Abdulloh ibn Abbos al-Hoshimiy

حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَنْبَأَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُتَوَارٍ بِمَكَّةَ ‏{‏وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا‏}‏ قَالَ كَانَ إِذَا صَلَّى بِأَصْحَابِهِ رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ قَالَ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ سَبُّوا الْقُرْآنَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ جَاءَ بِهِ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لِنَبِيِّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ‏{‏وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ‏}‏ أَيْ بِقِرَاءَتِكَ فَيَسْمَعَ الْمُشْرِكُونَ فَيَسُبُّوا الْقُرْآنَ ‏{‏وَلَا تُخَافِتْ بِهَا‏}‏ عَنْ أَصْحَابِكَ فَلَا تُسْمِعُهُمْ الْقُرْآنَ حَتَّى يَأْخُذُوهُ عَنْكَ وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Makkada yashirinib yurgan paytda ushbu oyat nozil boʻldi: {Namozingda ovozingni koʻtarma va uni pasaytirib ham yubormagin} (Isro 110). U zot ﷺ sahobalariga namoz oʻqib berganlarida Qurʼonni ovoz chiqarib qiroat qilardilar. Mushriklar buni eshitganlarida Qurʼonni, uni nozil qilgan Zotni va uni olib kelgan kishini soʻka boshladilar. Shunda Alloh azza va jalla oʻz Nabiysiga ﷺ: {Namozingda ovozingni koʻtarma}, yaʼni qiroatingni koʻtarma, mushriklar eshitib Qurʼonni soʻkmasinlar, {uni pasaytirib ham yubormagin}, yaʼni sahobalaringdan pasaytirmagin, ular sendan olib olgunlaricha Qurʼonni ularga eshittir, shu ikkisining orasida bir yoʻl tut, dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Маккада яшириниб юрган пайтда ушбу оят нозил бўлди: {Намозингда овозингни кўтарма ва уни пасайтириб ҳам юбормагин} (Исро 110). У зот ﷺ саҳобаларига намоз ўқиб берганларида Қуръонни овоз чиқариб қироат қилардилар. Мушриклар буни эшитганларида Қуръонни, уни нозил қилган Зотни ва уни олиб келган кишини сўка бошладилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла ўз Набийсига ﷺ: {Намозингда овозингни кўтарма}, яъни қироатингни кўтарма, мушриклар эшитиб Қуръонни сўкмасинлар, {уни пасайтириб ҳам юбормагин}, яъни саҳобаларингдан пасайтирмагин, улар сендан олиб олгунларича Қуръонни уларга эшиттир, шу иккисининг орасида бир йўл тут, деди.

حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَطَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَقَالَ هُشَيْمٌ مَرَّةً خَطَبَنَا فَحَمِدَ اللَّهَ تَعَالَى وَأَثْنَى عَلَيْهِ فَذَكَرَ الرَّجْمَ فَقَالَ لَا تُخْدَعُنَّ عَنْهُ فَإِنَّهُ حَدٌّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ تَعَالَى أَلَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ رَجَمَ وَرَجَمْنَا بَعْدَهُ وَلَوْلَا أَنْ يَقُولَ قَائِلُونَ زَادَ عُمَرُ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا لَيْسَ مِنْهُ لَكَتَبْتُهُ فِي نَاحِيَةٍ مِنْ الْمُصْحَفِ شَهِدَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَقَالَ هُشَيْمٌ مَرَّةً وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَفُلَانٌ وَفُلَانٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ رَجَمَ وَرَجَمْنَا مِنْ بَعْدِهِ أَلَا وَإِنَّهُ سَيَكُونُ مِنْ بَعْدِكُمْ قَوْمٌ يُكَذِّبُونَ بِالرَّجْمِ وَبِالدَّجَّالِ وَبِالشَّفَاعَةِ وَبِعَذَابِ الْقَبْرِ وَبِقَوْمٍ يُخْرَجُونَ مِنْ النَّارِ بَعْدَمَا امْتَحَشُوا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) bizga xutba qilib, Allohga hamd va sano aytdi, soʻng rajmni zikr qilib dedi: «Undan aldanib qolmanglar, chunki u Alloh taoloning hadlaridan bir haddir. Ogoh boʻlingki, Rasululloh ﷺ rajm qildilar, biz ham u zotdan keyin rajm qildik. Agar odamlar: ‹Umar Alloh kitobiga undan boʻlmagan narsani qoʻshdi›, deyishmaydigan boʻlsa edi, uni mushafning bir chetiga yozib qoʻyardim. Umar ibn al-Xattob, Abdurrahmon ibn Avf va falon-falon kishilar Rasululloh ﷺ rajm qilganliklariga va biz ham u zotdan keyin rajm qilganimizga guvohlik berdilar. Ogoh boʻlingki, sizlardan keyin rajmni, dajjolni, shafoatni, qabr azobini va doʻzaxdan kuygandan soʻng chiqariladigan qavmni yolgʻonga chiqaradigan bir qavm keladi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) бизга хутба қилиб, Аллоҳга ҳамд ва сано айтди, сўнг ражмни зикр қилиб деди: «Ундан алданиб қолманглар, чунки у Аллоҳ таолонинг ҳадларидан бир ҳаддир. Огоҳ бўлингки, Расулуллоҳ ﷺ ражм қилдилар, биз ҳам у зотдан кейин ражм қилдик. Агар одамлар: ‹Умар Аллоҳ китобига ундан бўлмаган нарсани қўшди›, дейишмайдиган бўлса эди, уни мушафнинг бир четига ёзиб қўярдим. Умар ибн ал-Хаттоб, Абдурраҳмон ибн Авф ва фалон-фалон кишилар Расулуллоҳ ﷺ ражм қилганликларига ва биз ҳам у зотдан кейин ражм қилганимизга гувоҳлик бердилар. Огоҳ бўлингки, сизлардан кейин ражмни, дажжолни, шафоатни, қабр азобини ва дўзахдан куйгандан сўнг чиқариладиган қавмни ёлғонга чиқарадиган бир қавм келади», деди.

حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ، أَنَّ يَحْيَى بْنَ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَهُ عَنْ عِكْرِمَةَ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ بِالْعَقِيقِ يَقُولُ أَتَانِي اللَّيْلَةَ آتٍ مِنْ رَبِّي فَقَالَ صَلِّ فِي هَذَا الْوَادِي الْمُبَارَكِ وَقُلْ عُمْرَةٌ فِي حَجَّةٍ قَالَ الْوَلِيدُ يَعْنِي ذَا الْحُلَيْفَةِ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ ni Aqiqda turib shunday deganlarini eshitdim: ‹Bu kecha Robbimdan huzurimga bir keluvchi kelib: Ushbu muborak vodiyda namoz oʻqi va: Hajda umra qilaman, deb ayt, dedi.›» Bu bilan Zul-Hulayfa nazarda tutiladi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ ни Ақиқда туриб шундай деганларини эшитдим: ‹Бу кеча Роббимдан ҳузуримга бир келувчи келиб: Ушбу муборак водийда намоз ўқи ва: Ҳажда умра қиламан, деб айт, деди.›» Бу билан Зул-Ҳулайфа назарда тутилади.

حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ يَعْنِي ابْنَ عَمَّارٍ، حَدَّثَنِي سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ أَبُو زُمَيْلٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ خَيْبَرَ أَقْبَلَ نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالُوا فُلَانٌ شَهِيدٌ فُلَانٌ شَهِيدٌ حَتَّى مَرُّوا عَلَى رَجُلٍ فَقَالُوا فُلَانٌ شَهِيدٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَلَّا إِنِّي رَأَيْتُهُ فِي النَّارِ فِي بُرْدَةٍ غَلَّهَا أَوْ عَبَاءَةٍ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ اذْهَبْ فَنَادِ فِي النَّاسِ أَنَّهُ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا الْمُؤْمِنُونَ قَالَ فَخَرَجْتُ فَنَادَيْتُ أَلَا إِنَّهُ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا الْمُؤْمِنُونَ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Xaybar kuni Paygʻambar ﷺning ashoblaridan bir necha kishi kelib: «Falonchi shahid, falonchi shahid», deyishdi. Nihoyat bir kishining oldidan oʻtishganda: «Falonchi shahid», deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Yoʻq, men uni gʻanimatdan oʻgʻirlagan bir chopon yoki aboyi sababli doʻzaxda koʻrdim», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Ey Xattob oʻgʻli, borib odamlarga: ‹Jannatga faqat moʻminlargina kiradilar›, deb eʼlon qil», dedilar. Men chiqib: «Ogoh boʻlingizkim, jannatga faqat moʻminlargina kiradilar», deb eʼlon qildim.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Хайбар куни Пайғамбар ﷺнинг ашобларидан бир неча киши келиб: «Фалончи шаҳид, фалончи шаҳид», дейишди. Ниҳоят бир кишининг олдидан ўтишганда: «Фалончи шаҳид», дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Йўқ, мен уни ғаниматдан ўғирлаган бир чопон ёки абойи сабабли дўзахда кўрдим», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Хаттоб ўғли, бориб одамларга: ‹Жаннатга фақат мўминларгина кирадилар›, деб эълон қил», дедилар. Мен чиқиб: «Огоҳ бўлингизким, жаннатга фақат мўминларгина кирадилар», деб эълон қилдим.

