Abdulloh ibn al-Muborak

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، وَجَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَوَضَّأْتَ فَانْتَثِرْ وَإِذَا اسْتَجْمَرْتَ فَأَوْتِرْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَلَقِيطِ بْنِ صَبِرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَلَمَةَ بْنِ قَيْسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَنْ تَرَكَ الْمَضْمَضَةَ وَالاِسْتِنْشَاقَ فَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ إِذَا تَرَكَهُمَا فِي الْوُضُوءِ حَتَّى صَلَّى أَعَادَ الصَّلاَةَ وَرَأَوْا ذَلِكَ فِي الْوُضُوءِ وَالْجَنَابَةِ سَوَاءً ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ الاِسْتِنْشَاقُ أَوْكَدُ مِنَ الْمَضْمَضَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يُعِيدُ فِي الْجَنَابَةِ وَلاَ يُعِيدُ فِي الْوُضُوءِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَبَعْضِ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ لاَ يُعِيدُ فِي الْوُضُوءِ وَلاَ فِي الْجَنَابَةِ لأَنَّهُمَا سُنَّةٌ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلاَ تَجِبُ الإِعَادَةُ عَلَى مَنْ تَرَكَهُمَا فِي الْوُضُوءِ وَلاَ فِي الْجَنَابَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ فِي آخِرَةٍ ‏.‏

Salama ibn Qays (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Tahorat olganingda burningni qoq (suv tortib chiqar); tosh bilan tozalanganingda esa toq (son) qil», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Usmon, Laqit ibn Sabira, Ibn Abbos, al-Miqdom ibn Maʼdiykarib, Voil ibn Hujr va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Salama ibn Qaysning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli mazmaza va istinshoqni tark qilgan kishi haqida ixtilof qilishgan: ulardan bir toifa: «Agar ularni tahoratda tark qilib, namoz oʻqisa, namozni qaytaradi», deyishgan va buni tahoratda ham, janobatda (gʻuslda) ham bir xil koʻrishgan. Ibn Abu Laylo, Abdulloh ibn al-Muborak, Ahmad va Ishoq shuni aytishadi. Ahmad: «Istinshoq mazmazadan koʻra taʼkidliroqdir», dedi. Abu Iso aytdi: Ilm ahlining bir toifasi: «Janobatda qaytaradi, tahoratda esa qaytarmaydi», deyishgan; bu — Sufyon Savriy va baʼzi kufaliklarning soʻzidir. Yana bir toifa: «Tahoratda ham, janobatda ham qaytarmaydi; chunki ular (ikkalasi) Paygʻambar ﷺ dan (kelgan) sunnatdir; bas ularni tahoratda yoki janobatda tark qilgan kishiga qaytarish vojib boʻlmaydi», deyishgan; bu — Molik va Shofeiyning oxirgi (soʻzi)dir.Салама ибн Қайс (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Таҳорат олганингда бурнингни қоқ (сув тортиб чиқар); тош билан тозаланганингда эса тоқ (сон) қил», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Усмон, Лақит ибн Сабира, Ибн Аббос, ал-Миқдом ибн Маъдийкариб, Воил ибн Ҳужр ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Салама ибн Қайснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли мазмаза ва истиншоқни тарк қилган киши ҳақида ихтилоф қилишган: улардан бир тоифа: «Агар уларни таҳоратда тарк қилиб, намоз ўқиса, намозни қайтаради», дейишган ва буни таҳоратда ҳам, жанобатда (ғуслда) ҳам бир хил кўришган. Ибн Абу Лайло, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Аҳмад ва Исҳоқ шуни айтишади. Аҳмад: «Истиншоқ мазмазадан кўра таъкидлироқдир», деди. Абу Исо айтди: Илм аҳлининг бир тоифаси: «Жанобатда қайтаради, таҳоратда эса қайтармайди», дейишган; бу — Суфён Саврий ва баъзи куфаликларнинг сўзидир. Яна бир тоифа: «Таҳоратда ҳам, жанобатда ҳам қайтармайди; чунки улар (иккаласи) Пайғамбар ﷺ дан (келган) суннатдир; бас уларни таҳоратда ёки жанобатда тарк қилган кишига қайтариш вожиб бўлмайди», дейишган; бу — Молик ва Шофеийнинг охирги (сўзи)дир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ الْمُلاَئِيِّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ صِلَةَ بْنِ زُفَرَ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ فَأُتِيَ بِشَاةٍ مَصْلِيَّةٍ فَقَالَ كُلُوا ‏.