Abdulloh ibn al-Muborak

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَهْمٍ الأَنْطَاكِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ وُهَيْبٍ الْمَكِّيِّ، عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَغْزُ وَلَمْ يُحَدِّثْ بِهِ نَفْسَهُ مَاتَ عَلَى شُعْبَةٍ مِنْ نِفَاقٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ سَهْمٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ فَنُرَى أَنَّ ذَلِكَ كَانَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim gʻazot qilmagan va koʻnglidan (gʻazot) oʻtkazmagan holda vafot etsa, u nifoqning bir shoxobchasi (turi) ustida vafot etibdi», dedilar. Ibn Sahm aytdi: Abdulloh ibn al-Muborak: «Biz bu (hukm) Rasululloh ﷺ zamonida (boʻlgan) deb hisoblaymiz», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ғазот қилмаган ва кўнглидан (ғазот) ўтказмаган ҳолда вафот этса, у нифоқнинг бир шохобчаси (тури) устида вафот этибди», дедилар. Ибн Саҳм айтди: Абдуллоҳ ибн ал-Муборак: «Биз бу (ҳукм) Расулуллоҳ ﷺ замонида (бўлган) деб ҳисоблаймиз», деди.

حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، الأَيْلِيُّ ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ ابْنُ رَافِعٍ حَدَّثَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، وَالسِّيَاقُ، حَدِيثُ مَعْمَرٍ مِنْ رِوَايَةِ عَبْدٍ وَابْنِ رَافِعٍ قَالَ يُونُسُ وَمَعْمَرٌ جَمِيعًا عَنِ الزُّهْرِيِّ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَعَلْقَمَةُ بْنِ وَقَّاصٍ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَالَ لَهَا أَهْلُ الإِفْكِ مَا قَالُوا فَبَرَّأَهَا اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكُلُّهُمْ حَدَّثَنِي طَائِفَةً مِنْ حَدِيثِهَا وَبَعْضُهُمْ كَانَ أَوْعَى لِحَدِيثِهَا مِنْ بَعْضٍ وَأَثْبَتَ اقْتِصَاصًا وَقَدْ وَعَيْتُ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمُ الْحَدِيثَ الَّذِي حَدَّثَنِي وَبَعْضُ حَدِيثِهِمْ يُصَدِّقُ بَعْضًا ذَكَرُوا أَنَّ عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ أَنْ يَخْرُجَ سَفَرًا أَقْرَعَ بَيْنَ نِسَائِهِ فَأَيَّتُهُنَّ خَرَجَ سَهْمُهَا خَرَجَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَهُ - قَالَتْ عَائِشَةُ - فَأَقْرَعَ بَيْنَنَا فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا فَخَرَجَ فِيهَا سَهْمِي فَخَرَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَذَلِكَ بَعْدَ مَا أُنْزِلَ الْحِجَابُ فَأَنَا أُحْمَلُ فِي هَوْدَجِي وَأُنْزَلُ فِيهِ مَسِيرَنَا حَتَّى إِذَا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَزْوِهِ وَقَفَلَ وَدَنَوْنَا مِنَ الْمَدِينَةِ آذَنَ لَيْلَةً بِالرَّحِيلِ فَقُمْتُ حِينَ آذَنُوا بِالرَّحِيلِ فَمَشَيْتُ حَتَّى جَاوَزْتُ الْجَيْشَ فَلَمَّا قَضَيْتُ مِنْ شَأْنِي أَقْبَلْتُ إِلَى الرَّحْلِ فَلَمَسْتُ صَدْرِي فَإِذَا عِقْدِي مِنْ جَزْعِ ظَفَارِ قَدِ انْقَطَعَ فَرَجَعْتُ فَالْتَمَسْتُ عِقْدِي فَحَبَسَنِي ابْتِغَاؤُهُ وَأَقْبَلَ الرَّهْطُ الَّذِينَ كَانُوا يَرْحَلُونَ لِي فَحَمَلُوا هَوْدَجِي فَرَحَلُوهُ عَلَى بَعِيرِيَ الَّذِي كُنْتُ أَرْكَبُ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنِّي فِيهِ - قَالَتْ - وَكَانَتِ النِّسَاءُ إِذْ ذَاكَ خِفَافًا لَمْ يُهَبَّلْنَ وَلَمْ يَغْشَهُنَّ اللَّحْمُ إِنَّمَا يَأْكُلْنَ الْعُلْقَةَ مِنَ الطَّعَامِ فَلَمْ يَسْتَنْكِرِ الْقَوْمُ ثِقَلَ الْهَوْدَجِ حِينَ رَحَلُوهُ وَرَفَعُوهُ وَكُنْتُ جَارِيَةً حَدِيثَةَ السِّنِّ فَبَعَثُوا الْجَمَلَ وَسَارُوا وَوَجَدْتُ عِقْدِي بَعْدَ مَا اسْتَمَرَّ الْجَيْشُ فَجِئْتُ مَنَازِلَهُمْ وَلَيْسَ بِهَا دَاعٍ وَلاَ مُجِيبٌ فَتَيَمَّمْتُ مَنْزِلِي الَّذِي كُنْتُ فِيهِ وَظَنَنْتُ أَنَّ الْقَوْمَ سَيَفْقِدُونِي فَيَرْجِعُونَ إِلَىَّ فَبَيْنَا أَنَا جَالِسَةٌ فِي مَنْزِلِي غَلَبَتْنِي عَيْنِي فَنِمْتُ وَكَانَ صَفْوَانُ بْنُ الْمُعَطَّلِ السُّلَمِيُّ ثُمَّ الذَّكْوَانِيُّ قَدْ عَرَّسَ مِنْ وَرَاءِ الْجَيْشِ فَادَّلَجَ فَأَصْبَحَ عِنْدَ مَنْزِلِي فَرَأَى سَوَادَ إِنْسَانٍ نَائِمٍ فَأَتَانِي فَعَرَفَنِي حِينَ رَآنِي وَقَدْ كَانَ يَرَانِي قَبْلَ أَنْ يُضْرَبَ الْحِجَابُ عَلَىَّ فَاسْتَيْقَظْتُ بِاسْتِرْجَاعِهِ حِينَ عَرَفَنِي فَخَمَّرْتُ وَجْهِي بِجِلْبَابِي وَوَاللَّهِ مَا يُكَلِّمُنِي كَلِمَةً وَلاَ سَمِعْتُ مِنْهُ كَلِمَةً غَيْرَ اسْتِرْجَاعِهِ حَتَّى أَنَاخَ رَاحِلَتَهُ فَوَطِئَ عَلَى يَدِهَا فَرَكِبْتُهَا فَانْطَلَقَ يَقُودُ بِي الرَّاحِلَةَ حَتَّى أَتَيْنَا الْجَيْشَ بَعْدَ مَا نَزَلُوا مُوغِرِينَ فِي نَحْرِ الظَّهِيرَةِ فَهَلَكَ مَنْ هَلَكَ فِي شَأْنِي وَكَانَ الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ فَقَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَاشْتَكَيْتُ حِينَ قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ شَهْرًا وَالنَّاسُ يُفِيضُونَ فِي قَوْلِ أَهْلِ الإِفْكِ وَلاَ أَشْعُرُ بِشَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ وَهُوَ يَرِيبُنِي فِي وَجَعِي أَنِّي لاَ أَعْرِفُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اللُّطْفَ الَّذِي كُنْتُ أَرَى مِنْهُ حِينَ أَشْتَكِي إِنَّمَا يَدْخُلُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيُسَلِّمُ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ كَيْفَ تِيكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَذَاكَ يَرِيبُنِي وَلاَ أَشْعُرُ بِالشَّرِّ حَتَّى خَرَجْتُ بَعْدَ مَا نَقِهْتُ وَخَرَجَتْ مَعِي أُمُّ مِسْطَحٍ قِبَلَ الْمَنَاصِعِ وَهُوَ مُتَبَرَّزُنَا وَلاَ نَخْرُجُ إِلاَّ لَيْلاً إِلَى لَيْلٍ وَذَلِكَ قَبْلَ أَنَّ نَتَّخِذَ الْكُنُفَ قَرِيبًا مِنْ بُيُوتِنَا وَأَمْرُنَا أَمْرُ الْعَرَبِ الأُوَلِ فِي التَّنَزُّهِ وَكُنَّا نَتَأَذَّى بِالْكُنُفِ أَنْ نَتَّخِذَهَا عِنْدَ بُيُوتِنَا فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَأُمُّ مِسْطَحٍ وَهِيَ بِنْتُ أَبِي رُهْمِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ وَأُمُّهَا ابْنَةُ صَخْرِ بْنِ عَامِرٍ خَالَةُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَابْنُهَا مِسْطَحُ بْنُ أُثَاثَةَ بْنِ عَبَّادِ بْنِ الْمُطَّلِبِ فَأَقْبَلْتُ أَنَا وَبِنْتُ أَبِي رُهْمٍ قِبَلَ بَيْتِي حِينَ فَرَغْنَا مِنْ شَأْنِنَا فَعَثَرَتْ أُمُّ مِسْطَحٍ فِي مِرْطِهَا فَقَالَتْ تَعِسَ مِسْطَحٌ ‏.‏ فَقُلْتُ لَهَا بِئْسَ مَا قُلْتِ أَتَسُبِّينَ رَجُلاً قَدْ شَهِدَ بَدْرًا ‏.‏ قَالَتْ أَىْ هَنْتَاهُ أَوَلَمْ تَسْمَعِي مَا قَالَ قُلْتُ وَمَاذَا قَالَ قَالَتْ فَأَخْبَرَتْنِي بِقَوْلِ أَهْلِ الإِفْكِ فَازْدَدْتُ مَرَضًا إِلَى مَرَضِي فَلَمَّا رَجَعْتُ إِلَى بَيْتِي فَدَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ كَيْفَ تِيكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ أَتَأْذَنُ لِي أَنْ آتِيَ أَبَوَىَّ قَالَتْ وَأَنَا حِينَئِذٍ أُرِيدُ أَنْ أَتَيَقَّنَ الْخَبَرَ مِنْ قِبَلِهِمَا ‏.‏ فَأَذِنَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجِئْتُ أَبَوَىَّ فَقُلْتُ لأُمِّي يَا أُمَّتَاهْ مَا يَتَحَدَّثُ النَّاسُ فَقَالَتْ يَا بُنَيَّةُ هَوِّنِي عَلَيْكِ فَوَاللَّهِ لَقَلَّمَا كَانَتِ امْرَأَةٌ قَطُّ وَضِيئَةٌ عِنْدَ رَجُلٍ يُحِبُّهَا وَلَهَا ضَرَائِرُ إِلاَّ كَثَّرْنَ عَلَيْهَا - قَالَتْ - قُلْتُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَقَدْ تَحَدَّثَ النَّاسُ بِهَذَا قَالَتْ فَبَكَيْتُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ حَتَّى أَصْبَحْتُ لاَ يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ وَلاَ أَكْتَحِلُ بِنَوْمٍ ثُمَّ أَصَبَحْتُ أَبْكِي وَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَأُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ حِينَ اسْتَلْبَثَ الْوَحْىُ يَسْتَشِيرُهُمَا فِي فِرَاقِ أَهْلِهِ - قَالَتْ - فَأَمَّا أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فَأَشَارَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالَّذِي يَعْلَمُ مِنْ بَرَاءَةِ أَهْلِهِ وَبِالَّذِي يَعْلَمُ فِي نَفْسِهِ لَهُمْ مِنَ الْوُدِّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هُمْ أَهْلُكَ وَلاَ نَعْلَمُ إِلاَّ خَيْرًا ‏.‏ وَأَمَّا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ لَمْ يُضَيِّقِ اللَّهُ عَلَيْكَ وَالنِّسَاءُ سِوَاهَا كَثِيرٌ وَإِنْ تَسْأَلِ الْجَارِيَةَ تَصْدُقْكَ - قَالَتْ - فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَرِيرَةَ فَقَالَ ‏"‏ أَىْ بَرِيرَةُ هَلْ رَأَيْتِ مِنْ شَىْءٍ يَرِيبُكِ مِنْ عَائِشَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ لَهُ بَرِيرَةُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ إِنْ رَأَيْتُ عَلَيْهَا أَمْرًا قَطُّ أَغْمِصُهُ عَلَيْهَا أَكْثَرَ مِنْ أَنَّهَا جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ تَنَامُ عَنْ عَجِينِ أَهْلِهَا فَتَأْتِي الدَّاجِنُ فَتَأْكُلُهُ - قَالَتْ - فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ فَاسْتَعْذَرَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ ابْنِ سَلُولَ - قَالَتْ - فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ مَنْ يَعْذِرُنِي مِنْ رَجُلٍ قَدْ بَلَغَ أَذَاهُ فِي أَهْلِ بَيْتِي فَوَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَى أَهْلِي إِلاَّ خَيْرًا وَلَقَدْ ذَكَرُوا رَجُلاً مَا عَلِمْتُ عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا وَمَا كَانَ يَدْخُلُ عَلَى أَهْلِي إِلاَّ مَعِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ أَنَا أَعْذِرُكَ مِنْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ كَانَ مِنَ الأَوْسِ ضَرَبْنَا عُنُقَهُ وَإِنْ كَانَ مِنْ إِخْوَانِنَا الْخَزْرَجِ أَمَرْتَنَا فَفَعَلْنَا أَمْرَكَ - قَالَتْ - فَقَامَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ وَهُوَ سَيِّدُ الْخَزْرَجِ وَكَانَ رَجُلاً صَالِحًا وَلَكِنِ اجْتَهَلَتْهُ الْحَمِيَّةُ فَقَالَ لِسَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ كَذَبْتَ لَعَمْرُ اللَّهِ لاَ تَقْتُلُهُ وَلاَ تَقْدِرُ عَلَى قَتْلِهِ ‏.‏ فَقَامَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ وَهُوَ ابْنُ عَمِّ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ فَقَالَ لِسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ كَذَبْتَ لَعَمْرُ اللَّهِ لَنَقْتُلَنَّهُ فَإِنَّكَ مُنَافِقٌ تُجَادِلُ عَنِ الْمُنَافِقِينَ فَثَارَ الْحَيَّانِ الأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ حَتَّى هَمُّوا أَنْ يَقْتَتِلُوا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَائِمٌ عَلَى الْمِنْبَرِ فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُخَفِّضُهُمْ حَتَّى سَكَتُوا وَسَكَتَ - قَالَتْ - وَبَكَيْتُ يَوْمِي ذَلِكَ لاَ يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ وَلاَ أَكْتَحِلُ بِنَوْمٍ ثُمَّ بَكَيْتُ لَيْلَتِي الْمُقْبِلَةَ لاَ يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ وَلاَ أَكْتَحِلُ بِنَوْمٍ وَأَبَوَاىَ يَظُنَّانِ أَنَّ الْبُكَاءَ فَالِقٌ كَبِدِي فَبَيْنَمَا هُمَا جَالِسَانِ عِنْدِي وَأَنَا أَبْكِي اسْتَأْذَنَتْ عَلَىَّ امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَأَذِنْتُ لَهَا فَجَلَسَتْ تَبْكِي - قَالَتْ - فَبَيْنَا نَحْنُ عَلَى ذَلِكَ دَخَلَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمَ ثُمَّ جَلَسَ - قَالَتْ - وَلَمْ يَجْلِسْ عِنْدِي مُنْذُ قِيلَ لِي مَا قِيلَ وَقَدْ لَبِثَ شَهْرًا لاَ يُوحَى إِلَيْهِ فِي شَأْنِي بِشَىْءٍ - قَالَتْ - فَتَشَهَّدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ جَلَسَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ يَا عَائِشَةُ فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنِي عَنْكِ كَذَا وَكَذَا فَإِنْ كُنْتِ بَرِيئَةً فَسَيُبَرِّئُكِ اللَّهُ وَإِنْ كُنْتِ أَلْمَمْتِ بِذَنْبٍ فَاسْتَغْفِرِي اللَّهَ وَتُوبِي إِلَيْهِ فَإِنَّ الْعَبْدَ إِذَا اعْتَرَفَ بِذَنْبٍ ثُمَّ تَابَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقَالَتَهُ قَلَصَ دَمْعِي حَتَّى مَا أُحِسُّ مِنْهُ قَطْرَةً فَقُلْتُ لأَبِي أَجِبْ عَنِّي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا قَالَ ‏.‏ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا أَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لأُمِيِّ أَجِيبِي عَنِّي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ وَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا أَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ وَأَنَا جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ لاَ أَقْرَأُ كَثِيرًا مِنَ الْقُرْآنِ إِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّكُمْ قَدْ سَمِعْتُمْ بِهَذَا حَتَّى اسْتَقَرَّ فِي نُفُوسِكُمْ وَصَدَّقْتُمْ بِهِ فَإِنْ قُلْتُ لَكُمْ إِنِّي بَرِيئَةٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي بَرِيئَةٌ لاَ تُصَدِّقُونِي بِذَلِكَ وَلَئِنِ اعْتَرَفْتُ لَكُمْ بِأَمْرٍ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي بَرِيئَةٌ لَتُصَدِّقُونَنِي وَإِنِّي وَاللَّهِ مَا أَجِدُ لِي وَلَكُمْ مَثَلاً إِلاَّ كَمَا قَالَ أَبُو يُوسُفَ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ ‏.‏ قَالَتْ ثُمَّ تَحَوَّلْتُ فَاضْطَجَعْتُ عَلَى فِرَاشِي - قَالَتْ - وَأَنَا وَاللَّهِ حِينَئِذٍ أَعْلَمُ أَنِّي بَرِيئَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ مُبَرِّئِي بِبَرَاءَتِي وَلَكِنْ وَاللَّهِ مَا كُنْتُ أَظُنُّ أَنْ يُنْزَلَ فِي شَأْنِي وَحْىٌ يُتْلَى وَلَشَأْنِي كَانَ أَحْقَرَ فِي نَفْسِي مِنْ أَنْ يَتَكَلَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِيَّ بِأَمْرٍ يُتْلَى وَلَكِنِّي كُنْتُ أَرْجُو أَنْ يَرَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّوْمِ رُؤْيَا يُبَرِّئُنِي اللَّهُ بِهَا قَالَتْ فَوَاللَّهِ مَا رَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَجْلِسَهُ وَلاَ خَرَجَ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ أَحَدٌ حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَهُ مَا كَانَ يَأْخُذُهُ مِنَ الْبُرَحَاءِ عِنْدَ الْوَحْىِ حَتَّى إِنَّهُ لَيَتَحَدَّرُ مِنْهُ مِثْلُ الْجُمَانِ مِنَ الْعَرَقِ فِي الْيَوْمِ الشَّاتِ مِنْ ثِقَلِ الْقَوْلِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِ - قَالَتْ - فَلَمَّا سُرِّيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَضْحَكُ فَكَانَ أَوَّلَ كَلِمَةٍ تَكَلَّمَ بِهَا أَنْ قَالَ ‏"‏ أَبْشِرِي يَا عَائِشَةُ أَمَّا اللَّهُ فَقَدْ بَرَّأَكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ لِي أُمِّي قُومِي إِلَيْهِ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لاَ أَقُومُ إِلَيْهِ وَلاَ أَحْمَدُ إِلاَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ بَرَاءَتِي - قَالَتْ - فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ‏}‏ عَشْرَ آيَاتٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ هَؤُلاَءِ الآيَاتِ بَرَاءَتِي - قَالَتْ - فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَكَانَ يُنْفِقُ عَلَى مِسْطَحٍ لِقَرَابَتِهِ مِنْهُ وَفَقْرِهِ وَاللَّهِ لاَ أُنْفِقُ عَلَيْهِ شَيْئًا أَبَدًا بَعْدَ الَّذِي قَالَ لِعَائِشَةَ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَلاَ يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ أَلاَ تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ‏}‏ قَالَ حِبَّانُ بْنُ مُوسَى قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ هَذِهِ أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَاللَّهِ إِنِّي لأُحِبُّ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لِي ‏.