيْءٍ تُوعَدُونَهُ إِلَّا قَدْ رَأَيْتُهُ فِي صَلَاتِي هَذِهِ لَقَدْ جِيءَ بِالنَّارِ وَذَلِكَ حِينَ رَأَيْتُمُونِي تَأَخَّرْتُ مَخَافَةَ أَنْ يُصِيبَنِي مِنْ لَفْحِهَا وَحَتَّى رَأَيْتُ فِيهَا صَاحِبَ الْمِحْجَنِ يَجُرُّ قُصْبَهُ فِي النَّارِ وَكَانَ يسرق الْحَاج بمحجته فَإِن فطن لَهُ قَالَ: إِنَّمَا تعلق بمحجتي وَإِنْ غُفِلَ عَنْهُ ذَهَبَ بِهِ وَحَتَّى رَأَيْتُ فِيهَا صَاحِبَةَ الْهِرَّةِ الَّتِي رَبَطَتْهَا فَلَمْ تُطْعِمْهَا وَلَمْ تَدَعْهَا تَأْكُلُ مِنْ خَشَاشِ الْأَرْضِ حَتَّى مَاتَتْ جُوعًا ثُمَّ جِيءَ بِالْجَنَّةِ وَذَلِكَ حِينَ رَأَيْتُمُونِي تَقَدَّمْتُ حَتَّى قُمْتُ فِي مَقَامِي وَلَقَدْ مَدَدْتُ يَدِي وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أَتَنَاوَلَ مِنْ ثَمَرَتِهَا لِتَنْظُرُوا إِلَيْهِ ثُمَّ بَدَا لِي أَنْ لَا أفعل ". رَوَاهُ مُسلم

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonida, Rasululloh ﷺ ning oʻgʻli Ibrohim vafot etgan kuni quyosh tutildi. Shunda odamlar: «U faqat Ibrohimning vafoti tufayli tutildi», dedilar. Nabiy ﷺ oʻrinlaridan turib, odamlarga toʻrt sajda bilan olti rukuʼlik namoz oʻqib berdilar: avval boshlab, takbir aytdilar, soʻng (Qurʼon) oʻqidilar va qiroatni uzun qildilar; soʻng qiyomda turgan vaqtiga yaqin (uzunlikda) rukuʼ qildilar; soʻng boshlarini rukuʼdan koʻtarib, birinchi qiroatdan kamroq qiroat qildilar; soʻng qiyomda turgan vaqtiga yaqin (uzunlikda) rukuʼ qildilar; soʻng boshlarini rukuʼdan koʻtarib, ikkinchi qiroatdan kamroq qiroat qildilar; soʻng qiyomda turgan vaqtiga yaqin (uzunlikda) rukuʼ qildilar; soʻng boshlarini rukuʼdan koʻtardilar; soʻng sajdaga engashib, ikki sajda qildilar; soʻng turib, yana shunday uchta rukuʼ qildilar — ulardan har bir rakaat oldingisidan keyingisi kaltaroq boʻlmagani holda, har biri keyingisidan uzunroq edi, va rukuʼlari sajdalariga yaqin (uzunlikda) edi. Soʻng (u zot) orqaga chekindilar, orqalaridagi saflar ham orqaga chekindi, hatto biz oxiriga yetdik. Soʻng (u zot) oldinga yurdilar, odamlar ham u zot bilan birga oldinga yurdilar, hatto oʻz oʻrinlarida turdilar. Tugatish vaqti kelganda namozdan chiqdilar, quyosh esa qaytib (yorishib) boʻlgan edi. Soʻng (u zot): «Ey odamlar! Quyosh va oy Allohning oyatlaridan ikki oyatdir, va albatta ular odamlardan birovning oʻlimi tufayli tutilmaydi; bas, qachon shulardan birortasini koʻrsangiz, ochilguncha (kusuf koʻtarilguncha) namoz oʻqinglar. Sizlarga vaʼda qilingan narsalardan biror narsa yoʻqki, men uni shu namozimda koʻrgan boʻlmasam. Darhaqiqat, doʻzax keltirildi, va u sizlar meni orqaga chekinganimni koʻrgan vaqtingiz edi — uning lovullashidan menga (zarar) yetishidan qoʻrqib (chekindim). Va men unda egri tayoq sohibini koʻrdimki, ichaklarini doʻzaxda sudrar edi; u oʻzining egri tayogʻi bilan hojilarning (narsalarini) oʻgʻirlar edi: agar uni payqab qolishsa, ‹u faqat egri tayogʻimga ilashib qoldi›, der, agar undan gʻofil boʻlsalar, uni olib ketar edi. Va men unda mushuk egasi (ayol)ni ham koʻrdimki, u (mushukni) bogʻlab qoʻyib, na uni boqdi, na uni yerning hasharotlaridan yesin deb qoʻyib yubordi, hatto u (mushuk) ochlikdan oʻldi. Soʻng jannat keltirildi, va u sizlar meni oldinga yurib oʻz oʻrnimda turganimni koʻrgan vaqtingiz edi. Men qoʻlimni choʻzdim — sizlar koʻrishingiz uchun uning mevasidan olmoqchi edim — soʻng buni qilmaslik menga maʼqul boʻldi. Bas, sizlarga vaʼda qilingan narsalardan biror narsa yoʻqki, men uni shu namozimda koʻrgan boʻlmasam», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонида, Расулуллоҳ ﷺ нинг ўғли Иброҳим вафот этган куни қуёш тутилди. Шунда одамлар: «У фақат Иброҳимнинг вафоти туфайли тутилди», дедилар. Набий ﷺ ўринларидан туриб, одамларга тўрт сажда билан олти рукуълик намоз ўқиб бердилар: аввал бошлаб, такбир айтдилар, сўнг (Қуръон) ўқидилар ва қироатни узун қилдилар; сўнг қиёмда турган вақтига яқин (узунликда) рукуъ қилдилар; сўнг бошларини рукуъдан кўтариб, биринчи қироатдан камроқ қироат қилдилар; сўнг қиёмда турган вақтига яқин (узунликда) рукуъ қилдилар; сўнг бошларини рукуъдан кўтариб, иккинчи қироатдан камроқ қироат қилдилар; сўнг қиёмда турган вақтига яқин (узунликда) рукуъ қилдилар; сўнг бошларини рукуъдан кўтардилар; сўнг саждага энгашиб, икки сажда қилдилар; сўнг туриб, яна шундай учта рукуъ қилдилар — улардан ҳар бир ракаат олдингисидан кейингиси калтароқ бўлмагани ҳолда, ҳар бири кейингисидан узунроқ эди, ва рукуълари саждаларига яқин (узунликда) эди. Сўнг (у зот) орқага чекиндилар, орқаларидаги сафлар ҳам орқага чекинди, ҳатто биз охирига етдик. Сўнг (у зот) олдинга юрдилар, одамлар ҳам у зот билан бирга олдинга юрдилар, ҳатто ўз ўринларида турдилар. Тугатиш вақти келганда намоздан чиқдилар, қуёш эса қайтиб (ёришиб) бўлган эди. Сўнг (у зот): «Эй одамлар! Қуёш ва ой Аллоҳнинг оятларидан икки оятдир, ва албатта улар одамлардан бировнинг ўлими туфайли тутилмайди; бас, қачон шулардан бирортасини кўрсангиз, очилгунча (кусуф кўтарилгунча) намоз ўқинглар. Сизларга ваъда қилинган нарсалардан бирор нарса йўқки, мен уни шу намозимда кўрган бўлмасам. Дарҳақиқат, дўзах келтирилди, ва у сизлар мени орқага чекинганимни кўрган вақтингиз эди — унинг ловуллашидан менга (зарар) етишидан қўрқиб (чекиндим). Ва мен унда эгри таёқ соҳибини кўрдимки, ичакларини дўзахда судрар эди; у ўзининг эгри таёғи билан ҳожиларнинг (нарсаларини) ўғирлар эди: агар уни пайқаб қолишса, ‹у фақат эгри таёғимга илашиб қолди›, дер, агар ундан ғофил бўлсалар, уни олиб кетар эди. Ва мен унда мушук эгаси (аёл)ни ҳам кўрдимки, у (мушукни) боғлаб қўйиб, на уни боқди, на уни ернинг ҳашаротларидан есин деб қўйиб юборди, ҳатто у (мушук) очликдан ўлди. Сўнг жаннат келтирилди, ва у сизлар мени олдинга юриб ўз ўрнимда турганимни кўрган вақтингиз эди. Мен қўлимни чўздим — сизлар кўришингиз учун унинг мевасидан олмоқчи эдим — сўнг буни қилмаслик менга маъқул бўлди. Бас, сизларга ваъда қилинган нарсалардан бирор нарса йўқки, мен уни шу намозимда кўрган бўлмасам», дедилар.

وَعَن قَتَادَة قَالَ: سَمِعْتُ أَنَسًا يَقُولُ: كَانَ فَزَعٌ بِالْمَدِينَةِ فَاسْتَعَارَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَرَسًا مِنْ أَبِي طَلْحَةَ يُقَالُ لَهُ: الْمَنْدُوبُ فَرَكِبَ فَلَمَّا رَجَعَ قَالَ: «مَا رَأَيْنَا مِنْ شَيْءٍ وَإِن وَجَدْنَاهُ لبحرا»

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Madina ahli (dushman hujumidan) qoʻrqdi; shuning uchun Paygʻambar ﷺ Abu Talhadan — Mandub degan — bir otni oriyat (qarzga) oldi va unga mindi. U zot qaytganda: «Biz (qoʻrqadigan) hech narsani koʻrmadik, lekin bu ot juda tez (chopar) ekan (xuddi dengiz suvidek tuganmas quvvatga ega)», — dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта Мадина аҳли (душман ҳужумидан) қўрқди; шунинг учун Пайғамбар ﷺ Абу Талҳадан — Мандуб деган — бир отни орият (қарзга) олди ва унга минди. У зот қайтганда: «Биз (қўрқадиган) ҳеч нарсани кўрмадик, лекин бу от жуда тез (чопар) экан (худди денгиз сувидек туганмас қувватга эга)», — дедилар.

