Abdulloh ibn az-Zubayr

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَلاَّمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قَالَ أَنْبَأَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ رُومَانَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا ‏"‏ يَا عَائِشَةُ لَوْلاَ أَنَّ قَوْمَكِ حَدِيثُ عَهْدٍ بِجَاهِلِيَّةٍ لأَمَرْتُ بِالْبَيْتِ فَهُدِمَ فَأَدْخَلْتُ فِيهِ مَا أُخْرِجَ مِنْهُ وَأَلْزَقْتُهُ بِالأَرْضِ وَجَعَلْتُ لَهُ بَابَيْنِ بَابًا شَرْقِيًّا وَبَابًا غَرْبِيًّا فَإِنَّهُمْ قَدْ عَجَزُوا عَنْ بِنَائِهِ فَبَلَغْتُ بِهِ أَسَاسَ إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَذَلِكَ الَّذِي حَمَلَ ابْنَ الزُّبَيْرِ عَلَى هَدْمِهِ ‏.‏ قَالَ يَزِيدُ وَقَدْ شَهِدْتُ ابْنَ الزُّبَيْرِ حِينَ هَدَمَهُ وَبَنَاهُ وَأَدْخَلَ فِيهِ مِنَ الْحِجْرِ وَقَدْ رَأَيْتُ أَسَاسَ إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ حِجَارَةً كَأَسْنِمَةِ الإِبِلِ مُتَلاَحِكَةً ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ unga: «Ey Oisha, qavmingning johiliyatdan yaqinda chiqqanligi boʻlmaganida edi, men Baytni buzishga buyurar, undan chiqarib qoʻyilgan narsani unga qoʻshar, uni yer bilan tekislar va unga ikkita eshik — bir sharqiy eshik va bir gʻarbiy eshik qoʻyardim. Chunki ular uni qurishga qodir boʻlmadilar. Shunda men uni Ibrohim alayhissalomning poydevoriga yetkazardim», dedilar. Roviy aytdi: Ana shu narsa Ibn Zubayrni uni buzishga undadi. Yazid aytdi: «Men Ibn Zubayr uni buzib, qayta qurayotganida va Hijrdan bir qismini unga qoʻshganida guvoh boʻlgan edim. Ibrohim alayhissalomning poydevorini bir-biriga zich tuya oʻrkachlariday toshlardan iborat koʻrgan edim».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ унга: «Эй Оиша, қавмингнинг жоҳилиятдан яқинда чиққанлиги бўлмаганида эди, мен Байтни бузишга буюрар, ундан чиқариб қўйилган нарсани унга қўшар, уни ер билан текислар ва унга иккита эшик — бир шарқий эшик ва бир ғарбий эшик қўярдим. Чунки улар уни қуришга қодир бўлмадилар. Шунда мен уни Иброҳим алайҳиссаломнинг пойдеворига етказардим», дедилар. Ровий айтди: Ана шу нарса Ибн Зубайрни уни бузишга ундади. Язид айтди: «Мен Ибн Зубайр уни бузиб, қайта қураётганида ва Ҳижрдан бир қисмини унга қўшганида гувоҳ бўлган эдим. Иброҳим алайҳиссаломнинг пойдеворини бир-бирига зич туя ўркачларидай тошлардан иборат кўрган эдим».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْعَدَوِيِّ، أَنَّهُ قَالَ لِعَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ، وَهُوَ يَبْعَثُ الْبُعُوثَ إِلَى مَكَّةَ ائْذَنْ لِي أَيُّهَا الأَمِيرُ أُحَدِّثْكَ قَوْلاً قَامَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلْغَدِ مِنْ يَوْمِ الْفَتْحِ، فَسَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ، وَوَعَاهُ قَلْبِي، وَأَبْصَرَتْهُ عَيْنَاىَ حِينَ تَكَلَّمَ بِهِ، إِنَّهُ حَمِدَ اللَّهَ، وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ، فَلاَ يَحِلُّ لاِمْرِئٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ يَسْفِكَ بِهَا دَمًا وَلاَ يَعْضُدَ بِهَا شَجَرَةً، فَإِنْ أَحَدٌ تَرَخَّصَ لِقِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُولُوا لَهُ إِنَّ اللَّهَ أَذِنَ لِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَأْذَنْ لَكُمْ، وَإِنَّمَا أَذِنَ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، وَقَدْ عَادَتْ حُرْمَتُهَا الْيَوْمَ كَحُرْمَتِهَا بِالأَمْسِ، وَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ ‏"‏‏.‏ فَقِيلَ لأَبِي شُرَيْحٍ مَا قَالَ لَكَ عَمْرٌو قَالَ أَنَا أَعْلَمُ بِذَلِكَ مِنْكَ يَا أَبَا شُرَيْحٍ، إِنَّ الْحَرَمَ لاَ يُعِيذُ عَاصِيًا، وَلاَ فَارًّا بِدَمٍ، وَلاَ فَارًّا بِخَرْبَةٍ‏.‏ خَرْبَةٌ بَلِيَّةٌ‏.‏