‏ فَرَجَعَ إِلَى مِسْطَحٍ النَّفَقَةَ الَّتِي كَانَ يُنْفِقُ عَلَيْهِ وَقَالَ لاَ أَنْزِعُهَا مِنْهُ أَبَدًا ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَأَلَ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَمْرِي ‏"‏ مَا عَلِمْتِ أَوْ مَا رَأَيْتِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَحْمِي سَمْعِي وَبَصَرِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ إِلاَّ خَيْرًا ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ وَهِيَ الَّتِي كَانَتْ تُسَامِينِي مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَعَصَمَهَا اللَّهُ بِالْوَرَعِ وَطَفِقَتْ أُخْتُهَا حَمْنَةُ بِنْتُ جَحْشٍ تُحَارِبُ لَهَا فَهَلَكَتْ فِيمَنْ هَلَكَ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَهَذَا مَا انْتَهَى إِلَيْنَا مِنْ أَمْرِ هَؤُلاَءِ الرَّهْطِ ‏.‏ وَقَالَ فِي حَدِيثِ يُونُسَ احْتَمَلَتْهُ الْحَمِيَّةُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ biror safarga chiqmoqchi boʻlsalar, ayollari oʻrtasida qurʼa (chek) tashlar, qaysi biriga qurʼasi chiqsa, Rasululloh ﷺ oʻsha (ayolni) oʻzlari bilan birga olib chiqar edilar. Oisha dedi: U zot bir gʻazotda biz oʻrtamizda qurʼa tashlaganlarida, unda mening qurʼam chiqdi va men Rasululloh ﷺ bilan birga chiqdim. Bu hijob (parda hukmi) nozil qilingandan keyin edi. Men hovdaj (kajava)da koʻtarilar va unda (yerga) tushirilar edim. Yoʻlimizda davom etdik, hatto Rasululloh ﷺ gʻazotlaridan boʻshab qaytdilar va biz Madinaga yaqinlashganimizda, (u zot) bir kecha (yoʻlga) joʻnashni eʼlon qildilar. Men joʻnashga (chaqiriq) eʼlon qilinganda turdim va yurib, qoʻshindan oʻtib ketdim. Hojatimni bitirib, ulovim tomon qaytdim, koʻkragimni paypaslasam, Zafor (yodida tayyorlangan) marjon (munchoqlar)dan boʻlgan marjonim uzilib qolibdi. Men qaytib, marjonimni qidirdim, uni izlash meni ushlab qoldi. Menga (kajavani) ortib beradigan jamoa kelib, hovdajimni koʻtarishdi va uni men minib kelayotgan tuyam ustiga ortishdi — ular meni unda (kajava ichida) deb hisoblashardi. (Oisha) dedi: Oʻsha paytda ayollar yengil edi, semirmagan va goʻsht bosmagan edilar, taomdan ozgina (yer) edilar. Shuning uchun (jamoa) hovdajni ortib koʻtarganlarida uning ogʻirligini sezishmadi. Men yosh joriya (qiz) edim. Soʻng tuyani (haydab) yuborib, joʻnab ketishdi. Men marjonimni qoʻshin jadal ketganidan keyin topdim va ularning manzillariga keldim, ammo u yerda na chaqiruvchi, na javob beruvchi bor edi. Men oʻzim turgan manzilimni qasd qildim va: «Jamoa meni yoʻqotsa, oldimga qaytib kelishadi», deb oʻyladim. Manzilimda oʻtirgan paytimda koʻzim uyquga gʻolib boʻlib, uxlab qoldim. Safvon ibn al-Muattal as-Sulamiy, soʻng az-Zakvoniy qoʻshin orqasida (tunda) toʻxtagan, soʻng tongda yoʻlga tushib, mening manzilim oldiga kelgan ekan. U uxlab yotgan insonning qorasini koʻrib, oldimga keldi va meni koʻrib taniydi — u meni hijob (pardasi) menga (vojib) qilinmasidan oldin koʻrgan edi. Men u meni taniganda «innolillohi va inno ilayhi rojiun» (deganligi) bilan uygʻonib ketdim va jilbobim bilan yuzimni yopdim. Vallohi, u menga birorta soʻz aytmadi va men undan «innolillohi» (degan kalimasidan) boshqa birorta soʻz eshitmadim. Hatto u ulovini choʻktirib, uning oldingi oyogʻini bosib (turdi), men unga mindim. Shunda u ulovni yetaklab yoʻlga tushdi, hatto biz qoʻshinga — ular jaziramaning avjida (issiqqa) toʻxtagan paytlarida yetib keldik. Bas, mening shaʼnimda halok boʻlgan (boʻhton tarqatib jinoyatga botgan) odamlar halok boʻldi. Uning kattasini boshlagan kishi Abdulloh ibn Ubay ibn Salul edi. Soʻng biz Madinaga keldik va men Madinaga kelganimizda bir oy kasal boʻlib yotdim. Odamlar esa ifk (boʻhton) ahlining soʻzlariga shoʻngʻib (gapirib) yurardilar, men esa bundan hech narsani sezmas edim. Mening kasalligimda meni shubhaga soladigan (narsa) shuki, men Rasululloh ﷺ dan kasal boʻlganimda koʻradigan iltifotni koʻrmas edim. Rasululloh ﷺ kirib salom berar, soʻng: «(Sizning) u (bemoringiz) qalay?», — derdilar, xolos. Mana shu meni shubhaga solardi, men esa yomonlikni sezmas edim. Hatto sogʻayganimdan keyin (bir kuni) chiqdim, men bilan birga Ummu Mistah ham Manosiʼ (joyi) tomon chiqdi — bu bizning hojatga chiqadigan joyimiz edi, biz faqat kechadan kechaga chiqar edik. Bu biz uylarimizga yaqin hojatxonalar tutmasimizdan oldin edi. Bizning ishimiz tozalikda (hojat uchun chetga chiqishda) avvalgi arablarning ishi (odati) kabi edi, biz hojatxonalarni uylarimiz yonida tutishdan azoblanardik. Men va Ummu Mistah — u Abu Ruhm ibn al-Muttalib ibn Abdumanofning qizi, onasi esa Saxr ibn Omirning qizi, Abu Bakr as-Siddiqning xolasi, oʻgʻli esa Mistah ibn Usosa ibn Abbod ibn al-Muttalib edi — yoʻlga tushdik. Men va Abu Ruhmning qizi ishimizdan boʻshaganimizda uyim tomon qaytdik. Shunda Ummu Mistah etagiga qoqilib: «Mistah halok boʻlsin!», — dedi. Men unga: «Naqadar yomon gap aytding! Badrda hozir boʻlgan kishini soʻkasanmi?», — dedim. U: «Ey soddadil (ayol)! Sen u nima deganini eshitmadingmi?», — dedi. Men: «Nima dedi?», — dedim. Shunda u menga ifk (boʻhton) ahlining soʻzini aytib berdi. Bas, kasalligimga (yana) kasallik qoʻshildi. Uyimga qaytganimda, Rasululloh ﷺ huzurimga kirib, salom berdilar, soʻng: «(Sizning) u (bemoringiz) qalay?», — dedilar. Men: «Menga ota-onamning oldiga borishga izn berasizmi?», — dedim. (Oisha) dedi: Men oʻsha paytda xabarning aniqligini ulardan bilmoqchi edim. Rasululloh ﷺ menga izn berdilar, men ota-onamning oldiga keldim va onamga: «Onajon, odamlar nima deyishyapti?», — dedim. (Onam:) «Ey qizalogʻim, oʻzingni qiynama. Vallohi, kamdan kam (hollarda) erining yonida unga sevimli, husnli bir ayol boʻlib, kundoshlari ham boʻlsa, ular u haqida koʻp (gap) qilmagan boʻlsinlar», — dedi. (Oisha) dedi: Men: «Subhonalloh! Odamlar shu (gap) bilan gapirishyaptimi?», — dedim. (Oisha) dedi: Men oʻsha kechani yigʻlab oʻtkazib tongni qarshi oldim, koʻz yoshim tinmas va uyqu (surmasidek) koʻzimga kirmas edi. Soʻng tongda yana yigʻlab oʻtirardim. Rasululloh ﷺ vahiy kechikkanda ahllaridan (Oishadan) ajralish haqida maslahatlashish uchun Ali ibn Abu Tolib va Usoma ibn Zaydni chaqirdilar. (Oisha) dedi: Usoma ibn Zayd Rasululloh ﷺ ga ahllarining poklik (toza) ekani haqida bilgani va oʻzida ularga (boʻlgan) muhabbat haqida bilgani bilan ishora qildi (maslahat berdi) va: «Yo Rasululloh, ular sizning ahlingiz, biz ular haqida yaxshilikdan boshqa narsa bilmaymiz», — dedi. Ali ibn Abu Tolib esa: «Alloh sizga (bu ishda) tanglik qilmagan, undan boshqa ayollar koʻp. Joriyadan soʻrasangiz, sizga rost (gapni) aytadi», — dedi. (Oisha) dedi: Shunda Rasululloh ﷺ Barirani chaqirdilar va: «Ey Barira, sen Oishada seni shubhaga soladigan biror narsani koʻrdingmi?», — dedilar. Barira u zotga: «Sizni haq (din) bilan yuborgan Zot haqi, men unda hech qachon ayblaydigan biror ish koʻrmaganman, faqat u yosh joriya boʻlib, ahlining xamiri ustida uxlab qolar, (uy) hayvonchasi kelib, uni yeb ketardi (xolos)», — dedi. (Oisha) dedi: Soʻng Rasululloh ﷺ minbar ustida turib, Abdulloh ibn Ubay ibn Salul (qilmishi) sababli (jamoadan) uzr (himoya) soʻradilar. (Oisha) dedi: Rasululloh ﷺ minbar ustida turib shunday dedilar: «Ey musulmonlar jamoasi! Mening ahlim haqida (qilgan) ozori chegaradan oshib ketgan kishidan meni kim himoya qiladi (uzr koʻrsatadi)? Vallohi, men ahlim haqida yaxshilikdan boshqa narsa bilmadim. Ular bir kishini zikr qildilar, men u haqida ham yaxshilikdan boshqa narsa bilmadim, u mening uyimga faqat men bilan birga kirar edi». Shunda Saʼd ibn Muoz al-Ansoriy turib: «Yo Rasululloh, men sizni undan himoya qilaman. Agar u Avs (qabilasi)dan boʻlsa, biz uning boʻynini uramiz; agar birodarlarimiz Xazraj (qabilasi)dan boʻlsa, siz bizga buyuring, biz buyrugʻingizni bajaramiz», — dedi. (Oisha) dedi: Shunda Saʼd ibn Uboda turdi — u Xazrajning sayyidi (boshligʻi) edi, solih kishi edi, lekin asabiyat (qabilaviy gʻurur) uni jaholatga soldi va u Saʼd ibn Muozga: «Yolgʻon gapirding! Allohning baqosi (haqqi) bilan, sen uni oʻldira olmaysan va oʻldirishga qodir emassan», — dedi. Shunda Usayd ibn Huzayr — u Saʼd ibn Muozning amakisining oʻgʻli edi — turib, Saʼd ibn Ubodaga: «Yolgʻon gapirding! Allohning baqosi (haqqi) bilan, biz albatta uni oʻldiramiz. Sen munofiq ekansan, munofiqlarni himoya qilib bahslashyapsan», — dedi. Shunda ikki tabaqa — Avs va Xazraj qoʻzgʻalishdi, hatto bir-birlari bilan urishay deb qolishdi. Rasululloh ﷺ esa minbar ustida turardilar. Rasululloh ﷺ to ular jim boʻlguncha ularni (gʻazabini) pasaytirib turdilar, (oxiri) ular jim boʻlishdi, u zot ham jim boʻldilar. (Oisha) dedi: Men oʻsha kunimni yigʻlab oʻtkazdim, koʻz yoshim tinmas va uyqu koʻzimga kirmas edi. Soʻng kelgusi kechamni ham yigʻlab oʻtkazdim, koʻz yoshim tinmas va uyqu koʻzimga kirmas edi. Ota-onam yigʻi mening bagʻrimni yorib yuborar deb oʻylar edilar. Ular oldimda oʻtirib, men yigʻlayotgan paytda, ansorlardan bir ayol mendan ruxsat soʻradi, men unga ruxsat berdim, u oʻtirib yigʻlay boshladi. (Oisha) dedi: Biz shu holatda turganimizda, Rasululloh ﷺ huzurimizga kirdilar, salom berdilar, soʻng oʻtirdilar. (Oisha) dedi: Menga oʻsha (gap) aytilganidan beri (u zot) yonimda oʻtirmagan edilar, mening shaʼnimda hech narsa vahiy qilinmay bir oy oʻtgan edi. (Oisha) dedi: Rasululloh ﷺ oʻtirganlarida tashahhud aytdilar, soʻng dedilar: «Ammo baʼd, ey Oisha, menga sen haqingda mana shunday-mana shunday (gap) yetdi. Agar sen pok boʻlsang, Alloh seni (tez orada) pok qiladi; agar bir gunohga botgan boʻlsang, Allohga istigʻfor ayt va Unga tavba qil. Chunki banda gunohni iqror etib, soʻng tavba qilsa, Alloh uning tavbasini qabul qiladi». (Oisha) dedi: Rasululloh ﷺ soʻzlarini tugatganlarida, koʻz yoshim qisqarib, undan bir tomchi ham sezmaydigan (darajaga keldim). Otamga: «Rasululloh ﷺ aytgan (gap) haqida men tomonimdan u zotga javob ayt», — dedim. U: «Vallohi, Rasululloh ﷺ ga nima deyishimni bilmayman», — dedi. Onamga: «Rasululloh ﷺ ga men tomonimdan javob ayt», — dedim. U: «Vallohi, Rasululloh ﷺ ga nima deyishimni bilmayman», — dedi. Shunda men — qaysiki yosh joriya boʻlib, Qurʼondan koʻp (qism)ini oʻqimas edim — dedim: «Vallohi, men bilamanki, sizlar bu (gap)ni eshitgansiz, hatto u koʻngillaringizga oʻrnashib, uni tasdiqlagansiz. Agar men sizlarga: ‹Men pokman›, desam — Alloh esa men pok ekanimni biladi — buni menga tasdiqlamaysizlar. Agar sizlarga bir ish (gunoh)ni iqror qilsam — Alloh esa men pok ekanimni biladi — meni tasdiqlaysizlar. Vallohi, men oʻzimga va sizlarga Yusufning otasi aytgan (soʻz)dan boshqa misol topmayman: {Bas, (menga) chiroyli sabr (lozim), sizlar bayon qilayotgan narsada Alloh (yagona) yordam soʻraladigan Zotdir} (Yusuf 18)». (Oisha) dedi: Soʻng men oʻgirilib, oʻrnimga yotib oldim. (Oisha) dedi: Vallohi, men oʻsha paytda oʻzimning pok ekanimni va Alloh meni poklik (bilan) pok qilishini bilar edim, lekin, vallohi, men oʻz shaʼnimda tilovat qilinadigan vahiy nozil boʻlishini gumon qilmas edim. Mening shaʼnim oʻz nazarimda Aziz va Jalil Alloh men haqimda tilovat qilinadigan bir ish bilan soʻzlashidan koʻra haqirroq (kichikroq) edi. Lekin men Rasululloh ﷺ uyqularida Alloh men bilan meni pok qiladigan bir tush koʻrishlaridan umidvor edim. (Oisha) dedi: Vallohi, Rasululloh ﷺ majlislaridan jilmadilar va ahli baytdan birorta kishi chiqib ketmadi, hatto Aziz va Jalil Alloh Nabiysi ﷺ ga (vahiy) nozil qildi. Shunda u zotni vahiy paytida ushlaydigan ogʻirlik (holati) ushladi, hatto sovuq kunda u zotga nozil qilingan soʻzning ogʻirligidan tumdek terlari oqib (tushdi). (Oisha) dedi: Rasululloh ﷺ dan (oʻsha holat) koʻtarilganda, u zot kular edilar. Aytgan birinchi kalimalari: «Suyunchi, ey Oisha! Alloh seni pok qildi», — boʻldi. Onam menga: «(Oʻrningdan) tur, u zot tomon (bor)!», — dedi. Men: «Vallohi, men u zot tomon turmayman va faqat Allohgagina hamd aytaman — pokligimni nozil qilgan Zot Udir», — dedim. (Oisha) dedi: Shunda Aziz va Jalil Alloh: {Albatta, boʻhtonni keltirganlar sizlardan boʻlgan bir guruhdir} (Nur 11) (oyatidan boshlab) oʻn oyat nozil qildi. Aziz va Jalil Alloh bu oyatlarni mening pokligim (haqida) nozil qildi. (Oisha) dedi: Abu Bakr — u Mistahga unga qarindoshligi va kambagʻalligi sababli (mol) sarflar edi — dedi: «Vallohi, u Oisha haqida aytgan (gap)dan keyin men unga hech qachon biror narsa sarflamayman». Shunda Aziz va Jalil Alloh: {Sizlardan fazl va boylik egalari boʻlganlar qarindoshlarga... (mol) berishni (qasam ichib tark qilmasinlar)} (degandan to) {Allohning sizlarni magʻfirat qilishini sevmaysizlarmi?