عَن سعيد بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ: «من أحيى أَرْضًا مَيْتَةً فَهِيَ لَهُ وَلَيْسَ لِعِرْقٍ ظَالِمٍ حق» . رَوَاهُ أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَأَبُو دَاوُد وَرَوَاهُ مَالِكٌ عَنْ عُرْوَةَ مُرْسَلًا. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ

Said ibn Zayd (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim oʻlik (tashlandiq) yerni obod qilsa, u yer oʻshaniki boʻladi va zolim ildiz uchun hech qanday haq yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Baʼzilar buni Hishom ibn Urvadan, u otasidan, Nabiy ﷺdan mursal qilib ham rivoyat qilganlar. Baʼzi ahli ilm shu hadisga amal qilganlar, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir; ular: «Kishi sulton ruxsatisiz ham oʻlik yerni obod qilishi mumkin», dedilar. Baʼzilar esa: «Sulton ruxsatisiz uni obod qila olmaydi», dedilar. Birinchi soʻz esa sahihroqdir. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir, Kasirning bobosi Amr ibn Avf al-Muzaniy va Samuradan ham (rivoyatlar) bor.Саид ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким ўлик (ташландиқ) ерни обод қилса, у ер ўшаники бўлади ва золим илдиз учун ҳеч қандай ҳақ йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар буни Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, Набий ﷺдан мурсал қилиб ҳам ривоят қилганлар. Баъзи аҳли илм шу ҳадисга амал қилганлар, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар: «Киши султон рухсатисиз ҳам ўлик ерни обод қилиши мумкин», дедилар. Баъзилар эса: «Султон рухсатисиз уни обод қила олмайди», дедилар. Биринчи сўз эса саҳиҳроқдир. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир, Касирнинг бобоси Амр ибн Авф ал-Музаний ва Самурадан ҳам (ривоятлар) бор.

وَعَن أبي حرَّة الرقاشِي عَن عَمه قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم: «أَلا تَظْلِمُوا أَلَا لَا يَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ إِلَّا بِطِيبِ نَفْسٍ مِنْهُ» . رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَان وَالدَّارَقُطْنِيّ فِي الْمُجْتَبى

Abu Hurra ar-Raqoshiyning amakisi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Zulm qilmanglar! Ogoh boʻlinglar, kishining moli faqat oʻz koʻnglining roziligi bilangina (halol) boʻladi», dedilar. Bayhaqiy «Shuʼab al-iyman»da, Doraqutniy esa «al-Mujtabo»da rivoyat qilgan.Абу Ҳурра ар-Рақошийнинг амакиси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Зулм қилманглар! Огоҳ бўлинглар, кишининг моли фақат ўз кўнглининг розилиги билангина (ҳалол) бўлади», дедилар. Байҳақий «Шуъаб ал-ийман»да, Дорақутний эса «ал-Мужтабо»да ривоят қилган.

وَعَن عمرَان ابْن حُصَيْنٍ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ: «لَا جَلَبَ وَلَا جَنَبَ وَلَا شِغَارَ فِي الْإِسْلَامِ وَمَنِ انْتَهَبَ نُهْبَةً فَلَيْسَ مِنَّا» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Islomda jalab ham, janab ham, shigʻor ham yoʻq. Kim bir narsani talon-taroj qilib (zoʻrlik bilan) olsa, u bizdan emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Anas, Abu Rayhona, Ibn Umar, Jobir, Muoviya, Abu Hurayra va Voil ibn Hujrdan ham (hadis) rivoyat qilingan.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Исломда жалаб ҳам, жанаб ҳам, шиғор ҳам йўқ. Ким бир нарсани талон-тарож қилиб (зўрлик билан) олса, у биздан эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Анас, Абу Райҳона, Ибн Умар, Жобир, Муовия, Абу Ҳурайра ва Воил ибн Ҳужрдан ҳам (ҳадис) ривоят қилинган.

يزِيد عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لَا يَأْخُذُ أَحَدُكُمْ عَصَا أَخِيهِ لَاعِبًا جَادًّا فَمَنْ أَخَذَ عَصَا أَخِيهِ فَلْيَرُدَّهَا إِلَيْهِ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَرِوَايَتُهُ إِلَى قَوْله: «جادا»

Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Sizlardan biringiz hazillashib yoki jiddiy (chin niyat bilan) birodarining hassasini olmasin. Kimki birodarining hassasini olsa, uni unga qaytarib bersin», dedilar. Termiziy va Abu Dovud rivoyat qilgan.Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Сизлардан бирингиз ҳазиллашиб ёки жиддий (чин ният билан) биродарининг ҳассасини олмасин. Кимки биродарининг ҳассасини олса, уни унга қайтариб берсин», дедилар. Термизий ва Абу Довуд ривоят қилган.

وَعَن سَمُرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنْ وَجَدَ عَيْنَ مَالِهِ عِنْدَ رَجُلٍ فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ وَيَتَّبِعُ الْبَيِّعُ مَنْ بَاعَهُ» . رَوَاهُ أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim oʻz molining ayni oʻzini bir kishining qoʻlida topsa, u oʻsha molga (boshqalardan) haqliroqdir. Xaridor esa molni unga sotgan kishini taʼqib qilsin (undan haqini undirsin)», — dedilar.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ўз молининг айни ўзини бир кишининг қўлида топса, у ўша молга (бошқалардан) ҳақлироқдир. Харидор эса молни унга сотган кишини таъқиб қилсин (ундан ҳақини ундирсин)», — дедилар.

وَعَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «عَلَى الْيَدِ مَا أَخَذَتْ حَتَّى تُؤَدِّيَ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ وَأَبُو دَاوُد وَابْن مَاجَه

Samura (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Qoʻl olgan narsasini toki uni (egasiga) qaytarib bermaguncha, oʻsha narsaga javobgardir», dedilar. Soʻng Hasan (al-Basriy) buni unutib: «U (olgan kishi) sening ishonchli omonatdoringdir, unga zomin boʻlish (tovon) yoʻq», dedi.Самура (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қўл олган нарсасини токи уни (эгасига) қайтариб бермагунча, ўша нарсага жавобгардир», дедилар. Сўнг Ҳасан (ал-Басрий) буни унутиб: «У (олган киши) сенинг ишончли омонатдорингдир, унга зомин бўлиш (товон) йўқ», деди.

وَعَن حَرَامِ بْنِ سَعْدِ بْنِ مُحَيِّصَةَ: أَنَّ نَاقَةً لِلْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ دَخَلَتْ حَائِطًا فَأَفْسَدَتْ فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَن أَهْلِ الْحَوَائِطِ حِفْظَهَا بِالنَّهَارِ وَأَنَّ مَا أَفْسَدَتِ الْمَوَاشِي بِاللَّيْلِ ضَامِنٌ عَلَى أَهْلِهَا. رَوَاهُ مَالِكٌ وَأَبُو دَاوُد وَابْن مَاجَه

Al-Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uning bir tuyasi bir bogʻga kirib, (ekinni) buzib tashladi. Shunda Rasululloh ﷺ bogʻ egalari kunduzi uni saqlashlari, hayvonlar kechasi buzgan narsaga esa ularning egalari zomin boʻlishini hukm qildilar. Molik, Abu Dovud va Ibn Moja rivoyat qilgan.Ал-Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Унинг бир туяси бир боғга кириб, (экинни) бузиб ташлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ боғ эгалари кундузи уни сақлашлари, ҳайвонлар кечаси бузган нарсага эса уларнинг эгалари зомин бўлишини ҳукм қилдилар. Молик, Абу Довуд ва Ибн Можа ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «الرجل جَبَّار وَالنَّار جَبَّار» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «(Chorva hayvonining) oyogʻi (bilan yetkazgan zarari) behuda (zominsiz)dir, olov (zarari) ham behudadir», dedilar. Abu Dovud rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «(Чорва ҳайвонининг) оёғи (билан етказган зарари) беҳуда (зоминсиз)дир, олов (зарари) ҳам беҳудадир», дедилар. Абу Довуд ривоят қилган.

وَعَن الْحسن عَن سَمُرَة أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِذَا أَتَى أَحَدُكُمْ عَلَى مَاشِيَةٍ فَإِنْ كَانَ فِيهَا صَاحِبُهَا فَلْيَسْتَأْذِنْهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهَا فَلْيُصَوِّتْ ثَلَاثًا فَإِنْ أَجَابَهُ أَحَدٌ فَلْيَسْتَأْذِنْهُ وَإِنْ لَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ فَلْيَحْتَلِبْ وَلْيَشْرَبْ وَلَا يَحْمِلْ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Biringiz chorva (poda) oldiga kelsa, agar uning egasi (oldida) boʻlsa, undan ruxsat soʻrasin. Agar u ruxsat bersa, sogʻib ichsin, (lekin) olib ketmasin. Agar u yerda hech kim boʻlmasa, uch marta tovush bersin (chaqirsin). Agar kimdir javob bersa, undan ruxsat soʻrasin. Agar hech kim javob bermasa, sogʻib ichsin, (lekin) olib ketmasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Umar va Abu Saiddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Samura hadisi hasan gʻaribdir. Baʼzi ilm ahli nazdida amal shu (hadis) boʻyichadir, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Abu Iso aytdi: Ali ibn al-Madiniy: «Hasanning Samuradan eshitgani sahihdir», degan. Baʼzi hadis ahli esa Hasanning Samuradan qilgan rivoyati haqida gapirib: «U faqat Samuraning sahifasidan rivoyat qiladi (xolos)», deganlar.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Бирингиз чорва (пода) олдига келса, агар унинг эгаси (олдида) бўлса, ундан рухсат сўрасин. Агар у рухсат берса, соғиб ичсин, (лекин) олиб кетмасин. Агар у ерда ҳеч ким бўлмаса, уч марта товуш берсин (чақирсин). Агар кимдир жавоб берса, ундан рухсат сўрасин. Агар ҳеч ким жавоб бермаса, соғиб ичсин, (лекин) олиб кетмасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умар ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Самура ҳадиси ҳасан ғарибдир. Баъзи илм аҳли наздида амал шу (ҳадис) бўйичадир, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Абу Исо айтди: Али ибн ал-Мадиний: «Ҳасаннинг Самурадан эшитгани саҳиҳдир», деган. Баъзи ҳадис аҳли эса Ҳасаннинг Самурадан қилган ривояти ҳақида гапириб: «У фақат Самуранинг саҳифасидан ривоят қилади (холос)», деганлар.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنْ دَخَلَ حَائِطًا فَلْيَأْكُلْ وَلَا يَتَّخِذْ خُبْنَةً» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ هَذَا حَدِيث غَرِيب

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim bogʻga kirsa, (mevadan) yesin, lekin (etagiga) tugib olib ketmasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr, Abbod ibn Shurahbil, Rofeʼ ibn Amr, Abu-l-Lahmning ozod qilgan quli Umayr va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umar hadisi gʻarib hadisdir, biz uni bu yoʻldan faqat Yahyo ibn Sulaym hadisi orqaligina bilamiz. Baʼzi ilm ahli yoʻlovchiga mevalardan yeyishga ruxsat berganlar, baʼzilari esa uni haq (toʻlov) bilangina (mumkin deb) makruh sanaganlar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким боғга кирса, (мевадан) есин, лекин (этагига) тугиб олиб кетмасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Аббод ибн Шураҳбил, Рофеъ ибн Амр, Абу-л-Лаҳмнинг озод қилган қули Умайр ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умар ҳадиси ғариб ҳадисдир, биз уни бу йўлдан фақат Яҳё ибн Сулайм ҳадиси орқалигина биламиз. Баъзи илм аҳли йўловчига мевалардан ейишга рухсат берганлар, баъзилари эса уни ҳақ (тўлов) билангина (мумкин деб) макруҳ санаганлар.