Said ibn Abu Said al-Maqburiy (Abu Shurayh al-Adaviydan) rivoyat qiladi: Abu Shurayh Amr ibn Saidga — u (Amr) Makkaga (Abdulloh ibn Zubayrga qarshi jang qilish uchun) qoʻshin joʻnatayotgan paytda — shunday degan edi: «Ey amir! Menga — Makka fathining ertasi kuni Allohning Rasuli ﷺ aytgan soʻzini — senga aytishga ruxsat ber. Mening quloqlarim uni eshitdi, qalbim uni yaxshilab angladi va men oʻz koʻzim bilan Paygʻambar ﷺ ni koʻrdim — u zot Allohga hamd va sano aytgandan keyin: ‹Makkani — odamlar emas — Alloh haram (muqaddas) qildi; bas, Allohga va Oxirat kuniga iymon keltirgan kishi unda na qon toʻksin, na uning daraxtini kessin. Agar kimdir — Allohning Rasuli ﷺ Makkada jang qilgan edi, deb — (unda) jang qilish joiz, deb (daʼvo) qilsa, unga: «Alloh oʻz Paygʻambariga ruxsat berdi, lekin senga ruxsat bermadi», — deb ayt. Alloh menga ham oʻsha kuni (fath kuni) faqat bir necha soat (jang qilishga) ruxsat berdi; bugun esa uning hurmati — avval boʻlganidek — (qaytadan) amal qiladi. Bas, hozir boʻlganlar buni hozir boʻlmaganlarga yetkazsin›, — der edi». Abu Shurayhdan: «Amr (senga) nima javob berdi?» — deb soʻraldi. U: «(Amr:) ‹Ey Abu Shurayh, men bu borada sendan koʻproq bilaman: Makka — gunohkor, qotil yoki oʻgʻrini himoya qilmaydi›, — dedi», — dedi.Саид ибн Абу Саид ал-Мақбурий (Абу Шурайҳ ал-Адавийдан) ривоят қилади: Абу Шурайҳ Амр ибн Саидга — у (Амр) Маккага (Абдуллоҳ ибн Зубайрга қарши жанг қилиш учун) қўшин жўнатаётган пайтда — шундай деган эди: «Эй амир! Менга — Макка фатҳининг эртаси куни Аллоҳнинг Расули ﷺ айтган сўзини — сенга айтишга рухсат бер. Менинг қулоқларим уни эшитди, қалбим уни яхшилаб англади ва мен ўз кўзим билан Пайғамбар ﷺ ни кўрдим — у зот Аллоҳга ҳамд ва сано айтгандан кейин: ‹Маккани — одамлар эмас — Аллоҳ ҳарам (муқаддас) қилди; бас, Аллоҳга ва Охират кунига иймон келтирган киши унда на қон тўксин, на унинг дарахтини кессин. Агар кимдир — Аллоҳнинг Расули ﷺ Маккада жанг қилган эди, деб — (унда) жанг қилиш жоиз, деб (даъво) қилса, унга: «Аллоҳ ўз Пайғамбарига рухсат берди, лекин сенга рухсат бермади», — деб айт. Аллоҳ менга ҳам ўша куни (фатҳ куни) фақат бир неча соат (жанг қилишга) рухсат берди; бугун эса унинг ҳурмати — аввал бўлганидек — (қайтадан) амал қилади. Бас, ҳозир бўлганлар буни ҳозир бўлмаганларга етказсин›, — дер эди». Абу Шурайҳдан: «Амр (сенга) нима жавоб берди?» — деб сўралди. У: «(Амр:) ‹Эй Абу Шурайҳ, мен бу борада сендан кўпроқ биламан: Макка — гуноҳкор, қотил ёки ўғрини ҳимоя қилмайди›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سُئِلْتُ عَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، فِي إِمَارَةِ مُصْعَبِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَمَا دَرَيْتُ مَا أَقُولُ فَقُمْتُ مِنْ مَكَانِي إِلَى مَنْزِلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَاسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَقِيلَ لِي إِنَّهُ قَائِلٌ فَسَمِعَ كَلاَمِي فَقَالَ لِي ابْنَ جُبَيْرٍ ادْخُلْ مَا جَاءَ بِكَ إِلاَّ حَاجَةٌ قَالَ فَدَخَلْتُ فَإِذَا هُوَ مُفْتَرِشٌ بَرْدَعَةَ رَحْلٍ لَهُ فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُتَلاَعِنَانِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ نَعَمْ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ فُلاَنُ بْنُ فُلاَنٍ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ أَحَدَنَا رَأَى امْرَأَتَهُ عَلَى فَاحِشَةٍ كَيْفَ يَصْنَعُ إِنْ تَكَلَّمَ تَكَلَّمَ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى أَمْرٍ عَظِيمٍ قَالَ فَسَكَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ الَّذِي سَأَلْتُكَ عَنْهُ قَدِ ابْتُلِيتُ بِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الآيَاتِ فِي سُورَةِ النُّورِ ‏:‏ ‏(‏والَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ ‏)‏ حَتَّى خَتَمَ الآيَاتِ قَالَ فَدَعَا الرَّجُلَ فَتَلاَهُنَّ عَلَيْهِ وَوَعَظَهُ وَذَكَّرَهُ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا كَذَبْتُ عَلَيْهَا ‏.‏ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ وَوَعَظَهَا وَذَكَّرَهَا وَأَخْبَرَهَا أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَتْ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا صَدَقَ ‏.‏ فَبَدَأَ بِالرَّجُلِ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ ثُمَّ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh) aytdi: Musʼab ibn az-Zubayr amirligi davrida mendan liʼon qilgan er-xotin haqida: ‹Ular ajratiladimi?› deb soʻrashdi. Men nima deyishni bilmadim, oʻrnimdan turib, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning uyiga bordim va kirishga izn soʻradim. Menga: ‹U qaylula qilmoqda›, deyishdi. Lekin u soʻzimni eshitib qolibdi va: ‹Ibn Jubayrmi? Kir, seni ehtiyojdan boshqa narsa olib kelmagandir›, dedi. Men kirsam, u egar toʻshagʻini yozib oʻtirgan ekan. ‹Ey Abu Abdurrahmon, liʼon qilgan er-xotin ajratiladimi?› dedim. U: ‹Subhanalloh! Ha. Bu haqda birinchi boʻlib falonchi ibn falonchi soʻragan edi. U Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: ‹Ey Rasululloh, agar bizdan birimiz xotinini fohishalik ustida koʻrib qolsa, qanday qiladi? Agar gapirsa, ulkan bir ish haqida gapirgan boʻladi; agar jim tursa, ulkan bir ish ustiga jim turgan boʻladi›, dedi. Nabiy ﷺ jim turdilar va unga javob bermadilar. Bir muncha vaqtdan keyin u Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: ‹Sizdan soʻragan narsam menga sinov boʻlib keldi (boshimga tushdi)›, dedi. Shunda Alloh Nur surasidagi {Xotinlarini (zinoda) ayblab, oʻzlaridan boshqa guvohlari boʻlmaganlar} (oyatlarini) oxirigacha nozil qildi. (Nabiy ﷺ) u kishini chaqirib, oyatlarni unga tilovat qildilar, unga vaʼz qilib, eslatma berdilar va dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U: ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men u (xotin) haqida yolgʻon gapirmadim›, dedi. Soʻng (Nabiy ﷺ) ayolga (yuzlandilar), unga ham vaʼz qilib, eslatma berdilar va dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U: ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, u rost gapirmadi›, dedi. Soʻng (Nabiy ﷺ) erkakdan boshlab, u toʻrt marta Alloh nomi bilan oʻzining rostgoʻylardan ekaniga guvohlik berdi, beshinchisida esa, agar yolgʻonchilardan boʻlsa, Allohning laʼnati uning ustiga boʻlishiga (guvohlik berdi). Soʻng ayolga (oʻtdilar), u toʻrt marta Alloh nomi bilan u (er) yolgʻonchilardan ekaniga guvohlik berdi, beshinchisida esa, agar u (er) rostgoʻylardan boʻlsa, Allohning gʻazabi oʻzining ustiga boʻlishiga (guvohlik berdi). Soʻng (Nabiy ﷺ) ular ikkovini ajratib qoʻydilar›, dedi. Bu bobda Sahl ibn Saʼddan (ham rivoyat) bor. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мусъаб ибн аз-Зубайр амирлиги даврида мендан лиъон қилган эр-хотин ҳақида: ‹Улар ажратиладими?› деб сўрашди. Мен нима дейишни билмадим, ўрнимдан туриб, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг уйига бордим ва киришга изн сўрадим. Менга: ‹У қайлула қилмоқда›, дейишди. Лекин у сўзимни эшитиб қолибди ва: ‹Ибн Жубайрми? Кир, сени эҳтиёждан бошқа нарса олиб келмагандир›, деди. Мен кирсам, у эгар тўшағини ёзиб ўтирган экан. ‹Эй Абу Абдурраҳмон, лиъон қилган эр-хотин ажратиладими?› дедим. У: ‹Субҳаналлоҳ! Ҳа. Бу ҳақда биринчи бўлиб фалончи ибн фалончи сўраган эди. У Набий ﷺ ҳузурларига келиб: ‹Эй Расулуллоҳ, агар биздан биримиз хотинини фоҳишалик устида кўриб қолса, қандай қилади? Агар гапирса, улкан бир иш ҳақида гапирган бўлади; агар жим турса, улкан бир иш устига жим турган бўлади›, деди. Набий ﷺ жим турдилар ва унга жавоб бермадилар. Бир мунча вақтдан кейин у Набий ﷺ ҳузурларига келиб: ‹Сиздан сўраган нарсам менга синов бўлиб келди (бошимга тушди)›, деди. Шунда Аллоҳ Нур сурасидаги {Хотинларини (зинода) айблаб, ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаганлар} (оятларини) охиригача нозил қилди. (Набий ﷺ) у кишини чақириб, оятларни унга тиловат қилдилар, унга ваъз қилиб, эслатма бердилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У: ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен у (хотин) ҳақида ёлғон гапирмадим›, деди. Сўнг (Набий ﷺ) аёлга (юзландилар), унга ҳам ваъз қилиб, эслатма бердилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У: ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, у рост гапирмади›, деди. Сўнг (Набий ﷺ) эркакдан бошлаб, у тўрт марта Аллоҳ номи билан ўзининг ростгўйлардан эканига гувоҳлик берди, бешинчисида эса, агар ёлғончилардан бўлса, Аллоҳнинг лаънати унинг устига бўлишига (гувоҳлик берди). Сўнг аёлга (ўтдилар), у тўрт марта Аллоҳ номи билан у (эр) ёлғончилардан эканига гувоҳлик берди, бешинчисида эса, агар у (эр) ростгўйлардан бўлса, Аллоҳнинг ғазаби ўзининг устига бўлишига (гувоҳлик берди). Сўнг (Набий ﷺ) улар икковини ажратиб қўйдилар›, деди. Бу бобда Саҳл ибн Саъддан (ҳам ривоят) бор. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتِ امْرَأَةُ رِفَاعَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنَّ رِفَاعَةَ طَلَّقَنِي فَأَبَتَّ طَلاَقِي وَإِنِّي تَزَوَّجْتُ بَعْدَهُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزَّبِيرِ وَمَا مَعَهُ إِلاَّ مِثْلُ هُدْبَةِ الثَّوْبِ ‏.‏ فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏"‏ لَعَلَّكِ تُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ لاَ حَتَّى يَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ وَتَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rifoaning xotini Allohning Rasuli ﷺ huzuriga kelib: «Rifoa meni taloq qildi va taloqimni qatʼiy qildi. Men undan keyin Abdurrahmon ibn Zabirga tegdim, uning esa faqat kiyimning popugidek narsasi bor», dedi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ kulib: «Sen Rifoaga qaytishni istayapsanmi? Yoʻq, u sening asalingdan totmaguncha va sen uning asalidan totmaguncha boʻlmaydi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Рифоанинг хотини Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳузурига келиб: «Рифоа мени талоқ қилди ва талоқимни қатъий қилди. Мен ундан кейин Абдурраҳмон ибн Забирга тегдим, унинг эса фақат кийимнинг попугидек нарсаси бор», деди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ кулиб: «Сен Рифоага қайтишни истаяпсанми? Йўқ, у сенинг асалингдан тотмагунча ва сен унинг асалидан тотмагунча бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، قَالَ قَالَ لِي ابْنُ الزُّبَيْرِ كَانَتْ عَائِشَةُ تُسِرُّ إِلَيْكَ كَثِيرًا فَمَا حَدَّثَتْكَ فِي الْكَعْبَةِ قُلْتُ قَالَتْ لِي قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَائِشَةُ، لَوْلاَ قَوْمُكِ حَدِيثٌ عَهْدُهُمْ ـ قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ بِكُفْرٍ ـ لَنَقَضْتُ الْكَعْبَةَ فَجَعَلْتُ لَهَا بَابَيْنِ باب يَدْخُلُ النَّاسُ، وَبَابٌ يَخْرُجُونَ ‏"‏‏.‏ فَفَعَلَهُ ابْنُ الزُّبَيْرِ‏.‏