} (degan) soʻzigacha (Nur 22) nozil qildi. Habbon ibn Muso dedi: Abdulloh ibn al-Muborak: «Bu Allohning Kitobidagi (magʻfirat haqida) eng umidbaxsh oyatdir», derdi. Abu Bakr: «Vallohi, men Allohning meni magʻfirat qilishini sevaman», — dedi. Soʻng Mistahga sarflaydigan nafaqasini qaytarib (berdi) va: «Men buni undan hech qachon tortib olmayman», — dedi. Oisha dedi: Rasululloh ﷺ Nabiy ﷺ ning zavjasi Zaynab binti Jahshdan mening ishim haqida: «(Bu haqda) nima bilasan yoki nima koʻrding?», — deb soʻragan edilar. (Zaynab:) «Yo Rasululloh, men eshitishim va koʻrishimni (boʻhtondan) himoya qilaman. Vallohi, men yaxshilikdan boshqa narsa bilmadim», — dedi. Oisha dedi: U Nabiy ﷺ ning zavjalaridan men bilan (husnda) tenglashadigan edi, lekin Alloh uni taqvodorlik bilan saqladi. Uning singlisi Hamna binti Jahsh esa uning uchun (boʻhtonchilar bilan til biriktirib) jang qila boshladi va halok boʻlganlar qatorida halok boʻldi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бирор сафарга чиқмоқчи бўлсалар, аёллари ўртасида қуръа (чек) ташлар, қайси бирига қуръаси чиқса, Расулуллоҳ ﷺ ўша (аёлни) ўзлари билан бирга олиб чиқар эдилар. Оиша деди: У зот бир ғазотда биз ўртамизда қуръа ташлаганларида, унда менинг қуръам чиқди ва мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга чиқдим. Бу ҳижоб (парда ҳукми) нозил қилингандан кейин эди. Мен ҳовдаж (кажава)да кўтарилар ва унда (ерга) туширилар эдим. Йўлимизда давом этдик, ҳатто Расулуллоҳ ﷺ ғазотларидан бўшаб қайтдилар ва биз Мадинага яқинлашганимизда, (у зот) бир кеча (йўлга) жўнашни эълон қилдилар. Мен жўнашга (чақириқ) эълон қилинганда турдим ва юриб, қўшиндан ўтиб кетдим. Ҳожатимни битириб, уловим томон қайтдим, кўкрагимни пайпасласам, Зафор (ёдида тайёрланган) маржон (мунчоқлар)дан бўлган маржоним узилиб қолибди. Мен қайтиб, маржонимни қидирдим, уни излаш мени ушлаб қолди. Менга (кажавани) ортиб берадиган жамоа келиб, ҳовдажимни кўтаришди ва уни мен миниб келаётган туям устига ортишди — улар мени унда (кажава ичида) деб ҳисоблашарди. (Оиша) деди: Ўша пайтда аёллар енгил эди, семирмаган ва гўшт босмаган эдилар, таомдан озгина (ер) эдилар. Шунинг учун (жамоа) ҳовдажни ортиб кўтарганларида унинг оғирлигини сезишмади. Мен ёш жория (қиз) эдим. Сўнг туяни (ҳайдаб) юбориб, жўнаб кетишди. Мен маржонимни қўшин жадал кетганидан кейин топдим ва уларнинг манзилларига келдим, аммо у ерда на чақирувчи, на жавоб берувчи бор эди. Мен ўзим турган манзилимни қасд қилдим ва: «Жамоа мени йўқотса, олдимга қайтиб келишади», деб ўйладим. Манзилимда ўтирган пайтимда кўзим уйқуга ғолиб бўлиб, ухлаб қолдим. Сафвон ибн ал-Муаттал ас-Суламий, сўнг аз-Заквоний қўшин орқасида (тунда) тўхтаган, сўнг тонгда йўлга тушиб, менинг манзилим олдига келган экан. У ухлаб ётган инсоннинг қорасини кўриб, олдимга келди ва мени кўриб танийди — у мени ҳижоб (пардаси) менга (вожиб) қилинмасидан олдин кўрган эди. Мен у мени таниганда «иннолиллоҳи ва инно илайҳи рожиун» (деганлиги) билан уйғониб кетдим ва жилбобим билан юзимни ёпдим. Валлоҳи, у менга бирорта сўз айтмади ва мен ундан «иннолиллоҳи» (деган калимасидан) бошқа бирорта сўз эшитмадим. Ҳатто у уловини чўктириб, унинг олдинги оёғини босиб (турди), мен унга миндим. Шунда у уловни етаклаб йўлга тушди, ҳатто биз қўшинга — улар жазираманинг авжида (иссиққа) тўхтаган пайтларида етиб келдик. Бас, менинг шаънимда ҳалок бўлган (бўҳтон тарқатиб жиноятга ботган) одамлар ҳалок бўлди. Унинг каттасини бошлаган киши Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул эди. Сўнг биз Мадинага келдик ва мен Мадинага келганимизда бир ой касал бўлиб ётдим. Одамлар эса ифк (бўҳтон) аҳлининг сўзларига шўнғиб (гапириб) юрардилар, мен эса бундан ҳеч нарсани сезмас эдим. Менинг касаллигимда мени шубҳага соладиган (нарса) шуки, мен Расулуллоҳ ﷺ дан касал бўлганимда кўрадиган илтифотни кўрмас эдим. Расулуллоҳ ﷺ кириб салом берар, сўнг: «(Сизнинг) у (беморингиз) қалай?», — дердилар, холос. Мана шу мени шубҳага соларди, мен эса ёмонликни сезмас эдим. Ҳатто соғайганимдан кейин (бир куни) чиқдим, мен билан бирга Умму Мистаҳ ҳам Маносиъ (жойи) томон чиқди — бу бизнинг ҳожатга чиқадиган жойимиз эди, биз фақат кечадан кечага чиқар эдик. Бу биз уйларимизга яқин ҳожатхоналар тутмасимиздан олдин эди. Бизнинг ишимиз тозаликда (ҳожат учун четга чиқишда) аввалги арабларнинг иши (одати) каби эди, биз ҳожатхоналарни уйларимиз ёнида тутишдан азобланардик. Мен ва Умму Мистаҳ — у Абу Руҳм ибн ал-Мутталиб ибн Абдуманофнинг қизи, онаси эса Сахр ибн Омирнинг қизи, Абу Бакр ас-Сиддиқнинг холаси, ўғли эса Мистаҳ ибн Усоса ибн Аббод ибн ал-Мутталиб эди — йўлга тушдик. Мен ва Абу Руҳмнинг қизи ишимиздан бўшаганимизда уйим томон қайтдик. Шунда Умму Мистаҳ этагига қоқилиб: «Мистаҳ ҳалок бўлсин!», — деди. Мен унга: «Нақадар ёмон гап айтдинг! Бадрда ҳозир бўлган кишини сўкасанми?», — дедим. У: «Эй соддадил (аёл)! Сен у нима деганини эшитмадингми?», — деди. Мен: «Нима деди?», — дедим. Шунда у менга ифк (бўҳтон) аҳлининг сўзини айтиб берди. Бас, касаллигимга (яна) касаллик қўшилди. Уйимга қайтганимда, Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кириб, салом бердилар, сўнг: «(Сизнинг) у (беморингиз) қалай?», — дедилар. Мен: «Менга ота-онамнинг олдига боришга изн берасизми?», — дедим. (Оиша) деди: Мен ўша пайтда хабарнинг аниқлигини улардан билмоқчи эдим. Расулуллоҳ ﷺ менга изн бердилар, мен ота-онамнинг олдига келдим ва онамга: «Онажон, одамлар нима дейишяпти?», — дедим. (Онам:) «Эй қизалоғим, ўзингни қийнама. Валлоҳи, камдан кам (ҳолларда) эрининг ёнида унга севимли, ҳуснли бир аёл бўлиб, кундошлари ҳам бўлса, улар у ҳақида кўп (гап) қилмаган бўлсинлар», — деди. (Оиша) деди: Мен: «Субҳоналлоҳ! Одамлар шу (гап) билан гапиришяптими?», — дедим. (Оиша) деди: Мен ўша кечани йиғлаб ўтказиб тонгни қарши олдим, кўз ёшим тинмас ва уйқу (сурмасидек) кўзимга кирмас эди. Сўнг тонгда яна йиғлаб ўтирардим. Расулуллоҳ ﷺ ваҳий кечикканда аҳлларидан (Оишадан) ажралиш ҳақида маслаҳатлашиш учун Али ибн Абу Толиб ва Усома ибн Зайдни чақирдилар. (Оиша) деди: Усома ибн Зайд Расулуллоҳ ﷺ га аҳлларининг поклик (тоза) экани ҳақида билгани ва ўзида уларга (бўлган) муҳаббат ҳақида билгани билан ишора қилди (маслаҳат берди) ва: «Ё Расулуллоҳ, улар сизнинг аҳлингиз, биз улар ҳақида яхшиликдан бошқа нарса билмаймиз», — деди. Али ибн Абу Толиб эса: «Аллоҳ сизга (бу ишда) танглик қилмаган, ундан бошқа аёллар кўп. Жориядан сўрасангиз, сизга рост (гапни) айтади», — деди. (Оиша) деди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ Барирани чақирдилар ва: «Эй Барира, сен Оишада сени шубҳага соладиган бирор нарсани кўрдингми?», — дедилар. Барира у зотга: «Сизни ҳақ (дин) билан юборган Зот ҳақи, мен унда ҳеч қачон айблайдиган бирор иш кўрмаганман, фақат у ёш жория бўлиб, аҳлининг хамири устида ухлаб қолар, (уй) ҳайвончаси келиб, уни еб кетарди (холос)», — деди. (Оиша) деди: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ минбар устида туриб, Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул (қилмиши) сабабли (жамоадан) узр (ҳимоя) сўрадилар. (Оиша) деди: Расулуллоҳ ﷺ минбар устида туриб шундай дедилар: «Эй мусулмонлар жамоаси! Менинг аҳлим ҳақида (қилган) озори чегарадан ошиб кетган кишидан мени ким ҳимоя қилади (узр кўрсатади)? Валлоҳи, мен аҳлим ҳақида яхшиликдан бошқа нарса билмадим. Улар бир кишини зикр қилдилар, мен у ҳақида ҳам яхшиликдан бошқа нарса билмадим, у менинг уйимга фақат мен билан бирга кирар эди». Шунда Саъд ибн Муоз ал-Ансорий туриб: «Ё Расулуллоҳ, мен сизни ундан ҳимоя қиламан. Агар у Авс (қабиласи)дан бўлса, биз унинг бўйнини урамиз; агар биродарларимиз Хазраж (қабиласи)дан бўлса, сиз бизга буюринг, биз буйруғингизни бажарамиз», — деди. (Оиша) деди: Шунда Саъд ибн Убода турди — у Хазражнинг саййиди (бошлиғи) эди, солиҳ киши эди, лекин асабият (қабилавий ғурур) уни жаҳолатга солди ва у Саъд ибн Муозга: «Ёлғон гапирдинг! Аллоҳнинг бақоси (ҳаққи) билан, сен уни ўлдира олмайсан ва ўлдиришга қодир эмассан», — деди. Шунда Усайд ибн Ҳузайр — у Саъд ибн Муознинг амакисининг ўғли эди — туриб, Саъд ибн Убодага: «Ёлғон гапирдинг! Аллоҳнинг бақоси (ҳаққи) билан, биз албатта уни ўлдирамиз. Сен мунофиқ экансан, мунофиқларни ҳимоя қилиб баҳслашяпсан», — деди. Шунда икки табақа — Авс ва Хазраж қўзғалишди, ҳатто бир-бирлари билан уришай деб қолишди. Расулуллоҳ ﷺ эса минбар устида турардилар. Расулуллоҳ ﷺ то улар жим бўлгунча уларни (ғазабини) пасайтириб турдилар, (охири) улар жим бўлишди, у зот ҳам жим бўлдилар. (Оиша) деди: Мен ўша кунимни йиғлаб ўтказдим, кўз ёшим тинмас ва уйқу кўзимга кирмас эди. Сўнг келгуси кечамни ҳам йиғлаб ўтказдим, кўз ёшим тинмас ва уйқу кўзимга кирмас эди. Ота-онам йиғи менинг бағримни ёриб юборар деб ўйлар эдилар. Улар олдимда ўтириб, мен йиғлаётган пайтда, ансорлардан бир аёл мендан рухсат сўради, мен унга рухсат бердим, у ўтириб йиғлай бошлади. (Оиша) деди: Биз шу ҳолатда турганимизда, Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримизга кирдилар, салом бердилар, сўнг ўтирдилар. (Оиша) деди: Менга ўша (гап) айтилганидан бери (у зот) ёнимда ўтирмаган эдилар, менинг шаънимда ҳеч нарса ваҳий қилинмай бир ой ўтган эди. (Оиша) деди: Расулуллоҳ ﷺ ўтирганларида ташаҳҳуд айтдилар, сўнг дедилар: «Аммо баъд, эй Оиша, менга сен ҳақингда мана шундай-мана шундай (гап) етди. Агар сен пок бўлсанг, Аллоҳ сени (тез орада) пок қилади; агар бир гуноҳга ботган бўлсанг, Аллоҳга истиғфор айт ва Унга тавба қил. Чунки банда гуноҳни иқрор этиб, сўнг тавба қилса, Аллоҳ унинг тавбасини қабул қилади». (Оиша) деди: Расулуллоҳ ﷺ сўзларини тугатганларида, кўз ёшим қисқариб, ундан бир томчи ҳам сезмайдиган (даражага келдим). Отамга: «Расулуллоҳ ﷺ айтган (гап) ҳақида мен томонимдан у зотга жавоб айт», — дедим. У: «Валлоҳи, Расулуллоҳ ﷺ га нима дейишимни билмайман», — деди. Онамга: «Расулуллоҳ ﷺ га мен томонимдан жавоб айт», — дедим. У: «Валлоҳи, Расулуллоҳ ﷺ га нима дейишимни билмайман», — деди. Шунда мен — қайсики ёш жория бўлиб, Қуръондан кўп (қисм)ини ўқимас эдим — дедим: «Валлоҳи, мен биламанки, сизлар бу (гап)ни эшитгансиз, ҳатто у кўнгилларингизга ўрнашиб, уни тасдиқлагансиз. Агар мен сизларга: ‹Мен покман›, десам — Аллоҳ эса мен пок эканимни билади — буни менга тасдиқламайсизлар. Агар сизларга бир иш (гуноҳ)ни иқрор қилсам — Аллоҳ эса мен пок эканимни билади — мени тасдиқлайсизлар. Валлоҳи, мен ўзимга ва сизларга Юсуфнинг отаси айтган (сўз)дан бошқа мисол топмайман: {Бас, (менга) чиройли сабр (лозим), сизлар баён қилаётган нарсада Аллоҳ (ягона) ёрдам сўраладиган Зотдир} (Юсуф 18)». (Оиша) деди: Сўнг мен ўгирилиб, ўрнимга ётиб олдим. (Оиша) деди: Валлоҳи, мен ўша пайтда ўзимнинг пок эканимни ва Аллоҳ мени поклик (билан) пок қилишини билар эдим, лекин, валлоҳи, мен ўз шаънимда тиловат қилинадиган ваҳий нозил бўлишини гумон қилмас эдим. Менинг шаъним ўз назаримда Азиз ва Жалил Аллоҳ мен ҳақимда тиловат қилинадиган бир иш билан сўзлашидан кўра ҳақирроқ (кичикроқ) эди. Лекин мен Расулуллоҳ ﷺ уйқуларида Аллоҳ мен билан мени пок қиладиган бир туш кўришларидан умидвор эдим. (Оиша) деди: Валлоҳи, Расулуллоҳ ﷺ мажлисларидан жилмадилар ва аҳли байтдан бирорта киши чиқиб кетмади, ҳатто Азиз ва Жалил Аллоҳ Набийси ﷺ га (ваҳий) нозил қилди. Шунда у зотни ваҳий пайтида ушлайдиган оғирлик (ҳолати) ушлади, ҳатто совуқ кунда у зотга нозил қилинган сўзнинг оғирлигидан тумдек терлари оқиб (тушди). (Оиша) деди: Расулуллоҳ ﷺ дан (ўша ҳолат) кўтарилганда, у зот кулар эдилар. Айтган биринчи калималари: «Суюнчи, эй Оиша! Аллоҳ сени пок қилди», — бўлди. Онам менга: «(Ўрнингдан) тур, у зот томон (бор)!», — деди. Мен: «Валлоҳи, мен у зот томон турмайман ва фақат Аллоҳгагина ҳамд айтаман — поклигимни нозил қилган Зот Удир», — дедим. (Оиша) деди: Шунда Азиз ва Жалил Аллоҳ: {Албатта, бўҳтонни келтирганлар сизлардан бўлган бир гуруҳдир} (Нур 11) (оятидан бошлаб) ўн оят нозил қилди. Азиз ва Жалил Аллоҳ бу оятларни менинг поклигим (ҳақида) нозил қилди. (Оиша) деди: Абу Бакр — у Мистаҳга унга қариндошлиги ва камбағаллиги сабабли (мол) сарфлар эди — деди: «Валлоҳи, у Оиша ҳақида айтган (гап)дан кейин мен унга ҳеч қачон бирор нарса сарфламайман». Шунда Азиз ва Жалил Аллоҳ: {Сизлардан фазл ва бойлик эгалари бўлганлар қариндошларга... (мол) беришни (қасам ичиб тарк қилмасинлар)} (дегандан то) {Аллоҳнинг сизларни мағфират қилишини севмайсизларми?} (деган) сўзигача (Нур 22) нозил қилди. Ҳаббон ибн Мусо деди: Абдуллоҳ ибн ал-Муборак: «Бу Аллоҳнинг Китобидаги (мағфират ҳақида) энг умидбахш оятдир», дерди. Абу Бакр: «Валлоҳи, мен Аллоҳнинг мени мағфират қилишини севаман», — деди. Сўнг Мистаҳга сарфлайдиган нафақасини қайтариб (берди) ва: «Мен буни ундан ҳеч қачон тортиб олмайман», — деди. Оиша деди: Расулуллоҳ ﷺ Набий ﷺ нинг завжаси Зайнаб бинти Жаҳшдан менинг ишим ҳақида: «(Бу ҳақда) нима биласан ёки нима кўрдинг?», — деб сўраган эдилар. (Зайнаб:) «Ё Расулуллоҳ, мен эшитишим ва кўришимни (бўҳтондан) ҳимоя қиламан. Валлоҳи, мен яхшиликдан бошқа нарса билмадим», — деди. Оиша деди: У Набий ﷺ нинг завжаларидан мен билан (ҳуснда) тенглашадиган эди, лекин Аллоҳ уни тақводорлик билан сақлади. Унинг синглиси Ҳамна бинти Жаҳш эса унинг учун (бўҳтончилар билан тил бириктириб) жанг қила бошлади ва ҳалок бўлганлар қаторида ҳалок бўлди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا مُصْعَبُ بْنُ ثَابِتٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الْخَصْمَيْنِ يَقْعُدَانِ بَيْنَ يَدَىِ الْحَكَمِ ‏.‏