‏ فَتَنَحَّى بَعْضُ الْقَوْمِ فَقَالَ إِنِّي صَائِمٌ ‏.‏ فَقَالَ عَمَّارٌ مَنْ صَامَ الْيَوْمَ الَّذِي يَشُكُّ فِيهِ النَّاسُ فَقَدْ عَصَى أَبَا الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَمَّارٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ كَرِهُوا أَنْ يَصُومَ الرَّجُلُ الْيَوْمَ الَّذِي يُشَكُّ فِيهِ وَرَأَى أَكْثَرُهُمْ إِنْ صَامَهُ فَكَانَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَنْ يَقْضِيَ يَوْمًا مَكَانَهُ ‏.‏

Sila ibn Zufar (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Biz Ammor ibn Yosirning huzurida edik. (Unga) qovurilgan qoʻy keltirildi va u: «Yenglar», dedi. Shunda qavmdan baʼzilari chetga chiqib: «Men roʻzadorman», dedi. Ammor: «Kim odamlar shubha qiladigan kunda roʻza tutsa, u Abul-Qosim ﷺga osiy boʻlibdi», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra va Anasdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ammorning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan ilm ahlining koʻpchiligi va ulardan keyingi tobeʼinlarning amali shunga muvofiqdir. Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Abdulloh ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar — ular kishining shubha qilinadigan kunda roʻza tutishini makruh sanaganlar. Ularning koʻpchiligi, agar kishi uni tutsa-yu, u Ramazon oyidan boʻlib chiqsa, uning oʻrniga bir kun qazo tutishni (lozim) deb koʻrgan.Сила ибн Зуфар (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Биз Аммор ибн Ёсирнинг ҳузурида эдик. (Унга) қовурилган қўй келтирилди ва у: «Енглар», деди. Шунда қавмдан баъзилари четга чиқиб: «Мен рўзадорман», деди. Аммор: «Ким одамлар шубҳа қиладиган кунда рўза тутса, у Абул-Қосим ﷺга осий бўлибди», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Амморнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган илм аҳлининг кўпчилиги ва улардан кейинги тобеъинларнинг амали шунга мувофиқдир. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар — улар кишининг шубҳа қилинадиган кунда рўза тутишини макруҳ санаганлар. Уларнинг кўпчилиги, агар киши уни тутса-ю, у Рамазон ойидан бўлиб чиқса, унинг ўрнига бир кун қазо тутишни (лозим) деб кўрган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُكِحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهَا فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَإِنْ دَخَلَ بِهَا فَلَهَا الْمَهْرُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا فَإِنِ اشْتَجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لاَ وَلِيَّ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي مُوسَى حَدِيثٌ فِيهِ اخْتِلاَفٌ رَوَاهُ إِسْرَائِيلُ وَشَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو عَوَانَةَ وَزُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ وَقَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَزَيْدُ بْنُ حُبَابٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُ أَصْحَابِ سُفْيَانَ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى ‏.