Aswad (ibn Yazid)dan rivoyat qilinadi: Ibn Zubayr menga: «Oisha senga sir tarzida koʻp narsa aytar edi. U senga Kaʼba haqida nima aytdi?» — dedi. Men: «U menga shunday dedi: Bir kuni Paygʻambar ﷺ: ‹Ey Oisha, qavming johiliyatga yaqin (yangi musulmon) boʻlmaganida edi, men Kaʼbani buzib, uning (yerga tegib turgan qismidan) ikki eshik qilardim — biri kirish, biri chiqish uchun›, — dedilar», — dedi. Keyin Ibn Zubayr shunday qildi.Асвад (ибн Язид)дан ривоят қилинади: Ибн Зубайр менга: «Оиша сенга сир тарзида кўп нарса айтар эди. У сенга Каъба ҳақида нима айтди?» — деди. Мен: «У менга шундай деди: Бир куни Пайғамбар ﷺ: ‹Эй Оиша, қавминг жоҳилиятга яқин (янги мусулмон) бўлмаганида эди, мен Каъбани бузиб, унинг (ерга тегиб турган қисмидан) икки эшик қилардим — бири кириш, бири чиқиш учун›, — дедилар», — деди. Кейин Ибн Зубайр шундай қилди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ ابْنَ الزُّبَيْرِ، قَالَ لَهُ حَدِّثْنِي بِمَا، كَانَتْ تُفْضِي إِلَيْكَ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ يَعْنِي عَائِشَةَ فَقَالَ حَدَّثَتْنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا ‏"‏ لَوْلاَ أَنَّ قَوْمَكِ حَدِيثُو عَهْدٍ بِالْجَاهِلِيَّةِ لَهَدَمْتُ الْكَعْبَةَ وَجَعَلْتُ لَهَا بَابَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَلَمَّا مَلَكَ ابْنُ الزُّبَيْرِ هَدَمَهَا وَجَعَلَ لَهَا بَابَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Aswad ibn Yazid (rahimahulloh) aytadi: «Ibn Zubayr menga: ‹Muminlarning onasi — yaʼni Oisha senga sir tutib aytgan narsalardan menga gapirib ber›, dedi. Shunda u (Aswad) aytdi: U menga Rasululloh ﷺ Oishaga: ‹Agar qavming johiliyatga yaqin (yangi musulmon boʻlgan) boʻlmaganida, men Kaʼbani buzib, unga ikkita eshik qilgan boʻlardim›, deganlarini rivoyat qildi.» (Roviy) aytdi: Ibn Zubayr hukmronlik qilganda Kaʼbani buzib, unga ikkita eshik qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Асwад ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ) айтади: «Ибн Зубайр менга: ‹Муминларнинг онаси — яъни Оиша сенга сир тутиб айтган нарсалардан менга гапириб бер›, деди. Шунда у (Асwад) айтди: У менга Расулуллоҳ ﷺ Оишага: ‹Агар қавминг жоҳилиятга яқин (янги мусулмон бўлган) бўлмаганида, мен Каъбани бузиб, унга иккита эшик қилган бўлардим›, деганларини ривоят қилди.» (Ровий) айтди: Ибн Зубайр ҳукмронлик қилганда Каъбани бузиб, унга иккита эшик қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، يَقُولُ سُئِلْتُ عَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، فِي إِمَارَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَمَا دَرَيْتُ مَا أَقُولُ فَقُمْتُ مِنْ مَقَامِي إِلَى مَنْزِلِ ابْنِ عُمَرَ فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا قَالَ نَعَمْ ‏.‏ سُبْحَانَ اللَّهِ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ فُلاَنُ بْنُ فُلاَنٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ - وَلَمْ يَقُلْ عَمْرٌو أَرَأَيْتَ - الرَّجُلَ مِنَّا يَرَى عَلَى امْرَأَتِهِ فَاحِشَةً إِنْ تَكَلَّمَ فَأَمْرٌ عَظِيمٌ - وَقَالَ عَمْرٌو أَتَى أَمْرًا عَظِيمًا - وَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ ‏.‏ فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَتَاهُ فَقَالَ إِنَّ الأَمْرَ الَّذِي سَأَلْتُكَ ابْتُلِيتُ بِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ هَؤُلاَءِ الآيَاتِ فِي سُورَةِ النُّورِ ‏{‏ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏{‏ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ ‏}‏ فَبَدَأَ بِالرَّجُلِ فَوَعَظَهُ وَذَكَّرَهُ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا كَذَبْتُ ‏.‏ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَوَعَظَهَا وَذَكَّرَهَا فَقَالَتْ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ إِنَّهُ لَكَاذِبٌ فَبَدَأَ بِالرَّجُلِ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u zotdan liʼon qilishgan er-xotin haqida: «Ular ajratiladimi?» deb soʻralganda, u kishi: «Ha. Subhonalloh! Bu haqda birinchi boʻlib soʻragan kishi falon ibn falon edi. U: ‹Yo Rasululloh, aytib bering-chi, bizdan biror kishi xotinini fohisha ish qilayotganini koʻrsa-yu, agar bu haqda gapirsa, ulkan ishga qoʻl uradi, agar jim tursa, xuddi shunday narsa ustida jim turgan boʻladi›, dedi. U zot ﷺ unga javob bermadilar. Shundan keyin u yana keldi va: ‹Men Sizdan soʻragan ish menga sinov boʻlib tushdi›, dedi. Shunda Alloh azza va jalla Nur surasidagi ushbu oyatlarni nozil qildi: {Xotinlarini (zinoda) ayblab, oʻzlaridan boshqa guvohlari boʻlmagan kishilar…} to {…beshinchisida, agar (eri) rostgoʻylardan boʻlsa, oʻz ustiga Allohning gʻazabi (tushishini aytishlari lozimdir)} degan oyatgacha (nozil boʻldi). U zot ﷺ avval erkakdan boshladilar, unga vaʼz qilib, eslatma berdilar va oxirat azobi dunyo azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U: ‹Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men yolgʻon gapirmadim›, dedi. Soʻng ayolga oʻtdilar, unga vaʼz qilib, eslatma berdilar. U: ‹Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, u yolgʻonchidir›, dedi. Soʻng erkakdan boshladilar, u toʻrt marta Alloh nomi bilan oʻzining rostgoʻylardan ekaniga guvohlik berdi, beshinchisida agar yolgʻonchilardan boʻlsa, oʻziga Allohning laʼnati boʻlishini (aytdi). Soʻng ayolga oʻtdilar, u toʻrt marta Alloh nomi bilan erining yolgʻonchilardan ekaniga guvohlik berdi, beshinchisida agar (eri) rostgoʻylardan boʻlsa, oʻziga Allohning gʻazabi boʻlishini (aytdi). Shunda u zot ﷺ ikkovini ajratdilar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у зотдан лиъон қилишган эр-хотин ҳақида: «Улар ажратиладими?» деб сўралганда, у киши: «Ҳа. Субҳоналлоҳ! Бу ҳақда биринчи бўлиб сўраган киши фалон ибн фалон эди. У: ‹Ё Расулуллоҳ, айтиб беринг-чи, биздан бирор киши хотинини фоҳиша иш қилаётганини кўрса-ю, агар бу ҳақда гапирса, улкан ишга қўл уради, агар жим турса, худди шундай нарса устида жим турган бўлади›, деди. У зот ﷺ унга жавоб бермадилар. Шундан кейин у яна келди ва: ‹Мен Сиздан сўраган иш менга синов бўлиб тушди›, деди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла Нур сурасидаги ушбу оятларни нозил қилди: {Хотинларини (зинода) айблаб, ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаган кишилар…} то {…бешинчисида, агар (эри) ростгўйлардан бўлса, ўз устига Аллоҳнинг ғазаби (тушишини айтишлари лозимдир)} деган оятгача (нозил бўлди). У зот ﷺ аввал эркакдан бошладилар, унга ваъз қилиб, эслатма бердилар ва охират азоби дунё азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У: ‹Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен ёлғон гапирмадим›, деди. Сўнг аёлга ўтдилар, унга ваъз қилиб, эслатма бердилар. У: ‹Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, у ёлғончидир›, деди. Сўнг эркакдан бошладилар, у тўрт марта Аллоҳ номи билан ўзининг ростгўйлардан эканига гувоҳлик берди, бешинчисида агар ёлғончилардан бўлса, ўзига Аллоҳнинг лаънати бўлишини (айтди). Сўнг аёлга ўтдилар, у тўрт марта Аллоҳ номи билан эрининг ёлғончилардан эканига гувоҳлик берди, бешинчисида агар (эри) ростгўйлардан бўлса, ўзига Аллоҳнинг ғазаби бўлишини (айтди). Шунда у зот ﷺ икковини ажратдилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ جَبَلَةَ، قَالَ كُنَّا بِالْمَدِينَةِ فَأَصَابَتْنَا سَنَةٌ، فَكَانَ ابْنُ الزُّبَيْرِ يَرْزُقُنَا التَّمْرَ، وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَمُرُّ بِنَا فَيَقُولُ لاَ تَقْرُنُوا فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الإِقْرَانِ، إِلاَّ أَنْ يَسْتَأْذِنَ الرَّجُلُ مِنْكُمْ أَخَاهُ‏.‏