Ahmad ibn Maniyʼ bizga hadis aytdi, Abdulloh ibn al-Muborak bizga hadis aytdi, Musʼab ibn Sobit bizga hadis aytdi, u Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilib: «Rasululloh ﷺ ikki tortishuvchi qozining oldida (yonma-yon) oʻtirishlari haqida hukm qildilar», dedi.Аҳмад ибн Манийъ бизга ҳадис айтди, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак бизга ҳадис айтди, Мусъаб ибн Собит бизга ҳадис айтди, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилиб: «Расулуллоҳ ﷺ икки тортишувчи қозининг олдида (ёнма-ён) ўтиришлари ҳақида ҳукм қилдилар», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، وَجَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَوَضَّأْتَ فَانْتَثِرْ وَإِذَا اسْتَجْمَرْتَ فَأَوْتِرْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَلَقِيطِ بْنِ صَبِرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَلَمَةَ بْنِ قَيْسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَنْ تَرَكَ الْمَضْمَضَةَ وَالاِسْتِنْشَاقَ فَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ إِذَا تَرَكَهُمَا فِي الْوُضُوءِ حَتَّى صَلَّى أَعَادَ الصَّلاَةَ وَرَأَوْا ذَلِكَ فِي الْوُضُوءِ وَالْجَنَابَةِ سَوَاءً ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ الاِسْتِنْشَاقُ أَوْكَدُ مِنَ الْمَضْمَضَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يُعِيدُ فِي الْجَنَابَةِ وَلاَ يُعِيدُ فِي الْوُضُوءِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَبَعْضِ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ لاَ يُعِيدُ فِي الْوُضُوءِ وَلاَ فِي الْجَنَابَةِ لأَنَّهُمَا سُنَّةٌ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلاَ تَجِبُ الإِعَادَةُ عَلَى مَنْ تَرَكَهُمَا فِي الْوُضُوءِ وَلاَ فِي الْجَنَابَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ فِي آخِرَةٍ ‏.‏