‏ وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ وَرِوَايَةُ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ عِنْدِي أَصَحُّ لأَنَّ سَمَاعَهُمْ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَإِنْ كَانَ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ أَحْفَظَ وَأَثْبَتَ مِنْ جَمِيعِ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ فَإِنَّ رِوَايَةَ هَؤُلاَءِ عِنْدِي أَشْبَهُ لأَنَّ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيَّ سَمِعَا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، يَسْأَلُ أَبَا إِسْحَاقَ أَسَمِعْتَ أَبَا بُرْدَةَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ سَمَاعَ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَإِسْرَائِيلُ هُوَ ثِقَةٌ ثَبْتٌ فِي أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُثَنَّى يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ يَقُولُ مَا فَاتَنِي مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الَّذِي فَاتَنِي إِلاَّ لَمَّا اتَّكَلْتُ بِهِ عَلَى إِسْرَائِيلَ لأَنَّهُ كَانَ يَأْتِي بِهِ أَتَمَّ ‏.‏ - وَحَدِيثُ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ حَدِيثٌ عِنْدِي حَسَنٌ ‏.‏ رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلُهُ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ ثُمَّ لَقِيتُ الزُّهْرِيَّ فَسَأَلْتُهُ فَأَنْكَرَهُ ‏.‏ فَضَعَّفُوا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَجْلِ هَذَا ‏.‏ وَذُكِرَ عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ أَنَّهُ قَالَ لَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْحَرْفَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ إِلاَّ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَسَمَاعُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ لَيْسَ بِذَاكَ إِنَّمَا صَحَّحَ كُتُبَهُ عَلَى كُتُبِ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ مَا سَمِعَ مِنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَضَعَّفَ يَحْيَى رِوَايَةَ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ‏.‏ - وَالْعَمَلُ فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَغَيْرُهُمْ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ أَنَّهُمْ قَالُوا لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏.‏ مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَشُرَيْحٌ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرُهُمْ وَبِهَذَا يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir ayol oʻz valiysining iznisiz nikohlansa, uning nikohi botildir, uning nikohi botildir, uning nikohi botildir. Agar (eri) unga qoʻshilgan boʻlsa, undan (jinsiy aloqani) halol qilib olgani evaziga unga mahr (vojib) boʻladi. Agar (valiylari) ixtilof qilsalar, valiysi boʻlmagan kishining valiysi sultondir (hokimdir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Bu bobda ish Nabiy ﷺning «Valiysiz nikoh (sahih) boʻlmaydi» degan hadislari ustidadir. Bu Nabiy ﷺning sahobalaridan ilm ahllari — Umar ibn al-Xattob, Ali ibn Abu Tolib, Abdulloh ibn Abbos, Abu Hurayra va boshqalarning soʻzidir. Shuningdek, baʼzi tobeʼin fuqaholaridan ham «Valiysiz nikoh (sahih) boʻlmaydi», deganlari rivoyat qilingan. Ular orasida Said ibn al-Musayyab, Hasan al-Basriy, Shurayh, Ibrohim an-Naxaiy, Umar ibn Abdulaziz va boshqalar bor. Sufyon as-Savriy, Avzoiy, Abdulloh ibn al-Muborak, Molik, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shu (soʻz)ni aytadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир аёл ўз валийсининг изнисиз никоҳланса, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир. Агар (эри) унга қўшилган бўлса, ундан (жинсий алоқани) ҳалол қилиб олгани эвазига унга маҳр (вожиб) бўлади. Агар (валийлари) ихтилоф қилсалар, валийси бўлмаган кишининг валийси султондир (ҳокимдир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Бу бобда иш Набий ﷺнинг «Валийсиз никоҳ (саҳиҳ) бўлмайди» деган ҳадислари устидадир. Бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан илм аҳллари — Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абу Ҳурайра ва бошқаларнинг сўзидир. Шунингдек, баъзи тобеъин фуқаҳоларидан