Jabala (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Madinada qahatchilik bilan azoblandik. Ibn Zubayr bizga taom (sifatida) xurmo berar edi. Ibn Umar yonimizdan oʻtib: «Bir vaqtda ikkita xurmoni (qoʻshib) yemanglar — chunki Paygʻambar ﷺ — bir kishi sherik birodaridan ruxsat olmasa — (yigʻinda) bir vaqtda ikkita xurmoni (qoʻshib) yeyishdan qaytargan», — der edi.Жабала (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Мадинада қаҳатчилик билан азобландик. Ибн Зубайр бизга таом (сифатида) хурмо берар эди. Ибн Умар ёнимиздан ўтиб: «Бир вақтда иккита хурмони (қўшиб) еманглар — чунки Пайғамбар ﷺ — бир киши шерик биродаридан рухсат олмаса — (йиғинда) бир вақтда иккита хурмони (қўшиб) ейишдан қайтарган», — дер эди.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي سَلَمَةَ الدِّمَشْقِيُّ، عَنْ أَبِي عُمَرَ الصَّنْعَانِيِّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ أَعْمَرَ رَجُلاً عُمْرَى لَهُ وَلِعَقِبِهِ فَهِيَ لَهُ وَلِمَنْ يَرِثُهُ مِنْ عَقِبِهِ مَوْرُوثَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir kishi boshqa bir kishiga biror narsani oʻziga va uning avlodiga umro qilib bersa, u narsa oʻsha kishiga va avlodidan meros oluvchilarga meros boʻlib qoladi», dedilar.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир киши бошқа бир кишига бирор нарсани ўзига ва унинг авлодига умро қилиб берса, у нарса ўша кишига ва авлодидан мерос олувчиларга мерос бўлиб қолади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدٌ، عَنْ زُهْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِشَامٍ ـ وَكَانَ قَدْ أَدْرَكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ـ وَذَهَبَتْ بِهِ أُمُّهُ زَيْنَبُ بِنْتُ حُمَيْدٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَايِعْهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ صَغِيرٌ ‏"‏‏.‏ فَمَسَحَ رَأْسَهُ وَدَعَا لَهُ‏.‏ وَعَنْ زُهْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ، أَنَّهُ كَانَ يَخْرُجُ بِهِ جَدُّهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هِشَامٍ إِلَى السُّوقِ فَيَشْتَرِي الطَّعَامَ فَيَلْقَاهُ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهم ـ فَيَقُولاَنِ لَهُ أَشْرِكْنَا، فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ دَعَا لَكَ بِالْبَرَكَةِ فَيَشْرَكُهُمْ، فَرُبَّمَا أَصَابَ الرَّاحِلَةَ كَمَا هِيَ، فَيَبْعَثُ بِهَا إِلَى الْمَنْزِلِ‏.‏