Salama ibn Qays (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Tahorat olganingda burningni qoq (suv tortib chiqar); tosh bilan tozalanganingda esa toq (son) qil», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Usmon, Laqit ibn Sabira, Ibn Abbos, al-Miqdom ibn Maʼdiykarib, Voil ibn Hujr va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Salama ibn Qaysning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli mazmaza va istinshoqni tark qilgan kishi haqida ixtilof qilishgan: ulardan bir toifa: «Agar ularni tahoratda tark qilib, namoz oʻqisa, namozni qaytaradi», deyishgan va buni tahoratda ham, janobatda (gʻuslda) ham bir xil koʻrishgan. Ibn Abu Laylo, Abdulloh ibn al-Muborak, Ahmad va Ishoq shuni aytishadi. Ahmad: «Istinshoq mazmazadan koʻra taʼkidliroqdir», dedi. Abu Iso aytdi: Ilm ahlining bir toifasi: «Janobatda qaytaradi, tahoratda esa qaytarmaydi», deyishgan; bu — Sufyon Savriy va baʼzi kufaliklarning soʻzidir. Yana bir toifa: «Tahoratda ham, janobatda ham qaytarmaydi; chunki ular (ikkalasi) Paygʻambar ﷺ dan (kelgan) sunnatdir; bas ularni tahoratda yoki janobatda tark qilgan kishiga qaytarish vojib boʻlmaydi», deyishgan; bu — Molik va Shofeiyning oxirgi (soʻzi)dir.Салама ибн Қайс (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Таҳорат олганингда бурнингни қоқ (сув тортиб чиқар); тош билан тозаланганингда эса тоқ (сон) қил», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Усмон, Лақит ибн Сабира, Ибн Аббос, ал-Миқдом ибн Маъдийкариб, Воил ибн Ҳужр ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Салама ибн Қайснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли мазмаза ва истиншоқни тарк қилган киши ҳақида ихтилоф қилишган: улардан бир тоифа: «Агар уларни таҳоратда тарк қилиб, намоз ўқиса, намозни қайтаради», дейишган ва буни таҳоратда ҳам, жанобатда (ғуслда) ҳам бир хил кўришган. Ибн Абу Лайло, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Аҳмад ва Исҳоқ шуни айтишади. Аҳмад: «Истиншоқ мазмазадан кўра таъкидлироқдир», деди. Абу Исо айтди: Илм аҳлининг бир тоифаси: «Жанобатда қайтаради, таҳоратда эса қайтармайди», дейишган; бу — Суфён Саврий ва баъзи куфаликларнинг сўзидир. Яна бир тоифа: «Таҳоратда ҳам, жанобатда ҳам қайтармайди; чунки улар (иккаласи) Пайғамбар ﷺ дан (келган) суннатдир; бас уларни таҳоратда ёки жанобатда тарк қилган кишига қайтариш вожиб бўлмайди», дейишган; бу — Молик ва Шофеийнинг охирги (сўзи)дир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ الْمُلاَئِيِّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ صِلَةَ بْنِ زُفَرَ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ فَأُتِيَ بِشَاةٍ مَصْلِيَّةٍ فَقَالَ كُلُوا ‏.‏ فَتَنَحَّى بَعْضُ الْقَوْمِ فَقَالَ إِنِّي صَائِمٌ ‏.‏ فَقَالَ عَمَّارٌ مَنْ صَامَ الْيَوْمَ الَّذِي يَشُكُّ فِيهِ النَّاسُ فَقَدْ عَصَى أَبَا الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَمَّارٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ كَرِهُوا أَنْ يَصُومَ الرَّجُلُ الْيَوْمَ الَّذِي يُشَكُّ فِيهِ وَرَأَى أَكْثَرُهُمْ إِنْ صَامَهُ فَكَانَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَنْ يَقْضِيَ يَوْمًا مَكَانَهُ ‏.‏