حَدَّثَنَا أَبُو نُوحٍ، قُرَادٌ أَنْبَأَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ أَبُو زُمَيْلٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ قَالَ نَظَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى أَصْحَابِهِ وَهُمْ ثَلَاثُ مِائَةٍ وَنَيِّفٌ وَنَظَرَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فَإِذَا هُمْ أَلْفٌ وَزِيَادَةٌ فَاسْتَقْبَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْقِبْلَةَ ثُمَّ مَدَّ يَدَيْهِ وَعَلَيْهِ رِدَاؤُهُ وَإِزَارُهُ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ أَيْنَ مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ أَنْجِزْ مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ إِنَّكَ إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ فَلَا تُعْبَدْ فِي الْأَرْضِ أَبَدًا قَالَ فَمَا زَالَ يَسْتَغِيثُ رَبَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَيَدْعُوهُ حَتَّى سَقَطَ رِدَاؤُهُ فَأَتَاهُ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَأَخَذَ رِدَاءَهُ فَرَدَّاهُ ثُمَّ الْتَزَمَهُ مِنْ وَرَائِهِ ثُمَّ قَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ كَفَاكَ مُنَاشَدَتُكَ رَبَّكَ فَإِنَّهُ سَيُنْجِزُ لَكَ مَا وَعَدَكَ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنْ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ‏}‏ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُئِذٍ وَالْتَقَوْا فَهَزَمَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الْمُشْرِكِينَ فَقُتِلَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ رَجُلًا وَأُسِرَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ رَجُلًا فَاسْتَشَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَبَا بَكْرٍ وَعَلِيًّا وَعُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ هَؤُلَاءِ بَنُو الْعَمِّ وَالْعَشِيرَةُ وَالْإِخْوَانُ فَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْخُذَ مِنْهُمْ الْفِدْيَةَ فَيَكُونُ مَا أَخَذْنَا مِنْهُمْ قُوَّةً لَنَا عَلَى الْكُفَّارِ وَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُمْ فَيَكُونُونَ لَنَا عَضُدًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا تَرَى يَا ابْنَ الْخَطَّابِ قَالَ قُلْتُ وَاللَّهِ مَا أَرَى مَا رَأَى أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَلَكِنِّي أَرَى أَنْ تُمَكِّنَنِي مِنْ فُلَانٍ قَرِيبًا لِعُمَرَ فَأَضْرِبَ عُنُقَهُ وَتُمَكِّنَ عَلِيًّا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ مِنْ عَقِيلٍ فَيَضْرِبَ عُنُقَهُ وَتُمَكِّنَ حَمْزَةَ مِنْ فُلَانٍ أَخِيهِ فَيَضْرِبَ عُنُقَهُ حَتَّى يَعْلَمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَيْسَتْ فِي قُلُوبِنَا هَوَادَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ هَؤُلَاءِ صَنَادِيدُهُمْ وَأَئِمَّتُهُمْ وَقَادَتُهُمْ فَهَوِيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا قَالَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَلَمْ يَهْوَ مَا قُلْتُ فَأَخَذَ مِنْهُمْ الْفِدَاءَ فَلَمَّا أَنْ كَانَ مِنْ الْغَدِ قَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ غَدَوْتُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَإِذَا هُوَ قَاعِدٌ وَأَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَإِذَا هُمَا يَبْكِيَانِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي مَاذَا يُبْكِيكَ أَنْتَ وَصَاحِبَكَ فَإِنْ وَجَدْتُ بُكَاءً بَكَيْتُ وَإِنْ لَمْ أَجِدْ بُكَاءً تَبَاكَيْتُ لِبُكَائِكُمَا قَالَ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي عَرَضَ عَلَيَّ أَصْحَابُكَ مِنْ الْفِدَاءِ لَقَدْ عُرِضَ عَلَيَّ عَذَابُكُمْ أَدْنَى مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ لِشَجَرَةٍ قَرِيبَةٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏لَوْلَا كِتَابٌ مِنْ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ‏}‏ مِنْ الْفِدَاءِ ثُمَّ أُحِلَّ لَهُمْ الْغَنَائِمُ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ مِنْ الْعَامِ الْمُقْبِلِ عُوقِبُوا بِمَا صَنَعُوا يَوْمَ بَدْرٍ مِنْ أَخْذِهِمْ الْفِدَاءَ فَقُتِلَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ وَفَرَّ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ وَهُشِمَتْ الْبَيْضَةُ عَلَى رَأْسِهِ وَسَالَ الدَّمُ عَلَى وَجْهِهِ وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا‏}‏ الْآيَةَ بِأَخْذِكُمْ الْفِدَاءَ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Badr kuni Paygʻambar ﷺ ashoblariga nazar soldilar, ular uch yuz nechta edi, mushriklarga qaradilar, ular ming va undan koʻp edi. Paygʻambar ﷺ qiblaga yuzlanib, ridolari va izorlari ustlarida turgan holda qoʻllarini uzatib, soʻng: «Ey Alloh, menga bergan vaʼdang qani? Ey Alloh, menga vaʼda qilgan narsangni bajo qil! Ey Alloh, agar Sen islom ahlidan boʻlgan mana bu bir hovuch jamoani halok qilsang, yer yuzida hech qachon Senga ibodat qilinmaydi», dedilar. Ridolari yelkalaridan tushib ketguncha Robbi azza va jallaga iltijo qilib, duo qilishda davom etdilar. Shunda Abu Bakr (roziyallohu anhu) kelib, ridolarini olib, u zotga yopdi va orqalaridan quchoqlab: «Ey Allohning Nabiysi, Robbingizga qilgan iltijoingiz kifoya, chunki U sizga vaʼda qilgan narsasini albatta bajo qiladi», dedi. Va Alloh azza va jalla: {Eslangiz, sizlar Robbingizdan yordam soʻrayotgan edingizlar, U sizlarga: ‹Men sizlarga bir-birining ketidan keluvchi ming farishta bilan madad beruvchiman› deb ijobat qildi} degan oyatni nozil qildi (Anfol 9). Oʻsha kuni ular toʻqnashganda, Alloh azza va jalla mushriklarni magʻlub etdi, ulardan yetmish kishi oʻldirildi va yetmish kishi asir olindi. Rasululloh ﷺ Abu Bakr, Ali va Umar (roziyallohu anhum) bilan maslahatlashdilar. Abu Bakr (roziyallohu anhu): «Ey Allohning Nabiysi, bular amakivachchalarimiz, qarindoshlarimiz va birodarlarimizdir. Men ulardan tovon olishingizni maqul koʻraman, biz olgan narsamiz kofirlarga qarshi bizga kuch boʻladi, shoyad Alloh ularni hidoyat qilib, bizga madadkor boʻlsalar», dedi. Rasululloh ﷺ: «Sen nima deysan, ey Xattob oʻgʻli?» dedilar. Men: «Vallohi, men Abu Bakr aytgan fikrni maqul koʻrmayman. Balki men falonchini — Umarning bir qarindoshini — menga topshirib, uning boʻynini uraylik, Alini Aqiylga hokim qilib, uning boʻynini ursin, Hamzani ukasi falonchiga hokim qilib, uning boʻynini ursin, toki Alloh qalblarimizda mushriklarga hech qanday mayl yoʻqligini bilsin, deb oʻylayman. Bular ularning kattalari, imomlari va sarkardalaridir», dedim. Rasululloh ﷺ Abu Bakr aytgan fikrga moyil boʻldilar, men aytgan fikrga moyil boʻlmadilar va ulardan tovon oldilar. Ertasi kuni boʻlganda Umar (roziyallohu anhu) aytadi: Men Paygʻambar ﷺning huzurlariga bordim, u zot Abu Bakr bilan oʻtirgan edilar, ikkovlari yigʻlab turgan edi. Men: «Ey Allohning Rasuli, meni xabardor qiling, sizni va sherigingizni nima yigʻlatmoqda? Agar yigʻlashga sabab topsam, men ham yigʻlayman, topmasam, sizlarga qoʻshilib yigʻlagan kishi boʻlaman», dedim. Paygʻambar ﷺ: «Meni ashoblaring taklif qilgan tovon yigʻlatmoqda. Menga sizlarning azobingiz mana bu daraxtdan ham yaqinroq koʻrsatildi», deb yaqindagi bir daraxtga ishora qildilar. Va Alloh azza va jalla: {Yer yuzida (dushmanni) yaxshilab qirmagunicha, biror paygʻambar uchun asirlar (tutib, tovon evaziga ozod qilishi) joiz emas edi} deb, {Agar Alloh tomonidan oldindan yozilgan (hukm) boʻlmaganida, olgan narsangiz sababli sizlarga katta azob yetgan boʻlur edi} degan soʻzigacha nozil qildi (Anfol 67-68) — yaʼni tovonni nazarda tutib. Soʻng ularga gʻanimatlar halol qilindi. Keyingi yili Uhud kuni kelganda, ular Badr kuni tovon olib qilgan ishlari sababli jazolandilar, ulardan yetmish kishi oʻldirildi, Paygʻambar ﷺning ashoblari u zotni tashlab qochdilar, oldingi tishlari sindirildi, boshlaridagi dubulgʻa singan holda yuzlariga qon oqib tushdi. Va Alloh taolo: {Sizlarga (dushmanning) ikki barobar (talofatini) yetkazgan bir musibat oʻzingizga yetganda: ‹Bu qayoqdan boʻldi?› deysizlarmi?} degan oyatni tovon olganlaringiz sababli nozil qildi (Oli Imron 165).Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бадр куни Пайғамбар ﷺ ашобларига назар солдилар, улар уч юз нечта эди, мушрикларга қарадилар, улар минг ва ундан кўп эди. Пайғамбар ﷺ қиблага юзланиб, ридолари ва изорлари устларида турган ҳолда қўлларини узатиб, сўнг: «Эй Аллоҳ, менга берган ваъданг қани? Эй Аллоҳ, менга ваъда қилган нарсангни бажо қил! Эй Аллоҳ, агар Сен ислом аҳлидан бўлган мана бу бир ҳовуч жамоани ҳалок қилсанг, ер юзида ҳеч қачон Сенга ибодат қилинмайди», дедилар. Ридолари елкаларидан тушиб кетгунча Робби азза ва жаллага илтижо қилиб, дуо қилишда давом этдилар. Шунда Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) келиб, ридоларини олиб, у зотга ёпди ва орқаларидан қучоқлаб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, Роббингизга қилган илтижоингиз кифоя, чунки У сизга ваъда қилган нарсасини албатта бажо қилади», деди. Ва Аллоҳ азза ва жалла: {Эслангиз, сизлар Роббингиздан ёрдам сўраётган эдингизлар, У сизларга: ‹Мен сизларга бир-бирининг кетидан келувчи минг фаришта билан мадад берувчиман› деб ижобат қилди} деган оятни нозил қилди (Анфол 9). Ўша куни улар тўқнашганда, Аллоҳ азза ва жалла мушрикларни мағлуб этди, улардан етмиш киши ўлдирилди ва етмиш киши асир олинди. Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакр, Али ва Умар (розияллоҳу анҳум) билан маслаҳатлашдилар. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): «Эй Аллоҳнинг Набийси, булар амакиваччаларимиз, қариндошларимиз ва биродарларимиздир. Мен улардан товон олишингизни мақул кўраман, биз олган нарсамиз кофирларга қарши бизга куч бўлади, шояд Аллоҳ уларни ҳидоят қилиб, бизга мададкор бўлсалар», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Сен нима дейсан, эй Хаттоб ўғли?» дедилар. Мен: «Валлоҳи, мен Абу Бакр айтган фикрни мақул кўрмайман. Балки мен фалончини — Умарнинг бир қариндошини — менга топшириб, унинг бўйнини урайлик, Алини Ақийлга ҳоким қилиб, унинг бўйнини урсин, Ҳамзани укаси фалончига ҳоким қилиб, унинг бўйнини урсин, токи Аллоҳ қалбларимизда мушрикларга ҳеч қандай майл йўқлигини билсин, деб ўйлайман. Булар уларнинг катталари, имомлари ва саркардаларидир», дедим. Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакр айтган фикрга мойил бўлдилар, мен айтган фикрга мойил бўлмадилар ва улардан товон олдилар. Эртаси куни бўлганда Умар (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига бордим, у зот Абу Бакр билан ўтирган эдилар, икковлари йиғлаб турган эди. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мени хабардор қилинг, сизни ва шеригингизни нима йиғлатмоқда? Агар йиғлашга сабаб топсам, мен ҳам йиғлайман, топмасам, сизларга қўшилиб йиғлаган киши бўламан», дедим. Пайғамбар ﷺ: «Мени ашобларинг таклиф қилган товон йиғлатмоқда. Менга сизларнинг азобингиз мана бу дарахтдан ҳам яқинроқ кўрсатилди», деб яқиндаги бир дарахтга ишора қилдилар. Ва Аллоҳ азза ва жалла: {Ер юзида (душманни) яхшилаб қирмагунича, бирор пайғамбар учун асирлар (тутиб, товон эвазига озод қилиши) жоиз эмас эди} деб, {Агар Аллоҳ томонидан олдиндан ёзилган (ҳукм) бўлмаганида, олган нарсангиз сабабли сизларга катта азоб етган бўлур эди} деган сўзигача нозил қилди (Анфол 67-68) — яъни товонни назарда тутиб. Сўнг уларга ғаниматлар ҳалол қилинди. Кейинги йили Уҳуд куни келганда, улар Бадр куни товон олиб қилган ишлари сабабли жазоландилар, улардан етмиш киши ўлдирилди, Пайғамбар ﷺнинг ашоблари у зотни ташлаб қочдилар, олдинги тишлари синдирилди, бошларидаги дубулға синган ҳолда юзларига қон оқиб тушди. Ва Аллоҳ таоло: {Сизларга (душманнинг) икки баробар (талофатини) етказган бир мусибат ўзингизга етганда: ‹Бу қаёқдан бўлди?› дейсизларми?} деган оятни товон олганларингиз сабабли нозил қилди (Оли Имрон 165).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي غَزَاةٍ فَحَلَفْتُ لَا وَأَبِي فَهَتَفَ بِي رَجُلٌ مِنْ خَلْفِي فَقَالَ لَا تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ فَإِذَا هُوَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytadi: Men Paygʻambar ﷺ bilan bir gʻazotda edim. Men: «Yoʻq, otamga qasamki», deb qasam ichib yubordim. Shunda ortimdan bir kishi menga: «Otalaringiz bilan qasam ichmanglar», deb qichqirdi. Qarasam, u Paygʻambar ﷺ ekanlar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтади: Мен Пайғамбар ﷺ билан бир ғазотда эдим. Мен: «Йўқ, отамга қасамки», деб қасам ичиб юбордим. Шунда ортимдан бир киши менга: «Оталарингиз билан қасам ичманглар», деб қичқирди. Қарасам, у Пайғамбар ﷺ эканлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ لَمْ أَزَلْ حَرِيصًا عَلَى أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اللَّتَيْنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا‏}‏ حَتَّى حَجَّ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَحَجَجْتُ مَعَهُ فَلَمَّا كُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ عَدَلَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَعَدَلْتُ مَعَهُ بِالْإِدَاوَةِ فَتَبَرَّزَ ثُمَّ أَتَانِي فَسَكَبْتُ عَلَى يَدَيْهِ فَتَوَضَّأَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ الْمَرْأَتَانِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اللَّتَانِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا‏}‏ فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَاعَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ الزُّهْرِيُّ كَرِهَ وَاللَّهِ مَا سَأَلَهُ عَنْهُ وَلَمْ يَكْتُمْهُ عَنْهُ قَالَ هِيَ حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ قَالَ ثُمَّ أَخَذَ يَسُوقُ الْحَدِيثَ قَالَ كُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ قَوْمًا نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ قَالَ وَكَانَ مَنْزِلِي فِي بَنِي أُمَيَّةَ بْنِ زَيْدٍ بِالْعَوَالِي قَالَ فَتَغَضَّبْتُ يَوْمًا عَلَى امْرَأَتِي فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ قَالَ فَانْطَلَقْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ أَتُرَاجِعِينَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَتْ نَعَمْ قُلْتُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاكُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ قَالَتْ نَعَمْ قُلْتُ قَدْ خَابَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْكُنَّ وَخَسِرَ أَفَتَأْمَنُ إِحْدَاكُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ لَا تُرَاجِعِي رَسُولَ اللَّهِ وَلَا تَسْأَلِيهِ شَيْئًا وَسَلِينِي مَا بَدَا لَكِ وَلَا يَغُرَّنَّكِ إِنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْسَمَ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ مِنْكِ يُرِيدُ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَ وَكَانَ لِي جَارٌ مِنْ الْأَنْصَارِ وَكُنَّا نَتَنَاوَبُ النُّزُولَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَيَنْزِلُ يَوْمًا وَأَنْزِلُ يَوْمًا فَيَأْتِينِي بِخَبَرِ الْوَحْيِ وَغَيْرِهِ وَآتِيهِ بِمِثْلِ ذَلِكَ قَالَ وَكُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّ غَسَّانَ تُنْعِلُ الْخَيْلَ لِتَغْزُوَنَا فَنَزَلَ صَاحِبِي يَوْمًا ثُمَّ أَتَانِي عِشَاءً فَضَرَبَ بَابِي ثُمَّ نَادَانِي فَخَرَجْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ حَدَثَ أَمْرٌ عَظِيمٌ قُلْتُ وَمَاذَا أَجَاءَتْ غَسَّانُ قَالَ لَا بَلْ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَأَطْوَلُ طَلَّقَ الرَّسُولُ نِسَاءَهُ فَقُلْتُ قَدْ خَابَتْ حَفْصَةُ وَخَسِرَتْ قَدْ كُنْتُ أَظُنُّ هَذَا كَائِنًا حَتَّى إِذَا صَلَّيْتُ الصُّبْحَ شَدَدْتُ عَلَيَّ ثِيَابِي ثُمَّ نَزَلْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ وَهِيَ تَبْكِي فَقُلْتُ أَطَلَّقَكُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَتْ لَا أَدْرِي هُوَ هَذَا مُعْتَزِلٌ فِي هَذِهِ الْمَشْرُبَةِ فَأَتَيْتُ غُلَامًا لَهُ أَسْوَدَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ فَدَخَلَ الْغُلَامُ ثُمَّ خَرَجَ إِلَيَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَتَيْتُ الْمِنْبَرَ فَإِذَا عِنْدَهُ رَهْطٌ جُلُوسٌ يَبْكِي بَعْضُهُمْ فَجَلَسْتُ قَلِيلًا ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَأَتَيْتُ الْغُلَامَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ فَدَخَلَ الْغُلَامُ ثُمَّ خَرَجَ عَلَيَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ فَخَرَجْتُ فَجَلَسْتُ إِلَى الْمِنْبَرِ ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَأَتَيْتُ الْغُلَامَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَيَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ فَوَلَّيْتُ مُدْبِرًا فَإِذَا الْغُلَامُ يَدْعُونِي فَقَالَ ادْخُلْ فَقَدْ أَذِنَ لَكَ فَدَخَلْتُ فَسَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَإِذَا هُوَ مُتَّكِئٌ عَلَى رَمْلِ حَصِيرٍ ح و حَدَّثَنَاه يَعْقُوبُ فِي حَدِيثِ صَالِحٍ قَالَ رُمَالِ حَصِيرٍ قَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِهِ فَقُلْتُ أَطَلَّقْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ نِسَاءَكَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَيَّ وَقَالَ لَا فَقُلْتُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَوْ رَأَيْتَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ قَوْمًا نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ فَتَغَضَّبْتُ عَلَى امْرَأَتِي يَوْمًا فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ فَقُلْتُ قَدْ خَابَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْهُنَّ وَخَسِرَ أَفَتَأْمَنُ إِحْدَاهُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ لَا يَغُرُّكِ إِنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْسَمَ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْكِ فَتَبَسَّمَ أُخْرَى فَقُلْتُ أَسْتَأْنِسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ فَجَلَسْتُ فَرَفَعْتُ رَأْسِي فِي الْبَيْتِ فَوَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ فِيهِ شَيْئًا يَرُدُّ الْبَصَرَ إِلَّا أَهَبَةً ثَلَاثَةً فَقُلْتُ ادْعُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى أُمَّتِكَ فَقَدْ وُسِّعَ عَلَى فَارِسَ وَالرُّومِ وَهُمْ لَا يَعْبُدُونَ اللَّهَ فَاسْتَوَى جَالِسًا ثُمَّ قَالَ أَفِي شَكٍّ أَنْتَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أُولَئِكَ قَوْمٌ عُجِّلَتْ لَهُمْ طَيِّبَاتُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَقُلْتُ اسْتَغْفِرْ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكَانَ أَقْسَمَ أَنْ لَا يَدْخُلَ عَلَيْهِنَّ شَهْرًا مِنْ شِدَّةِ مَوْجِدَتِهِ عَلَيْهِنَّ حَتَّى عَاتَبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: (Ibn Abbos aytadi:) Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan Alloh taolo: {Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz (yaxshi boʻlur), chunki dilingiz ogʻib qoldi} degan Paygʻambar ﷺ ning ikki ayoli haqida soʻrashga uzoq vaqt ishtiyoqmand edim. Nihoyat Umar (roziyallohu anhu) haj qildi, men ham u bilan haj qildim. Yoʻlning bir qismida boʻlganimizda, Umar (roziyallohu anhu) yoʻldan chetga chiqdi, men ham idish bilan u bilan chetga chiqdim. U hojatini chiqargach, oldimga keldi, men qoʻllariga suv quydim, u tahorat qildi. Men: «Ey amiral-moʻminin, Alloh taolo: {Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz, chunki dilingiz ogʻib qoldi} degan Paygʻambar ﷺ ning ikki ayoli kimlar?» dedim. Umar (roziyallohu anhu): «Sendan hayronman, ey Ibn Abbos», dedi. (az-Zuhriy aytadi: Vallohi, u bu savolni yoqtirmadi, lekin uni yashirmadi ham.) U: «Ular Hafsa va Oisha edi», dedi. Soʻng hadisni davom ettirib aytdi: Biz quraysh jamoasi ayollarimizni yenguvchi qavm edik. Madinaga kelganimizda, ayollari ularni yenguvchi bir qavmni topdik, shunda ayollarimiz ularning ayollaridan oʻrgana boshladilar. Mening uyim al-Avolida Banu Umayya ibn Zaydda edi. Bir kuni ayolimga gʻazablandim, u menga qaytarib gapira boshladi. Men uning menga qaytarib gapirganini yoqtirmadim. U: «Menga qaytarib gapirganimni nega yoqtirmaysan? Vallohi, Paygʻambar ﷺ ning ayollari ham u zotga qaytarib gapirishadi, ulardan biri kunduzdan tungacha u zotdan tark etib turadi», dedi. Men borib, Hafsaning oldiga kirdim va: «Sen Rasululloh ﷺ ga qaytarib gapirasanmi?» dedim. U: «Ha», dedi. Men: «Sizlardan biri kunduzdan tungacha u zotni tark etib turadimi?» dedim. U: «Ha», dedi. Men: «Sizlardan kim shunday qilsa, u ziyon koʻribdi, halok boʻlibdi. Sizlardan biri Rasulining gʻazabi sababli Alloh unga gʻazablanishidan xotirjammi? U holda u halok boʻlibdi-ku. Rasululloh ﷺ ga qaytarib gapirma va undan biror narsa soʻrama. Menga xohlaganingni soʻra. Agar qoʻshning — u sendan koʻra chiroyliroq va Rasululloh ﷺ ga sendan koʻra sevimliroq boʻlsa — bu seni aldab qoʻymasin», dedim — bu bilan Oisha (roziyallohu anho)ni nazarda tutdi. (Umar aytadi:) Mening ansorlardan bir qoʻshnim bor edi. Biz Rasululloh ﷺ oldilariga navbatma-navbat tushib turardik: u bir kun, men bir kun tushardim. U menga vahiy va boshqa narsalar xabarini keltirar, men ham unga shunday qilardim. Biz gʻassonliklar bizga hujum qilish uchun otlarini taqalayapti, deb gaplashib yurardik. Bir kuni sherigim tushdi, soʻng kechqurun oldimga kelib, eshigimni taqillatdi va meni chaqirdi. Men uning oldiga chiqdim. U: «Katta bir ish sodir boʻldi!» dedi. Men: «Nima boʻldi? Gʻassonliklar keldimi?» dedim. U: «Yoʻq, undan ham kattaroq va uzunroq: Rasululloh ﷺ ayollarini taloq qildilar!» dedi. Men: «Hafsa ziyon koʻribdi, halok boʻlibdi. Men bu boʻlishini gumon qilib yurgan edim», dedim. Bomdodni oʻqigach, kiyimlarimni mahkam kiyib, tushdim va yigʻlab oʻtirgan Hafsaning oldiga kirdim. Men: «Rasululloh ﷺ sizlarni taloq qildilarmi?» dedim. U: «Bilmayman. U zot mana bu balandxonada yolgʻiz oʻrnashib olganlar», dedi. Men u zotning bir qora gʻulomining oldiga borib: «Umarga izn soʻra», dedim. Gʻulom kirdi, soʻng oldimga chiqib: «Men seni u zotga eslatdim, u zot sukut qildilar», dedi. Men ketib, minbar oldiga keldim, uning yonida bir toʻda kishilar oʻtirar, baʼzilari yigʻlar edi. Men ozgina oʻtirdim, soʻng koʻnglimdagi (tashvish) meni yengdi, gʻulom oldiga borib: «Umarga izn soʻra», dedim. Gʻulom kirdi, soʻng oldimga chiqib: «Men seni u zotga eslatdim, u zot sukut qildilar», dedi. Men chiqib, minbar oldida oʻtirdim, soʻng koʻnglimdagi (tashvish) meni yengdi, gʻulom oldiga borib: «Umarga izn soʻra», dedim. U kirdi, soʻng oldimga chiqib: «Men seni u zotga eslatdim, u zot sukut qildilar», dedi. Men orqamga qaytib keta boshladim, shunda gʻulom meni chaqirib: «Kir, u zot senga izn berdilar», dedi. Men kirib, Rasululloh ﷺ ga salom berdim. Qarasam, u zot boʻyra ustida yonboshlab yotibdilar, boʻyra yonlariga iz solibdi. Men: «Ey Allohning Rasuli, ayollaringizni taloq qildingizmi?» dedim. U zot boshlarini menga koʻtarib: «Yoʻq», dedilar. Men: «Allohu akbar! Ey Allohning Rasuli, bizni koʻrganingizda edi. Biz quraysh jamoasi ayollarimizni yenguvchi qavm edik. Madinaga kelganimizda, ayollari ularni yenguvchi bir qavmni topdik, shunda ayollarimiz ularning ayollaridan oʻrgana boshladilar. Bir kuni ayolimga gʻazablandim, u menga qaytarib gapira boshladi. Men uning qaytarib gapirganini yoqtirmadim. U: ‹Menga qaytarib gapirganimni nega yoqtirmaysan? Vallohi, Rasululloh ﷺ ning ayollari ham u zotga qaytarib gapirishadi, ulardan biri kunduzdan tungacha u zotdan tark etib turadi›, dedi», dedim. «Men: ‹Ulardan kim shunday qilsa, ziyon koʻribdi, halok boʻlibdi. Ulardan biri Rasulining gʻazabi sababli Alloh unga gʻazablanishidan xotirjammi? U holda u halok boʻlibdi-ku›, dedim», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ tabassum qildilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, Hafsaning oldiga kirib: ‹Qoʻshning — u sendan chiroyliroq va Rasululloh ﷺ ga sendan sevimliroq boʻlsa — bu seni aldab qoʻymasin›, dedim», dedim. Rasululloh ﷺ yana tabassum qildilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, sizga bemalol gaplashsam boʻladimi?» dedim. U zot: «Ha», dedilar. Men oʻtirdim va boshimni koʻtarib uyga qaradim. Vallohi, unda uch bosh teridan boshqa koʻzni qaratadigan hech narsa koʻrmadim. Men: «Ey Allohning Rasuli, ummatingizga (turmushni) keng qilib berishini Allohdan soʻrang, chunki forslar va rumliklarga keng qilib berildi, holbuki ular Allohga ibodat qilmaydilar», dedim. U zot toʻgʻri oʻtirib olib: «Sen shak-shubhadamisan, ey Xattobning oʻgʻli? Ular yaxshiliklari shu dunyo hayotidayoq tezlashtirib berilgan qavmdir», dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, men uchun magʻfirat soʻrang», dedim. U zot ayollariga qattiq gʻazablari sababli bir oy ular oldiga kirmaslikka qasam ichgan edilar, toki Alloh azza va jalla u zotni tanbeh qildi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: (Ибн Аббос айтади:) Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан Аллоҳ таоло: {Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз (яхши бўлур), чунки дилингиз оғиб қолди} деган Пайғамбар ﷺ нинг икки аёли ҳақида сўрашга узоқ вақт иштиёқманд эдим. Ниҳоят Умар (розияллоҳу анҳу) ҳаж қилди, мен ҳам у билан ҳаж қилдим. Йўлнинг бир қисмида бўлганимизда, Умар (розияллоҳу анҳу) йўлдан четга чиқди, мен ҳам идиш билан у билан четга чиқдим. У ҳожатини чиқаргач, олдимга келди, мен қўлларига сув қуйдим, у таҳорат қилди. Мен: «Эй амирал-мўминин, Аллоҳ таоло: {Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз, чунки дилингиз оғиб қолди} деган Пайғамбар ﷺ нинг икки аёли кимлар?» дедим. Умар (розияллоҳу анҳу): «Сендан ҳайронман, эй Ибн Аббос», деди. (аз-Зуҳрий айтади: Валлоҳи, у бу саволни ёқтирмади, лекин уни яширмади ҳам.) У: «Улар Ҳафса ва Оиша эди», деди. Сўнг ҳадисни давом эттириб айтди: Биз қурайш жамоаси аёлларимизни енгувчи қавм эдик. Мадинага келганимизда, аёллари уларни енгувчи бир қавмни топдик, шунда аёлларимиз уларнинг аёлларидан ўргана бошладилар. Менинг уйим ал-Аволида Бану Умайя ибн Зайдда эди. Бир куни аёлимга ғазабландим, у менга қайтариб гапира бошлади. Мен унинг менга қайтариб гапирганини ёқтирмадим. У: «Менга қайтариб гапирганимни нега ёқтирмайсан? Валлоҳи, Пайғамбар ﷺ нинг аёллари ҳам у зотга қайтариб гапиришади, улардан бири кундуздан тунгача у зотдан тарк этиб туради», деди. Мен бориб, Ҳафсанинг олдига кирдим ва: «Сен Расулуллоҳ ﷺ га қайтариб гапирасанми?» дедим. У: «Ҳа», деди. Мен: «Сизлардан бири кундуздан тунгача у зотни тарк этиб турадими?» дедим. У: «Ҳа», деди. Мен: «Сизлардан ким шундай қилса, у зиён кўрибди, ҳалок бўлибди. Сизлардан бири Расулининг ғазаби сабабли Аллоҳ унга ғазабланишидан хотиржамми? У ҳолда у ҳалок бўлибди-ку. Расулуллоҳ ﷺ га қайтариб гапирма ва ундан бирор нарса сўрама. Менга хоҳлаганингни сўра. Агар қўшнинг — у сендан кўра чиройлироқ ва Расулуллоҳ ﷺ га сендан кўра севимлироқ бўлса — бу сени алдаб қўймасин», дедим — бу билан Оиша (розияллоҳу анҳо)ни назарда тутди. (Умар айтади:) Менинг ансорлардан бир қўшним бор эди. Биз Расулуллоҳ ﷺ олдиларига навбатма-навбат тушиб турардик: у бир кун, мен бир кун тушардим. У менга ваҳий ва бошқа нарсалар хабарини келтирар, мен ҳам унга шундай қилардим. Биз ғассонликлар бизга ҳужум қилиш учун отларини тақалаяпти, деб гаплашиб юрардик. Бир куни шеригим тушди, сўнг кечқурун олдимга келиб, эшигимни тақиллатди ва мени чақирди. Мен унинг олдига чиқдим. У: «Катта бир иш содир бўлди!» деди. Мен: «Нима бўлди? Ғассонликлар келдими?» дедим. У: «Йўқ, ундан ҳам каттароқ ва узунроқ: Расулуллоҳ ﷺ аёлларини талоқ қилдилар!» деди. Мен: «Ҳафса зиён кўрибди, ҳалок бўлибди. Мен бу бўлишини гумон қилиб юрган эдим», дедим. Бомдодни ўқигач, кийимларимни маҳкам кийиб, тушдим ва йиғлаб ўтирган Ҳафсанинг олдига кирдим. Мен: «Расулуллоҳ ﷺ сизларни талоқ қилдиларми?» дедим. У: «Билмайман. У зот мана бу баландхонада ёлғиз ўрнашиб олганлар», деди. Мен у зотнинг бир қора ғуломининг олдига бориб: «Умарга изн сўра», дедим. Ғулом кирди, сўнг олдимга чиқиб: «Мен сени у зотга эслатдим, у зот сукут қилдилар», деди. Мен кетиб, минбар олдига келдим, унинг ёнида бир тўда кишилар ўтирар, баъзилари йиғлар эди. Мен озгина ўтирдим, сўнг кўнглимдаги (ташвиш) мени енгди, ғулом олдига бориб: «Умарга изн сўра», дедим. Ғулом кирди, сўнг олдимга чиқиб: «Мен сени у зотга эслатдим, у зот сукут қилдилар», деди. Мен чиқиб, минбар олдида ўтирдим, сўнг кўнглимдаги (ташвиш) мени енгди, ғулом олдига бориб: «Умарга изн сўра», дедим. У кирди, сўнг олдимга чиқиб: «Мен сени у зотга эслатдим, у зот сукут қилдилар», деди. Мен орқамга қайтиб кета бошладим, шунда ғулом мени чақириб: «Кир, у зот сенга изн бердилар», деди. Мен кириб, Расулуллоҳ ﷺ га салом бердим. Қарасам, у зот бўйра устида ёнбошлаб ётибдилар, бўйра ёнларига из солибди. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, аёлларингизни талоқ қилдингизми?» дедим. У зот бошларини менга кўтариб: «Йўқ», дедилар. Мен: «Аллоҳу акбар! Эй Аллоҳнинг Расули, бизни кўрганингизда эди. Биз қурайш жамоаси аёлларимизни енгувчи қавм эдик. Мадинага келганимизда, аёллари уларни енгувчи бир қавмни топдик, шунда аёлларимиз уларнинг аёлларидан ўргана бошладилар. Бир куни аёлимга ғазабландим, у менга қайтариб гапира бошлади. Мен унинг қайтариб гапирганини ёқтирмадим. У: ‹Менга қайтариб гапирганимни нега ёқтирмайсан? Валлоҳи, Расулуллоҳ ﷺ нинг аёллари ҳам у зотга қайтариб гапиришади, улардан бири кундуздан тунгача у зотдан тарк этиб туради›, деди», дедим. «Мен: ‹Улардан ким шундай қилса, зиён кўрибди, ҳалок бўлибди. Улардан бири Расулининг ғазаби сабабли Аллоҳ унга ғазабланишидан хотиржамми? У ҳолда у ҳалок бўлибди-ку›, дедим», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ табассум қилдилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, Ҳафсанинг олдига кириб: ‹Қўшнинг — у сендан чиройлироқ ва Расулуллоҳ ﷺ га сендан севимлироқ бўлса — бу сени алдаб қўймасин›, дедим», дедим. Расулуллоҳ ﷺ яна табассум қилдилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, сизга бемалол гаплашсам бўладими?» дедим. У зот: «Ҳа», дедилар. Мен ўтирдим ва бошимни кўтариб уйга қарадим. Валлоҳи, унда уч бош теридан бошқа кўзни қаратадиган ҳеч нарса кўрмадим. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, умматингизга (турмушни) кенг қилиб беришини Аллоҳдан сўранг, чунки форслар ва румликларга кенг қилиб берилди, ҳолбуки улар Аллоҳга ибодат қилмайдилар», дедим. У зот тўғри ўтириб олиб: «Сен шак-шубҳадамисан, эй Хаттобнинг ўғли? Улар яхшиликлари шу дунё ҳаётидаёқ тезлаштириб берилган қавмдир», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен учун мағфират сўранг», дедим. У зот аёлларига қаттиқ ғазаблари сабабли бир ой улар олдига кирмасликка қасам ичган эдилар, токи Аллоҳ азза ва жалла у зотни танбеҳ қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كُنْتُ فِي رَكْبٍ أَسِيرُ فِي غَزَاةٍ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَحَلَفْتُ فَقُلْتُ لَا وَأَبِي فَنَهَرَنِي رَجُلٌ مِنْ خَلْفِي وَقَالَ لَا تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ فَالْتَفَتُّ فَإِذَا أَنَا بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men bir suvoriylar toʻdasida Paygʻambar ﷺ bilan bir gʻazotda ketayotgan edim. Qasam ichib: ‹Yoʻq, otam bilan qasamki›, deb yubordim. Shunda orqamdagi bir kishi meni koyib: ‹Otalaringiz bilan qasam ichmanglar!› dedi. Men oʻgirilib qarasam, u Rasululloh ﷺ ekanlar».Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен бир суворийлар тўдасида Пайғамбар ﷺ билан бир ғазотда кетаётган эдим. Қасам ичиб: ‹Йўқ, отам билан қасамки›, деб юбордим. Шунда орқамдаги бир киши мени койиб: ‹Оталарингиз билан қасам ичманглар!› деди. Мен ўгирилиб қарасам, у Расулуллоҳ ﷺ эканлар».

حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ حَدَّثَنِي رِجَالٌ، مَرْضِيُّونَ فِيهِمْ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَقَالَ عَفَّانُ مَرَّةً شَهِدَ عِنْدِي رِجَالٌ مَرْضِيُّونَ وَأَرْضَاهُمْ عِنْدِي عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا صَلَاةَ بَعْدَ صَلَاتَيْنِ بَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ حَدَّثَنَا عَفَّانُ حَدَّثَنَا أَبَانُ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِمِثْلِ هَذَا شَهِدَ عِنْدِي رِجَالٌ مَرْضِيُّونَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qiladi: mening oldimda, ular orasida Umar (roziyallohu anhu) ham bor edi, roziligimga sazovor kishilar guvohlik berdilarki, Rasululloh ﷺ: «Ikki namozdan soʻng namoz oʻqilmaydi: bomdoddan keyin quyosh koʻtarilgunga qadar va asrdan keyin quyosh botgunga qadar», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилади: менинг олдимда, улар орасида Умар (розияллоҳу анҳу) ҳам бор эди, розилигимга сазовор кишилар гувоҳлик бердиларки, Расулуллоҳ ﷺ: «Икки намоздан сўнг намоз ўқилмайди: бомдоддан кейин қуёш кўтарилгунга қадар ва асрдан кейин қуёш ботгунга қадар», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَ مُحَمَّدًا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ فَكَانَ فِيمَا أَنْزَلَ عَلَيْهِ آيَةُ الرَّجْمِ فَقَرَأْنَا بِهَا وَعَقَلْنَاهَا وَوَعَيْنَاهَا فَأَخْشَى أَنْ يَطُولَ بِالنَّاسِ عَهْدٌ فَيَقُولُوا إِنَّا لَا نَجِدُ آيَةَ الرَّجْمِ فَتُتْرَكَ فَرِيضَةٌ أَنْزَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى وَإِنَّ الرَّجْمَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى حَقٌّ عَلَى مَنْ زَنَى إِذَا أَحْصَنَ مِنْ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ إِذَا قَامَتْ الْبَيِّنَةُ أَوْ كَانَ الْحَبَلُ أَوْ الِاعْتِرَافُ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Alloh taolo Muhammad ﷺni yuborib, u zotga Kitobni nozil qildi. U zotga nozil qilingan narsalar orasida rajm oyati ham bor edi. Biz uni oʻqidik, anglab yetdik va yodladik. Men odamlarga uzoq zamon oʻtib: ‹Biz rajm oyatini topmayapmiz›, deyishlaridan va shu bilan Alloh taolo nozil qilgan bir farz tark etilishidan qoʻrqaman. Rajm Alloh taoloning Kitobida turmush qurgan erkak va ayollardan zino qilgan kishilar uchun haqdir, agar guvohlik qoim boʻlsa yoki homiladorlik boʻlsa yoxud iqror qilinsa.»Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Аллоҳ таоло Муҳаммад ﷺни юбориб, у зотга Китобни нозил қилди. У зотга нозил қилинган нарсалар орасида ражм ояти ҳам бор эди. Биз уни ўқидик, англаб етдик ва ёдладик. Мен одамларга узоқ замон ўтиб: ‹Биз ражм оятини топмаяпмиз›, дейишларидан ва шу билан Аллоҳ таоло нозил қилган бир фарз тарк этилишидан қўрқаман. Ражм Аллоҳ таолонинг Китобида турмуш қурган эркак ва аёллардан зино қилган кишилар учун ҳақдир, агар гувоҳлик қоим бўлса ёки ҳомиладорлик бўлса ёхуд иқрор қилинса.»