وَعَن أُميَّة بن صَفْوَان عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اسْتَعَارَ مِنْهُ أَدْرَاعَهُ يَوْمَ حُنَيْنٍ فَقَالَ: أَغَصْبًا يَا مُحَمَّدَ؟ قَالَ: «بَلْ عَارِيَةً مَضْمُونَةً» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Safvon ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Hunayn kuni undan sovutlarini oriyatga (vaqtincha foydalanishga) oldilar. U: «Ey Muhammad, zoʻrlik bilanmi (gʻasbanmi)?» dedi. U zot ﷺ: «Yoʻq, (qaytarilishi) kafolatlangan oriyatdir», dedilar. Abu Dovud rivoyat qilgan.Сафвон ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Ҳунайн куни ундан совутларини ориятга (вақтинча фойдаланишга) олдилар. У: «Эй Муҳаммад, зўрлик биланми (ғасбанми)?» деди. У зот ﷺ: «Йўқ, (қайтарилиши) кафолатланган ориятдир», дедилар. Абу Довуд ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «الْعَارِيَةُ مُؤَدَّاةٌ وَالْمِنْحَةٌ مَرْدُودَةٌ وَالدَّيْنُ مَقْضِيٌّ وَالزَّعِيمُ غَارِمٌ» . رَوَاهُ النرمذي وَأَبُو دَاوُد

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ning: «Ariyat (foydalanishga olingan narsa) qaytariladi va minha (sut olish uchun berilgan hayvon) qaytariladi», deganlarini eshitdim.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Арият (фойдаланишга олинган нарса) қайтарилади ва минҳа (сут олиш учун берилган ҳайвон) қайтарилади», деганларини эшитдим.

وَعَن رَافع بن عَمْرو الْغِفَارِيّ قَالَ: كُنْتُ غُلَامًا أَرْمِي نَخْلَ الْأَنْصَارِ فَأُتِيَ بِيَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: «يَا غُلَامُ لِمَ تَرْمِي النَّخْلَ؟» قُلْتُ: آكُلُ قَالَ: «فَلَا تَرْمِ وَكُلْ مِمَّا سَقَطَ فِي أَسْفَلِهَا» ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ فَقَالَ: «اللَّهُمَّ أَشْبِعْ بَطْنَهُ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ

Abu Rofiʼ ibn Amr al-Gʻiforiyning amakisi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men bola edim. Ansorlarning xurmo daraxtlariga tosh otardim. Shunda meni Nabiy ﷺ huzurlariga olib kelishdi. U zot: «Ey bola, nega xurmo daraxtlariga tosh otasan?» dedilar. Men: «Yeyish uchun», dedim. U zot: «Xurmo daraxtlariga tosh otma, balki uning tagiga tushganidan ye», dedilar. Soʻng boshimni siladilar va: «Allohim, uning qornini toʻydirgin», dedilar.Абу Рофиъ ибн Амр ал-Ғифорийнинг амакиси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен бола эдим. Ансорларнинг хурмо дарахтларига тош отардим. Шунда мени Набий ﷺ ҳузурларига олиб келишди. У зот: «Эй бола, нега хурмо дарахтларига тош отасан?» дедилар. Мен: «Ейиш учун», дедим. У зот: «Хурмо дарахтларига тош отма, балки унинг тагига тушганидан е», дедилар. Сўнг бошимни силадилар ва: «Аллоҳим, унинг қорнини тўйдиргин», дедилар.

عَن سَالم عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ أَخَذَ مِنَ الْأَرْضِ شَيْئًا بِغَيْرِ حَقِّهِ خُسِفَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى سبع أَرضين» . رَوَاهُ البُخَارِيّ

Solimning otasi (Abdulloh ibn Umar) (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim birovning yeridan bir parcha (joy)ni nohaq olsa, u Qiyomat kuni yetti (qavat) yerga choʻkadi (gʻarq boʻladi)», — dedilar.Солимнинг отаси (Абдуллоҳ ибн Умар) (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким бировнинг еридан бир парча (жой)ни ноҳақ олса, у Қиёмат куни етти (қават) ерга чўкади (ғарқ бўлади)», — дедилар.

وَعَن يعلى بن مرّة قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «مَنْ أَخَذَ أَرْضًا بِغَيْرِ حَقِّهَا كُلِّفَ أَنْ يَحْمِلَ تُرَابَهَا الْمَحْشَرَ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ

Yaʼlo ibn Murra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: «Kim bir yerni nohaq (haqsiz) olsa, qiyomatda uning tuprogʻini mahsharga koʻtarib kelishga majbur qilinadi», dedilar. Ahmad rivoyat qilgan.Яъло ибн Мурра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: «Ким бир ерни ноҳақ (ҳақсиз) олса, қиёматда унинг тупроғини маҳшарга кўтариб келишга мажбур қилинади», дедилар. Аҳмад ривоят қилган.

وَعَنْهُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «أَيُّمَا رَجُلٍ ظَلَمَ شِبْرًا مِنَ الْأَرْضِ كَلَّفَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ يَحْفِرَهُ حَتَّى يَبْلُغَ آخِرَ سَبْعِ أَرَضِينَ ثُمَّ يُطَوَّقَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاس» . رَوَاهُ أَحْمد

Yaʼlo ibn Murra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: «Qaysi bir kishi bir qarich yerga zulm qilsa (nohaq olsa), aziz va jalil Alloh unga oʻsha (yerni) yetti qavat yerning oxiriga yetguncha qazishni yuklaydi, soʻngra odamlar orasida hukm chiqarilgunicha, qiyomat kunigacha uni boʻyniga taqib qoʻyadi», dedilar. Ahmad rivoyat qilgan.Яъло ибн Мурра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: «Қайси бир киши бир қарич ерга зулм қилса (ноҳақ олса), азиз ва жалил Аллоҳ унга ўша (ерни) етти қават ернинг охирига етгунча қазишни юклайди, сўнгра одамлар орасида ҳукм чиқарилгунича, қиёмат кунигача уни бўйнига тақиб қўяди», дедилар. Аҳмад ривоят қилган.

عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَضَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالشُّفْعَةِ فِي كُلِّ مَا لَمْ يُقْسَمْ فَإِذَا وَقَعَتِ الْحُدُودُ وَصُرِفَتِ الطُّرُقُ فَلَا شُفْعَة. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Shufʼa huquqi har qanday sherikli mol-mulkda amal qiladi, lekin yer boʻlinganda va yoʻl ajratilganda, shufʼa huquqi yoʻq», — dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Шуфъа ҳуқуқи ҳар қандай шерикли мол-мулкда амал қилади, лекин ер бўлинганда ва йўл ажратилганда, шуфъа ҳуқуқи йўқ», — дедилар.

وَعَنْهُ قَالَ: قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالشُّفْعَةِ فِي كُلِّ شَرِكَةٍ لَمْ تُقْسَمْ رَبْعَةٍ أَوْ حَائِطٍ: «لَا يَحِلُّ لَهُ أَن يَبِيع حَتَّى يُؤذن شَرِيكه فَإِن شَاءَ أَخَذَ وَإِنْ شَاءَ تَرَكَ فَإِذَا بَاعَ وَلَمْ يُؤْذِنْهُ فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ» . رَوَاهُ مُسْلِمٌ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ taqsim qilinmagan har bir sheriklikda — u hovli boʻladimi yoki bogʻ boʻladimi — shufʼani (oldi-berdida ustunlik huquqini) hukm qildilar. (Sherikning) sherigiga bildirmaguncha uni sotishi unga joiz emas. Bas, xohlasa oladi, xohlasa qoldiradi. Agar (sherigi) sotsa-yu, unga bildirmasa, u (oldingi sherik) unga eng haqlidir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ тақсим қилинмаган ҳар бир шерикликда — у ҳовли бўладими ёки боғ бўладими — шуфъани (олди-бердида устунлик ҳуқуқини) ҳукм қилдилар. (Шерикнинг) шеригига билдирмагунча уни сотиши унга жоиз эмас. Бас, хоҳласа олади, хоҳласа қолдиради. Агар (шериги) сотса-ю, унга билдирмаса, у (олдинги шерик) унга энг ҳақлидир.

وَعَنْ أَبِي رَافِعٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الْجَارُ أَحَقُّ بِسَقَبِهِ» . رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abu Rofiʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻshni oʻziga yaqin (mulk)ka haqliroqdir», dedilar.Абу Рофиъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўшни ўзига яқин (мулк)ка ҳақлироқдир», дедилар.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا يَمْنَعْ جَارٌ جَارَهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَاره»

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻshni oʻz qoʻshnisini devoriga yogʻoch (tirgak) qadashdan man qilmasin», dedilar. Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўшни ўз қўшнисини деворига ёғоч (тиргак) қадашдан ман қилмасин», дедилар. Бухорий ва Муслим ривоят қилган.

وَعَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِذَا اخْتَلَفْتُمْ فِي الطَّرِيقِ جُعِلَ عرضه سَبْعَة أَذْرع» . رَوَاهُ مُسلم

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yoʻl haqida nizolashsangiz, uni yetti tirsak qilinglar», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Йўл ҳақида низолашсангиз, уни етти тирсак қилинглар», дедилар.

عَن سعيد بن حُرَيْث قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «مَنْ بَاعَ مِنْكُمْ دَارًا أَوْ عَقَارًا قَمِنٌ أَنْ لَا يُبَارَكُ لَهُ إِلَّا أَنْ يَجْعَلَهُ فِي مِثْلِهِ» . رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ والدارمي

Saʼid ibn Hurays (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: «Sizlardan kim bir uy yoki koʻchmas mulkni sotsa-yu, uning (puli)ni oʻshanga oʻxshash narsaga sarflamasa, unga baraka berilmasligi ehtimoldan yiroq emas», dedilar. Ibn Moja va Dorimiy rivoyat qilgan.Саъид ибн Ҳурайс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: «Сизлардан ким бир уй ёки кўчмас мулкни сотса-ю, унинг (пули)ни ўшанга ўхшаш нарсага сарфламаса, унга барака берилмаслиги эҳтимолдан йироқ эмас», дедилар. Ибн Можа ва Доримий ривоят қилган.

وَعَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الْجَارُ أَحَقُّ بِشُفْعَتِهِ يُنْتَظَرُ لَهَا وَإِنْ كَانَ غَائِبًا إِذَا كَانَ طَرِيقُهُمَا وَاحِدًا» . رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ. والدارمي

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻshni oʻz shufʼasiga haqliroqdir, garchi yoʻq (gʻoyib) boʻlsa ham, agar ikkalasining yoʻli bitta boʻlsa, u kutiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir; biz bu hadisni Abdulmalik ibn Abu Sulaymondan, u Atodan, u Jobirdan boshqa birov rivoyat qilganini bilmaymiz. Shuʼba shu hadis sababli Abdulmalik ibn Abu Sulaymon haqida tanqid qilgan, holbuki Abdulmalik hadis ahli nazdida ishonchli va omonatdor; biz Shuʼbadan boshqa shu hadis sababli uni tanqid qilgan birovni bilmaymiz. Ilm ahli shu hadisga amal qiladi, yaʼni kishi oʻz shufʼasiga haqliroqdir, garchi gʻoyib boʻlsa ham; kelganida shufʼa uniki boʻladi, garchi muddat choʻzilsa ham.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўшни ўз шуфъасига ҳақлироқдир, гарчи йўқ (ғойиб) бўлса ҳам, агар иккаласининг йўли битта бўлса, у кутилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; биз бу ҳадисни Абдулмалик ибн Абу Сулаймондан, у Атодан, у Жобирдан бошқа биров ривоят қилганини билмаймиз. Шуъба шу ҳадис сабабли Абдулмалик ибн Абу Сулаймон ҳақида танқид қилган, ҳолбуки Абдулмалик ҳадис аҳли наздида ишончли ва омонатдор; биз Шуъбадан бошқа шу ҳадис сабабли уни танқид қилган бировни билмаймиз. Илм аҳли шу ҳадисга амал қилади, яъни киши ўз шуфъасига ҳақлироқдир, гарчи ғойиб бўлса ҳам; келганида шуфъа уники бўлади, гарчи муддат чўзилса ҳам.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «الشَّرِيكُ شَفِيعٌ وَالشُّفْعَةُ فِي كل شَيْء» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ قَالَ: وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُرْسَلًا وَهُوَ أصح

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sherik — shufʼador, shufʼa esa har bir narsada boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni shu shaklda faqat Abu Hamza as-Sukkariyning hadisidan bilamiz. Bir necha kishi bu hadisni Abdulaziz ibn Rufaydan, u Ibn Abu Mulaykadan, u Nabiy ﷺdan mursal holda rivoyat qilgan, bu (rivoyat) sahihroqdir. Bir necha kishi Abdulaziz ibn Rufaydan shunga oʻxshashini, unda Ibn Abbosdan (deyilmagan holda) rivoyat qilgan, bu Abu Hamzaning hadisidan sahihroqdir. Abu Hamza ishonchli (rovi), xato Abu Hamzadan boshqasidan boʻlishi mumkin. Koʻpchilik ilm ahli: «Shufʼa faqat uy-joy va yerlarda boʻladi», dedilar va har bir narsada shufʼani koʻrmadilar. Baʼzi ilm ahli esa: «Shufʼa har bir narsada boʻladi», dedilar. Birinchi soʻz sahihroqdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шерик — шуфъадор, шуфъа эса ҳар бир нарсада бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни шу шаклда фақат Абу Ҳамза ас-Суккарийнинг ҳадисидан биламиз. Бир неча киши бу ҳадисни Абдулазиз ибн Руфайдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилган, бу (ривоят) саҳиҳроқдир. Бир неча киши Абдулазиз ибн Руфайдан шунга ўхшашини, унда Ибн Аббосдан (дейилмаган ҳолда) ривоят қилган, бу Абу Ҳамзанинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Ҳамза ишончли (рови), хато Абу Ҳамзадан бошқасидан бўлиши мумкин. Кўпчилик илм аҳли: «Шуфъа фақат уй-жой ва ерларда бўлади», дедилар ва ҳар бир нарсада шуфъани кўрмадилар. Баъзи илм аҳли эса: «Шуфъа ҳар бир нарсада бўлади», дедилар. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

وَعَن عبد الله بن جحش قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ قَطَعَ سِدْرَةً صَوَّبَ اللَّهُ رَأْسَهُ فِي النَّارِ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ: هَذَا الْحَدِيثُ مُخْتَصَرٌ يَعْنِي: مَنْ قَطَعَ سِدْرَةً فِي فَلَاةٍ يَسْتَظِلُّ بِهَا ابْنُ السَّبِيلِ وَالْبَهَائِمُ غَشْمًا وَظُلْمًا بِغَيْرِ حَقٍّ يَكُونُ لَهُ فِيهَا صَوَّبَ الله رَأسه فِي النَّار

Abdulloh ibn Hubshiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim sidr daraxtini kessa, Alloh uning boshini doʻzaxga egib (tashlab) qoʻyadi», dedilar. Abu Dovuddan ushbu hadisning maʼnosi soʻralganida, u: «Bu hadis qisqartirilgan, yaʼni kim choʻlda yoʻlovchilar va hayvonlar soyasidan foydalanadigan sidr daraxtini behuda, zulm bilan va oʻzining hech bir haqqi boʻlmagani holda kessa, Alloh uning boshini doʻzaxga egib (tashlab) qoʻyadi», dedi.Абдуллоҳ ибн Ҳубший (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким сидр дарахтини кесса, Аллоҳ унинг бошини дўзахга эгиб (ташлаб) қўяди», дедилар. Абу Довуддан ушбу ҳадиснинг маъноси сўралганида, у: «Бу ҳадис қисқартирилган, яъни ким чўлда йўловчилар ва ҳайвонлар соясидан фойдаланадиган сидр дарахтини беҳуда, зулм билан ва ўзининг ҳеч бир ҳаққи бўлмагани ҳолда кесса, Аллоҳ унинг бошини дўзахга эгиб (ташлаб) қўяди», деди.

عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: إِذَا وَقَعَتِ الْحُدُودُ فِي الْأَرْضِ فَلَا شُفْعَةَ فِيهَا. وَلَا شُفْعَةَ فِي بِئْرٍ وَلَا فَحل النّخل. رَوَاهُ مَالك

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Yerda chegaralar (hudud) belgilanib boʻlgach, unda shufʼa (imtiyozli sotib olish huquqi) yoʻq. Quduqda ham, xurmoning changlatuvchi erkak tupida ham shufʼa yoʻq», dedi. Molik rivoyat qilgan.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Ерда чегаралар (ҳудуд) белгиланиб бўлгач, унда шуфъа (имтиёзли сотиб олиш ҳуқуқи) йўқ. Қудуқда ҳам, хурмонинг чанглатувчи эркак тупида ҳам шуфъа йўқ», деди. Молик ривоят қилган.

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ دَفَعَ إِلَى يَهُودِ خَيْبَرَ نَخْلَ خَيْبَرَ وَأَرْضَهَا عَلَى أَنْ يَعْتَمِلُوهَا مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَلِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَطْرُ ثَمَرِهَا. رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَفِي رِوَايَةِ الْبُخَارِيِّ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَعْطَى خَيْبَرَ الْيَهُودَ أَنْ يَعْمَلُوهَا ويزرعوها وَلَهُم شطر مَا يخرج مِنْهَا

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Xaybar yahudiylariga Xaybar xurmozorlari va yerini — oʻz mol-mulklaridan (sarflab) ishlashlari va Rasululloh ﷺ ga uning mevasining yarmi (boʻlishi) sharti bilan — berdilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Хайбар яҳудийларига Хайбар хурмозорлари ва ерини — ўз мол-мулкларидан (сарфлаб) ишлашлари ва Расулуллоҳ ﷺ га унинг мевасининг ярми (бўлиши) шарти билан — бердилар.

وَعنهُ قَالَ: كُنَّا نخبر وَلَا نَرَى بِذَلِكَ بَأْسًا حَتَّى زَعَمَ رَافِعُ ابْن خَدِيجٍ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى عَنْهَا فَتَرَكْنَاهَا مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ. رَوَاهُ مُسلم

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Biz (yerni) hosilining bir qismi evaziga ijaraga berardik va bunda hech qanday ayb koʻrmasdik, toki Rofiʼ ibn Xadij Nabiy ﷺ undan qaytarganlarini aytmagunicha. Shu sababli biz uni tark etdik», dedi. Muslim rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Биз (ерни) ҳосилининг бир қисми эвазига ижарага берардик ва бунда ҳеч қандай айб кўрмасдик, токи Рофиъ ибн Хадиж Набий ﷺ ундан қайтарганларини айтмагунича. Шу сабабли биз уни тарк этдик», деди. Муслим ривоят қилган.

وَعَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ قَيْسٍ عَنْ رَافِعِ بْنِ خديج قَالَ: أَخْبَرَنِي عَمَّايَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُكْرُونَ الْأَرْضَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمَا يَنْبُتُ عَلَى الْأَرْبَعَاءِ أَوْ شَيْءٍ يَسْتَثْنِيهِ صَاحِبُ الْأَرْضِ فَنَهَانَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ ذَلِكَ فَقُلْتُ لِرَافِعٍ: فَكَيْفَ هِيَ بِالدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ؟ فَقَالَ: لَيْسَ بِهَا بَأْسٌ وَكَأَنَّ الَّذِي نُهِيَ عَنْ ذَلِكَ مَا لَوْ نَظَرَ فِيهِ ذَوُو الْفَهْمِ بِالْحَلَالِ وَالْحَرَامِ لَمْ يُجِيزُوهُ لِمَا فِيهِ مِنَ الْمُخَاطَرَةِ

Hanzala ibn Qays (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rofeʼ ibn Xadij: «Mening ikki amakim menga aytdiki, ular (Paygʻambar ﷺ ning sahobalari) Paygʻambar ﷺ davrida yerni — suv (ariq, daryo) boʻylaridagi hosilga yoki yer egasi belgilagan (hosil)ning bir qismiga — ijaraga berar edi. Paygʻambar ﷺ undan qaytardi», — dedi. Men Rofeʼdan: «Yerni dinor va dirhamga (pulga) ijaraga berish-chi?» — deb soʻradim. U: «Dinor-dirhamga ijaraga berishda hech zarar yoʻq», — deb javob berdi. Lays: «Agar halol bilan haromni ajratishda farosatli (kishilar) bu masalada taqiqlangan (narsa)ga nazar solsa, ular unga ruxsat bermas edi — chunki u xavf-xatarlar bilan oʻralgan», — dedi.Ҳанзала ибн Қайс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Рофеъ ибн Хадиж: «Менинг икки амаким менга айтдики, улар (Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари) Пайғамбар ﷺ даврида ерни — сув (ариқ, дарё) бўйларидаги ҳосилга ёки ер эгаси белгилаган (ҳосил)нинг бир қисмига — ижарага берар эди. Пайғамбар ﷺ ундан қайтарди», — деди. Мен Рофеъдан: «Ерни динор ва дирҳамга (пулга) ижарага бериш-чи?» — деб сўрадим. У: «Динор-дирҳамга ижарага беришда ҳеч зарар йўқ», — деб жавоб берди. Лайс: «Агар ҳалол билан ҳаромни ажратишда фаросатли (кишилар) бу масалада тақиқланган (нарса)га назар солса, улар унга рухсат бермас эди — чунки у хавф-хатарлар билан ўралган», — деди.