ҳам «Валийсиз никоҳ (саҳиҳ) бўлмайди», деганлари ривоят қилинган. Улар орасида Саид ибн ал-Мусайяб, Ҳасан ал-Басрий, Шурайҳ, Иброҳим ан-Нахаий, Умар ибн Абдулазиз ва бошқалар бор. Суфён ас-Саврий, Авзоий, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Молик, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шу (сўз)ни айтадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَيَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ضَرَبَ وَغَرَّبَ وَأَنَّ أَبَا بَكْرٍ ضَرَبَ وَغَرَّبَ وَأَنَّ عُمَرَ ضَرَبَ وَغَرَّبَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِدْرِيسَ فَرَفَعُوهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan (boshqa tariqda) rivoyat qilinishicha: Baʼzilar Abdulloh ibn Idrisdan bu hadisni Ubaydullohdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Abu Bakr qamchiladi va surgun qildi, Umar ham qamchiladi va surgun qildi», deb rivoyat qilganlar. Buni bizga Abu Said al-Ashajj rivoyat qildi, unga Abdulloh ibn Idris rivoyat qildi. Bu hadis Ibn Idris rivoyatidan boshqasi orqali ham Ubaydulloh ibn Umardan shu kabi rivoyat qilingan. Muhammad ibn Ishoq ham Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Abu Bakr qamchiladi va surgun qildi, Umar ham qamchiladi va surgun qildi», deb shu tarzda rivoyat qilgan; unda Nabiy ﷺdan (deb) zikr qilmaganlar. Rasululloh ﷺdan surgun (qilingani) sahih (tarzda) sobit boʻlgan; uni Abu Hurayra, Zayd ibn Xolid, Uboda ibn Somit va boshqalar Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Nabiy ﷺ sahobalaridan ilm ahli — ular orasida Abu Bakr, Umar, Ali, Ubay ibn Kaʼb, Abdulloh ibn Masʼud, Abu Zarr va boshqalar shu boʻyicha amal qilganlar. Tobeʼinlarning fuqaholaridan ham bir nechasidan shu rivoyat qilingan, bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Abdulloh ibn al-Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан (бошқа тариқда) ривоят қилинишича: Баъзилар Абдуллоҳ ибн Идрисдан бу ҳадисни Убайдуллоҳдан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Абу Бакр қамчилади ва сургун қилди, Умар ҳам қамчилади ва сургун қилди», деб ривоят қилганлар. Буни бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, унга Абдуллоҳ ибн Идрис ривоят қилди. Бу ҳадис Ибн Идрис ривоятидан бошқаси орқали ҳам Убайдуллоҳ ибн Умардан шу каби ривоят қилинган. Муҳаммад ибн Ишоқ ҳам Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Абу Бакр қамчилади ва сургун қилди, Умар ҳам қамчилади ва сургун қилди», деб шу тарзда ривоят қилган; унда Набий ﷺдан (деб) зикр қилмаганлар. Расулуллоҳ ﷺдан сургун (қилингани) саҳиҳ (тарзда) собит бўлган; уни Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид, Убода ибн Сомит ва бошқалар Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Набий ﷺ саҳобаларидан илм аҳли — улар орасида Абу Бакр, Умар, Али, Убай ибн Каъб, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Зарр ва бошқалар шу бўйича амал қилганлар. Тобеъинларнинг фуқаҳоларидан ҳам бир нечасидан шу ривоят қилинган, бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

وَرَوَى بَعْضُهُمْ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِدْرِيسَ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، ضَرَبَ وَغَرَّبَ وَأَنَّ عُمَرَ ضَرَبَ وَغَرَّبَ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ رِوَايَةِ ابْنِ إِدْرِيسَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ضَرَبَ وَغَرَّبَ وَأَنَّ عُمَرَ ضَرَبَ وَغَرَّبَ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ صَحَّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّفْىُ رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ وَزَيْدُ بْنُ خَالِدٍ وَعُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ وَغَيْرُهُمْ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعَلِيٌّ وَأُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو ذَرٍّ وَغَيْرُهُمْ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan (boshqa tariqda) rivoyat qilinishicha: Baʼzilar Abdulloh ibn Idrisdan bu hadisni Ubaydullohdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Abu Bakr qamchiladi va surgun qildi, Umar ham qamchiladi va surgun qildi», deb rivoyat qilganlar. Buni bizga Abu Said al-Ashajj rivoyat qildi, unga Abdulloh ibn Idris rivoyat qildi. Bu hadis Ibn Idris rivoyatidan boshqasi orqali ham Ubaydulloh ibn Umardan shu kabi rivoyat qilingan. Muhammad ibn Ishoq ham Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Abu Bakr qamchiladi va surgun qildi, Umar ham qamchiladi va surgun qildi», deb shu tarzda rivoyat qilgan; unda Nabiy ﷺdan (deb) zikr qilmaganlar. Rasululloh ﷺdan surgun (qilingani) sahih (tarzda) sobit boʻlgan; uni Abu Hurayra, Zayd ibn Xolid, Uboda ibn Somit va boshqalar Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Nabiy ﷺ sahobalaridan ilm ahli — ular orasida Abu Bakr, Umar, Ali, Ubay ibn Kaʼb, Abdulloh ibn Masʼud, Abu Zarr va boshqalar shu boʻyicha amal qilganlar. Tobeʼinlarning fuqaholaridan ham bir nechasidan shu rivoyat qilingan, bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Abdulloh ibn al-Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан (бошқа тариқда) ривоят қилинишича: Баъзилар Абдуллоҳ ибн Идрисдан бу ҳадисни Убайдуллоҳдан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Абу Бакр қамчилади ва сургун қилди, Умар ҳам қамчилади ва сургун қилди», деб ривоят қилганлар. Буни бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, унга Абдуллоҳ ибн Идрис ривоят қилди. Бу ҳадис Ибн Идрис ривоятидан бошқаси орқали ҳам Убайдуллоҳ ибн Умардан шу каби ривоят қилинган. Муҳаммад ибн Ишоқ ҳам Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Абу Бакр қамчилади ва сургун қилди, Умар ҳам қамчилади ва сургун қилди», деб шу тарзда ривоят қилган; унда Набий ﷺдан (деб) зикр қилмаганлар. Расулуллоҳ ﷺдан сургун (қилингани) саҳиҳ (тарзда) собит бўлган; уни Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид, Убода ибн Сомит ва бошқалар Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Набий ﷺ саҳобаларидан илм аҳли — улар орасида Абу Бакр, Умар, Али, Убай ибн Каъб, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Зарр ва бошқалар шу бўйича амал қилганлар. Тобеъинларнинг фуқаҳоларидан ҳам бир нечасидан шу ривоят қилинган, бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ صَيْدِ الْكَلْبِ الْمُعَلَّمِ قَالَ ‏"‏ إِذَا أَرْسَلْتَ كَلْبَكَ الْمُعَلَّمَ وَذَكَرْتَ اسْمَ اللَّهِ فَكُلْ مَا أَمْسَكَ عَلَيْكَ فَإِنْ أَكَلَ فَلاَ تَأْكُلْ فَإِنَّمَا أَمْسَكَ عَلَى نَفْسِهِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ إِنْ خَالَطَتْ كِلاَبَنَا كِلاَبٌ أُخَرُ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا ذَكَرْتَ اسْمَ اللَّهِ عَلَى كَلْبِكَ وَلَمْ تَذْكُرْ عَلَى غَيْرِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ أَكْرَهُ لَهُ أَكْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي الصَّيْدِ وَالذَّبِيحَةِ إِذَا وَقَعَا فِي الْمَاءِ أَنْ لاَ يَأْكُلَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ فِي الذَّبِيحَةِ إِذَا قُطِعَ الْحُلْقُومُ فَوَقَعَ فِي الْمَاءِ فَمَاتَ فِيهِ فَإِنَّهُ يُؤْكَلُ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْكَلْبِ إِذَا أَكَلَ مِنَ الصَّيْدِ فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَكَلَ الْكَلْبُ مِنْهُ فَلاَ تَأْكُلْ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي الأَكْلِ مِنْهُ وَإِنْ أَكَلَ الْكَلْبُ مِنْهُ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺdan oʻrgatilgan it bilan ovlangan ov haqida soʻradim. U zot: ‹Oʻrgatilgan itingni qoʻyib yuborib, Allohning nomini zikr qilsang, u sen uchun tutgan (ov)ni yegin. Agar u (ovdan) yegan boʻlsa, sen yemagin, chunki u oʻzi uchun tutgan boʻladi›, dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh, agar bizning itlarimizga boshqa itlar qoʻshilib ketsa, qanday boʻladi?