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كُنْتُ فِي رَكْبٍ أَسِيرُ فِي غَزَاةٍ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَحَلَفْتُ فَقُلْتُ لَا وَأَبِي فَهَتَفَ بِي رَجُلٌ مِنْ خَلْفِي لَا تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ فَالْتَفَتُّ فَإِذَا هُوَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ bilan birga bir gʻazotda otliqlar orasida ketayotgan edim. Shunda qasam ichib: ‹Yoʻq, otamga qasamki›, dedim. Ortimdan bir kishi menga: ‹Otalaringiz bilan qasam ichmanglar›, deb hitob qildi. Oʻgirilib qarasam, u Rasululloh ﷺ ekanlar.»Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бир ғазотда отлиқлар орасида кетаётган эдим. Шунда қасам ичиб: ‹Йўқ, отамга қасамки›, дедим. Ортимдан бир киши менга: ‹Оталарингиз билан қасам ичманглар›, деб ҳитоб қилди. Ўгирилиб қарасам, у Расулуллоҳ ﷺ эканлар.»

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ مُلْتَمِسًا لَيْلَةَ الْقَدْرِ فَلْيَلْتَمِسْهَا فِي الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ وِتْرًا‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan kim Laylatul-Qadrni izlamoqchi boʻlsa, uni oxirgi oʻn kunlikning toq kechalarida izlasin», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ким Лайлатул-Қадрни изламоқчи бўлса, уни охирги ўн кунликнинг тоқ кечаларида изласин», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، وَعَفَّانُ، قَالَا حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَوْدِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيِّ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ، بِالْبَصْرَةِ قَالَ أَنَا أَوَّلُ، مَنْ أَتَى عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ حِينَ طُعِنَ فَقَالَ احْفَظْ عَنِّي ثَلَاثًا فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ لَا يُدْرِكَنِي النَّاسُ أَمَّا أَنَا فَلَمْ أَقْضِ فِي الْكَلَالَةِ قَضَاءً وَلَمْ أَسْتَخْلِفْ عَلَى النَّاسِ خَلِيفَةً وَكُلُّ مَمْلُوكٍ لَهُ عَتِيقٌ فَقَالَ لَهُ النَّاسُ اسْتَخْلِفْ فَقَالَ أَيَّ ذَلِكَ أَفْعَلُ فَقَدْ فَعَلَهُ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي إِنْ أَدَعْ إِلَى النَّاسِ أَمْرَهُمْ فَقَدْ تَرَكَهُ نَبِيُّ اللَّهِ عَلَيْهِ الصَّلَاة وَالسَّلَامُ وَإِنْ أَسْتَخْلِفْ فَقَدْ اسْتَخْلَفَ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقُلْتُ لَهُ أَبْشِرْ بِالْجَنَّةِ صَاحَبْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَطَلْتَ صُحْبَتَهُ وَوُلِّيتَ أَمْرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَوِيتَ وَأَدَّيْتَ الْأَمَانَةَ فَقَالَ أَمَّا تَبْشِيرُكَ إِيَّايَ بِالْجَنَّةِ فَوَاللَّهِ لَوْ أَنَّ لِي قَالَ عَفَّانُ فَلَا وَاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَوْ أَنَّ لِي الدُّنْيَا بِمَا فِيهَا لَافْتَدَيْتُ بِهِ مِنْ هَوْلِ مَا أَمَامِي قَبْلَ أَنْ أَعْلَمَ الْخَبَرَ وَأَمَّا قَوْلُكَ فِي أَمْرِ الْمُؤْمِنِينَ فَوَاللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ ذَلِكَ كَفَافًا لَا لِي وَلَا عَلَيَّ وَأَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ صُحْبَةِ نَبِيِّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَلِكَ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu) sanchilgan payt uning oldiga birinchi boʻlib men kelgan edim. U: «Mendan uch narsani yod olib qol, chunki men odamlar menga yetib kelmasligidan qoʻrqaman. Men kalola haqida hukm chiqarmadim va odamlarga oʻzimdan keyin xalifa tayinlamadim, uning har bir quli esa ozod», dedi. Odamlar unga: «Xalifa tayinlang», deyishdi. U: «Buning har qaysisini qilsam ham, mendan yaxshiroq zot uni qilgan. Agar odamlarni oʻz ishlariga qoʻyib bersam, Allohning Nabiysi ﷺ ham buni tark etganlar; agar xalifa tayinlasam, mendan yaxshiroq zot — Abu Bakr (roziyallohu anhu) xalifa tayinlagan», dedi. Men unga: «Jannat bilan xushxabar oling! Siz Rasululloh ﷺ ga sahoba boʻldingiz va uning suhbatini uzoq davom ettirdingiz, moʻminlar ishiga voliy boʻldingiz, kuchli boʻldingiz va omonatni ado etdingiz», dedim. U: «Meni jannat bilan xushxabarlaganingga kelsak, — Allohga qasamki, undan boshqa iloh yoʻq, — agar dunyo va undagi barcha narsa meniki boʻlganda edi, oldimdagi dahshatni bilishimdan avval, undan qutulish uchun uni fido qilardim. Moʻminlar ishi haqidagi soʻzingga kelsak, Allohga qasamki, u men uchun na foyda va na zarar — barobar boʻlishini istardim. Nabiy ﷺ ning suhbati haqida aytganingga kelsak, u shundaydir», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу) санчилган пайт унинг олдига биринчи бўлиб мен келган эдим. У: «Мендан уч нарсани ёд олиб қол, чунки мен одамлар менга етиб келмаслигидан қўрқаман. Мен калола ҳақида ҳукм чиқармадим ва одамларга ўзимдан кейин халифа тайинламадим, унинг ҳар бир қули эса озод», деди. Одамлар унга: «Халифа тайинланг», дейишди. У: «Бунинг ҳар қайсисини қилсам ҳам, мендан яхшироқ зот уни қилган. Агар одамларни ўз ишларига қўйиб берсам, Аллоҳнинг Набийси ﷺ ҳам буни тарк этганлар; агар халифа тайинласам, мендан яхшироқ зот — Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) халифа тайинлаган», деди. Мен унга: «Жаннат билан хушхабар олинг! Сиз Расулуллоҳ ﷺ га саҳоба бўлдингиз ва унинг суҳбатини узоқ давом эттирдингиз, мўминлар ишига волий бўлдингиз, кучли бўлдингиз ва омонатни адо этдингиз», дедим. У: «Мени жаннат билан хушхабарлаганингга келсак, — Аллоҳга қасамки, ундан бошқа илоҳ йўқ, — агар дунё ва ундаги барча нарса меники бўлганда эди, олдимдаги даҳшатни билишимдан аввал, ундан қутулиш учун уни фидо қилардим. Мўминлар иши ҳақидаги сўзингга келсак, Аллоҳга қасамки, у мен учун на фойда ва на зарар — баробар бўлишини истардим. Набий ﷺ нинг суҳбати ҳақида айтганингга келсак, у шундайдир», деди.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ يَحْيَى يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَرَدْتُ أَنْ أَسْأَلَ، عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَمَا رَأَيْتُ مَوْضِعًا فَمَكَثْتُ سَنَتَيْنِ فَلَمَّا كُنَّا بِمَرِّ الظَّهْرَانِ وَذَهَبَ لِيَقْضِيَ حَاجَتَهُ فَجَاءَ وَقَدْ قَضَى حَاجَتَهُ فَذَهَبْتُ أَصُبُّ عَلَيْهِ مِنْ الْمَاءِ قُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ الْمَرْأَتَانِ اللَّتَانِ تَظَاهَرَتَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ عَائِشَةُ وَحَفْصَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Umar (roziyallohu anhu)dan bir narsani soʻramoqchi edim, ammo qulay payt topmadim va ikki yil kutdim. Marruz Zahronda boʻlganimizda, u hojatini oʻtagani ketdi, soʻng hojatini oʻtab qaytdi. Men unga suv quya boshladim va: «Ey moʻminlar amiri, Rasulullohga ﷺ qarshi bir-birlariga yordamlashgan ikki ayol kimlar edi?» dedim. U: «Oisha va Hafsa (roziyallohu anhumo)», dedi. Zero Alloh taolo: {Agar (Nabiyning ikki xotini) ikkovingiz tavba qilsangizlar (bu siz uchun yaxshi boʻlur), chunki koʻngillaringiz haqdan ogʻib qolgan edi. Agar unga qarshi bir-birlaringizga yordamlashsangizlar, bas, albatta, uning yordamchisi Allohdir, Jibril va solih moʻminlar hamdir, undan keyin farishtalar ham unga yordamchidir}, degan (Tahrim 3).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Умар (розияллоҳу анҳу)дан бир нарсани сўрамоқчи эдим, аммо қулай пайт топмадим ва икки йил кутдим. Марруз Заҳронда бўлганимизда, у ҳожатини ўтагани кетди, сўнг ҳожатини ўтаб қайтди. Мен унга сув қуя бошладим ва: «Эй мўминлар амири, Расулуллоҳга ﷺ қарши бир-бирларига ёрдамлашган икки аёл кимлар эди?» дедим. У: «Оиша ва Ҳафса (розияллоҳу анҳумо)», деди. Зеро Аллоҳ таоло: {Агар (Набийнинг икки хотини) икковингиз тавба қилсангизлар (бу сиз учун яхши бўлур), чунки кўнгилларингиз ҳақдан оғиб қолган эди. Агар унга қарши бир-бирларингизга ёрдамлашсангизлар, бас, албатта, унинг ёрдамчиси Аллоҳдир, Жибрил ва солиҳ мўминлар ҳамдир, ундан кейин фаришталар ҳам унга ёрдамчидир}, деган (Таҳрим 3).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، وَعَبْدُ الْوَهَّابِ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ شَهِدَ عِنْدِي رِجَالٌ مَرْضِيُّونَ فِيهِمْ عُمَرُ وَأَرْضَاهُمْ عِنْدِي عُمَرُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى عَنْ صَلَاةٍ بَعْدَ صَلَاةِ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Huzurimda oʻzim rozi boʻlgan kishilar, ular ichida Umar ham bor edi, menga eng rozi boʻlganim esa Umar edi, guvohlik berdilarki, Rasululloh ﷺ subh namozidan soʻng quyosh chiqquniga qadar va asr namozidan soʻng quyosh botguniga qadar namoz oʻqishdan qaytardilar».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Ҳузуримда ўзим рози бўлган кишилар, улар ичида Умар ҳам бор эди, менга энг рози бўлганим эса Умар эди, гувоҳлик бердиларки, Расулуллоҳ ﷺ субҳ намозидан сўнг қуёш чиққунига қадар ва аср намозидан сўнг қуёш ботгунига қадар намоз ўқишдан қайтардилар».