وَعَن رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ: كُنَّا أَكْثَرَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ حَقْلًا وَكَانَ أَحَدُنَا يُكْرِي أَرْضَهُ فَيَقُولُ: هَذِهِ الْقِطْعَةُ لِي وَهَذِهِ لَكَ فَرُبَّمَا أَخْرَجَتْ ذِهِ وَلَمْ تُخْرِجْ ذِهِ فَنَهَاهُمُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Rofeʼ (ibn Xadij) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Madinada (boshqa) hammadan koʻproq dalalarda ishlar edik. Biz yerni ijaraga olar va (yer) egasiga: ‹Mana bu qismning hosili — biz uchun, anavi qismning hosili — sen uchun (ijara haqi sifatida)›, — der edik. Baʼzan bir qism (hosil) berar, boshqasi bermas edi. Shuning uchun Paygʻambar ﷺ bizni bunday qilishdan qaytardi.Рофеъ (ибн Хадиж) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Мадинада (бошқа) ҳаммадан кўпроқ далаларда ишлар эдик. Биз ерни ижарага олар ва (ер) эгасига: ‹Мана бу қисмнинг ҳосили — биз учун, анави қисмнинг ҳосили — сен учун (ижара ҳақи сифатида)›, — дер эдик. Баъзан бир қисм (ҳосил) берар, бошқаси бермас эди. Шунинг учун Пайғамбар ﷺ бизни бундай қилишдан қайтарди.

وَعَن عَمْرو قَالَ: قلت لطاووس: لَوْ تُرِكَتِ الْمُخَابَرَةُ فَإِنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى عَنْهُ قَالَ: أَيْ عَمْرٌو إِنِّي أُعْطِيهِمْ وَأُعِينُهُمْ وَإِنَّ أَعْلَمَهُمْ أَخْبَرَنِي يَعْنِي ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ ينْه عَنهُ وَلَكِن قَالَ: «أَلا يَمْنَحْ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَأْخُذَ عَلَيْهِ خَرْجًا مَعْلُومًا»

Amr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Tovusga: «Koshki, sen muxobara (sharikli dehqonchilik)ni tark etsang — chunki odamlar: ‹Paygʻambar ﷺ undan qaytardi›, — deydi», — dedim. Shunda Tovus: «Ey Amr! Men yerni sharik dehqonlarga (ijaraga) beraman va ularga yordam beraman. Shubhasiz, eng olim kishi — Ibn Abbos — menga aytdiki, Paygʻambar ﷺ undan qaytarmagan, balki: ‹Kishining oʻz yerini — undan belgilangan ijara (haq) olishdan koʻra — birodariga tekinga berishi — u uchun foydaliroqdir›, — degan», — dedi.Амр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Товусга: «Кошки, сен мухобара (шарикли деҳқончилик)ни тарк эцанг — чунки одамлар: ‹Пайғамбар ﷺ ундан қайтарди›, — дейди», — дедим. Шунда Товус: «Эй Амр! Мен ерни шарик деҳқонларга (ижарага) бераман ва уларга ёрдам бераман. Шубҳасиз, энг олим киши — Ибн Аббос — менга айтдики, Пайғамбар ﷺ ундан қайтармаган, балки: ‹Кишининг ўз ерини — ундан белгиланган ижара (ҳақ) олишдан кўра — биродарига текинга бериши — у учун фойдалироқдир›, — деган», — деди.

وَعَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا أَوْ لِيَمْنَحْهَا أَخَاهُ فَإِنْ أَبَى فَلْيُمْسِكْ أرضه»

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Baʼzi kishilarda ortiqcha yer bor edi va ular — uni boshqalarga, hosilning uchdan biri, toʻrtdan biri yoki yarmini (olish) sharti bilan, ekishga berishni — aytdi. Paygʻambar ﷺ: «Kimda yer boʻlsa, uni oʻzi eksin yoki uni (ekishga) birodariga bersin, yoki uni (ekilmagan holda) qoldirsin», — dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Баъзи кишиларда ортиқча ер бор эди ва улар — уни бошқаларга, ҳосилнинг учдан бири, тўртдан бири ёки ярмини (олиш) шарти билан, экишга беришни — айтди. Пайғамбар ﷺ: «Кимда ер бўлса, уни ўзи эксин ёки уни (экишга) биродарига берсин, ёки уни (экилмаган ҳолда) қолдирсин», — дедилар.

وَعَنْ أَبِي أُمَامَةَ وَرَأَى سِكَّةً وَشَيْئًا مِنْ آلَةِ الْحَرْثِ فَقَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «لَا يَدْخُلُ هَذَا بَيْتَ قوم إِلَّا أدخلهُ الذل» . رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abu Umoma al-Bohiliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men baʼzi dehqonchilik asboblarini koʻrib: «Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Bu asboblar qaysi uyga kirsa, Alloh oʻsha uyga xorlik (zillat)ni (ham) kiritadi›», — dedim.Абу Умома ал-Боҳилий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен баъзи деҳқончилик асбобларини кўриб: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Бу асбоблар қайси уйга кирса, Аллоҳ ўша уйга хорлик (зиллат)ни (ҳам) киритади›», — дедим.

عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنْ زَرَعَ فِي أَرْضِ قَوْمٍ بِغَيْرِ إِذْنِهِمْ فَلَيْسَ لَهُ مِنَ الزَّرْعِ شَيْءٌ وَلَهُ نَفَقَتُهُ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim bir qavmning yeriga ularning ruxsatisiz ekin eksa, uning uchun ekindan hech narsa yoʻq, balki (faqat sarflagan) xarajati boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir; biz uni Abu Ishoqning hadisidan faqat shu yoʻl bilan, Sharik ibn Abdullohning hadisidan bilamiz. Baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qiladi, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Men bu hadis haqida Muhammad ibn Ismoildan soʻradim, u: «Bu hasan hadisdir», dedi va: «Men uni Abu Ishoqning hadisidan faqat Sharikning rivoyatidan bilaman», dedi.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким бир қавмнинг ерига уларнинг рухсатисиз экин экса, унинг учун экиндан ҳеч нарса йўқ, балки (фақат сарфлаган) харажати бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; биз уни Абу Ишоқнинг ҳадисидан фақат шу йўл билан, Шарик ибн Абдуллоҳнинг ҳадисидан биламиз. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилади, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Мен бу ҳадис ҳақида Муҳаммад ибн Исмоилдан сўрадим, у: «Бу ҳасан ҳадисдир», деди ва: «Мен уни Абу Ишоқнинг ҳадисидан фақат Шарикнинг ривоятидан биламан», деди.

عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: مَا بِالْمَدِينَةِ أَهْلُ بَيْتِ هِجْرَةٍ إِلَّا يَزْرَعُونَ عَلَى الثُّلُثِ وَالرُّبُعِ وَزَارَعَ عَلِيٌّ وَسَعْدُ بْنُ مَالِكٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَعُمَرُ ابْن عبد الْعَزِيز وَالقَاسِم وَعُرْوَة وَآل أبي بَكْرٍ وَآلُ عُمَرَ وَآلُ عَلِيٍّ وَابْنُ سِيرِينَ وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْأَسْوَدِ: كُنْتُ أُشَارِكُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ فِي الزَّرْعِ وَعَامَلَ عُمَرُ النَّاسَ عَلَى: إِنْ جَاءَ عُمَرُ بِالْبَذْرِ من عِنْده فَلهُ الشّطْر. وَإِن جاؤوا بالبذر فَلهم كَذَا. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abu Jaʼfar (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Madinada muhojirlardan boʻlgan biror xonadon yoʻq ediki, ular (yer hosilining) uchdan bir va toʻrtdan biriga (ulush evaziga) ekin ekmagan boʻlsa», dedi. Ali, Saʼd ibn Molik, Abdulloh ibn Masʼud, Umar ibn Abdulaziz, Qosim, Urva, Abu Bakr oilasi, Umar oilasi, Ali oilasi va Ibn Sirin (yer hosilidan) ulush evaziga (yerda ishlash boʻyicha) shartnomalar tuzganlar. Abdurahmon ibn Asvad: «Men ekinchilikda Abdurahmon ibn Yazid bilan sherik boʻlardim», dedi. Umar odamlar bilan shu shart asosida muomala qilardi: agar Umar urugʻni oʻzidan bersa, unga (hosilning) yarmi tegardi; agar ular urugʻ keltirsalar, ularga shuncha (kelishilgan ulush) tegardi. Buxoriy rivoyat qilgan.Абу Жаъфар (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Мадинада муҳожирлардан бўлган бирор хонадон йўқ эдики, улар (ер ҳосилининг) учдан бир ва тўртдан бирига (улуш эвазига) экин экмаган бўлса», деди. Али, Саъд ибн Молик, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Умар ибн Абдулазиз, Қосим, Урва, Абу Бакр оиласи, Умар оиласи, Али оиласи ва Ибн Сирин (ер ҳосилидан) улуш эвазига (ерда ишлаш бўйича) шартномалар тузганлар. Абдураҳмон ибн Асвад: «Мен экинчиликда Абдураҳмон ибн Язид билан шерик бўлардим», деди. Умар одамлар билан шу шарт асосида муомала қиларди: агар Умар уруғни ўзидан берса, унга (ҳосилнинг) ярми тегарди; агар улар уруғ келтирсалар, уларга шунча (келишилган улуш) тегарди. Бухорий ривоят қилган.

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ قَالَ: زَعَمَ ثَابِتُ بْنُ الضَّحَّاكِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى عَنِ الْمُزَارَعَةِ وَأَمَرَ بِالْمُؤَاجَرَةِ وَقَالَ: «لَا بَأْسَ بِهَا» . رَوَاهُ مُسْلِمٌ

Sobit ibn az-Zahhok (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn as-Soib dedi: Biz Abdulloh ibn Maʼqilning oldiga kirdik va undan muzoraʼa (yer hosilini sherikchilikka berish) haqida soʻradik. Shunda u: «Sobit gumon qiladiki, Rasululloh ﷺ muzoraʼadan qaytarib, (yerni pulga) ijaraga berishga buyurganlar va ‹unda zarar yoʻq›, deganlar», dedi.Собит ибн аз-Заҳҳок (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн ас-Соиб деди: Биз Абдуллоҳ ибн Маъқилнинг олдига кирдик ва ундан музораъа (ер ҳосилини шерикчиликка бериш) ҳақида сўрадик. Шунда у: «Собит гумон қиладики, Расулуллоҳ ﷺ музораъадан қайтариб, (ерни пулга) ижарага беришга буюрганлар ва ‹унда зарар йўқ›, деганлар», деди.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ احْتَجَمَ فَأَعْطَى الْحَجَّامَ أجره واستعط

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ hijomat (qon oldirish) qildirdilar va hajjomga (qon oluvchiga) uning haqini berdilar hamda burniga dori tomizdilar. Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ҳижомат (қон олдириш) қилдирдилар ва ҳажжомга (қон олувчига) унинг ҳақини бердилар ҳамда бурнига дори томиздилар. Бухорий ва Муслим ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِيًّا إِلَّا رَعَى الْغَنَمَ» . فَقَالَ أَصْحَابُهُ: وَأَنْتَ؟ فَقَالَ: «نَعَمْ كُنْتُ أَرْعَى عَلَى قَرَارِيطَ لِأَهْلِ مَكَّةَ» . رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh hech bir paygʻambarni — qoʻy boqmagan holda — yubormagan», — dedilar. Sahobalar u zotdan: «Siz ham shunday qildingizmi?» — deb soʻradi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, men Makka ahlining qoʻylarini bir necha qirot (haqi) evaziga boqar edim», — deb javob berdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ ҳеч бир пайғамбарни — қўй боқмаган ҳолда — юбормаган», — дедилар. Саҳобалар у зотдан: «Сиз ҳам шундай қилдингизми?» — деб сўради. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, мен Макка аҳлининг қўйларини бир неча қирот (ҳақи) эвазига боқар эдим», — деб жавоб бердилар.

وَعَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: ثَلَاثَةٌ أَنَا خَصْمُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: رَجُلٌ أَعْطَى بِي ثُمَّ غَدَرَ وَرَجُلٌ بَاعَ حُرًّا فَأَكَلَ ثَمَنَهُ وَرَجُلٌ اسْتَأْجَرَ أَجِيرًا فَاسْتَوْفَى مِنْهُ وَلَمْ يُعْطِهِ أَجْرَهُ ". رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh: ‹Men Qiyomat kuni uch (xil) kishiga qarshi (xasm) boʻlaman: (1) Mening nomim bilan ahd qilib, soʻng xiyonat qilgan kishi; (2) hur (ozod) kishini (qul qilib) sotib, uning pulini yegan kishi; (3) va bir ishchini yollab, undan toʻliq ish olgan, lekin unga ish haqini toʻlamagan kishi›, (deydi)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ: ‹Мен Қиёмат куни уч (хил) кишига қарши (хасм) бўламан: (1) Менинг номим билан аҳд қилиб, сўнг хиёнат қилган киши; (2) ҳур (озод) кишини (қул қилиб) сотиб, унинг пулини еган киши; (3) ва бир ишчини ёллаб, ундан тўлиқ иш олган, лекин унга иш ҳақини тўламаган киши›, (дейди)», — дедилар.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ نَفَرًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرُّوا بِمَاءٍ فبهم لَدِيغٌ أَوْ سَلِيمٌ فَعَرَضَ لَهُمْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْمَاءِ فَقَالَ: هَلْ فِيكُمْ مِنْ رَاقٍ؟ إِن فِي المَاء لَدِيغًا أَوْ سَلِيمًا فَانْطَلَقَ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَقَرَأَ بِفَاتِحَة الْكتاب على شَاءَ فبرئ فَجَاءَ بِالشَّاءِ إِلَى أَصْحَابِهِ فَكَرِهُوا ذَلِكَ وَقَالُوا: أَخَذْتَ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ أَجْرًا حَتَّى قَدِمُوا الْمَدِينَةَ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخَذَ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ أَجْرًا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِنَّ أَحَقَّ مَا أَخَذْتُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا كِتَابُ اللَّهِ» . رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَفِي رِوَايَةٍ: «أَصَبْتُمُ اقْسِمُوا وَاضْرِبُوا لِي مَعَكُمْ سَهْمًا»

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺning ashobidan bir necha (kishi) bir suv (boshida turgan qabila yonidan) oʻ tdi; ular ichida (ilon) chaqgan — yoki zaharlangan — bir kishi (bor) edi. Suv ahlidan bir kishi ularga roʻpara kelib: «Sizlarning ichingizda ruqya qiluvchi (kishi) bormi? Chunki suv (boshi)da (ilon) chaqgan — yoki zaharlangan — bir kishi bor» dedi. Ulardan bir kishi bordi va bir poda qoʻ y (evaziga) Fotihatul-Kitobni oʻqidi; (bemor) sogʻ aydi. U qoʻ yni sheriklariga keltirdi; (lekin) ular buni yoqtirmadi va: «Sen Allohning Kitobi (evaziga) haq oldingmi?» dedi — to Madinaga kelguncha. Ular: «Ey Allohning Rasuli, (u) Allohning Kitobi (evaziga) haq oldi» dedi. Rasululloh ﷺ: «Sizlar haq oladigan (narsa)laringizning eng haqlisi — Allohning Kitobidir» dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺнинг ашобидан бир неча (киши) бир сув (бошида турган қабила ёнидан) ў тди; улар ичида (илон) чақган — ёки заҳарланган — бир киши (бор) эди. Сув аҳлидан бир киши уларга рўпара келиб: «Сизларнинг ичингизда руқя қилувчи (киши) борми? Чунки сув (боши)да (илон) чақган — ёки заҳарланган — бир киши бор» деди. Улардан бир киши борди ва бир пода қў й (эвазига) Фотиҳатул-Китобни ўқиди; (бемор) соғ айди. У қў йни шерикларига келтирди; (лекин) улар буни ёқтирмади ва: «Сен Аллоҳнинг Китоби (эвазига) ҳақ олдингми?» деди — то Мадинага келгунча. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, (у) Аллоҳнинг Китоби (эвазига) ҳақ олди» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлар ҳақ оладиган (нарса)ларингизнинг энг ҳақлиси — Аллоҳнинг Китобидир» дедилар.

عَنْ خَارِجَةَ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ عَمِّهِ قَالَ: أَقْبَلْنَا مِنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَتَيْنَا عَلَى حَيٍّ مِنَ الْعَرَبِ فَقَالُوا: إِنَّا أُنْبِئْنَا أَنَّكُمْ قَدْ جِئْتُمْ مِنْ عِنْدِ هَذَا الرَّجُلِ بِخَيْرٍ فَهَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ دَوَاءٍ أَوْ رُقْيَةٍ؟ فَإِنَّ عِنْدَنَا مَعْتُوهًا فِي الْقُيُود فَقُلْنَا: نعم فجاؤوا بِمَعْتُوهٍ فِي الْقُيُودِ فَقَرَأْتُ عَلَيْهِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ غُدْوَةً وَعَشِيَّةً أَجْمَعُ بُزَاقِي ثُمَّ أَتْفُلُ قَالَ: فَكَأَنَّمَا أُنْشِطَ مِنْ عِقَالٍ فَأَعْطَوْنِي جُعْلًا فَقُلْتُ: لَا حَتَّى أَسْأَلَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: «كُلْ فَلَعَمْرِي لَمَنْ أَكَلَ بِرُقْيَةِ بَاطِلٍ لَقَدْ أَكَلْتَ بِرُقْيَةِ حَقٍّ» . رَوَاهُ أَحْمد وَأَبُو دَاوُد

Xorija ibn as-Saltning amakisi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ huzurlaridan qaytib, arablardan bir qabilaga keldik. Ular: «Bizga xabar berishlaricha, sizlar ana shu kishining huzuridan biror yaxshilik bilan kelibsizlar. Sizlarda biror dori yoki ruqya bormi? Negaki, bizning oldimizda kishanlangan bir telba bor», dedilar. (Amakisi) dedi: Biz: «Ha», dedik. (Amakisi) dedi: Bas, ular kishanlangan bir telbani olib kelishdi. (Amakisi) dedi: Men unga uch kun davomida ertalab va kechqurun Fotiha surasini oʻqidim. Har gal uni tugatganimda, soʻlagimni yigʻib, soʻng purkar edim. Shunda u xuddi tushovdan boʻshatilgan kabi (sogʻaydi). (Amakisi) dedi: Bas, ular menga bir haq berishdi. Men esa: «Toki Rasululloh ﷺ dan soʻramagunimcha, (olmayman)», dedim. Shunda (Rasululloh ﷺ): «Yeyaver. Hayotimga qasamki, kimdir botil ruqya evaziga (haq) yegan boʻlsa, sen haq ruqya evaziga yeding», dedilar.Хорижа ибн ас-Салтнинг амакиси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларидан қайтиб, араблардан бир қабилага келдик. Улар: «Бизга хабар беришларича, сизлар ана шу кишининг ҳузуридан бирор яхшилик билан келибсизлар. Сизларда бирор дори ёки руқя борми? Негаки, бизнинг олдимизда кишанланган бир телба бор», дедилар. (Амакиси) деди: Биз: «Ҳа», дедик. (Амакиси) деди: Бас, улар кишанланган бир телбани олиб келишди. (Амакиси) деди: Мен унга уч кун давомида эрталаб ва кечқурун Фотиҳа сурасини ўқидим. Ҳар гал уни тугатганимда, сўлагимни йиғиб, сўнг пуркар эдим. Шунда у худди тушовдан бўшатилган каби (соғайди). (Амакиси) деди: Бас, улар менга бир ҳақ беришди. Мен эса: «Токи Расулуллоҳ ﷺ дан сўрамагунимча, (олмайман)», дедим. Шунда (Расулуллоҳ ﷺ): «Еявер. Ҳаётимга қасамки, кимдир ботил руқя эвазига (ҳақ) еган бўлса, сен ҳақ руқя эвазига единг», дедилар.

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم: «أعْطوا الْأَجِيرَ أَجْرَهُ قَبْلَ أَنْ يَجِفَّ عَرَقُهُ» . رَوَاهُ ابْن مَاجَه

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yollanuvchiga haqini uning teri qurimasidan avval bering», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ёлланувчига ҳақини унинг тери қуримасидан аввал беринг», дедилар.

وَعَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم: «لِلسَّائِلِ حَقٌّ وَإِنْ جَاءَ عَلَى فَرَسٍ» . رَوَاهُ أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَفِي المصابيح: مُرْسل

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tilanchining haqi bordir, garchi u otga minib kelsa ham», dedilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тиланчининг ҳақи бордир, гарчи у отга миниб келса ҳам», дедилар.

عَنْ عُتْبَةَ بْنِ الْمُنْذِرِ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَرَأَ: (طسم) حَتَّى بَلَّغَ قِصَّةَ مُوسَى قَالَ: «إِنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَامُ آجَرَ نَفْسَهُ ثَمَانِ سِنِينَ أَوْ عَشْرًا عَلَى عِفَّةِ فَرْجِهِ وَطَعَامِ بَطْنِهِ» . رَوَاهُ أَحْمد وَابْن مَاجَه

Utba ibn an-Nuddar (roziyallohu anhu) aytdilar: Biz Rasululloh ﷺ huzurida edik. U zot «To Sin Mim»ni oʻqib, Muso qissasiga yetganlarida: «Albatta, Muso alayhissalom oʻzini sakkiz yoki oʻn yil qorni toʻyishi va nomusini saqlashi evaziga yollandi», dedilar.Утба ибн ан-Нуддар (розияллоҳу анҳу) айтдилар: Биз Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида эдик. У зот «То Син Мим»ни ўқиб, Мусо қиссасига етганларида: «Албатта, Мусо алайҳиссалом ўзини саккиз ёки ўн йил қорни тўйиши ва номусини сақлаши эвазига ёлланди», дедилар.

وَعَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ رَجُلٌ أَهْدَى إِلَيَّ قَوْسًا مِمَّنْ كُنْتُ أُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْقُرْآنَ وَلَيْسَتْ بِمَالٍ فَأَرْمِي عَلَيْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ: «إِنْ كُنْتَ تُحِبُّ أَنْ تُطَوَّقَ طَوْقًا مِنْ نَارٍ فَاقْبَلْهَا» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد وَابْن مَاجَه

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Suffa ahlidan baʼzi kishilarga yozuvni va Qurʼonni oʻrgatdim. Ulardan bir kishi menga bir yoy hadya qildi. Men: ‹Bu mol emas, men u bilan Aziz va Jalil boʻlgan Allohning yoʻlida (oʻq) otaman. Albatta, Rasululloh ﷺ huzurlariga borib, u zotdan soʻrayman›, dedim. Soʻng u zotning huzurlariga keldim va: ‹Ey Allohning Rasuli, men yozuvni va Qurʼonni oʻrgatib turgan kishilardan biri menga yoy hadya qildi, bu mol emas, men u bilan Allohning yoʻlida (oʻq) otaman›, dedim. U zot: ‹Agar oʻzingni oʻtdan boʻlgan bir halqa bilan halqalanishingni yoqtirsang, uni qabul qil›, dedilar».Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Суффа аҳлидан баъзи кишиларга ёзувни ва Қуръонни ўргатдим. Улардан бир киши менга бир ёй ҳадя қилди. Мен: ‹Бу мол эмас, мен у билан Азиз ва Жалил бўлган Аллоҳнинг йўлида (ўқ) отаман. Албатта, Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига бориб, у зотдан сўрайман›, дедим. Сўнг у зотнинг ҳузурларига келдим ва: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, мен ёзувни ва Қуръонни ўргатиб турган кишилардан бири менга ёй ҳадя қилди, бу мол эмас, мен у билан Аллоҳнинг йўлида (ўқ) отаман›, дедим. У зот: ‹Агар ўзингни ўтдан бўлган бир ҳалқа билан ҳалқаланишингни ёқтирсанг, уни қабул қил›, дедилар».

عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنْ عَمَرَ أَرْضًا لَيْسَتْ لِأَحَدٍ فَهُوَ أَحَقُّ» . قَالَ عُرْوَةُ: قَضَى بِهِ عُمَرُ فِي خِلَافَتِهِ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim hech kimga tegishli boʻlmagan (egasiz) yerni obod qilsa (dehqonchilik qilsa), u (oʻsha yerga egalik qilishga) haqliroqdir», — dedilar. Urva: «Umar oʻz xalifaligi davrida (ham) shu tarzda hukm qildi», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким ҳеч кимга тегишли бўлмаган (эгасиз) ерни обод қилса (деҳқончилик қилса), у (ўша ерга эгалик қилишга) ҳақлироқдир», — дедилар. Урва: «Умар ўз халифалиги даврида (ҳам) шу тарзда ҳукм қилди», — деди.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الصَّعْبَ بْنَ جَثَّامَةَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «لَا حِمَى إِلَّا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ» . رَوَاهُ البُخَارِيّ

Saʼb ibn Jassoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: «Alloh va Uning Rasulidan boshqasi uchun qoʻriq (hima) yoʻqdir», dedilar. Buxoriy rivoyat qilgan.Саъб ибн Жассома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: «Аллоҳ ва Унинг Расулидан бошқаси учун қўриқ (ҳима) йўқдир», дедилар. Бухорий ривоят қилган.

وَعَنْ عُرْوَةَ قَالَ: خَاصَمَ الزُّبَيْرُ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ فِي شِرَاجٍ مِنَ الْحَرَّةِ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ» . فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ: أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ؟ فَتَلَوَّنَ وَجْهُهُ ثُمَّ قَالَ: «اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ» فَاسْتَوْعَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلزُّبَيْرِ حَقَّهُ فِي صَرِيحِ الْحُكْمِ حِينَ أحفظه الْأنْصَارِيّ وَكَانَ أَشَارَ عَلَيْهِمَا بِأَمْرٍ لَهُمَا فِيهِ سَعَةٌ

(Urva aytdi:) Zubayr bir ansoriy kishi bilan Harra (toshloq)dagi bir ariq (suv) toʻgʻ risida nizolashdi. Paygʻambar ﷺ: «Ey Zubayr, (avval) sugʻor, soʻng suvni qoʻ shningga qoʻ yib yubor», dedilar. Ansoriy: «Ey Allohning Rasuli, (u) ammangizning oʻgʻ li boʻ lgani uchunmi (shunday hukm qilasiz)?» dedi. Shunda (Paygʻambar ﷺning) yuzlari oʻ zgardi, soʻng: «Ey Zubayr, (avval) sugʻor, soʻng suvni — devorlarga (suv izlariga) qaytguniga qadar — toʻ xtat, soʻng suvni qoʻ shningga qoʻ y», dedilar. Ansoriy uni (Paygʻambar ﷺni) gʻazablantirganida, Paygʻambar ﷺ Zubayrga — uning haqini toʻ liq (oʻz oʻrniga qoʻ yib) — hukmni ochiq-oydin (sarih) qildi; (avval esa) u zot ikkalasiga — ularga keng (imkon) boʻ lgan bir ishni ishora qilgan edilar. Zubayr: «Men bu oyatlarni faqat shu haqda nozil boʻ ldi deb oʻylayman: ‹Yoʻq, Robbingga qasamki, ular — oralarida chiqgan nizoda seni hakam qilmagunlaricha — (haqiqiy) iymon keltirmaydilar...› (Niso surasi, 65)», dedi.(Урва айтди:) Зубайр бир ансорий киши билан Ҳарра (тошлоқ)даги бир ариқ (сув) тўғ рисида низолашди. Пайғамбар ﷺ: «Эй Зубайр, (аввал) суғор, сўнг сувни қў шнингга қў йиб юбор», дедилар. Ансорий: «Эй Аллоҳнинг Расули, (у) аммангизнинг ўғ ли бў лгани учунми (шундай ҳукм қиласиз)?» деди. Шунда (Пайғамбар ﷺнинг) юзлари ў згарди, сўнг: «Эй Зубайр, (аввал) суғор, сўнг сувни — деворларга (сув изларига) қайтгунига қадар — тў хтат, сўнг сувни қў шнингга қў й», дедилар. Ансорий уни (Пайғамбар ﷺни) ғазаблантирганида, Пайғамбар ﷺ Зубайрга — унинг ҳақини тў лиқ (ўз ўрнига қў йиб) — ҳукмни очиқ-ойдин (сариҳ) қилди; (аввал эса) у зот иккаласига — уларга кенг (имкон) бў лган бир ишни ишора қилган эдилар. Зубайр: «Мен бу оятларни фақат шу ҳақда нозил бў лди деб ўйлайман: ‹Йўқ, Роббингга қасамки, улар — ораларида чиқган низода сени ҳакам қилмагунларича — (ҳақиқий) иймон келтирмайдилар...› (Нисо сураси, 65)», деди.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا تمنعوا فضل المَاء لتمنعوا بِهِ فضل الْكلأ»

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oʻt-oʻlandan man qilish uchun ortiqcha suvni man qilmanglar», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ўт-ўландан ман қилиш учун ортиқча сувни ман қилманглар», — дедилар.

وَعَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ رَجُلٌ حَلَفَ عَلَى سِلْعَةٍ لَقَدْ أُعْطِيَ بِهَا أَكْثَرَ مِمَّا أُعْطِيَ وَهُوَ كَاذِبٌ وَرَجُلٌ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ بَعْدَ الْعَصْرِ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ رَجُلٍ مُسْلِمٍ وَرَجُلٌ مَنَعَ فَضْلَ مَاءٍ فَيَقُولُ اللَّهُ: الْيَوْمَ أَمْنَعُكَ فَضْلِي كَمَا مَنَعْتَ فَضْلَ مَاء لم تعْمل يداك «

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Uch (xil) kishi borki, Qiyomat kuni Alloh ular bilan gaplashmaydi va ularga (rahmat nazari bilan) qaramaydi: (1) oʻz molini (sotishda) — unga berilgandan koʻra koʻproq (narx) taklif qilingan, deb — yolgʻon qasam ichgan kishi; (2) bir musulmonning molini (nohaq) olish uchun asr namozidan keyin yolgʻon qasam ichgan kishi; (3) va oʻz ortiqcha suvini (ushlab) qoldirgan kishi. Alloh unga: ‹Bugun Men sendan Oʻz fazlimni (rahmatimni) tutaman — sen oʻzing yaratmagan narsaning ortiqchasini (boshqalardan) tutganingdek›, — deydi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Уч (хил) киши борки, Қиёмат куни Аллоҳ улар билан гаплашмайди ва уларга (раҳмат назари билан) қарамайди: (1) ўз молини (сотишда) — унга берилгандан кўра кўпроқ (нарх) таклиф қилинган, деб — ёлғон қасам ичган киши; (2) бир мусулмоннинг молини (ноҳақ) олиш учун аср намозидан кейин ёлғон қасам ичган киши; (3) ва ўз ортиқча сувини (ушлаб) қолдирган киши. Аллоҳ унга: ‹Бугун Мен сендан Ўз фазлимни (раҳматимни) тутаман — сен ўзинг яратмаган нарсанинг ортиқчасини (бошқалардан) тутганингдек›, — дейди», — дедилар.

عَنِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنْ أَحَاطَ حَائِطًا عَلَى الْأَرْضِ فَهُوَ لَهُ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺ dan rivoyat qilinadi. U zot: «Kim bir yerni devor bilan oʻrab olsa, u (yer) unikidir», dedilar.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺ дан ривоят қилинади. У зот: «Ким бир ерни девор билан ўраб олса, у (ер) уникидир», дедилар.

وَعَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَقْطَعَ لِلزُّبَيْرِ نخيلا. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Asmo binti Abu Bakr (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Zubayrga (bir bogʻ) xurmo daraxtlarini boʻlak qilib berdilar.Асмо бинти Абу Бакр (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Зубайрга (бир боғ) хурмо дарахтларини бўлак қилиб бердилар.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَقْطَعَ لِلزُّبَيْرِ حُضْرَ فَرَسِهِ فَأَجْرَى فَرَسَهَ حَتَّى قَامَ ثُمَّ رَمَى بِسَوْطِهِ فَقَالَ: «أَعْطُوهُ مِنْ حَيْثُ بَلَغَ السَّوْطُ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Zubayrga oti chopib yetadigan masofadagi yerni boʻlak qilib berdilar. Shunda u otini toʻxtaguncha chopdirdi, soʻng qamchisini uloqtirdi. U zot: «Unga qamchi yetib borgan joygacha (yerni) beringlar», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Зубайрга оти чопиб етадиган масофадаги ерни бўлак қилиб бердилар. Шунда у отини тўхтагунча чопдирди, сўнг қамчисини улоқтирди. У зот: «Унга қамчи етиб борган жойгача (ерни) беринглар», дедилар.

وَعَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَقْطَعَهُ أَرْضًا بِحَضْرَمَوْتَ قَالَ: فَأَرْسَلَ مَعِي مُعَاوِيَةَ قَالَ: «أَعْطِهَا إِيَّاه» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ والدارمي

Alqama ibn Voil oʻz otasi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ unga Hazramavtda bir yerni (mulk qilib) ajratib berdilar.Алқама ибн Воил ўз отаси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ унга Ҳазрамавтда бир ерни (мулк қилиб) ажратиб бердилар.

وَعَن أَبْيَضَ بْنِ حَمَّالِ الْمَأْرِبِيِّ: أَنَّهُ وَفَدَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَسْتَقْطَعَهُ الْمِلْحَ الَّذِي بِمَأْرِبَ فَأَقْطَعُهُ إِيَّاهُ فَلَمَّا وَلَّى قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا أَقْطَعْتَ لَهُ الْمَاءَ الْعِدَّ قَالَ: فَرَجَّعَهُ مِنْهُ قَالَ: وَسَأَلَهُ مَاذَا يحمى من الْأَرَاك؟ قَالَ: «مَا لَمْ تَنَلْهُ أَخْفَافُ الْإِبِلِ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَه والدارمي

Abyaz ibn Hammol (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ huzuriga (elchi boʻlib) keldi va u zotdan tuz (konini mulk qilib) ajratib berishni soʻradi (Ibn al-Mutavakkil: «u Maʼrib (mavzeʼi)da edi» dedi). U zot uni unga ajratib berdilar. U (Abyaz) ortga burilgach, majlisdagi bir kishi: «Unga nimani ajratib berganingizni bilasizmi? Siz unga (tuganmas) oqar suvni ajratib berdingiz», dedi. Shunda u zot uni undan qaytarib oldilar. (Abyaz) u zotdan arak daraxtlari (oʻsadigan yer)dan qaysi (joyni) qoʻriqlash (mumkinligi) haqida soʻradi. U zot: «(Tuyalarning) tuyoqlari yetmaydigan (joyni)», dedilar. Ibn al-Mutavakkil esa: «Tuyalarning tuyoqlari», dedi.Абяз ибн Ҳаммол (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига (элчи бўлиб) келди ва у зотдан туз (конини мулк қилиб) ажратиб беришни сўради (Ибн ал-Мутаваккил: «у Маъриб (мавзеъи)да эди» деди). У зот уни унга ажратиб бердилар. У (Абяз) ортга бурилгач, мажлисдаги бир киши: «Унга нимани ажратиб берганингизни биласизми? Сиз унга (туганмас) оқар сувни ажратиб бердингиз», деди. Шунда у зот уни ундан қайтариб олдилар. (Абяз) у зотдан арак дарахтлари (ўсадиган ер)дан қайси (жойни) қўриқлаш (мумкинлиги) ҳақида сўради. У зот: «(Туяларнинг) туёқлари етмайдиган (жойни)», дедилар. Ибн ал-Мутаваккил эса: «Туяларнинг туёқлари», деди.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " الْمُسْلِمُونَ شُرَكَاءُ فِي ثَلَاث: الْمَاءِ وَالْكَلَأِ وَالنَّارِ ". رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَه

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonlar uch narsada sherikdirlar: suvda, oʻt-oʻlanda va olovda; ularning bahosi haromdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонлар уч нарсада шерикдирлар: сувда, ўт-ўланда ва оловда; уларнинг баҳоси ҳаромдир», дедилар.

وَعَنْ أَسْمَرَ بْنِ مُضَرِّسٍ قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَبَايَعْتُهُ فَقَالَ: «مَنْ سَبَقَ إِلَى مَاءٍ لَمْ يَسْبِقْهُ إِلَيْهِ مُسْلِمٌ فَهُوَ لَهُ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Asmar ibn Muzarris (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺ huzurlariga keldim va u zotga bayʼat qildim. U zot: «Kim biror suvga undan oldin biror musulmon yetib bormagan holda yetib borsa, u (suv) unikidir», dedilar. (Roviy) aytdi: Shunda odamlar yugurishib chiqib (yerlarga) chiziq tortib (belgilab) keta boshlashdi.Асмар ибн Музаррис (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺ ҳузурларига келдим ва у зотга байъат қилдим. У зот: «Ким бирор сувга ундан олдин бирор мусулмон етиб бормаган ҳолда етиб борса, у (сув) уникидир», дедилар. (Ровий) айтди: Шунда одамлар югуришиб чиқиб (ерларга) чизиқ тортиб (белгилаб) кета бошлашди.

وَعَنْ طَاوُسٍ مُرْسَلًا: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «من أحيى مَوَاتًا مِنَ الْأَرْضِ فَهُوَ لَهُ وَعَادِيُّ الْأَرْضِ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ هِيَ لَكُمْ مِنِّي» . رَوَاهُ الشَّافِعِي

Tovus (rahimahulloh)dan mursal tarzda rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim oʻlik (obod qilinmagan, egasiz) yerni obod qilsa, u oʻsha kishiniki boʻladi. Qadimgi (egasi noaniq) yer esa Alloh va Uning Rasuliniiki, soʻngra u mendan sizlarga (beriladi)», dedilar. Shofeiy rivoyat qilgan.Товус (раҳимаҳуллоҳ)дан мурсал тарзда ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ўлик (обод қилинмаган, эгасиз) ерни обод қилса, у ўша кишиники бўлади. Қадимги (эгаси ноаниқ) ер эса Аллоҳ ва Унинг Расулиниики, сўнгра у мендан сизларга (берилади)», дедилар. Шофеий ривоят қилган.

وَرُوِيَ فِي «شَرْحِ السُّنَّةِ» : أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَقْطَعَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ الدُّورَ بِالْمَدِينَةِ وَهِيَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْ عِمَارَةِ الْأَنْصَارِ مِنَ الْمَنَازِلِ وَالنَّخْلِ فَقَالَ بَنُو عَبْدِ بن زهرَة: نكتب عَنَّا ابْنَ أُمِّ عَبْدٍ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ الله: «فَلِمَ ابْتَعَثَنِي اللَّهُ إِذًا؟ إِنَّ اللَّهَ لَا يُقَدِّسُ أُمَّةً لَا يُؤْخَذُ لِلضَّعِيفِ فِيهِمْ حَقُّهُ»

«Sharhus-sunna»da rivoyat qilinishicha: Nabiy ﷺ Abdulloh ibn Masʼudga Madinada ansorlarning uy-joylari va xurmozorlari orasidagi hovlilarni (yer qilib) ajratib berdilar. Shunda Abd ibn Zuhra oʻgʻillari: «Ibn Ummu Abdni (Abdulloh ibn Masʼudni) bizning oramizdan uzoqlashtir», dedilar. Rasululloh ﷺ ularga: «Unda Alloh meni nima uchun yubordi? Albatta, Alloh oʻz ichida zaifning haqqi olib berilmaydigan bir ummatni pok (barokatli) qilmaydi», dedilar. «Sharhus-sunna»da rivoyat qilingan.«Шарҳус-сунна»да ривоят қилинишича: Набий ﷺ Абдуллоҳ ибн Масъудга Мадинада ансорларнинг уй-жойлари ва хурмозорлари орасидаги ҳовлиларни (ер қилиб) ажратиб бердилар. Шунда Абд ибн Зуҳра ўғиллари: «Ибн Умму Абдни (Абдуллоҳ ибн Масъудни) бизнинг орамиздан узоқлаштир», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Унда Аллоҳ мени нима учун юборди? Албатта, Аллоҳ ўз ичида заифнинг ҳаққи олиб берилмайдиган бир умматни пок (барокатли) қилмайди», дедилар. «Шарҳус-сунна»да ривоят қилинган.

وَعَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَضَى فِي السَّيْلِ الْمَهْزُورِ أَنْ يُمْسَكَ حَتَّى يَبْلُغَ الْكَعْبَيْنِ ثُمَّ يُرْسَلَ الْأَعْلَى عَلَى الْأَسْفَل. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد وَابْن مَاجَه

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qilishicha, Rasululloh ﷺ Mahzur seli xususida: «Suv toʻpiqlarga yetguncha toʻsib turiladi, soʻngra yuqoridagi (yer egasi suvni) pastdagiga oqizib yuboradi», deb hukm chiqardilar.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қилишича, Расулуллоҳ ﷺ Маҳзур сели хусусида: «Сув тўпиқларга етгунча тўсиб турилади, сўнгра юқоридаги (ер эгаси сувни) пастдагига оқизиб юборади», деб ҳукм чиқардилар.