Sila ibn Zufar (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Biz Ammor ibn Yosirning huzurida edik. (Unga) qovurilgan qoʻy keltirildi va u: «Yenglar», dedi. Shunda qavmdan baʼzilari chetga chiqib: «Men roʻzadorman», dedi. Ammor: «Kim odamlar shubha qiladigan kunda roʻza tutsa, u Abul-Qosim ﷺga osiy boʻlibdi», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra va Anasdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ammorning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan ilm ahlining koʻpchiligi va ulardan keyingi tobeʼinlarning amali shunga muvofiqdir. Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Abdulloh ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar — ular kishining shubha qilinadigan kunda roʻza tutishini makruh sanaganlar. Ularning koʻpchiligi, agar kishi uni tutsa-yu, u Ramazon oyidan boʻlib chiqsa, uning oʻrniga bir kun qazo tutishni (lozim) deb koʻrgan.Сила ибн Зуфар (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Биз Аммор ибн Ёсирнинг ҳузурида эдик. (Унга) қовурилган қўй келтирилди ва у: «Енглар», деди. Шунда қавмдан баъзилари четга чиқиб: «Мен рўзадорман», деди. Аммор: «Ким одамлар шубҳа қиладиган кунда рўза тутса, у Абул-Қосим ﷺга осий бўлибди», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Амморнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган илм аҳлининг кўпчилиги ва улардан кейинги тобеъинларнинг амали шунга мувофиқдир. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар — улар кишининг шубҳа қилинадиган кунда рўза тутишини макруҳ санаганлар. Уларнинг кўпчилиги, агар киши уни тутса-ю, у Рамазон ойидан бўлиб чиқса, унинг ўрнига бир кун қазо тутишни (лозим) деб кўрган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُكِحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهَا فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَإِنْ دَخَلَ بِهَا فَلَهَا الْمَهْرُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا فَإِنِ اشْتَجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لاَ وَلِيَّ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي مُوسَى حَدِيثٌ فِيهِ اخْتِلاَفٌ رَوَاهُ إِسْرَائِيلُ وَشَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو عَوَانَةَ وَزُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ وَقَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَزَيْدُ بْنُ حُبَابٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُ أَصْحَابِ سُفْيَانَ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى ‏.‏ وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ وَرِوَايَةُ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ عِنْدِي أَصَحُّ لأَنَّ سَمَاعَهُمْ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَإِنْ كَانَ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ أَحْفَظَ وَأَثْبَتَ مِنْ جَمِيعِ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ فَإِنَّ رِوَايَةَ هَؤُلاَءِ عِنْدِي أَشْبَهُ لأَنَّ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيَّ سَمِعَا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، يَسْأَلُ أَبَا إِسْحَاقَ أَسَمِعْتَ أَبَا بُرْدَةَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ سَمَاعَ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَإِسْرَائِيلُ هُوَ ثِقَةٌ ثَبْتٌ فِي أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُثَنَّى يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ يَقُولُ مَا فَاتَنِي مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الَّذِي فَاتَنِي إِلاَّ لَمَّا اتَّكَلْتُ بِهِ عَلَى إِسْرَائِيلَ لأَنَّهُ كَانَ يَأْتِي بِهِ أَتَمَّ ‏.‏ - وَحَدِيثُ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ حَدِيثٌ عِنْدِي حَسَنٌ ‏.‏ رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلُهُ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ ثُمَّ لَقِيتُ الزُّهْرِيَّ فَسَأَلْتُهُ فَأَنْكَرَهُ ‏.‏ فَضَعَّفُوا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَجْلِ هَذَا ‏.‏ وَذُكِرَ عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ أَنَّهُ قَالَ لَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْحَرْفَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ إِلاَّ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَسَمَاعُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ لَيْسَ بِذَاكَ إِنَّمَا صَحَّحَ كُتُبَهُ عَلَى كُتُبِ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ مَا سَمِعَ مِنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَضَعَّفَ يَحْيَى رِوَايَةَ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ‏.‏ - وَالْعَمَلُ فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَغَيْرُهُمْ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ أَنَّهُمْ قَالُوا لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏.‏ مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَشُرَيْحٌ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرُهُمْ وَبِهَذَا يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir ayol oʻz valiysining iznisiz nikohlansa, uning nikohi botildir, uning nikohi botildir, uning nikohi botildir. Agar (eri) unga qoʻshilgan boʻlsa, undan (jinsiy aloqani) halol qilib olgani evaziga unga mahr (vojib) boʻladi. Agar (valiylari) ixtilof qilsalar, valiysi boʻlmagan kishining valiysi sultondir (hokimdir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Bu bobda ish Nabiy ﷺning «Valiysiz nikoh (sahih) boʻlmaydi» degan hadislari ustidadir. Bu Nabiy ﷺning sahobalaridan ilm ahllari — Umar ibn al-Xattob, Ali ibn Abu Tolib, Abdulloh ibn Abbos, Abu Hurayra va boshqalarning soʻzidir. Shuningdek, baʼzi tobeʼin fuqaholaridan ham «Valiysiz nikoh (sahih) boʻlmaydi», deganlari rivoyat qilingan. Ular orasida Said ibn al-Musayyab, Hasan al-Basriy, Shurayh, Ibrohim an-Naxaiy, Umar ibn Abdulaziz va boshqalar bor. Sufyon as-Savriy, Avzoiy, Abdulloh ibn al-Muborak, Molik, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shu (soʻz)ni aytadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир аёл ўз валийсининг изнисиз никоҳланса, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир. Агар (эри) унга қўшилган бўлса, ундан (жинсий алоқани) ҳалол қилиб олгани эвазига унга маҳр (вожиб) бўлади. Агар (валийлари) ихтилоф қилсалар, валийси бўлмаган кишининг валийси султондир (ҳокимдир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Бу бобда иш Набий ﷺнинг «Валийсиз никоҳ (саҳиҳ) бўлмайди» деган ҳадислари устидадир. Бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан илм аҳллари — Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абу Ҳурайра ва бошқаларнинг сўзидир. Шунингдек, баъзи тобеъин фуқаҳоларидан ҳам «Валийсиз никоҳ (саҳиҳ) бўлмайди», деганлари ривоят қилинган. Улар орасида Саид ибн ал-Мусайяб, Ҳасан ал-Басрий, Шурайҳ, Иброҳим ан-Нахаий, Умар ибн Абдулазиз ва бошқалар бор. Суфён ас-Саврий, Авзоий, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Молик, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шу (сўз)ни айтадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَيَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ضَرَبَ وَغَرَّبَ وَأَنَّ أَبَا بَكْرٍ ضَرَبَ وَغَرَّبَ وَأَنَّ عُمَرَ ضَرَبَ وَغَرَّبَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِدْرِيسَ فَرَفَعُوهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan (boshqa tariqda) rivoyat qilinishicha: Baʼzilar Abdulloh ibn Idrisdan bu hadisni Ubaydullohdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Abu Bakr qamchiladi va surgun qildi, Umar ham qamchiladi va surgun qildi», deb rivoyat qilganlar. Buni bizga Abu Said al-Ashajj rivoyat qildi, unga Abdulloh ibn Idris rivoyat qildi. Bu hadis Ibn Idris rivoyatidan boshqasi orqali ham Ubaydulloh ibn Umardan shu kabi rivoyat qilingan. Muhammad ibn Ishoq ham Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Abu Bakr qamchiladi va surgun qildi, Umar ham qamchiladi va surgun qildi», deb shu tarzda rivoyat qilgan; unda Nabiy ﷺdan (deb) zikr qilmaganlar. Rasululloh ﷺdan surgun (qilingani) sahih (tarzda) sobit boʻlgan; uni Abu Hurayra, Zayd ibn Xolid, Uboda ibn Somit va boshqalar Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Nabiy ﷺ sahobalaridan ilm ahli — ular orasida Abu Bakr, Umar, Ali, Ubay ibn Kaʼb, Abdulloh ibn Masʼud, Abu Zarr va boshqalar shu boʻyicha amal qilganlar. Tobeʼinlarning fuqaholaridan ham bir nechasidan shu rivoyat qilingan, bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Abdulloh ibn al-Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан (бошқа тариқда) ривоят қилинишича: Баъзилар Абдуллоҳ ибн Идрисдан бу ҳадисни Убайдуллоҳдан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Абу Бакр қамчилади ва сургун қилди, Умар ҳам қамчилади ва сургун қилди», деб ривоят қилганлар. Буни бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, унга Абдуллоҳ ибн Идрис ривоят қилди. Бу ҳадис Ибн Идрис ривоятидан бошқаси орқали ҳам Убайдуллоҳ ибн Умардан шу каби ривоят қилинган. Муҳаммад ибн Ишоқ ҳам Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Абу Бакр қамчилади ва сургун қилди, Умар ҳам қамчилади ва сургун қилди», деб шу тарзда ривоят қилган; унда Набий ﷺдан (деб) зикр қилмаганлар. Расулуллоҳ ﷺдан сургун (қилингани) саҳиҳ (тарзда) собит бўлган; уни Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид, Убода ибн Сомит ва бошқалар Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Набий ﷺ саҳобаларидан илм аҳли — улар орасида Абу Бакр, Умар, Али, Убай ибн Каъб, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Зарр ва бошқалар шу бўйича амал қилганлар. Тобеъинларнинг фуқаҳоларидан ҳам бир нечасидан шу ривоят қилинган, бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