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا عَوْفُ بْنُ أَبِي جَمِيلَةَ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ الْفَارِسِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ قُلْتُ لِعُثْمَانَ مَا حَمَلَكُمْ عَلَى أَنْ عَمَدْتُمْ إِلَى سُورَةِ الْأَنْفَالِ وَهِيَ مِنْ الْمَثَانِي وَإِلَى سُورَةِ بَرَاءَةٌ وَهِيَ مِنْ الْمِئِينَ فَقَرَنْتُمْ بَيْنَهُمَا وَلَمْ تَكْتُبُوا بَيْنَهُمَا سَطْرَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَوَضَعْتُمُوهَا فِي السَّبْعِ الطِّوَالِ فَمَا حَمَلَكُمْ عَلَى ذَلِكَ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِمَّا يَأْتِي عَلَيْهِ الزَّمَانُ وَهُوَ يُنْزَلُ عَلَيْهِ مِنْ السُّوَرِ ذَوَاتِ الْعَدَدِ فَكَانَ إِذَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ الشَّيْءُ دَعَا بَعْضَ مَنْ يَكْتُبُ لَهُ فَيَقُولُ ضَعُوا هَذِهِ فِي السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا وَكَذَا وَإِذَا أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ الْآيَاتُ قَالَ ضَعُوا هَذِهِ الْآيَاتِ فِي السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا وَكَذَا وَإِذَا أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ الْآيَةُ قَالَ ضَعُوا هَذِهِ الْآيَةَ فِي السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا وَكَذَا وَكَانَتْ سُورَةُ الْأَنْفَالِ مِنْ أَوَائِلِ مَا نَزَلَ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَتْ سُورَةُ بَرَاءَةٌ مِنْ أَوَاخِرِ مَا أُنْزِلَ مِنْ الْقُرْآنِ قَالَ فَكَانَتْ قِصَّتُهَا شَبِيهًا بِقِصَّتِهَا فَظَنَنَّا أَنَّهَا مِنْهَا وَقُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَمْ يُبَيِّنْ لَنَا أَنَّهَا مِنْهَا فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ قَرَنْتُ بَيْنَهُمَا وَلَمْ أَكْتُبْ بَيْنَهُمَا سَطْرَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَوَضَعْتُهَا فِي السَّبْعِ الطِّوَالِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ga: «Sizlarni al-Anfol surasini — u masoniydan — va Baroat surasini — u miʼiyndan — bir-biriga qoʻshib, orasiga bismillahir-rohmanir-rohiym satrini yozmasdan, ularni yetti uzun sura qatoriga qoʻyishga nima majbur qildi? Nega bunday qildingiz?» dedim. U shunday dedi: «Baʼzan Rasululloh ﷺ ga sonli oyatlardan iborat suralar nozil qilinar edi. Bir narsa nozil boʻlsa, u zot oʻzlariga yozib beradigan kotiblardan birini chaqirib: ‹Buni falon-falon narsa zikr etilgan suraga qoʻyinglar›, der edilar. Bir necha oyat nozil boʻlsa: ‹Bu oyatlarni falon-falon narsa zikr etilgan suraga qoʻyinglar›, der edilar. Bir oyat nozil boʻlsa: ‹Bu oyatni falon-falon narsa zikr etilgan suraga qoʻyinglar›, der edilar. al-Anfol surasi Madinada nozil boʻlgan dastlabki suralardan boʻlib, Baroat surasi Qurʼonning oxirida nozil boʻlgan suralardan edi. Uning mazmuni buning mazmuniga oʻxshash edi, shuning uchun biz uni oʻshaning bir qismi deb oʻyladik. Rasululloh ﷺ uning oʻshaning bir qismi ekanini bizga aniq bayon qilmasdan vafot etdilar. Shu sababli men ularni bir-biriga qoʻshdim, orasiga bismillahir-rohmanir-rohiym satrini yozmadim va uni yetti uzun sura qatoriga qoʻydim.»Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)га: «Сизларни ал-Анфол сурасини — у масонийдан — ва Бароат сурасини — у миъийндан — бир-бирига қўшиб, орасига бисмиллаҳир-роҳманир-роҳийм сатрини ёзмасдан, уларни етти узун сура қаторига қўйишга нима мажбур қилди? Нега бундай қилдингиз?» дедим. У шундай деди: «Баъзан Расулуллоҳ ﷺ га сонли оятлардан иборат суралар нозил қилинар эди. Бир нарса нозил бўлса, у зот ўзларига ёзиб берадиган котиблардан бирини чақириб: ‹Буни фалон-фалон нарса зикр этилган сурага қўйинглар›, дер эдилар. Бир неча оят нозил бўлса: ‹Бу оятларни фалон-фалон нарса зикр этилган сурага қўйинглар›, дер эдилар. Бир оят нозил бўлса: ‹Бу оятни фалон-фалон нарса зикр этилган сурага қўйинглар›, дер эдилар. ал-Анфол сураси Мадинада нозил бўлган дастлабки суралардан бўлиб, Бароат сураси Қуръоннинг охирида нозил бўлган суралардан эди. Унинг мазмуни бунинг мазмунига ўхшаш эди, шунинг учун биз уни ўшанинг бир қисми деб ўйладик. Расулуллоҳ ﷺ унинг ўшанинг бир қисми эканини бизга аниқ баён қилмасдан вафот этдилар. Шу сабабли мен уларни бир-бирига қўшдим, орасига бисмиллаҳир-роҳманир-роҳийм сатрини ёзмадим ва уни етти узун сура қаторига қўйдим.»

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ طَلْحَةَ بْنِ يَزِيدَ بْنِ رُكَانَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ الْخَوْلَانِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ دَخَلَ عَلَيَّ عَلِيٌّ بَيْتِي فَدَعَا بِوَضُوءٍ فَجِئْتُهُ بِقَعْبٍ يَأْخُذُ الْمُدَّ أَوْ قَرِيبَهُ حَتَّى وُضِعَ بَيْنَ يَدَيْهِ وَقَدْ بَالَ فَقَالَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ أَلَا أَتَوَضَّأُ لَكَ وُضُوءَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قُلْتُ بَلَى فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي قَالَ فَوُضِعَ لَهُ إِنَاءٌ فَغَسَلَ يَدَيْهِ ثُمَّ مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ وَاسْتَنْثَرَ ثُمَّ أَخَذَ بِيَدَيْهِ فَصَكَّ بِهِمَا وَجْهَهُ وَأَلْقَمَ إِبْهَامَهُ مَا أَقْبَلَ مِنْ أُذُنَيْهِ قَالَ ثُمَّ عَادَ فِي مِثْلِ ذَلِكَ ثَلَاثًا ثُمَّ أَخَذَ كَفًّا مِنْ مَاءٍ بِيَدِهِ الْيُمْنَى فَأَفْرَغَهَا عَلَى نَاصِيَتِهِ ثُمَّ أَرْسَلَهَا تَسِيلُ عَلَى وَجْهِهِ ثُمَّ غَسَلَ يَدَهُ الْيُمْنَى إِلَى الْمِرْفَقِ ثَلَاثًا ثُمَّ يَدَهُ الْأُخْرَى مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ مَسَحَ بِرَأْسِهِ وَأُذُنَيْهِ مِنْ ظُهُورِهِمَا ثُمَّ أَخَذَ بِكَفَّيْهِ مِنْ الْمَاءِ فَصَكَّ بِهِمَا عَلَى قَدَمَيْهِ وَفِيهِمَا النَّعْلُ ثُمَّ قَلَبَهَا بِهَا ثُمَّ عَلَى الرِّجْلِ الْأُخْرَى مِثْلَ ذَلِكَ قَالَ فَقُلْتُ وَفِي النَّعْلَيْنِ قَالَ وَفِي النَّعْلَيْنِ قُلْتُ وَفِي النَّعْلَيْنِ قَالَ وَفِي النَّعْلَيْنِ قُلْتُ وَفِي النَّعْلَيْنِ قَالَ وَفِي النَّعْلَيْنِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ali uyimga kirib, taharat suvi soʻradi. Men unga bir mudd yoki shunga yaqin suv sigʻadigan yogʻoch idishda suv keltirdim, u oldiga qoʻyildi. U bavl qilgan edi va: «Ey Ibn Abbos, senga Rasululloh ﷺ ning tahoratlaridek qilib koʻrsataymi?» dedi. Men: «Ha, otam-onam senga fido boʻlsin», dedim. Uning oldiga idish qoʻyildi, u ikki qoʻlini yuvdi, soʻng ogʻzini chaydi, burniga suv tortib qoqdi, soʻng ikki qoʻli bilan yuzini artdi va bosh barmogʻini qulogʻining old tomoniga tekizdi. Soʻng shu tarzda uch marta takrorladi. Soʻng oʻng qoʻli bilan bir hovuch suv olib, uni peshonasiga quydi va yuzi boʻylab oqishiga qoʻyib yubordi. Soʻng oʻng qoʻlini tirsagigacha uch marta yuvdi, soʻng chap qoʻlini ham shunday yuvdi. Soʻng boshini mash qildi va ikki qulogʻini orqasidan mash qildi. Soʻng ikki kaftiga suv olib, oyoqlariga urdi, ular kavush ichida edi, soʻng kavush bilan birga oyogʻini agʻdarib artdi, soʻng ikkinchi oyogʻini ham shunday qildi. Men: «Kavush ichidami?» dedim. U: «Kavush ichida», dedi. Men: «Kavush ichidami?» dedim. U: «Kavush ichida», dedi. Men: «Kavush ichidami?» dedim. U: «Kavush ichida», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Али уйимга кириб, таҳарат суви сўради. Мен унга бир мудд ёки шунга яқин сув сиғадиган ёғоч идишда сув келтирдим, у олдига қўйилди. У бавл қилган эди ва: «Эй Ибн Аббос, сенга Расулуллоҳ ﷺ нинг таҳоратларидек қилиб кўрсатайми?» деди. Мен: «Ҳа, отам-онам сенга фидо бўлсин», дедим. Унинг олдига идиш қўйилди, у икки қўлини ювди, сўнг оғзини чайди, бурнига сув тортиб қоқди, сўнг икки қўли билан юзини артди ва бош бармоғини қулоғининг олд томонига текизди. Сўнг шу тарзда уч марта такрорлади. Сўнг ўнг қўли билан бир ҳовуч сув олиб, уни пешонасига қуйди ва юзи бўйлаб оқишига қўйиб юборди. Сўнг ўнг қўлини тирсагигача уч марта ювди, сўнг чап қўлини ҳам шундай ювди. Сўнг бошини маш қилди ва икки қулоғини орқасидан маш қилди. Сўнг икки кафтига сув олиб, оёқларига урди, улар кавуш ичида эди, сўнг кавуш билан бирга оёғини ағдариб артди, сўнг иккинчи оёғини ҳам шундай қилди. Мен: «Кавуш ичидами?» дедим. У: «Кавуш ичида», деди. Мен: «Кавуш ичидами?» дедим. У: «Кавуш ичида», деди. Мен: «Кавуш ичидами?» дедим. У: «Кавуш ичида», деди.

حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ، حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَخْرَمَةُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَرْسَلْتُ الْمِقْدَادَ بْنَ الْأَسْوَدِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَسَأَلَهُ عَنْ الْمَذْيِ يَخْرُجُ مِنْ الْإِنْسَانِ كَيْفَ يَفْعَلُ بِهِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَوَضَّأْ وَانْضَحْ فَرْجَكَ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Miqdod ibn al-Asvadni Rasululloh ﷺ huzurlariga yubordim va undan insondan chiqadigan maziy toʻgʻrisida, u bilan qanday yoʻl tutish haqida soʻradim. Rasululloh ﷺ: ‹Taharat qil va avratingga suv purka›, dedilar.»Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Миқдод ибн ал-Асвадни Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига юбордим ва ундан инсондан чиқадиган мазий тўғрисида, у билан қандай йўл тутиш ҳақида сўрадим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Таҳарат қил ва авратингга сув пурка›, дедилар.»

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما أنه دفع مع النبي صلى الله عليه وسلم يوم عرفة فسمع النبي صلى الله عليه وسلم وراءه زجراً شديداً وضرباً وصوتاً للإبل، فأشار بسوطه إليهم وقال‏:‏ “أيها الناس عليكم بالسكينة فإن البر ليس بالإيضاع‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري، وروى مسلم بعضه‏)‏‏)‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Arafa kuni (Zulhijjaning toʻqqizinchisi) Paygʻambar ﷺ bilan birga (Arafatdan) qaytdim. Paygʻambar ﷺ ortlaridan katta shovqin-suron va tuyalarni (haydab) urish (tovushini) eshitdilar. Bas, u zot odamlarga qamchisi bilan ishora qilib: «Ey odamlar! Osoyishta boʻlinglar. Shoshilish — taqvodan (yaxshilikdan) emas», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Арафа куни (Зулҳижжанинг тўққизинчиси) Пайғамбар ﷺ билан бирга (Арафатдан) қайтдим. Пайғамбар ﷺ ортларидан катта шовқин-сурон ва туяларни (ҳайдаб) уриш (товушини) эшитдилар. Бас, у зот одамларга қамчиси билан ишора қилиб: «Эй одамлар! Осойишта бўлинглар. Шошилиш — тақводан (яхшиликдан) эмас», — дедилар.

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما، أن النبي صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏عمرة في رمضان تعدل عمرة أو حجة معي‏"‏‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ramazon oyidagi umra hajga teng keladi», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Рамазон ойидаги умра ҳажга тенг келади», дедилар.

- وعنه أن امرأة قالت‏:‏ يا رسول الله إن فريضة الله على عباده في الحج، أدركت أبي شيخًا كبيرًا، لا يثبت على الراحلة، أفأحج عنه‏؟‏ قال‏:‏ ‏"‏نعم‏"‏‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Fazl (uning ukasi) Rasululloh ﷺ ning ortida (tuyada) minib borar edi va Xasʼam qabilasidan bir ayol keldi; Fazl unga qaray boshladi va u (ayol) ham unga qaray boshladi. Paygʻambar ﷺ Fazlning yuzini boshqa tomonga burdilar. Ayol: «Yo Rasululloh, Allohning oʻz bandalariga farz qilgan haji otam(ning zimmasi)ga vojib boʻlib qoldi — u keksa va kuchsiz; u ulovda mahkam oʻtira olmaydi. Men uning nomidan haj qilsam (boʻladimi)?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, qila olasan», — deb javob berdilar. Bu — (Paygʻambar ﷺ ning) Vidoʼ hajida (soʻnggi hajida) boʻldi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Фазл (унинг укаси) Расулуллоҳ ﷺ нинг ортида (туяда) миниб борар эди ва Хасъам қабиласидан бир аёл келди; Фазл унга қарай бошлади ва у (аёл) ҳам унга қарай бошлади. Пайғамбар ﷺ Фазлнинг юзини бошқа томонга бурдилар. Аёл: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳнинг ўз бандаларига фарз қилган ҳажи отам(нинг зиммаси)га вожиб бўлиб қолди — у кекса ва кучсиз; у уловда маҳкам ўтира олмайди. Мен унинг номидан ҳаж қилсам (бўладими)?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, қила оласан», — деб жавоб бердилар. Бу — (Пайғамбар ﷺ нинг) Видў ҳажида (сўнгги ҳажида) бўлди.

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما أن النبي صلى الله عليه وسلم لقي ركبا بالروحاء فقال‏:‏ ‏"‏من القوم‏؟‏‏"‏ قالوا‏:‏ المسلمون‏.‏ قالوا من أنت‏؟‏ قال‏:‏ ‏"‏رسول الله‏"‏ فرفعت امرأة صبيًا فقالت‏:‏ ألهذا حج‏؟‏ قال ‏"‏نعم ولك أجر‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: (Nabiy ﷺ) Ravhoʼda bir guruh otliqlarni uchratib: «Bu qavm kimlar?» dedilar. Ular: «Musulmonlar», dedilar. Soʻng ular: «Sen kimsan?» dedilar. (U zot): «Rasululloh (Allohning elchisi)man», dedilar. Shunda bir ayol unga bir bolani koʻtarib: «Buning ham haji boʻladimi?» dedi. (U zot): «Ha, senga esa ajr (bor)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: (Набий ﷺ) Равҳўда бир гуруҳ отлиқларни учратиб: «Бу қавм кимлар?» дедилар. Улар: «Мусулмонлар», дедилар. Сўнг улар: «Сен кимсан?» дедилар. (У зот): «Расулуллоҳ (Аллоҳнинг элчиси)ман», дедилар. Шунда бир аёл унга бир болани кўтариб: «Бунинг ҳам ҳажи бўладими?» деди. (У зот): «Ҳа, сенга эса ажр (бор)», дедилар.

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما قال‏:‏ كانت عكاظ ومجنة، وذو المجاز أسواقًا في الجاهلية، فتأثموا أن يتجروا في المواسم، فنزلت‏:‏ ‏{‏ليس عليكم جناح أن تبتغوا فضلا من ربكم‏}‏ ‏(‏‏(‏البقرة‏:‏ 198‏)‏‏)‏ في مواسم الحج‏.‏‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Ukaz, Majanna va Zul-Majoz johiliyatda bozorlar edi. (Sahobalar) haj mavsumlarida savdo qilishni gunoh deb hisobladilar. Shunda haj mavsumlari haqida: ‹Robbingizdan fazl (rizq) istashingizda sizga gunoh yoʻq› (Baqara surasi, 198) (oyati) nozil boʻ ldi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Указ, Мажанна ва Зул-Мажоз жоҳилиятда бозорлар эди. (Саҳобалар) ҳаж мавсумларида савдо қилишни гуноҳ деб ҳисобладилар. Шунда ҳаж мавсумлари ҳақида: ‹Роббингиздан фазл (ризқ) исташингизда сизга гуноҳ йўқ› (Бақара сураси, 198) (ояти) нозил бў лди.

- وعن ابن عباس، رضي الله عنهما قال‏:‏ سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول‏:‏ “عينان لا تمسهما النار عين بكت من خشية الله، وعين باتت تحرس في سبيل الله‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه الترمذي وقال‏:‏ حديث حسن‏.‏ ‏)‏‏)‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Ikki koʻzga doʻzax tegmaydi: Allohdan qoʻrqib yigʻlagan koʻz va Alloh yoʻlida (dushmandan) qoʻriqlab tunni bedor oʻtkazgan koʻz», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon va Abu Rayhonadan ham (rivoyatlar) bor. Ibn Abbosning hadisi hasan gʻarib hadisdir, biz uni faqat Shuayb ibn Ruzayqning hadisi orqaligina bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Икки кўзга дўзах тегмайди: Аллоҳдан қўрқиб йиғлаган кўз ва Аллоҳ йўлида (душмандан) қўриқлаб тунни бедор ўтказган кўз», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон ва Абу Райҳонадан ҳам (ривоятлар) бор. Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Шуайб ибн Рузайқнинг ҳадиси орқалигина биламиз.

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏ فأما الركوع فعظموا فيه الرب، وأما السجود فاجتهدوا في الدعاء، فقمن أن يستجاب لكم‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Odamlar Abu Bakr (roziyallohu anhu)ning orqasida saf tortib turganlarida, Nabiy ﷺ pardani koʻtardilar va: «Ey odamlar! Paygʻambarlik xushxabarlaridan musulmon koʻradigan yoki uning haqida koʻriladigan solih tushdan boshqa hech narsa qolmadi», dedilar. Soʻng: «Ogoh boʻlingki, men rukuʼda yoki sajdada turib Qurʼon oʻqishdan qaytarildim. Rukuʼga kelsak, unda Robbingizni ulugʻlangiz; sajdaga kelsak, unda duoni koʻp qilishga tirishingiz, chunki u ijobat boʻlishga loyiqroqdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Одамлар Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг орқасида саф тортиб турганларида, Набий ﷺ пардани кўтардилар ва: «Эй одамлар! Пайғамбарлик хушхабарларидан мусулмон кўрадиган ёки унинг ҳақида кўриладиган солиҳ тушдан бошқа ҳеч нарса қолмади», дедилар. Сўнг: «Огоҳ бўлингки, мен рукуъда ёки саждада туриб Қуръон ўқишдан қайтарилдим. Рукуъга келсак, унда Роббингизни улуғлангиз; саждага келсак, унда дуони кўп қилишга тиришингиз, чунки у ижобат бўлишга лойиқроқдир», дедилар.

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما عن النبي صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏لو أن أحدكم إذا أتى أهله قال‏:‏ بسم الله، اللهم جنبنا الشيطان وجنب الشيطان ما رزقتنا، فقضى بينهما ولد لم يضره ‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Agar biringiz ahli bilan yaqinlik qilmoqchi boʻlganda (boshlashdan oldin): ‹Bismillah. Allohim, bizni shaytondan saqla va bizga beradigan (farzandni) shaytondan saqla›, — desa, agar (shu yaqinlikdan) farzand taqdir qilingan boʻlsa, shayton unga hech qachon zarar yetkaza olmaydi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Агар бирингиз аҳли билан яқинлик қилмоқчи бўлганда (бошлашдан олдин): ‹Бисмиллаҳ. Аллоҳим, бизни шайтондан сақла ва бизга берадиган (фарзандни) шайтондан сақла›, — деса, агар (шу яқинликдан) фарзанд тақдир қилинган бўлса, шайтон унга ҳеч қачон зарар етказа олмайди», — дедилар.

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما أن رسول الله صلى الله عليه وسلم، كان يقول‏:‏ ‏"‏اللهم لك أسلمت، وبك آمنت، وعليك توكلت، وإليك أنبت وبك خاصمت، وإليك حاكمت، فاغفر لي ما قدمت، وما أخرت وما أسررت وما أعلنت، أنت المقدم، وأنت المؤخر، لا إله إلا أنت‏"‏ زاد بعض الرواة‏:‏ ‏"‏ولا حول ولا قوة إلا بالله‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qiladiki,) Paygʻambar ﷺ kechasi tahajjudga turganlarida shunday der edilar: «Allohumma lakal-hamdu, anta nurus-samavati val arzi va man fiyhinna; va lakal-hamdu, anta qayyimus-samavati val arzi va man fiyhinna; va lakal-hamdu, antal-haqqu, va vaʼduka haqqun, va qavluka haqqun, va liqouka haqqun, val-jannatu haqqun, van-naru haqqun, vas-saʼatu haqqun, van-nabiyyuna haqqun, va Muhammadun ﷺ haqqun; Allohumma laka aslamtu, va alayka tavakkaltu, va bika amantu, va ilayka anabtu, va bika xosamtu, va ilayka hakamtu, fagʻfir liy ma qoddamtu va ma axxortu, va ma asrortu, va ma aʼlantu; antal-muqoddimu va antal-muaxxiru, la ilaha illa anta — yoki: la ilaha gʻayruka» (Allohim, hamd Sengadir: Sen osmonlar va yer hamda ulardagilarning nurisan. Hamd Sengadir: Sen osmonlar va yer hamda ulardagilarni (boshqaruvchi) qoyimsan. Hamd Sengadir: Sen Haqsan, vaʼdang haq, soʻzing haq, (Senga) yoʻliqish haq, jannat haq, doʻzax haq, (Qiyomat) soati haq, paygʻambarlar haq, Muhammad ﷺ haq. Allohim, Senga taslim boʻldim, Senga tavakkal qildim, Senga iymon keltirdim, Senga (tavba ila) qaytdim, Sening (yordaming) bilan kurashdim, Senga hukm soʻrab keldim. Bas, ilgari qilgan va keyin qiladigan, yashirin va oshkor (qilgan) gunohlarimni kechir. Sen (xohlaganingni) oldinga oʻtkazuvchi, (xohlaganingni) keyinga qoldiruvchisan. Sendan oʻzga iloh yoʻq).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қиладики,) Пайғамбар ﷺ кечаси таҳажжудга турганларида шундай дер эдилар: «Аллоҳумма лакал-ҳамду, анта нурус-самавати вал арзи ва ман фийҳинна; ва лакал-ҳамду, анта қаййимус-самавати вал арзи ва ман фийҳинна; ва лакал-ҳамду, антал-ҳаққу, ва ваъдука ҳаққун, ва қавлука ҳаққун, ва лиқоука ҳаққун, вал-жаннату ҳаққун, ван-нару ҳаққун, вас-саъату ҳаққун, ван-набийюна ҳаққун, ва Муҳаммадун ﷺ ҳаққун; Аллоҳумма лака асламту, ва алайка таваккалту, ва бика аманту, ва илайка анабту, ва бика хосамту, ва илайка ҳакамту, фағфир лий ма қоддамту ва ма аххорту, ва ма асрорту, ва ма аъланту; антал-муқоддиму ва антал-муаххиру, ла илаҳа илла анта — ёки: ла илаҳа ғайрука» (Аллоҳим, ҳамд Сенгадир: Сен осмонлар ва ер ҳамда улардагиларнинг нурисан. Ҳамд Сенгадир: Сен осмонлар ва ер ҳамда улардагиларни (бошқарувчи) қойимсан. Ҳамд Сенгадир: Сен Ҳақсан, ваъданг ҳақ, сўзинг ҳақ, (Сенга) йўлиқиш ҳақ, жаннат ҳақ, дўзах ҳақ, (Қиёмат) соати ҳақ, пайғамбарлар ҳақ, Муҳаммад ﷺ ҳақ. Аллоҳим, Сенга таслим бўлдим, Сенга таваккал қилдим, Сенга иймон келтирдим, Сенга (тавба ила) қайтдим, Сенинг (ёрдаминг) билан курашдим, Сенга ҳукм сўраб келдим. Бас, илгари қилган ва кейин қиладиган, яширин ва ошкор (қилган) гуноҳларимни кечир. Сен (хоҳлаганингни) олдинга ўтказувчи, (хоҳлаганингни) кейинга қолдирувчисан. Сендан ўзга илоҳ йўқ).