Abdulloh ibn Hishom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uning onasi Zaynab bint Humayd uni Paygʻambar ﷺ ning oldiga olib borib: «Yo Rasululloh, undan bayʼat oling», — dedi. Lekin u zot: «U bayʼat (berish) uchun hali juda yosh», — dedilar va oʻz qoʻlini uning (Abdullohning) boshiga surdi hamda unga Allohdan barakat soʻrab duo qildi. Zuhra ibn Maʼbad (rivoyat qildi): U (Zuhra) — oʻz bobosi Abdulloh ibn Hishom bilan — taom sotib olish uchun bozorga borar edi. Ibn Umar va Ibn Zubayr uni uchratib, unga: «Bizga sherik boʻl — chunki Paygʻambar ﷺ senga barakat soʻrab duo qilgan», — der edi. Bas, u ularga sherik boʻlar va koʻpincha bir tuya yuki (foyda) yutib, uni uyiga joʻnatar edi.Абдуллоҳ ибн Ҳишом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Унинг онаси Зайнаб бинт Ҳумайд уни Пайғамбар ﷺ нинг олдига олиб бориб: «Ё Расулуллоҳ, ундан байъат олинг», — деди. Лекин у зот: «У байъат (бериш) учун ҳали жуда ёш», — дедилар ва ўз қўлини унинг (Абдуллоҳнинг) бошига сурди ҳамда унга Аллоҳдан баракат сўраб дуо қилди. Зуҳра ибн Маъбад (ривоят қилди): У (Зуҳра) — ўз бобоси Абдуллоҳ ибн Ҳишом билан — таом сотиб олиш учун бозорга борар эди. Ибн Умар ва Ибн Зубайр уни учратиб, унга: «Бизга шерик бўл — чунки Пайғамбар ﷺ сенга баракат сўраб дуо қилган», — дер эди. Бас, у уларга шерик бўлар ва кўпинча бир туя юки (фойда) ютиб, уни уйига жўнатар эди.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ قَالَ صَحِبْتُ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ النَّذْرُ نَذْرَانِ فَمَا كَانَ مِنْ نَذْرٍ فِي طَاعَةِ اللَّهِ فَذَلِكَ لِلَّهِ وَفِيهِ الْوَفَاءُ وَمَا كَانَ مِنْ نَذْرٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ فَذَلِكَ لِلشَّيْطَانِ وَلاَ وَفَاءَ فِيهِ وَيُكَفِّرُهُ مَا يُكَفِّرُ الْيَمِينَ ‏"‏ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺni: «Nazr ikki xildir. Allohga toat qilishga aytilgan nazr Alloh uchundir va uni bajarish lozim. Allohga maʼsiyat qilishga aytilgan nazr esa shayton uchundir, uni bajarish shart emas va uning kafforati qasam kafforatidir», deb aytayotganlarini eshitdim.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺни: «Назр икки хилдир. Аллоҳга тоат қилишга айтилган назр Аллоҳ учундир ва уни бажариш лозим. Аллоҳга маъсият қилишга айтилган назр эса шайтон учундир, уни бажариш шарт эмас ва унинг каффорати қасам каффоратидир», деб айтаётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ جَاءَتِ امْرَأَةُ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ كُنْتُ عِنْدَ رِفَاعَةَ فَطَلَّقَنِي فَأَبَتَّ طَلاَقِي، فَتَزَوَّجْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزَّبِيرِ، إِنَّمَا مَعَهُ مِثْلُ هُدْبَةِ الثَّوْبِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَتُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ لاَ حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ وَيَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ ‏"‏‏.‏ وَأَبُو بَكْرٍ جَالِسٌ عِنْدَهُ وَخَالِدُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ بِالْبَابِ يَنْتَظِرُ أَنْ يُؤْذَنَ لَهُ، فَقَالَ يَا أَبَا بَكْرٍ، أَلاَ تَسْمَعُ إِلَى هَذِهِ مَا تَجْهَرُ بِهِ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rifoa al-Quraziyning xotini Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: «Men Rifoaning xotini edim, lekin u meni taloq qildi va bu — qatʼiy (uchinchi) taloq edi. Soʻng men Abdurrahmon ibn Zubayrga turmushga chiqdim, lekin u — jinsiy quvvatsiz (impotent)», — dedi. Paygʻambar ﷺ undan: «Sen Rifoaga qaytib (turmushga) chiqmoqchimisan? Yoʻq (boʻlmaydi) — to sen u (yangi er) bilan toʻliq jinsiy aloqada boʻlmaguncha va u sen bilan (toʻliq aloqada) boʻlmaguncha», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Рифоа ал-Қуразийнинг хотини Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: «Мен Рифоанинг хотини эдим, лекин у мени талоқ қилди ва бу — қатъий (учинчи) талоқ эди. Сўнг мен Абдурраҳмон ибн Зубайрга турмушга чиқдим, лекин у — жинсий қуввациз (импотент)», — деди. Пайғамбар ﷺ ундан: «Сен Рифоага қайтиб (турмушга) чиқмоқчимисан? Йўқ (бўлмайди) — то сен у (янги эр) билан тўлиқ жинсий алоқада бўлмагунча ва у сен билан (тўлиқ алоқада) бўлмагунча», — дедилар.

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ سَلْمٍ الْمَصَاحِفِيُّ الْبَلْخِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا يُوسُفُ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَاطِبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِلِصٍّ فَقَالَ ‏"‏ اقْتُلُوهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا سَرَقَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اقْتُلُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا سَرَقَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اقْطَعُوا يَدَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ سَرَقَ فَقُطِعَتْ رِجْلُهُ ثُمَّ سَرَقَ عَلَى عَهْدِ أَبِي بَكْرٍ رضى الله عنه حَتَّى قُطِعَتْ قَوَائِمُهُ كُلُّهَا ثُمَّ سَرَقَ أَيْضًا الْخَامِسَةَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رضى الله عنه كَانَ رَسُولُ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم أَعْلَمَ بِهَذَا حِينَ قَالَ ‏"‏ اقْتُلُوهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ دَفَعَهُ إِلَى فِتْيَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ لِيَقْتُلُوهُ مِنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ - وَكَانَ يُحِبُّ الإِمَارَةَ - فَقَالَ أَمِّرُونِي عَلَيْكُمْ ‏.‏ فَأَمَّرُوهُ عَلَيْهِمْ فَكَانَ إِذَا ضَرَبَ ضَرَبُوهُ حَتَّى قَتَلُوهُ ‏.‏

Horis ibn Hotib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning huzurlariga bir oʻgʻri keltirildi. U zot: «Uni oʻldiringlar», dedilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, u faqat oʻgʻirlik qildi-ku», dedilar. U zot: «Uni oʻldiringlar», dedilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, u faqat oʻgʻirlik qildi-ku», dedilar. U zot: «Uning qoʻlini kesinglar», dedilar. Soʻng u yana oʻgʻirlik qildi va oyogʻi kesildi. Keyin Abu Bakr (roziyallohu anhu) zamonida yana oʻgʻirlik qildi, hatto uning barcha aʼzolari kesildi. Soʻng beshinchi marta yana oʻgʻirlik qildi. Shunda Abu Bakr (roziyallohu anhu): «Rasululloh ﷺ: ‹Uni oʻldiringlar›, deganlarida bu haqda yaxshiroq bilar edilar», dedi. Soʻng uni oʻldirish uchun Qurayshdan bir necha yigitga topshirdi. Ular orasida amirlikni yaxshi koʻradigan Abdulloh ibn Zubayr ham bor edi. U: «Meni oʻzingizga amir qilinglar», dedi. Ular uni oʻzlariga amir qildilar. U urgan payt ular ham uni urar edilar, toki uni oʻldirdilar.Ҳорис ибн Ҳотиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига бир ўғри келтирилди. У зот: «Уни ўлдиринглар», дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, у фақат ўғирлик қилди-ку», дедилар. У зот: «Уни ўлдиринглар», дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, у фақат ўғирлик қилди-ку», дедилар. У зот: «Унинг қўлини кесинглар», дедилар. Сўнг у яна ўғирлик қилди ва оёғи кесилди. Кейин Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) замонида яна ўғирлик қилди, ҳатто унинг барча аъзолари кесилди. Сўнг бешинчи марта яна ўғирлик қилди. Шунда Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Уни ўлдиринглар›, деганларида бу ҳақда яхшироқ билар эдилар», деди. Сўнг уни ўлдириш учун Қурайшдан бир неча йигитга топширди. Улар орасида амирликни яхши кўрадиган Абдуллоҳ ибн Зубайр ҳам бор эди. У: «Мени ўзингизга амир қилинглар», деди. Улар уни ўзларига амир қилдилар. У урган пайт улар ҳам уни урар эдилар, токи уни ўлдирдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، وَحُمَيْدُ بْنُ الأَسْوَدِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ لاِبْنِ جَعْفَرٍ ـ رضى الله عنهم أَتَذْكُرُ إِذْ تَلَقَّيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَا وَأَنْتَ وَابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ نَعَمْ، فَحَمَلَنَا وَتَرَكَكَ‏.‏

Ibn Abu Mulayka (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Zubayr Ibn Jaʼfarga: «Men, sen va Ibn Abbos Allohning Rasuli ﷺ ni kutib olishga chiqqanimiz esingdami?» — dedi. Ibn Jaʼfar ‹ha› deb javob berdi. Ibn Zubayr qoʻshdi: «Va Allohning Rasuli ﷺ bizni (yaʼni meni va Ibn Abbosni) oʻzi bilan birga (ulovga) mingashtirdi va seni qoldirdi».Ибн Абу Мулайка (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Зубайр Ибн Жаъфарга: «Мен, сен ва Ибн Аббос Аллоҳнинг Расули ﷺ ни кутиб олишга чиққанимиз эсингдами?» — деди. Ибн Жаъфар ‹ҳа› деб жавоб берди. Ибн Зубайр қўшди: «Ва Аллоҳнинг Расули ﷺ бизни (яъни мени ва Ибн Аббосни) ўзи билан бирга (уловга) мингаштирди ва сени қолдирди».

أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ أَنْبَأَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا خَلِيفَةُ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، قَالَ لاَ تُلْبِسُوا نِسَاءَكُمُ الْحَرِيرَ فَإِنِّي سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لَبِسَهُ فِي الدُّنْيَا لَمْ يَلْبَسْهُ فِي الآخِرَةِ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim uni dunyoda kiysa, oxiratda kiymaydi», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким уни дунёда кийса, охиратда киймайди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرًا، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَعَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، فَحَدَّثَهُمَا بَجَالَةُ، سَنَةَ سَبْعِينَ ـ عَامَ حَجَّ مُصْعَبُ بْنُ الزُّبَيْرِ بِأَهْلِ الْبَصْرَةِ ـ عِنْدَ دَرَجِ زَمْزَمَ قَالَ كُنْتُ كَاتِبًا لِجَزْءِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَمِّ الأَحْنَفِ، فَأَتَانَا كِتَابُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَبْلَ مَوْتِهِ بِسَنَةٍ فَرِّقُوا بَيْنَ كُلِّ ذِي مَحْرَمٍ مِنَ الْمَجُوسِ‏.‏ وَلَمْ يَكُنْ عُمَرُ أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنَ الْمَجُوسِ‏.‏ حَتَّى شَهِدَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا مِنْ مَجُوسِ هَجَرٍ‏.‏

Amr ibn Dinor (Bajala orqali) rivoyat qiladi: Men Jobir ibn Zayd va Amr ibn Avs bilan oʻtirgan edim va Bajala — hijriy 70-yilda, Musʼab ibn Zubayr Basra hojilarining boshligʻi boʻlgan yilda — ularga rivoyat qilardi. Biz Zamzam (qudugʻi) zinapoyalarida oʻtirgan edik va Bajala: «Men — Ahnafning amakisi Juz ibn Muoviyaning kotibi edim. Umar ibn Xattobdan — uning vafotidan bir yil oldin — bir maktub keldi va u oʻqildi: ‹Majusiylar orasidagi yaqin qarindoshlar oʻrtasida tuzilgan har bir nikohni bekor qilinglar (Islomda harom hisoblangan nikohlar; bunday qarindosh — zu-mahram deb ataladi)›. Umar — to Abdurrahmon ibn Avf: ‹Allohning Rasuli ﷺ Hajar majusiylaridan jizya olgan›, — deb guvohlik berguncha — majusiy kofirlardan jizya olmagan edi», — dedi.Амр ибн Динор (Бажала орқали) ривоят қилади: Мен Жобир ибн Зайд ва Амр ибн Авс билан ўтирган эдим ва Бажала — ҳижрий 70-йилда, Мусъаб ибн Зубайр Басра ҳожиларининг бошлиғи бўлган йилда — уларга ривоят қиларди. Биз Замзам (қудуғи) зинапояларида ўтирган эдик ва Бажала: «Мен — Аҳнафнинг амакиси Жуз ибн Муовиянинг котиби эдим. Умар ибн Хаттобдан — унинг вафотидан бир йил олдин — бир мактуб келди ва у ўқилди: ‹Мажусийлар орасидаги яқин қариндошлар ўртасида тузилган ҳар бир никоҳни бекор қилинглар (Исломда ҳаром ҳисобланган никоҳлар; бундай қариндош — зу-маҳрам деб аталади)›. Умар — то Абдурраҳмон ибн Авф: ‹Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳажар мажусийларидан жизя олган›, — деб гувоҳлик бергунча — мажусий кофирлардан жизя олмаган эди», — деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي مَسْلَمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي ابْنَ أَسِيدٍ الطَّاحِيَّ بَصْرِيٌّ - يَقُولُ سُئِلَ ابْنُ الزُّبَيْرِ عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ، قَالَ نَهَانَا عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, undan sopol xumda tayyorlangan nabiz haqida soʻralganda, u: «Rasululloh ﷺ bizni bundan qaytardilar», dedi.Ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, ундан сопол хумда тайёрланган набиз ҳақида сўралганда, у: «Расулуллоҳ ﷺ бизни бундан қайтардилар», деди.

وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي أَبُو الأَسْوَدِ، مُحَمَّدٌ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ ذَهَبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ مَعَ أُنَاسٍ مِنْ بَنِي زُهْرَةَ إِلَى عَائِشَةَ، وَكَانَتْ أَرَقَّ شَىْءٍ لِقَرَابَتِهِمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Urva ibn Zubayr rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Zubayr — Bani Zuhra qabilasidan baʼzi ayollar bilan — Oishaning oldiga bordi; u (Oisha) ularni — Allohning Rasuli bilan qarindoshliklari sababli — yaxshi (muomala bilan) kutib olardi.Урва ибн Зубайр ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Зубайр — Бани Зуҳра қабиласидан баъзи аёллар билан — Оишанинг олдига борди; у (Оиша) уларни — Аллоҳнинг Расули билан қариндошликлари сабабли — яхши (муомала билан) кутиб оларди.

أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ حُدَيْرٍ، قَالَ سَأَلْتُ لاَحِقًا عَنِ الرَّكْعَتَيْنِ، قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ فَقَالَ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ يُصَلِّيهِمَا فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ مَا هَاتَانِ الرَّكْعَتَانِ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ فَاضْطَرَّ الْحَدِيثَ إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ الْعَصْرِ فَشُغِلَ عَنْهُمَا فَرَكَعَهُمَا حِينَ غَابَتِ الشَّمْسُ فَلَمْ أَرَهُ يُصَلِّيهِمَا قَبْلُ وَلاَ بَعْدُ ‏.‏

Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ asrdan oldin ikki rakaat namoz oʻqir edilar, bir kuni biror ish bilan band boʻlib qolib, uni quyosh botganda oʻqidilar. Men u zotning bu ikki rakaatni na undan oldin, na undan keyin oʻqiganlarini koʻrmadim.»Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ асрдан олдин икки ракаат намоз ўқир эдилар, бир куни бирор иш билан банд бўлиб қолиб, уни қуёш ботганда ўқидилар. Мен у зотнинг бу икки ракаатни на ундан олдин, на ундан кейин ўқиганларини кўрмадим.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الأَسْوَدِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ أَحَبَّ الْبَشَرِ إِلَى عَائِشَةَ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ، وَكَانَ أَبَرَّ النَّاسِ بِهَا، وَكَانَتْ لاَ تُمْسِكُ شَيْئًا مِمَّا جَاءَهَا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ ‏{‏إِلاَّ‏}‏ تَصَدَّقَتْ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ يَنْبَغِي أَنْ يُؤْخَذَ عَلَى يَدَيْهَا‏.‏ فَقَالَتْ أَيُؤْخَذُ عَلَى يَدَىَّ عَلَىَّ نَذْرٌ إِنْ كَلَّمْتُهُ‏.‏ فَاسْتَشْفَعَ إِلَيْهَا بِرِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ، وَبِأَخْوَالِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَاصَّةً فَامْتَنَعَتْ، فَقَالَ لَهُ الزُّهْرِيُّونَ أَخْوَالُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ وَالْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ إِذَا اسْتَأْذَنَّا فَاقْتَحِمِ الْحِجَابَ‏.‏ فَفَعَلَ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا بِعَشْرِ رِقَابٍ، فَأَعْتَقَتْهُمْ، ثُمَّ لَمْ تَزَلْ تُعْتِقُهُمْ حَتَّى بَلَغَتْ أَرْبَعِينَ‏.‏ فَقَالَتْ وَدِدْتُ أَنِّي جَعَلْتُ حِينَ حَلَفْتُ عَمَلاً أَعْمَلُهُ فَأَفْرُغَ مِنْهُ‏.‏