› dedim. U zot: ‹Sen faqat oʻz iting ustiga Allohning nomini zikr qilgansan, boshqasiga zikr qilmagansan›, dedilar», dedi. Sufyon aytdi: Men uning buni yeyishini makruh koʻraman. Abu Iso aytdi: Sahobiy va boshqalardan boʻlgan baʼzi ahli ilmning amali shunga koʻradir, yaʼni ov yoki soʻyilgan narsa suvga tushib qolsa, yeyilmaydi. Baʼzilari soʻyilgan narsa haqida: agar tomogʻi kesilib, soʻng suvga tushib unda oʻlsa, u yeyiladi, dedilar — bu Abdulloh ibn al-Muborakning soʻzidir. Ahli ilm it ovdan yegani haqida ixtilof qildilar: aksar ahli ilm: agar it undan yesa, sen yemagin, dedilar. Bu Sufyon, Abdulloh ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Sahobiy va boshqalardan boʻlgan baʼzi ahli ilm esa, it undan yegan boʻlsa ham undan yeyishga ruxsat berdilar.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан ўргатилган ит билан овланган ов ҳақида сўрадим. У зот: ‹Ўргатилган итингни қўйиб юбориб, Аллоҳнинг номини зикр қилсанг, у сен учун тутган (ов)ни егин. Агар у (овдан) еган бўлса, сен емагин, чунки у ўзи учун тутган бўлади›, дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, агар бизнинг итларимизга бошқа итлар қўшилиб кетса, қандай бўлади?› дедим. У зот: ‹Сен фақат ўз итинг устига Аллоҳнинг номини зикр қилгансан, бошқасига зикр қилмагансан›, дедилар», деди. Суфён айтди: Мен унинг буни ейишини макруҳ кўраман. Абу Исо айтди: Саҳобий ва бошқалардан бўлган баъзи аҳли илмнинг амали шунга кўрадир, яъни ов ёки сўйилган нарса сувга тушиб қолса, ейилмайди. Баъзилари сўйилган нарса ҳақида: агар томоғи кесилиб, сўнг сувга тушиб унда ўлса, у ейилади, дедилар — бу Абдуллоҳ ибн ал-Муборакнинг сўзидир. Аҳли илм ит овдан егани ҳақида ихтилоф қилдилар: аксар аҳли илм: агар ит ундан еса, сен емагин, дедилар. Бу Суфён, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Саҳобий ва бошқалардан бўлган баъзи аҳли илм эса, ит ундан еган бўлса ҳам ундан ейишга рухсат бердилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنِي عُمَارَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ عَطَاءَ بْنَ يَسَارٍ، يَقُولُ سَأَلْتُ أَبَا أَيُّوبَ الأَنْصَارِيَّ كَيْفَ كَانَتِ الضَّحَايَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ كَانَ الرَّجُلُ يُضَحِّي بِالشَّاةِ عَنْهُ وَعَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ فَيَأْكُلُونَ وَيُطْعِمُونَ حَتَّى تَبَاهَى النَّاسُ فَصَارَتْ كَمَا تَرَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعُمَارَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ هُوَ مَدَنِيٌّ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَاحْتَجَّا بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ ضَحَّى بِكَبْشٍ فَقَالَ ‏"‏ هَذَا عَمَّنْ لَمْ يُضَحِّ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ تُجْزِئُ الشَّاةُ إِلاَّ عَنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ato ibn Yasor aytadi: Men Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan: «Rasululloh ﷺ zamonlarida qurbonliklar qanday boʻlardi?» deb soʻradim. U: «Kishi oʻzi va oila aʼzolari uchun bitta qoʻyni qurbonlik qilar, undan yer va (boshqalarga) yedirar edi. Toki odamlar (bir-birlari bilan) faxrlanadigan boʻlguncha shunday edi, soʻng