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما أن رسول الله صلى الله عليه وسلم كان يقول عند الكرب‏:‏ ‏"‏لا إله إلا الله العظيم الحليم، لا إله إلا الله رب العرش العظيم، لا إله إلا الله رب السماوات ورب الأرض ورب العرش الكريم‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ kulfat paytida shunday der edilar: «La ilaha illallohul-Aziymul-Haliym, la ilaha illallohu Robbul-Arshil-Aziym, la ilaha illallohu Robbus-samavati va Robbul-arz, va Robbul-Arshil-Kariym» (Ulugʻ, Halim Allohdan oʻzga iloh yoʻq; ulugʻ Arshning Robbi Allohdan oʻzga iloh yoʻq; osmonlarning Robbi, yerning Robbi va karamli Arshning Robbi Allohdan oʻzga iloh yoʻq). (Vahb Shuʼbadan, u Qatodadan shunga oʻxshashini rivoyat qildi.)(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ кулфат пайтида шундай дер эдилар: «Ла илаҳа иллаллоҳул-Азиймул-Ҳалийм, ла илаҳа иллаллоҳу Роббул-Аршил-Азийм, ла илаҳа иллаллоҳу Роббус-самавати ва Роббул-арз, ва Роббул-Аршил-Карийм» (Улуғ, Ҳалим Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ; улуғ Аршнинг Робби Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ; осмонларнинг Робби, ернинг Робби ва карамли Аршнинг Робби Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ). (Ваҳб Шуъбадан, у Қатодадан шунга ўхшашини ривоят қилди.)

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما أن رسول الله صلى الله عليه وسلم مر بقبرين فقال‏:‏ “إنهما يعذابان ، وما يعذبان في كبير‏!‏ بلى إنه كبير‏:‏ أما أحدهما ، فكان يمشي بالنميمة، وأما الآخر فكان لا يستتر من بوله ‏(‏‏(‏متفق عليه وهذا لفظ إحدى روايات البخاري‏)‏‏)‏‏.‏ قال العلماء‏:‏ معنى ‏"‏وما يعذبان في كبير‏"‏ أي كبير في زعمهما وقيل‏:‏ كبير تركه عليهما‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ikki qabr yonidan oʻtdilar-da: «Ogohki, albatta bu ikkovi azoblanayapti; va ular katta (deb sanalgan) bir (gunoh) sababli azoblanayotgani ham yoʻq (yaʼni ularga oson koʻringan narsa sababli). Biriga kelsak, u chaqimchilik (gʻiybat tarqatish) bilan yurar edi; ikkinchisiga kelsak, u oʻz bavlidan (saqlanib) berkinmas (poklanmas) edi», dedilar. (Roviy) dedi: Soʻng U Zot hoʻl (yashil) bir xurmo shoxini soʻradilar-da, uni ikkiga boʻldilar; soʻng bunga (qabrga) bittasini, bunga bittasini sanchib (ekib) qoʻydilar. Soʻng: «Shoyad, ular ikkovi qurib qolmaguniga qadar, ular(ning azobi)dan yengillashtirilsa», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ икки қабр ёнидан ўтдилар-да: «Огоҳки, албатта бу иккови азобланаяпти; ва улар катта (деб саналган) бир (гуноҳ) сабабли азобланаётгани ҳам йўқ (яъни уларга осон кўринган нарса сабабли). Бирига келсак, у чақимчилик (ғийбат тарқатиш) билан юрар эди; иккинчисига келсак, у ўз бавлидан (сақланиб) беркинмас (покланмас) эди», дедилар. (Ровий) деди: Сўнг У Зот ҳўл (яшил) бир хурмо шохини сўрадилар-да, уни иккига бўлдилар; сўнг бунга (қабрга) биттасини, бунга биттасини санчиб (экиб) қўйдилар. Сўнг: «Шояд, улар иккови қуриб қолмагунига қадар, улар(нинг азоби)дан енгиллаштирилса», дедилар.

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما عن النبي صلى الله عليه وسلم ، قال‏:‏ ‏"‏ من تحلم بحلم لم يره، كُلف أن يعقد بين شعيرتين ولن يفعل، ومن استمع إلى حديث قوم وهم له كارهون، صب في أذنيه الآنُك يوم القيامة، ومن صور صورة، عذب وكلف أن ينفخ فيها الروح وليس بنافخ‏"‏‏.‏رواه البخاري . تحلم أي: قال أنه حلم في نومه ورأى كذا وكذا، وهو كاذب و الآنك بالمد وضم النون وتخفيف الكاف: وهو الرصاص المذاب .

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Kim oʻzi koʻrmagan bir tushni (koʻrdim deb) daʼvo qilsa, u (Qiyomatda) ikki arpa donasini bir-biriga tugib (bogʻlab) qoʻyishga majbur qilinadi — holbuki u buni hech qila olmaydi. Kim bir qavmning gapiga — ular buni yoqtirmas (eshitishingni istamas) yoki undan qochar (yashirar) holda — quloq solsa (yashirincha eshitsa), Qiyomat kuni uning qulogʻiga eritilgan qoʻrgʻoshin (onuk) quyiladi. Kim bir surat (jonzot rasmini) chizsa, (Qiyomatda) azoblanadi va unga jon puflashga majbur qilinadi — holbuki u (jon) puflovchi emas (qila olmaydi)», dedilar. (Sufyon aytdi: Buni bizga Ayyub mavsul (muttasil sanad bilan) rivoyat qildi. Qutayba aytdi: Bizga Abu Avona, Qatodadan, Ikrimadan, Abu Hurayradan uning soʻzini: ‹Kim oʻz tushida yolgʻon (gapir)sa...› deb rivoyat qildi. Shuʼba esa Abu Hoshim ar-Rummoniydan: ‹Men Ikrimani eshitdim›, dedi — Abu Hurayra: ‹Kim surat chizsa, kim koʻrmagan tushni daʼvo qilsa va kim (yashirincha) eshitsa...› (degan soʻzini aytdi). Ishoq menga, Xolid bizga, Xoliddan, Ikrimadan, Ibn Abbosdan: ‹Kim (yashirincha) eshitsa, kim koʻrmagan tushni daʼvo qilsa va kim surat chizsa...› deb shunga oʻxshashini (rivoyat qildi). Buni Hishom ham Ikrimadan, Ibn Abbosdan uning soʻzi (sifatida) mutobaʼat qildi.)(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Ким ўзи кўрмаган бир тушни (кўрдим деб) даъво қилса, у (Қиёматда) икки арпа донасини бир-бирига тугиб (боғлаб) қўйишга мажбур қилинади — ҳолбуки у буни ҳеч қила олмайди. Ким бир қавмнинг гапига — улар буни ёқтирмас (эшитишингни истамас) ёки ундан қочар (яширар) ҳолда — қулоқ солса (яширинча эшица), Қиёмат куни унинг қулоғига эритилган қўрғошин (онук) қуйилади. Ким бир сурат (жонзот расмини) чизса, (Қиёматда) азобланади ва унга жон пуфлашга мажбур қилинади — ҳолбуки у (жон) пуфловчи эмас (қила олмайди)», дедилар. (Суфён айтди: Буни бизга Айюб мавсул (муттасил санад билан) ривоят қилди. Қутайба айтди: Бизга Абу Авона, Қатодадан, Икримадан, Абу Ҳурайрадан унинг сўзини: ‹Ким ўз тушида ёлғон (гапир)са...› деб ривоят қилди. Шуъба эса Абу Ҳошим ар-Руммонийдан: ‹Мен Икримани эшитдим›, деди — Абу Ҳурайра: ‹Ким сурат чизса, ким кўрмаган тушни даъво қилса ва ким (яширинча) эшица...› (деган сўзини айтди). Ишоқ менга, Холид бизга, Холиддан, Икримадан, Ибн Аббосдан: ‹Ким (яширинча) эшица, ким кўрмаган тушни даъво қилса ва ким сурат чизса...› деб шунга ўхшашини (ривоят қилди). Буни Ҳишом ҳам Икримадан, Ибн Аббосдан унинг сўзи (сифатида) мутобаъат қилди.)

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما قال‏:‏ رأى رسول الله صلى الله عليه وسلم حمارًا موسوم الوجه، فأنكر ذلك‏؟‏ فقال‏:‏ والله لا أسمه إلا أقصى شيء من الوجه، وأمر بحماره، فكوي في جاعرتيه، فهو أول من كوى الجاعرتين‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏((الجاعرتان)): ناحية الوركين حول الدبر.

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ yuziga togʻ bosilgan bir eshakni koʻrib, buni yoqtirmadilar va: «Allohga qasamki, men (eshakni) faqat yuzidan eng uzoq (boʻlgan) joyiga togʻ bosaman», — dedilar. Soʻng oʻzlarining eshaklarini (keltirishni) buyurdilar va u ikki sonining (orqa qismiga) togʻ bosildi. U zot ikki sonning (orqasiga) togʻ bosgan birinchi kishi edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ юзига тоғ босилган бир эшакни кўриб, буни ёқтирмадилар ва: «Аллоҳга қасамки, мен (эшакни) фақат юзидан энг узоқ (бўлган) жойига тоғ босаман», — дедилар. Сўнг ўзларининг эшакларини (келтиришни) буюрдилар ва у икки сонининг (орқа қисмига) тоғ босилди. У зот икки соннинг (орқасига) тоғ босган биринчи киши эдилар.

- وعنه أن النبي صلى الله عليه وسلم ‏:‏ مر عليه حمار قد وُسم في وجهه، فقال‏:‏ ‏"‏لعن الله الذي وسمه‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏.‏ وفي رواية لمسلم أيضًا‏:‏ نهى رسول الله صلى الله عليه وسلم عن الضرب في الوجه، وعن الوسم في الوجه‏)‏‏)‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ning yonidan yuziga togʻ bosilgan bir eshak oʻtib qoldi. Shunda u zot: «Buni (togʻ bosib) belgilagan kimsani Alloh laʼnatladi», — dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ нинг ёнидан юзига тоғ босилган бир эшак ўтиб қолди. Шунда у зот: «Буни (тоғ босиб) белгилаган кимсани Аллоҳ лаънатлади», — дедилар.

- عن ابن عباس رضي الله عنهما أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏الذي يعود في هبته كالكلب يرجع في قيئه‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏ ‏(‏‏(‏وفي رواية‏:‏ ‏"‏مثل الذي يرجع في صدقته، كمثل الكلب يقيء، ثم يعود في قيئه فيأكله‏"‏‏.‏ وفي رواية‏:‏ ‏"‏العائد في هبته كالعائد في قيئه‏)‏‏)‏‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Sadaqasiga qaytadigan kishining misoli xuddi qusib, soʻng qusugʻiga qaytib uni yeydigan itning misoliga oʻxshaydi», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Садақасига қайтадиган кишининг мисоли худди қусиб, сўнг қусуғига қайтиб уни ейдиган итнинг мисолига ўхшайди», — дедилар.

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ ‏"‏لا يخلون أحدكم بامرأة إلا مع ذي محرم‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan biror kishi (begona) ayol bilan, uning mahrami hamrohligisiz, xilvatda yolgʻiz qolmasin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирор киши (бегона) аёл билан, унинг маҳрами ҳамроҳлигисиз, хилватда ёлғиз қолмасин», дедилар.

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما قال‏:‏ لعن رسول الله صلى الله عليه وسلم المخنثين من الرجال، والمترجلات من النساء‏.‏ وفي رواية‏:‏ لعن رسول الله صلى الله عليه وسلم المتشبهين من الرجال بالنساء، والمتشبهات من النساء بالرجال‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ erkaklardan ayollarga oʻxshashga uringanlarni va ayollardan erkaklarga oʻxshashga uringanlarni laʼnatladilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ эркаклардан аёлларга ўхшашга уринганларни ва аёллардан эркакларга ўхшашга уринганларни лаънатладилар.

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏من اقتبس علمًا من النجوم، اقتبس شعبة من السحر زاد ما زاد‏"‏‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه أبو داود بإسناد صحيح‏)‏‏)‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim yulduzlardan bir ilm oʻrgansa, sehrdan bir boʻlakni oʻrgangan boʻladi. (Oʻrganishini) qancha koʻpaytirsa, (sehrni ham shuncha) koʻpaytirgan boʻladi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким юлдузлардан бир илм ўрганса, сеҳрдан бир бўлакни ўрганган бўлади. (Ўрганишини) қанча кўпайтирса, (сеҳрни ҳам шунча) кўпайтирган бўлади», дедилар.