Urva ibn Zubayr rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Zubayr — Paygʻambar ﷺ va Abu Bakrdan boshqa — Oishaga eng suyukli kishi edi; va u (Abdulloh) ham, oʻz navbatida, unga (Oishaga) eng sodiq (kishi) edi. Oisha — Alloh bergan pulni ushlab qolmas, balki uni sadaqaga sarflardi. Abdulloh ibn Zubayr: ‹Oisha buni qilishdan toʻxtatilishi kerak (yaʼni hammasini sadaqa qilmasligi kerak)›, — dedi. (Oisha buni eshitganda,) u norozilik bilan: ‹Men shuni qilishdan toʻxtatilamanmi? Men qasam ichamanki, Abdulloh ibn Zubayr bilan boshqa hech qachon gaplashmayman›, — dedi. Shunda Ibn Zubayr — Qurayshdan baʼzi kishilarni, ayniqsa Allohning Rasuli ﷺ ning ikki togʻasini — u (Oisha) bilan vositachilik qilishni soʻradi, lekin u (Oisha gaplashishni) rad etdi. Zuhriylar — Paygʻambarning togʻalari, jumladan Abdurrahmon ibn Aswad ibn Abd Yagʻus va Misvar ibn Maxrama — unga: ‹Biz uning (oldiga) kirishga ruxsat soʻraganimizda, sen ham — uning iznini olmasdan — biz bilan birga uyiga kir›, — dedi. U shunday qildi (va u — yaʼni Oisha — ularning vositachiligini qabul qildi). U (Abdulloh) unga oʻnta qulni yubordi va u (Oisha) ularni — oʻz qasami (uchun kafforat sifatida) — ozod qildi. Oisha — xuddi shu maqsadda — yana qullarni ozod qilishda davom etdi — to qirqta qulni ozod qilguncha. U: ‹Koshki edi, men qasam ichganimda — uni bajarmagan taqdirimda nima qilishimni — aniq aytib qoʻyganimda edi, toki men uni oson bajarsam edi›, — dedi.Урва ибн Зубайр ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Зубайр — Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакрдан бошқа — Оишага энг суюкли киши эди; ва у (Абдуллоҳ) ҳам, ўз навбатида, унга (Оишага) энг содиқ (киши) эди. Оиша — Аллоҳ берган пулни ушлаб қолмас, балки уни садақага сарфларди. Абдуллоҳ ибн Зубайр: ‹Оиша буни қилишдан тўхтатилиши керак (яъни ҳаммасини садақа қилмаслиги керак)›, — деди. (Оиша буни эшитганда,) у норозилик билан: ‹Мен шуни қилишдан тўхтатиламанми? Мен қасам ичаманки, Абдуллоҳ ибн Зубайр билан бошқа ҳеч қачон гаплашмайман›, — деди. Шунда Ибн Зубайр — Қурайшдан баъзи кишиларни, айниқса Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг икки тоғасини — у (Оиша) билан воситачилик қилишни сўради, лекин у (Оиша гаплашишни) рад этди. Зуҳрийлар — Пайғамбарнинг тоғалари, жумладан Абдурраҳмон ибн Асвад ибн Абд Яғус ва Мисвар ибн Махрама — унга: ‹Биз унинг (олдига) киришга рухсат сўраганимизда, сен ҳам — унинг изнини олмасдан — биз билан бирга уйига кир›, — деди. У шундай қилди (ва у — яъни Оиша — уларнинг воситачилигини қабул қилди). У (Абдуллоҳ) унга ўнта қулни юборди ва у (Оиша) уларни — ўз қасами (учун каффорат сифатида) — озод қилди. Оиша — худди шу мақсадда — яна қулларни озод қилишда давом этди — то қирқта қулни озод қилгунча. У: ‹Кошки эди, мен қасам ичганимда — уни бажармаган тақдиримда нима қилишимни — аниқ айтиб қўйганимда эди, токи мен уни осон бажарсам эди›, — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ عُثْمَانَ، دَعَا زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَسَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَنَسَخُوهَا فِي الْمَصَاحِفِ، وَقَالَ عُثْمَانُ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ إِذَا اخْتَلَفْتُمْ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي شَىْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ، فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ، فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ‏.‏ فَفَعَلُوا ذَلِكَ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Usmon — Zayd ibn Sobit, Abdulloh ibn Zubayr, Said ibn al-Os va Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishomni chaqirdi va soʻng ular muqaddas Qurʼon nusxalarini — kitob shaklida — bir necha nusxada yozdi. Usmon uchta qurayshlik kishiga: ‹Agar Zayd ibn Sobit bilan Qurʼonning biror nuqtasida ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida (lahjasida) yozinglar — chunki Qurʼon ularning tilida nozil qilingan›, — dedi. Bas, ular shunday qildi (Zayd ibn Sobit — ansoriy edi, qurayshlik emas edi).Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Усмон — Зайд ибн Собит, Абдуллоҳ ибн Зубайр, Саид ибн ал-Ос ва Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомни чақирди ва сўнг улар муқаддас Қуръон нусхаларини — китоб шаклида — бир неча нусхада ёзди. Усмон учта қурайшлик кишига: ‹Агар Зайд ибн Собит билан Қуръоннинг бирор нуқтасида ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида (лаҳжасида) ёзинглар — чунки Қуръон уларнинг тилида нозил қилинган›, — деди. Бас, улар шундай қилди (Зайд ибн Собит — ансорий эди, қурайшлик эмас эди).

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ كَتَبَ أَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ فِي الْجَدِّ‏.‏ فَقَالَ أَمَّا الَّذِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا مِنْ هَذِهِ الأُمَّةِ خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُهُ ‏"‏‏.‏ أَنْزَلَهُ أَبًا يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ‏.‏

Kufa ahli Ibn Zubayrga (meros taqsimida) bobo haqida yozishdi. Shunda u: «Rasululloh ﷺ: ‹Agar men bu ummatdan bir xalil tutadigan boʻlsam, albatta uni tutardim› deb aytgan kishini — yaʼni Abu Bakrni — u zot ota (oʻrnida) qoʻyganlar», dedi.Куфа аҳли Ибн Зубайрга (мерос тақсимида) бобо ҳақида ёзишди. Шунда у: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар мен бу умматдан бир халил тутадиган бўлсам, албатта уни тутардим› деб айтган кишини — яъни Абу Бакрни — у зот ота (ўрнида) қўйганлар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ، قَالاَ لَمْ يَكُنْ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَوْلَ الْبَيْتِ حَائِطٌ، كَانُوا يُصَلُّونَ حَوْلَ الْبَيْتِ، حَتَّى كَانَ عُمَرُ، فَبَنَى حَوْلَهُ حَائِطًا ـ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ ـ جَدْرُهُ قَصِيرٌ، فَبَنَاهُ ابْنُ الزُّبَيْرِ‏.‏

Paygʻambar ﷺ zamonlarida Baytning (Kaʼbaning) atrofida devor yoʻq edi, odamlar Bayt atrofida (toʻgʻridan-toʻgʻri) namoz oʻqir edilar, to Umar (davri) boʻlguncha; u uning atrofiga bir devor qurdi. Ubaydulloh: «Uning devori past edi, soʻng uni Ibn Zubayr (qayta) qurdi», dedi.Пайғамбар ﷺ замонларида Байтнинг (Каъбанинг) атрофида девор йўқ эди, одамлар Байт атрофида (тўғридан-тўғри) намоз ўқир эдилар, то Умар (даври) бўлгунча; у унинг атрофига бир девор қурди. Убайдуллоҳ: «Унинг девори паст эди, сўнг уни Ибн Зубайр (қайта) қурди», деди.