وَرَوَى بَعْضُهُمْ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِدْرِيسَ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، ضَرَبَ وَغَرَّبَ وَأَنَّ عُمَرَ ضَرَبَ وَغَرَّبَ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ رِوَايَةِ ابْنِ إِدْرِيسَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ضَرَبَ وَغَرَّبَ وَأَنَّ عُمَرَ ضَرَبَ وَغَرَّبَ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ صَحَّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّفْىُ رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ وَزَيْدُ بْنُ خَالِدٍ وَعُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ وَغَيْرُهُمْ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعَلِيٌّ وَأُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو ذَرٍّ وَغَيْرُهُمْ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan (boshqa tariqda) rivoyat qilinishicha: Baʼzilar Abdulloh ibn Idrisdan bu hadisni Ubaydullohdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Abu Bakr qamchiladi va surgun qildi, Umar ham qamchiladi va surgun qildi», deb rivoyat qilganlar. Buni bizga Abu Said al-Ashajj rivoyat qildi, unga Abdulloh ibn Idris rivoyat qildi. Bu hadis Ibn Idris rivoyatidan boshqasi orqali ham Ubaydulloh ibn Umardan shu kabi rivoyat qilingan. Muhammad ibn Ishoq ham Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Abu Bakr qamchiladi va surgun qildi, Umar ham qamchiladi va surgun qildi», deb shu tarzda rivoyat qilgan; unda Nabiy ﷺdan (deb) zikr qilmaganlar. Rasululloh ﷺdan surgun (qilingani) sahih (tarzda) sobit boʻlgan; uni Abu Hurayra, Zayd ibn Xolid, Uboda ibn Somit va boshqalar Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Nabiy ﷺ sahobalaridan ilm ahli — ular orasida Abu Bakr, Umar, Ali, Ubay ibn Kaʼb, Abdulloh ibn Masʼud, Abu Zarr va boshqalar shu boʻyicha amal qilganlar. Tobeʼinlarning fuqaholaridan ham bir nechasidan shu rivoyat qilingan, bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Abdulloh ibn al-Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан (бошқа тариқда) ривоят қилинишича: Баъзилар Абдуллоҳ ибн Идрисдан бу ҳадисни Убайдуллоҳдан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Абу Бакр қамчилади ва сургун қилди, Умар ҳам қамчилади ва сургун қилди», деб ривоят қилганлар. Буни бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, унга Абдуллоҳ ибн Идрис ривоят қилди. Бу ҳадис Ибн Идрис ривоятидан бошқаси орқали ҳам Убайдуллоҳ ибн Умардан шу каби ривоят қилинган. Муҳаммад ибн Ишоқ ҳам Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Абу Бакр қамчилади ва сургун қилди, Умар ҳам қамчилади ва сургун қилди», деб шу тарзда ривоят қилган; унда Набий ﷺдан (деб) зикр қилмаганлар. Расулуллоҳ ﷺдан сургун (қилингани) саҳиҳ (тарзда) собит бўлган; уни Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид, Убода ибн Сомит ва бошқалар Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Набий ﷺ саҳобаларидан илм аҳли — улар орасида Абу Бакр, Умар, Али, Убай ибн Каъб, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Зарр ва бошқалар шу бўйича амал қилганлар. Тобеъинларнинг фуқаҳоларидан ҳам бир нечасидан шу ривоят қилинган, бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ صَيْدِ الْكَلْبِ الْمُعَلَّمِ قَالَ ‏"‏ إِذَا أَرْسَلْتَ كَلْبَكَ الْمُعَلَّمَ وَذَكَرْتَ اسْمَ اللَّهِ فَكُلْ مَا أَمْسَكَ عَلَيْكَ فَإِنْ أَكَلَ فَلاَ تَأْكُلْ فَإِنَّمَا أَمْسَكَ عَلَى نَفْسِهِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ إِنْ خَالَطَتْ كِلاَبَنَا كِلاَبٌ أُخَرُ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا ذَكَرْتَ اسْمَ اللَّهِ عَلَى كَلْبِكَ وَلَمْ تَذْكُرْ عَلَى غَيْرِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ أَكْرَهُ لَهُ أَكْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي الصَّيْدِ وَالذَّبِيحَةِ إِذَا وَقَعَا فِي الْمَاءِ أَنْ لاَ يَأْكُلَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ فِي الذَّبِيحَةِ إِذَا قُطِعَ الْحُلْقُومُ فَوَقَعَ فِي الْمَاءِ فَمَاتَ فِيهِ فَإِنَّهُ يُؤْكَلُ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْكَلْبِ إِذَا أَكَلَ مِنَ الصَّيْدِ فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَكَلَ الْكَلْبُ مِنْهُ فَلاَ تَأْكُلْ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي الأَكْلِ مِنْهُ وَإِنْ أَكَلَ الْكَلْبُ مِنْهُ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺdan oʻrgatilgan it bilan ovlangan ov haqida soʻradim. U zot: ‹Oʻrgatilgan itingni qoʻyib yuborib, Allohning nomini zikr qilsang, u sen uchun tutgan (ov)ni yegin. Agar u (ovdan) yegan boʻlsa, sen yemagin, chunki u oʻzi uchun tutgan boʻladi›, dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh, agar bizning itlarimizga boshqa itlar qoʻshilib ketsa, qanday boʻladi?› dedim. U zot: ‹Sen faqat oʻz iting ustiga Allohning nomini zikr qilgansan, boshqasiga zikr qilmagansan›, dedilar», dedi. Sufyon aytdi: Men uning buni yeyishini makruh koʻraman. Abu Iso aytdi: Sahobiy va boshqalardan boʻlgan baʼzi ahli ilmning amali shunga koʻradir, yaʼni ov yoki soʻyilgan narsa suvga tushib qolsa, yeyilmaydi. Baʼzilari soʻyilgan narsa haqida: agar tomogʻi kesilib, soʻng suvga tushib unda oʻlsa, u yeyiladi, dedilar — bu Abdulloh ibn al-Muborakning soʻzidir. Ahli ilm it ovdan yegani haqida ixtilof qildilar: aksar ahli ilm: agar it undan yesa, sen yemagin, dedilar. Bu Sufyon, Abdulloh ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Sahobiy va boshqalardan boʻlgan baʼzi ahli ilm esa, it undan yegan boʻlsa ham undan yeyishga ruxsat berdilar.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан ўргатилган ит билан овланган ов ҳақида сўрадим. У зот: ‹Ўргатилган итингни қўйиб юбориб, Аллоҳнинг номини зикр қилсанг, у сен учун тутган (ов)ни егин. Агар у (овдан) еган бўлса, сен емагин, чунки у ўзи учун тутган бўлади›, дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, агар бизнинг итларимизга бошқа итлар қўшилиб кетса, қандай бўлади?› дедим. У зот: ‹Сен фақат ўз итинг устига Аллоҳнинг номини зикр қилгансан, бошқасига зикр қилмагансан›, дедилар», деди. Суфён айтди: Мен унинг буни ейишини макруҳ кўраман. Абу Исо айтди: Саҳобий ва бошқалардан бўлган баъзи аҳли илмнинг амали шунга кўрадир, яъни ов ёки сўйилган нарса сувга тушиб қолса, ейилмайди. Баъзилари сўйилган нарса ҳақида: агар томоғи кесилиб, сўнг сувга тушиб унда ўлса, у ейилади, дедилар — бу Абдуллоҳ ибн ал-Муборакнинг сўзидир. Аҳли илм ит овдан егани ҳақида ихтилоф қилдилар: аксар аҳли илм: агар ит ундан еса, сен емагин, дедилар. Бу Суфён, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Саҳобий ва бошқалардан бўлган баъзи аҳли илм эса, ит ундан еган бўлса ҳам ундан ейишга рухсат бердилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنِي عُمَارَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ عَطَاءَ بْنَ يَسَارٍ، يَقُولُ سَأَلْتُ أَبَا أَيُّوبَ الأَنْصَارِيَّ كَيْفَ كَانَتِ الضَّحَايَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ كَانَ الرَّجُلُ يُضَحِّي بِالشَّاةِ عَنْهُ وَعَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ فَيَأْكُلُونَ وَيُطْعِمُونَ حَتَّى تَبَاهَى النَّاسُ فَصَارَتْ كَمَا تَرَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعُمَارَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ هُوَ مَدَنِيٌّ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَاحْتَجَّا بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ ضَحَّى بِكَبْشٍ فَقَالَ ‏"‏ هَذَا عَمَّنْ لَمْ يُضَحِّ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ تُجْزِئُ الشَّاةُ إِلاَّ عَنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ato ibn Yasor aytadi: Men Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan: «Rasululloh ﷺ zamonlarida qurbonliklar qanday boʻlardi?» deb soʻradim. U: «Kishi oʻzi va oila aʼzolari uchun bitta qoʻyni qurbonlik qilar, undan yer va (boshqalarga) yedirar edi. Toki odamlar (bir-birlari bilan) faxrlanadigan boʻlguncha shunday edi, soʻng oʻzing koʻrayotganingdek (koʻpaytirib qilinadigan) boʻlib qoldi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Umora ibn Abdulloh madinalikdir, undan Molik ibn Anas rivoyat qilgan. Baʼzi ahli ilmning amali shu (hadis) ustidadir, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular Nabiy ﷺning bitta qoʻchqorni qurbonlik qilib: «Bu mening ummatimdan qurbonlik qilmagan kishilar nomidandir», deganlari haqidagi hadis bilan dalil keltirganlar. Baʼzi ahli ilm esa: «Bitta qoʻy faqat bir kishi nomidan kifoya qiladi», deganlar. Bu Abdulloh ibn al-Muborak va undan boshqa ahli ilmning soʻzidir.Ато ибн Ясор айтади: Мен Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан: «Расулуллоҳ ﷺ замонларида қурбонликлар қандай бўларди?» деб сўрадим. У: «Киши ўзи ва оила аъзолари учун битта қўйни қурбонлик қилар, ундан ер ва (бошқаларга) едирар эди. Токи одамлар (бир-бирлари билан) фахрланадиган бўлгунча шундай эди, сўнг ўзинг кўраётганингдек (кўпайтириб қилинадиган) бўлиб қолди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Умора ибн Абдуллоҳ мадиналикдир, ундан Молик ибн Анас ривоят қилган. Баъзи аҳли илмнинг амали шу (ҳадис) устидадир, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар Набий ﷺнинг битта қўчқорни қурбонлик қилиб: «Бу менинг умматимдан қурбонлик қилмаган кишилар номидандир», деганлари ҳақидаги ҳадис билан далил келтирганлар. Баъзи аҳли илм эса: «Битта қўй фақат бир киши номидан кифоя қилади», деганлар. Бу Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ва ундан бошқа аҳли илмнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا عُتْبَةُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ جَارِيَةَ اللَّخْمِيُّ، عَنْ أَبِي أُمَيَّةَ الشَّعْبَانِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ أَبَا ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيَّ فَقُلْتُ لَهُ كَيْفَ تَصْنَعُ فِي هَذِهِ الآيَةِ قَالَ أَيَّةُ آيَةٍ قُلْتُ قَوْلُهُ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ‏)‏ قَالَ أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ سَأَلْتَ عَنْهَا خَبِيرًا سَأَلْتُ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ بَلِ ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ حَتَّى إِذَا رَأَيْتَ شُحًّا مُطَاعًا وَهَوًى مُتَّبَعًا وَدُنْيَا مُؤْثَرَةً وَإِعْجَابَ كُلِّ ذِي رَأْىٍ بِرَأْيِهِ فَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ نَفْسِكَ وَدَعِ الْعَوَامَّ فَإِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ أَيَّامًا الصَّبْرُ فِيهِنَّ مِثْلُ الْقَبْضِ عَلَى الْجَمْرِ لِلْعَامِلِ فِيهِنَّ مِثْلُ أَجْرِ خَمْسِينَ رَجُلاً يَعْمَلُونَ مِثْلَ عَمَلِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَزَادَنِي غَيْرُ عُتْبَةَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَجْرُ خَمْسِينَ رَجُلاً مِنَّا أَوْ مِنْهُمْ قَالَ ‏"‏ لاَ بَلْ أَجْرُ خَمْسِينَ مِنْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Umayya ash-Shaʼboniy (rahimahulloh) aytdi: Men Abu Saʼlaba al-Xushaniy (roziyallohu anhu)ning oldilariga kelib, unga: «Bu oyatga qanday amal qilasiz?» dedim. U: «Qaysi oyatga?» dedi. Men: «Allohning: {Ey imon keltirganlar! Oʻzingizni (asranglar). Agar siz hidoyat topgan boʻlsangiz, adashganlar sizga zarar yetkaza olmas} (Moida 105) degan soʻziga», dedim. U: «Ogoh boʻl! Allohga qasamki, sen bu haqda bilagʻon kishidan soʻrading. Men bu haqda Rasululloh ﷺdan soʻradim. U zot: ‹Balki maʼrufga (yaxshilikka) buyuringlar va munkardan (yomonlikdan) qaytaringlar. Toki itoat qilinayotgan baxillikni, ergashilayotgan havoyi nafsni, afzal koʻrilayotgan dunyoni va har bir fikr egasining oʻz fikriga mahliyo boʻlishini koʻrsang, oʻzingni asra va ommani tark et. Chunki ortingizda shunday kunlar borki, ularda sabr qilish choʻgʻni qoʻlda ushlab turish kabidir. Ularda amal qiluvchiga sizning amalingiz kabi amal qiluvchi ellik kishining ajri (beriladi)›, dedilar», dedi. Abdulloh ibn al-Muborak aytdi: Utbadan boshqasi menga ziyoda qildi: «‹Ey Allohning Rasuli, ellik kishining ajri bizdanmi yoki ulardanmi?› deyildi. U zot: ‹Yoʻq, balki sizlardan ellik kishining ajri›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Умайя аш-Шаъбоний (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Абу Саълаба ал-Хушаний (розияллоҳу анҳу)нинг олдиларига келиб, унга: «Бу оятга қандай амал қиласиз?» дедим. У: «Қайси оятга?» деди. Мен: «Аллоҳнинг: {Эй имон келтирганлар! Ўзингизни (асранглар). Агар сиз ҳидоят топган бўлсангиз, адашганлар сизга зарар етказа олмас} (Моида 105) деган сўзига», дедим. У: «Огоҳ бўл! Аллоҳга қасамки, сен бу ҳақда билағон кишидан сўрадинг. Мен бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан сўрадим. У зот: ‹Балки маъруфга (яхшиликка) буюринглар ва мункардан (ёмонликдан) қайтаринглар. Токи итоат қилинаётган бахилликни, эргашилаётган ҳавойи нафсни, афзал кўрилаётган дунёни ва ҳар бир фикр эгасининг ўз фикрига маҳлиё бўлишини кўрсанг, ўзингни асра ва оммани тарк эт. Чунки ортингизда шундай кунлар борки, уларда сабр қилиш чўғни қўлда ушлаб туриш кабидир. Уларда амал қилувчига сизнинг амалингиз каби амал қилувчи эллик кишининг ажри (берилади)›, дедилар», деди. Абдуллоҳ ибн ал-Муборак айтди: Утбадан бошқаси менга зиёда қилди: «‹Эй Аллоҳнинг Расули, эллик кишининг ажри бизданми ёки уларданми?› дейилди. У зот: ‹Йўқ, балки сизлардан эллик кишининг ажри›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ نُوقِشَ الْحِسَابَ هَلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَقُولَُ ‏:‏ ‏(‏فأمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ خبِيرًا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ ذَلِكَ الْعَرْضُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الأَسْوَدِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺning: «Kim hisobda surishtirilsa, halok boʻldi», deyayotganlarini eshitdim. Men: «Ey Rasululloh, Alloh: {Ammo kimki kitobi oʻng tomonidan berilsa}, to Uning ‹xabardor (Zotdir)› degan soʻzigacha (yengil hisob bilan hisob qilinadi, deyilgan-ku?)» (Inshiqoq 7-8) dedim. U zot: «Bu — (faqat amallarning) koʻrsatilishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bizga Suvayd ibn Nasr soʻzlab berdi, unga Abdulloh ibn al-Muborak Usmon ibn al-Asvaddan shu isnod bilan shunga oʻxshash rivoyat qildi. Bizga Muhammad ibn Abon va boshqa bir necha (rovi) soʻzlab berdi, ular: bizga Abdulvahhob as-Saqafiy Ayyubdan, u Ibn Abu Mulaykadan, u Oishadan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi, deyishdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺнинг: «Ким ҳисобда суриштирилса, ҳалок бўлди», деяётганларини эшитдим. Мен: «Эй Расулуллоҳ, Аллоҳ: {Аммо кимки китоби ўнг томонидан берилса}, то Унинг ‹хабардор (Зотдир)› деган сўзигача (енгил ҳисоб билан ҳисоб қилинади, дейилган-ку?)» (Иншиқоқ 7-8) дедим. У зот: «Бу — (фақат амалларнинг) кўрсатилишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Сувайд ибн Наср сўзлаб берди, унга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак Усмон ибн ал-Асваддан шу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилди. Бизга Муҳаммад ибн Абон ва бошқа бир неча (рови) сўзлаб берди, улар: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий Айюбдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Оишадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди, дейишди.

- وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏من مات ولم يغزُ، ولم يحدث نفسه بالغزو، مات على شعبة من النفاق‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim gʻazot qilmagan va koʻnglidan (gʻazot) oʻtkazmagan holda vafot etsa, u nifoqning bir shoxobchasi (turi) ustida vafot etibdi», dedilar. Ibn Sahm aytdi: Abdulloh ibn al-Muborak: «Biz bu (hukm) Rasululloh ﷺ zamonida (boʻlgan) deb hisoblaymiz», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ғазот қилмаган ва кўнглидан (ғазот) ўтказмаган ҳолда вафот этса, у нифоқнинг бир шохобчаси (тури) устида вафот этибди», дедилар. Ибн Саҳм айтди: Абдуллоҳ ибн ал-Муборак: «Биз бу (ҳукм) Расулуллоҳ ﷺ замонида (бўлган) деб ҳисоблаймиз», деди.

وَعَنْ عَائِشَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «أَيُّمَا امْرَأَةٍ نَكَحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلَيِّهَا فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَإِنْ دَخَلَ بِهَا فَلَهَا الْمَهْرُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا فَإِنِ اشْتَجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ من لَا ولي لَهُ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ والدارمي

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir ayol oʻz valiysining iznisiz nikohlansa, uning nikohi botildir, uning nikohi botildir, uning nikohi botildir. Agar (eri) unga qoʻshilgan boʻlsa, undan (jinsiy aloqani) halol qilib olgani evaziga unga mahr (vojib) boʻladi. Agar (valiylari) ixtilof qilsalar, valiysi boʻlmagan kishining valiysi sultondir (hokimdir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Bu bobda ish Nabiy ﷺning «Valiysiz nikoh (sahih) boʻlmaydi» degan hadislari ustidadir. Bu Nabiy ﷺning sahobalaridan ilm ahllari — Umar ibn al-Xattob, Ali ibn Abu Tolib, Abdulloh ibn Abbos, Abu Hurayra va boshqalarning soʻzidir. Shuningdek, baʼzi tobeʼin fuqaholaridan ham «Valiysiz nikoh (sahih) boʻlmaydi», deganlari rivoyat qilingan. Ular orasida Said ibn al-Musayyab, Hasan al-Basriy, Shurayh, Ibrohim an-Naxaiy, Umar ibn Abdulaziz va boshqalar bor. Sufyon as-Savriy, Avzoiy, Abdulloh ibn al-Muborak, Molik, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shu (soʻz)ni aytadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир аёл ўз валийсининг изнисиз никоҳланса, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир. Агар (эри) унга қўшилган бўлса, ундан (жинсий алоқани) ҳалол қилиб олгани эвазига унга маҳр (вожиб) бўлади. Агар (валийлари) ихтилоф қилсалар, валийси бўлмаган кишининг валийси султондир (ҳокимдир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Бу бобда иш Набий ﷺнинг «Валийсиз никоҳ (саҳиҳ) бўлмайди» деган ҳадислари устидадир. Бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан илм аҳллари — Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абу Ҳурайра ва бошқаларнинг сўзидир. Шунингдек, баъзи тобеъин фуқаҳоларидан ҳам «Валийсиз никоҳ (саҳиҳ) бўлмайди», деганлари ривоят қилинган. Улар орасида Саид ибн ал-Мусайяб, Ҳасан ал-Басрий, Шурайҳ, Иброҳим ан-Нахаий, Умар ибн Абдулазиз ва бошқалар бор. Суфён ас-Саврий, Авзоий, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Молик, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шу (сўз)ни айтадилар.

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ الْخَصْمَيْنِ يَقْعُدَانِ بَيْنَ يَدَيِ الْحَاكِمِ. رَوَاهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ

Ahmad ibn Maniyʼ bizga hadis aytdi, Abdulloh ibn al-Muborak bizga hadis aytdi, Musʼab ibn Sobit bizga hadis aytdi, u Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilib: «Rasululloh ﷺ ikki tortishuvchi qozining oldida (yonma-yon) oʻtirishlari haqida hukm qildilar», dedi.Аҳмад ибн Манийъ бизга ҳадис айтди, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак бизга ҳадис айтди, Мусъаб ибн Собит бизга ҳадис айтди, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилиб: «Расулуллоҳ ﷺ икки тортишувчи қозининг олдида (ёнма-ён) ўтиришлари ҳақида ҳукм қилдилар», деди.

وَعَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بنِ اَلزُّبَيْرِ رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: { قَضَى رَسُولُ اَللَّهِ ‏- صلى الله عليه وسلم ‏-أَنَّ اَلْخَصْمَيْنِ يَقْعُدَانِ بَيْنَ يَدَيِ اَلْحَاكِمِ } رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ, وَصَحَّحَهُ اَلْحَاكِمُ 1‏ .‏

Ahmad ibn Maniyʼ bizga hadis aytdi, Abdulloh ibn al-Muborak bizga hadis aytdi, Musʼab ibn Sobit bizga hadis aytdi, u Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilib: «Rasululloh ﷺ ikki tortishuvchi qozining oldida (yonma-yon) oʻtirishlari haqida hukm qildilar», dedi.Аҳмад ибн Манийъ бизга ҳадис айтди, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак бизга ҳадис айтди, Мусъаб ибн Собит бизга ҳадис айтди, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилиб: «Расулуллоҳ ﷺ икки тортишувчи қозининг олдида (ёнма-ён) ўтиришлари ҳақида ҳукм қилдилар», деди.

نا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، قَالَ : " كَانَ الْفُتْيَا فِي الْمَاءِ مِنَ الْمَاءِ رُخْصَةً فِي أَوَّلِ الإِسْلامِ ، ثُمَّ نُهِيَ عَنْهَا " . نا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ ، أَخْبَرَنِي مَعْمَرٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ، هَكَذَا حَدَّثَنَا بِهِ أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «‹Suv suvdandir› degan fatvo Islomning boshlarida (berilgan) ruxsat edi, soʻng undan qaytarildi», dedi. Bizga Ahmad ibn Maniʼ aytdi: Bizga Abdulloh ibn al-Muborak aytdi: Menga Maʼmar Zuhriydan shu isnod bilan shunga oʻxshash xabar berdi; Ahmad ibn Maniʼ bizga ana shunday rivoyat qildi.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «‹Сув сувдандир› деган фатво Исломнинг бошларида (берилган) рухсат эди, сўнг ундан қайтарилди», деди. Бизга Аҳмад ибн Маниъ айтди: Бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак айтди: Менга Маъмар Зуҳрийдан шу иснод билан шунга ўхшаш хабар берди; Аҳмад ибн Маниъ бизга ана шундай ривоят қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْعَلاءِ ، ثنا أَبُو الأَشْعَثِ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ , ثنا شُعْبَةُ , عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ , قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي لَيْلَى , يَقُولُ : سَمِعْتُ الْبَرَاءَ , فِي هَذَا الْمَجْلِسِ يُحَدِّثُ قَوْمًا مِنْهُمْ كَعْبُ بْنُ عُجْرَةَ , قَالَ : " رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ افْتَتَحَ الصَّلاةَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ فِي أَوَّلِ تَكْبِيرَةٍ " . حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُشْكَانَ الْمَرْوَزِيُّ , نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ , ثنا عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ , عَنْ وَهْبِ بْنِ زَمْعَةَ , عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ ، قَالَ : لَمْ يُثْبَتْ عِنْدِي حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَفَعَ يَدَيْهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ ثُمَّ لَمْ يَرْفَعْ , وَقَدْ ثَبُتَ عِنْدِي حَدِيثُ مَنْ يَرْفَعُ يَدَيْهِ إِذَا رَكَعَ وَإِذَا رَفَعَ , قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ : ذَكَرَهُ عُبَيْدُ اللَّهِ الْعُمَرِيُّ , وَمَالِكٌ , وَمَعْمَرٌ , وَسُفْيَانُ , وَيُونُسُ , وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حَفْصَةَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ سَالِمٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Yazid ibn Abu Ziyod aytdi: Ibn Abu Layloning shunday deganini eshitdim: Men al-Baroʼning shu majlisda bir qavmga — ular orasida Kaʼb ibn Ujra ham bor edi — soʻzlab: «Rasululloh ﷺni namozni boshlaganlarida birinchi takbirda qoʻllarini koʻtarganlarini koʻrdim», deganini eshitdim. Abdulloh ibn al-Muborak aytdi: Ibn Masʼudning: «Rasululloh ﷺ birinchi marta qoʻllarini koʻtardilar, soʻng koʻtarmadilar», degan hadisi mening oldimda sobit boʻlmagan. Rukuʼ qilganda va (rukuʼdan) koʻtarilganda qoʻllarni koʻtarish haqidagi hadis esa mening oldimda sobit boʻlgan. Ibn al-Muborak aytdi: Buni Ubaydulloh al-Umariy, Molik, Maʼmar, Sufyon, Yunus va Muhammad ibn Abu Hafsa Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan zikr qilishgan.Язид ибн Абу Зиёд айтди: Ибн Абу Лайлонинг шундай деганини эшитдим: Мен ал-Барўнинг шу мажлисда бир қавмга — улар орасида Каъб ибн Ужра ҳам бор эди — сўзлаб: «Расулуллоҳ ﷺни намозни бошлаганларида биринчи такбирда қўлларини кўтарганларини кўрдим», деганини эшитдим. Абдуллоҳ ибн ал-Муборак айтди: Ибн Масъуднинг: «Расулуллоҳ ﷺ биринчи марта қўлларини кўтардилар, сўнг кўтармадилар», деган ҳадиси менинг олдимда собит бўлмаган. Рукуъ қилганда ва (рукуъдан) кўтарилганда қўлларни кўтариш ҳақидаги ҳадис эса менинг олдимда собит бўлган. Ибн ал-Муборак айтди: Буни Убайдуллоҳ ал-Умарий, Молик, Маъмар, Суфён, Юнус ва Муҳаммад ибн Абу Ҳафса Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан, у Набий ﷺдан зикр қилишган.

حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ صَاعِدٍ ، إِمْلاءً , ثنا أَبُو عُبَيْدِ اللَّهِ الْمَخْزُومِيُّ سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , ثنا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , عَنِ الأَعْمَشِ ، وَمَنْصُورٍ ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ , عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ , قَالَ : كُنَّا نَقُولُ قَبْلَ أَنْ يُفْرَضَ التَّشَهُّدُ : السَّلامُ عَلَى اللَّهِ , السَّلامُ عَلَى جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا تَقُولُوا هَكَذَا فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّلامُ , وَلَكِنْ قُولُوا : التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ السَّلامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ " . هَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ . حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي دَاوُدَ ، ثنا الْمُسَيَّبُ بْنُ وَاضِحٍ , ثنا يُوسُفُ بْنُ أَسْبَاطٍ ، وعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ ، عَنْ سُفْيَانَ , عَنْ أَبِيهِ , وَمَنْصُورٍ , وَالأَعْمَشِ , وَحَمَّادٍ , وَمُغِيرَةَ , عَنْ شَقِيقٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ , قَالَ : عَلَّمَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ التَّشَهُّدَ : التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ , ثُمَّ ذَكَرَ مِثْلَهُ

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Tashahhud farz qilinishidan avval biz: «As-salomu alalloh, as-salomu alo Jibril va Mikoil», deb aytar edik. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bunday demanglar, chunki Alloh Salomning oʻzidir. Balki: ‹At-tahiyyatu lillahi vas-salavatu vat-tayyibat, as-salomu alayka ayyuhan-nabiyyu va rahmatullohi va barakotuhu, as-salomu alayno va alo ibodillahis-solihin, ashhadu an la ilaha illalloh va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluhu›, denglar», dedilar. Bu — sahih isnoddir. Abu Bakr ibn Abu Dovud bizga aytdi, Musayyab ibn Vozih aytdi, Yusuf ibn Asbot va Abdulloh ibn al-Muborak Sufyondan, u otasidan, Mansurdan, Aʼmashdan, Hammoddan va Mugʻiradan, ular Shaqiqdan, u Abdullohdan aytdilar: Rasululloh ﷺ bizga tashahhudni oʻrgatdilar: «Attahiyyatu lillah», soʻng shunga oʻxshashini zikr qildi.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ташаҳҳуд фарз қилинишидан аввал биз: «Ас-салому алаллоҳ, ас-салому ало Жибрил ва Микоил», деб айтар эдик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бундай деманглар, чунки Аллоҳ Саломнинг ўзидир. Балки: ‹Ат-таҳийяту лиллаҳи вас-салавату ват-таййибат, ас-салому алайка айюҳан-набийю ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳу, ас-салому алайно ва ало ибодиллаҳис-солиҳин, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳу›, денглар», дедилар. Бу — саҳиҳ исноддир. Абу Бакр ибн Абу Довуд бизга айтди, Мусайяб ибн Возиҳ айтди, Юсуф ибн Асбот ва Абдуллоҳ ибн ал-Муборак Суфёндан, у отасидан, Мансурдан, Аъмашдан, Ҳаммоддан ва Муғирадан, улар Шақиқдан, у Абдуллоҳдан айтдилар: Расулуллоҳ ﷺ бизга ташаҳҳудни ўргатдилар: «Аттаҳийяту лиллаҳ», сўнг шунга ўхшашини зикр қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُشْكَانَ الْمَرْوَزِيُّ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ , نَا الْعَبَّاسُ بْنُ زُرَارَةَ , نَا جَرِيرٌ , عَنِ الْحَجَّاجِ , عَنْ حَمَّادٍ , عَنْ إِبْرَاهِيمَ , عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ , قَالَ : " كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ : هِيَ الشَّرْبَةُ الَّتِي تُسْكِرُكَ " ، حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ , نَا عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ , عَنْ وَهْبِ بْنِ زَمْعَةَ , عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ , أَنَّهُ ذُكِرَ عِنْدَهُ حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ : " وَهِيَ الشَّرْبَةُ الَّتِي تُسْكِرُكَ " . فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ : هَذَا حَدِيثٌ بَاطِلٌ

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: «Har bir mast qiluvchi narsa haromdir: u — seni mast qiladigan ichimlikdir». Sufyon ibn Abdulmalikning huzurida Ibn Masʼudning «U — seni mast qiladigan ichimlikdir» degan hadisi zikr qilindi. Shunda Abdulloh ibn al-Muborak: «Bu — botil hadisdir», dedi.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: «Ҳар бир маст қилувчи нарса ҳаромдир: у — сени маст қиладиган ичимликдир». Суфён ибн Абдулмаликнинг ҳузурида Ибн Масъуднинг «У — сени маст қиладиган ичимликдир» деган ҳадиси зикр қилинди. Шунда Абдуллоҳ ибн ал-Муборак: «Бу — ботил ҳадисдир», деди.