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما قال‏:‏ سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول‏:‏ ‏"‏كل مصور في النار يجعل له بكل صورة صورها نفس فيعذبه في جهنم‏"‏ قال ابن عباس‏:‏ فإن كنت لابد فاعلا، فاصنع الشجر وما لا ورح فيه‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Muslim ibn Subayh aytadi: Men Masruq bilan ichida Maryam suratlari boʻlgan bir uyda edim. Masruq: «Bu Kisroning suratlaridir», — dedi. Men: «Yoʻq, bu Maryamning suratlaridir», — dedim. Masruq: «Darhaqiqat, men Abdulloh ibn Masʼudni shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺ: ‹Qiyomat kuni odamlarning eng qattiq azoblanadigani — surat yasaydiganlardir›, — dedilar», — dedi. Said ibn Abulhasandan rivoyat qilinadi: bir kishi Ibn Abbos huzuriga kelib: «Men shu suratlarni chizadigan bir kishiman, ular haqida menga fatvo bering», — dedi. Shunda Ibn Abbos unga: «Menga yaqinroq kel», — dedi. U yaqinlashdi. Soʻng: «Menga yaqinroq kel», — dedi. U boshiga qoʻlini qoʻyguncha yaqinlashdi. (Ibn Abbos:) «Men senga Rasululloh ﷺ dan eshitgan narsamni xabar beraman. Men Rasululloh ﷺ ni: ‹Har bir surat chizuvchi doʻzaxdadir. Uning chizgan har bir surati uchun unga bir jon yaratiladi, soʻng u (jon) jahannamda uni azoblaydi›, — deganlarini eshitdim», — dedi. Va u: «Agar albatta (biror narsa chizishing) zarur boʻlsa, daraxt va joni boʻlmagan narsalarni chiz», — dedi.Муслим ибн Субайҳ айтади: Мен Масруқ билан ичида Марям суратлари бўлган бир уйда эдим. Масруқ: «Бу Кисронинг суратларидир», — деди. Мен: «Йўқ, бу Марямнинг суратларидир», — дедим. Масруқ: «Дарҳақиқат, мен Абдуллоҳ ибн Масъудни шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қиёмат куни одамларнинг энг қаттиқ азобланадигани — сурат ясайдиганлардир›, — дедилар», — деди. Саид ибн Абулҳасандан ривоят қилинади: бир киши Ибн Аббос ҳузурига келиб: «Мен шу суратларни чизадиган бир кишиман, улар ҳақида менга фатво беринг», — деди. Шунда Ибн Аббос унга: «Менга яқинроқ кел», — деди. У яқинлашди. Сўнг: «Менга яқинроқ кел», — деди. У бошига қўлини қўйгунча яқинлашди. (Ибн Аббос:) «Мен сенга Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган нарсамни хабар бераман. Мен Расулуллоҳ ﷺ ни: ‹Ҳар бир сурат чизувчи дўзахдадир. Унинг чизган ҳар бир сурати учун унга бир жон яратилади, сўнг у (жон) жаҳаннамда уни азоблайди›, — деганларини эшитдим», — деди. Ва у: «Агар албатта (бирор нарса чизишинг) зарур бўлса, дарахт ва жони бўлмаган нарсаларни чиз», — деди.

- وعنه قال‏:‏ سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول‏:‏ ‏"‏من صور في الدنيا، كُلف أن يَنفخ فيها الروح يوم القيامة وليس بنافخ‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: An-Nazr ibn Anas ibn Molik aytadi: Men Ibn Abbosning huzurida oʻtirgan edim. U fatvo bera boshladi, ammo «Rasululloh ﷺ shunday dedilar», deb aytmas edi — toki bir kishi undan soʻrab: «Men shu suratlarni chizadigan kishiman», — dedi. Shunda Ibn Abbos unga: «Yaqinroq kel», — dedi. U kishi yaqinlashdi. Ibn Abbos: «Men Rasululloh ﷺ ni: ‹Kim dunyoda bir surat chizgan boʻlsa, qiyomat kuni unga jon kirgizish vazifasi yuklanadi, ammo u jon kirgiza olmaydi›, — deganlarini eshitganman», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ан-Назр ибн Анас ибн Молик айтади: Мен Ибн Аббоснинг ҳузурида ўтирган эдим. У фатво бера бошлади, аммо «Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар», деб айтмас эди — токи бир киши ундан сўраб: «Мен шу суратларни чизадиган кишиман», — деди. Шунда Ибн Аббос унга: «Яқинроқ кел», — деди. У киши яқинлашди. Ибн Аббос: «Мен Расулуллоҳ ﷺ ни: ‹Ким дунёда бир сурат чизган бўлса, қиёмат куни унга жон киргизиш вазифаси юкланади, аммо у жон киргиза олмайди›, — деганларини эшитганман», — деди.

- وعن ابن عباس رضي الله عنهما قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ “لا تتلقوا الركبان، ولا يبع حاضر لباد‏"‏ فقال له طاوس‏:‏ ما قوله‏:‏ لا بيع حاضر لباد‏؟‏ قال‏:‏ لا يكون له سمسارًا‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Karvonlarni (yoʻlda) qarshi olmanglar va shaharlik kishi badaviy uchun sotmasin», dedilar. Shunda Tovus u kishidan: «‹Shaharlik kishi badaviy uchun sotmasin› degani nima?» deb soʻradi. U: «Unga dallol (vositachi) boʻlmasin», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Карвонларни (йўлда) қарши олманглар ва шаҳарлик киши бадавий учун сотмасин», дедилар. Шунда Товус у кишидан: «‹Шаҳарлик киши бадавий учун сотмасин› дегани нима?» деб сўради. У: «Унга даллол (воситачи) бўлмасин», деди.

- وعن ابن عباس رضي الله عنه أن عمر بن الخطاب رضي الله عنه خرج إلى الشام حتى إذا كان بسرغ لقيه أمراء الأجناد -أبو عبيدة بن الجراح وأصحابه- فأخبروه أن الوباء قد وقع بالشام، قال بن عباس‏:‏ فقال عمر‏:‏ ادع لي المهاجرين الأولين، فدعوتهم، فاستشارهم، وأخبرهم أن الوباء قد وقع بالشام، فاختلفوا، فقال بعضهم‏:‏ خرجت لأمر، ولا نرى أن ترجع عنه‏.‏ وقال بعضهم‏:‏ معك بقية الناس وأصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم ، ولا نرى أن تقدمهم على هذا الوباء‏.‏ فقال‏:‏ ارتفعوا عني، ثم قال‏:‏ ادع لي الأنصار، فدعوتهم، فاستشارهم، فسلكوا سبيل المهاجرين، واختلفوا كاختلافهم، فقال‏:‏ ارتفعوا عني، ثم قال‏:‏ ادع لي من كان ها هنا من مشيخة قريش من مهاجرة الفتح، فدعوتهم، فلم يختلف عليه منهم رجلان، فقالوا‏:‏ نرى أن ترجع بالناس، ولا تقدمهم على هذا الوباء، فنادى عمر رضي الله عنه في الناس‏:‏ إني مصبح على ظهر، فأصبحوا عليه فقال أبو عبيدة بن الجراح رضي الله عنه ‏:‏ أفرار من قدر الله‏؟‏ فقال عمر رضي الله عنه ‏:‏ لو غيرك قالها يا أبا عبيدة‏!‏ -وكان عمر يكره خلافه- نعم نفر من قدر الله إلى قدر الله، أرأيت لو كان لك إبل، فهبطت وادياً له عدوتان، إحداهما خصبة، والأخرى جدبة، أليس إن رعيت الخصبة رعيتها بقدر الله، وإن رعيت الجدبة رعيتها بقدر الله‏؟‏ قال‏:‏ فجاء عبد الرحمن بن عوف رضي الله عنه ، وكان متغيباً في بعض حاجته، فقال‏:‏ إن عندي من هذا علما، سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول‏:‏ “إذا سمعتم به بأرض، فلا تقدموا عليه، وإذا وقع بأرض وأنتم بها، فلا تخرجوا فرارا منه‏"‏ فحمد الله تعالى عمر رضي الله عنه وانصرف‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏ والعدوة‏:‏ جانب الوادي‏‏‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob Shomga (safar) chiqdi. Sargʼ (degan joy)ga yetganida, qoʼshin ahli — Abu Ubayda ibn al-Jarroh va uning sheriklari uni kutib oldilar va unga Shomda vabo paydo boʼlganini xabar qildilar. Ibn Abbos dedi: Shunda Umar: «Menga muhojirlarning avvalgilarini (avvalda Islom keltirganlarini) chaqir», dedi. Men ularni chaqirdim. U ular bilan maslahatlashdi va ularga Shomda vabo paydo boʼlganini xabar qildi. Shunda ular ixtilof qildilar. Baʼzilari: «Sen bir ish (maqsad) uchun chiqibsan, undan qaytishingni durust koʼrmaymiz», dedilar. Baʼzilari: «Sen bilan birga (boshqa) odamlarning qoldigʼi va Rasululloh ﷺ ning sahobalari bor; ularni shu vaboga olib borishingni durust koʼrmaymiz», dedilar. U: «Mendan koʼtarilinglar (chiqib turinglar)», dedi. Soʼng: «Menga ansorlarni chaqir», dedi. Men ularni uning huzuriga chaqirdim. U ular bilan maslahatlashdi. Ular muhojirlarning yoʼlidan bordilar va ular kabi ixtilof qildilar. U: «Mendan koʼtarilinglar», dedi. Soʼng: «Menga shu yerda boʼlgan, Fath (Makka fathi) muhojirlaridan boʼlgan Quraysh shayxlarini (oqsoqollarini) chaqir», dedi. Men ularni chaqirdim. Bas, ulardan ikki kishi ham ixtilof qilmadi va: «Bizning fikrimiz shuki, sen odamlar bilan qaytasan va ularni shu vaboga olib bormaysan», dedilar. Shunda Umar odamlar orasida nido qilib: «Men ertalab (ulov) ortiga minib (qaytaman); sizlar ham ertalab unga (ulovga minib) tayyor boʼlinglar», dedi. Shunda Abu Ubayda ibn al-Jarroh: «Allohning taqdiridan qochish boʼladimi?» dedi. Umar: «Buni sendan boshqa kishi aytganida edi, ey Abu Ubayda!» dedi — Umar uning xilofiga borishni yoqtirmas edi — «Ha, biz Allohning taqdiridan Allohning taqdiriga qochamiz. Aytgin-chi, agar sening tuyalaring boʼlsa-yu, ularni ikki yon (qirgʼoq)li bir vodiyga olib tushsang, ularning biri serhosil (oʼtli), ikkinchisi qaqshigan (choʻl) boʼlsa, serhosilini boqsang, uni Allohning taqdiri bilan boqqan boʼlmaysanmi? Qaqshiganini boqsang ham, uni Allohning taqdiri bilan boqqan boʼlmaysanmi?» dedi. (Ibn Abbos) dedi: Shunda Abdurahmon ibn Avf keldi — u baʼzi hojati bilan gʻoyib (yoʼq) boʼlgan edi — va: «Albatta menda bu haqida bir ilm bor: men Rasululloh ﷺ ni: ‹Qachon uning (vaboning) bir yerda (borligini) eshitsangizlar, u yerga bormanglar. Qachon u sizlar turgan yerda paydo boʼlsa, undan qochib chiqib ketmanglar›, deb aytayotganlarini eshitganman», dedi. (Ibn Abbos) dedi: Shunda Umar ibn al-Xattob Allohga hamd aytdi, soʼng (orqaga) qaytdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб Шомга (сафар) чиқди. Сарғ (деган жой)га етганида, қўшин аҳли — Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ ва унинг шериклари уни кутиб олдилар ва унга Шомда вабо пайдо бўлганини хабар қилдилар. Ибн Аббос деди: Шунда Умар: «Менга муҳожирларнинг аввалгиларини (аввалда Ислом келтирганларини) чақир», деди. Мен уларни чақирдим. У улар билан маслаҳатлашди ва уларга Шомда вабо пайдо бўлганини хабар қилди. Шунда улар ихтилоф қилдилар. Баъзилари: «Сен бир иш (мақсад) учун чиқибсан, ундан қайтишингни дуруст кўрмаймиз», дедилар. Баъзилари: «Сен билан бирга (бошқа) одамларнинг қолдиғи ва Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари бор; уларни шу вабога олиб боришингни дуруст кўрмаймиз», дедилар. У: «Мендан кўтарилинглар (чиқиб туринглар)», деди. Сўнг: «Менга ансорларни чақир», деди. Мен уларни унинг ҳузурига чақирдим. У улар билан маслаҳатлашди. Улар муҳожирларнинг йўлидан бордилар ва улар каби ихтилоф қилдилар. У: «Мендан кўтарилинглар», деди. Сўнг: «Менга шу ерда бўлган, Фатҳ (Макка фатҳи) муҳожирларидан бўлган Қурайш шайхларини (оқсоқолларини) чақир», деди. Мен уларни чақирдим. Бас, улардан икки киши ҳам ихтилоф қилмади ва: «Бизнинг фикримиз шуки, сен одамлар билан қайтасан ва уларни шу вабога олиб бормайсан», дедилар. Шунда Умар одамлар орасида нидо қилиб: «Мен эрталаб (улов) ортига миниб (қайтаман); сизлар ҳам эрталаб унга (уловга миниб) тайёр бўлинглар», деди. Шунда Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ: «Аллоҳнинг тақдиридан қочиш бўладими?» деди. Умар: «Буни сендан бошқа киши айтганида эди, эй Абу Убайда!» деди — Умар унинг хилофига боришни ёқтирмас эди — «Ҳа, биз Аллоҳнинг тақдиридан Аллоҳнинг тақдирига қочамиз. Айтгин-чи, агар сенинг туяларинг бўлса-ю, уларни икки ён (қирғоқ)ли бир водийга олиб тушсанг, уларнинг бири серҳосил (ўтли), иккинчиси қақшиган (чўл) бўлса, серҳосилини боқсанг, уни Аллоҳнинг тақдири билан боққан бўлмайсанми? Қақшиганини боқсанг ҳам, уни Аллоҳнинг тақдири билан боққан бўлмайсанми?» деди. (Ибн Аббос) деди: Шунда Абдураҳмон ибн Авф келди — у баъзи ҳожати билан ғойиб (йўқ) бўлган эди — ва: «Албатта менда бу ҳақида бир илм бор: мен Расулуллоҳ ﷺ ни: ‹Қачон унинг (вабонинг) бир ерда (борлигини) эшитсангизлар, у ерга борманглар. Қачон у сизлар турган ерда пайдо бўлса, ундан қочиб чиқиб кетманглар›, деб айтаётганларини эшитганман», деди. (Ибн Аббос) деди: Шунда Умар ибн ал-Хаттоб Аллоҳга ҳамд айтди, сўнг (орқага) қайтди.