oʻzing koʻrayotganingdek (koʻpaytirib qilinadigan) boʻlib qoldi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Umora ibn Abdulloh madinalikdir, undan Molik ibn Anas rivoyat qilgan. Baʼzi ahli ilmning amali shu (hadis) ustidadir, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular Nabiy ﷺning bitta qoʻchqorni qurbonlik qilib: «Bu mening ummatimdan qurbonlik qilmagan kishilar nomidandir», deganlari haqidagi hadis bilan dalil keltirganlar. Baʼzi ahli ilm esa: «Bitta qoʻy faqat bir kishi nomidan kifoya qiladi», deganlar. Bu Abdulloh ibn al-Muborak va undan boshqa ahli ilmning soʻzidir.Ато ибн Ясор айтади: Мен Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан: «Расулуллоҳ ﷺ замонларида қурбонликлар қандай бўларди?» деб сўрадим. У: «Киши ўзи ва оила аъзолари учун битта қўйни қурбонлик қилар, ундан ер ва (бошқаларга) едирар эди. Токи одамлар (бир-бирлари билан) фахрланадиган бўлгунча шундай эди, сўнг ўзинг кўраётганингдек (кўпайтириб қилинадиган) бўлиб қолди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Умора ибн Абдуллоҳ мадиналикдир, ундан Молик ибн Анас ривоят қилган. Баъзи аҳли илмнинг амали шу (ҳадис) устидадир, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар Набий ﷺнинг битта қўчқорни қурбонлик қилиб: «Бу менинг умматимдан қурбонлик қилмаган кишилар номидандир», деганлари ҳақидаги ҳадис билан далил келтирганлар. Баъзи аҳли илм эса: «Битта қўй фақат бир киши номидан кифоя қилади», деганлар. Бу Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ва ундан бошқа аҳли илмнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا عُتْبَةُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ جَارِيَةَ اللَّخْمِيُّ، عَنْ أَبِي أُمَيَّةَ الشَّعْبَانِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ أَبَا ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيَّ فَقُلْتُ لَهُ كَيْفَ تَصْنَعُ فِي هَذِهِ الآيَةِ قَالَ أَيَّةُ آيَةٍ قُلْتُ قَوْلُهُ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ‏)‏ قَالَ أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ سَأَلْتَ عَنْهَا خَبِيرًا سَأَلْتُ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ بَلِ ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ حَتَّى إِذَا رَأَيْتَ شُحًّا مُطَاعًا وَهَوًى مُتَّبَعًا وَدُنْيَا مُؤْثَرَةً وَإِعْجَابَ كُلِّ ذِي رَأْىٍ بِرَأْيِهِ فَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ نَفْسِكَ وَدَعِ الْعَوَامَّ فَإِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ أَيَّامًا الصَّبْرُ فِيهِنَّ مِثْلُ الْقَبْضِ عَلَى الْجَمْرِ لِلْعَامِلِ فِيهِنَّ مِثْلُ أَجْرِ خَمْسِينَ رَجُلاً يَعْمَلُونَ مِثْلَ عَمَلِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَزَادَنِي غَيْرُ عُتْبَةَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَجْرُ خَمْسِينَ رَجُلاً مِنَّا أَوْ مِنْهُمْ قَالَ ‏"‏ لاَ بَلْ أَجْرُ خَمْسِينَ مِنْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Umayya ash-Shaʼboniy (rahimahulloh) aytdi: Men Abu Saʼlaba al-Xushaniy (roziyallohu anhu)ning oldilariga kelib, unga: «Bu oyatga qanday amal qilasiz?» dedim. U: «Qaysi oyatga?» dedi. Men: «Allohning: {Ey imon keltirganlar! Oʻzingizni (asranglar). Agar siz hidoyat topgan boʻlsangiz, adashganlar sizga zarar yetkaza olmas} (Moida 105) degan soʻziga», dedim. U: «Ogoh boʻl! Allohga qasamki, sen bu haqda bilagʻon kishidan soʻrading. Men bu haqda Rasululloh ﷺdan soʻradim. U zot: ‹Balki maʼrufga (yaxshilikka) buyuringlar va munkardan (yomonlikdan) qaytaringlar. Toki itoat qilinayotgan baxillikni, ergashilayotgan havoyi nafsni, afzal koʻrilayotgan dunyoni va har bir fikr egasining oʻz fikriga mahliyo boʻlishini koʻrsang, oʻzingni asra va ommani tark et. Chunki ortingizda shunday kunlar borki, ularda sabr qilish choʻgʻni qoʻlda ushlab turish kabidir. Ularda amal qiluvchiga sizning amalingiz kabi amal qiluvchi ellik kishining ajri (beriladi)›, dedilar», dedi. Abdulloh ibn al-Muborak aytdi: Utbadan boshqasi menga ziyoda qildi: «‹Ey Allohning Rasuli, ellik kishining ajri bizdanmi yoki ulardanmi?› deyildi. U zot: ‹Yoʻq, balki sizlardan ellik kishining ajri›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Умайя аш-Шаъбоний (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Абу Саълаба ал-Хушаний (розияллоҳу анҳу)нинг олдиларига келиб, унга: «Бу оятга қандай амал қиласиз?» дедим. У: «Қайси оятга?» деди. Мен: «Аллоҳнинг: {Эй имон келтирганлар! Ўзингизни (асранглар). Агар сиз ҳидоят топган бўлсангиз, адашганлар сизга зарар етказа олмас} (Моида 105) деган сўзига», дедим. У: «Огоҳ бўл! Аллоҳга қасамки, сен бу ҳақда билағон кишидан сўрадинг. Мен бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан сўрадим. У зот: ‹Балки маъруфга (яхшиликка) буюринглар ва мункардан (ёмонликдан) қайтаринглар. Токи итоат қилинаётган бахилликни, эргашилаётган ҳавойи нафсни, афзал кўрилаётган дунёни ва ҳар бир фикр эгасининг ўз фикрига маҳлиё бўлишини кўрсанг, ўзингни асра ва оммани тарк эт. Чунки ортингизда шундай кунлар борки, уларда сабр қилиш чўғни қўлда ушлаб туриш кабидир. Уларда амал қилувчига сизнинг амалингиз каби амал қилувчи эллик кишининг ажри (берилади)›, дедилар», деди. Абдуллоҳ ибн ал-Муборак айтди: Утбадан бошқаси менга зиёда қилди: «‹Эй Аллоҳнинг Расули, эллик кишининг ажри бизданми ёки уларданми?› дейилди. У зот: ‹Йўқ, балки сизлардан эллик кишининг ажри›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ نُوقِشَ الْحِسَابَ هَلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَقُولَُ ‏:‏ ‏(‏فأمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ خبِيرًا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ ذَلِكَ الْعَرْضُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الأَسْوَدِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺning: «Kim hisobda surishtirilsa, halok boʻldi», deyayotganlarini eshitdim. Men: «Ey Rasululloh, Alloh: {Ammo kimki kitobi oʻng tomonidan berilsa}, to Uning ‹xabardor (Zotdir)› degan soʻzigacha (yengil hisob bilan hisob qilinadi, deyilgan-ku?)» (Inshiqoq 7-8) dedim. U zot: «Bu — (faqat amallarning) koʻrsatilishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bizga Suvayd ibn Nasr soʻzlab berdi, unga Abdulloh ibn al-Muborak Usmon ibn al-Asvaddan shu isnod bilan shunga oʻxshash rivoyat qildi. Bizga Muhammad ibn Abon va boshqa bir necha (rovi) soʻzlab berdi, ular: bizga Abdulvahhob as-Saqafiy Ayyubdan, u Ibn Abu Mulaykadan, u Oishadan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi, deyishdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺнинг: «Ким ҳисобда суриштирилса, ҳалок бўлди», деяётганларини эшитдим. Мен: «Эй Расулуллоҳ, Аллоҳ: {Аммо кимки китоби ўнг томонидан берилса}, то Унинг ‹хабардор (Зотдир)› деган сўзигача (енгил ҳисоб билан ҳисоб қилинади, дейилган-ку?)» (Иншиқоқ 7-8) дедим. У зот: «Бу — (фақат амалларнинг) кўрсатилишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Сувайд ибн Наср сўзлаб берди, унга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак Усмон ибн ал-Асваддан шу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилди. Бизга Муҳаммад ибн Абон ва бошқа бир неча (рови) сўзлаб берди, улар: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий Айюбдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Оишадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди, дейишди.