حَدَّثَنِي زَكَرِيَّاءُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَسْمَاءَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا حَمَلَتْ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَتْ فَخَرَجْتُ وَأَنَا مُتِمٌّ، فَأَتَيْتُ الْمَدِينَةَ، فَنَزَلْتُ بِقُبَاءٍ، فَوَلَدْتُهُ بِقُبَاءٍ، ثُمَّ أَتَيْتُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَوَضَعْتُهُ فِي حَجْرِهِ، ثُمَّ دَعَا بِتَمْرَةٍ، فَمَضَغَهَا، ثُمَّ تَفَلَ فِي فِيهِ، فَكَانَ أَوَّلَ شَىْءٍ دَخَلَ جَوْفَهُ رِيقُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ حَنَّكَهُ بِتَمْرَةٍ ثُمَّ دَعَا لَهُ وَبَرَّكَ عَلَيْهِ، وَكَانَ أَوَّلَ مَوْلُودٍ وُلِدَ فِي الإِسْلاَمِ‏.‏ تَابَعَهُ خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَسْمَاءَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا هَاجَرَتْ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْىَ حُبْلَى‏.‏

U (Asmo) Abdulloh ibn Zubayrga homilador edi. (Asmo) aytdi: Men homilam toʻliq holatda (yoʻlga) chiqib, Madinaga keldim va Quboʼda (mehmon) tushdim, uni Quboʼda tugʻdim. Soʻng uni Paygʻambar ﷺning oldilariga olib kelib, u zotning bagʻrilariga qoʻydim. U zot bir xurmo soʻrab, uni chaynadilar, soʻng uning (chaqaloqning) ogʻziga (chaynalgan xurmoni) tupurdilar. Shunday qilib, uning ichiga kirgan birinchi narsa Rasululloh ﷺning soʻlaklari boʻldi. Soʻng u zot uning tanglayini xurmo bilan ishqaladilar (tahnik qildilar), soʻng u uchun duo qilib, unga baraka tiladilar. U islomda tugʻilgan birinchi (chaqaloq) edi. Buni Xolid ibn Maxlad (rivoyatda) qoʻllab-quvvatladi: Asmo (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺ tomon homilador holida hijrat qilgan edi.У (Асмо) Абдуллоҳ ибн Зубайрга ҳомиладор эди. (Асмо) айтди: Мен ҳомилам тўлиқ ҳолатда (йўлга) чиқиб, Мадинага келдим ва Қубўда (меҳмон) тушдим, уни Қубўда туғдим. Сўнг уни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига олиб келиб, у зотнинг бағриларига қўйдим. У зот бир хурмо сўраб, уни чайнадилар, сўнг унинг (чақалоқнинг) оғзига (чайналган хурмони) тупурдилар. Шундай қилиб, унинг ичига кирган биринчи нарса Расулуллоҳ ﷺнинг сўлаклари бўлди. Сўнг у зот унинг танглайини хурмо билан ишқаладилар (таҳник қилдилар), сўнг у учун дуо қилиб, унга барака тиладилар. У исломда туғилган биринчи (чақалоқ) эди. Буни Холид ибн Махлад (ривоятда) қўллаб-қувватлади: Асмо (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺ томон ҳомиладор ҳолида ҳижрат қилган эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ أَوَّلُ مَوْلُودٍ وُلِدَ فِي الإِسْلاَمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَتَوْا بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم تَمْرَةً فَلاَكَهَا ثُمَّ أَدْخَلَهَا فِي فِيهِ، فَأَوَّلُ مَا دَخَلَ بَطْنَهُ رِيقُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Islomda tugʻilgan birinchi (chaqaloq) Abdulloh ibn Zubayr edi. Uni Paygʻambar ﷺning oldilariga keltirishdi. Paygʻambar ﷺ bir xurmo olib, uni chaynadilar, soʻng uni uning (chaqaloqning) ogʻziga kiritdilar. Shunday qilib, uning qorniga kirgan birinchi narsa Paygʻambar ﷺning soʻlaklari boʻldi.Исломда туғилган биринчи (чақалоқ) Абдуллоҳ ибн Зубайр эди. Уни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келтиришди. Пайғамбар ﷺ бир хурмо олиб, уни чайнадилар, сўнг уни унинг (чақалоқнинг) оғзига киритдилар. Шундай қилиб, унинг қорнига кирган биринчи нарса Пайғамбар ﷺнинг сўлаклари бўлди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ أَصْحَابَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا لِلزُّبَيْرِ يَوْمَ الْيَرْمُوكِ أَلاَ تَشُدُّ فَنَشُدَّ مَعَكَ فَقَالَ إِنِّي إِنْ شَدَدْتُ كَذَبْتُمْ‏.‏ فَقَالُوا لاَ نَفْعَلُ، فَحَمَلَ عَلَيْهِمْ حَتَّى شَقَّ صُفُوفَهُمْ، فَجَاوَزَهُمْ وَمَا مَعَهُ أَحَدٌ، ثُمَّ رَجَعَ مُقْبِلاً، فَأَخَذُوا بِلِجَامِهِ، فَضَرَبُوهُ ضَرْبَتَيْنِ عَلَى عَاتِقِهِ بَيْنَهُمَا ضَرْبَةٌ ضُرِبَهَا يَوْمَ بَدْرٍ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ كُنْتُ أُدْخِلُ أَصَابِعِي فِي تِلْكَ الضَّرَبَاتِ أَلْعَبُ وَأَنَا صَغِيرٌ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ وَكَانَ مَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ يَوْمَئِذٍ وَهْوَ ابْنُ عَشْرِ سِنِينَ، فَحَمَلَهُ عَلَى فَرَسٍ وَكَّلَ بِهِ رَجُلاً‏.‏

Rasululloh ﷺning sahobalari Yarmuk kuni Zubayrga: «(Hujumga) tashlanmaysanmi? Biz ham sen bilan tashlansak», deyishdi. U: «Agar men (hujumga) tashlansam, sizlar (ergasholmay) yolgʻon aytib qolasiz», dedi. Ular: «(Yoʻq, ergashamiz,) qilmaymiz (qoldirmaymiz)», deyishdi. Shunda u ularga (dushmanga) hujum qildi, to ularning saflarini yorib, ularni (yorib) oʻtdi — uning yonida hech kim yoʻq edi. Soʻng u (orqaga) qaytib kelarkan, ular (dushmanlar) uning jilovidan ushlab, uni yelkasiga ikki zarba urishdi — ular orasida Badr kuni yegan bir zarba (chandigʻi) bor edi. Urva: «Men kichik (bola) ekanimda, oʻsha zarbalarga barmoqlarimni tiqib oʻynardim», dedi. Urva aytdi: Oʻsha kuni uning yonida Abdulloh ibn Zubayr ham bor edi — u oʻn yoshli (bola) edi. U (Zubayr) uni bir otga mindirib, uning (qarovi) uchun bir kishini tayinlagan edi.Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари Ярмук куни Зубайрга: «(Ҳужумга) ташланмайсанми? Биз ҳам сен билан ташлансак», дейишди. У: «Агар мен (ҳужумга) ташлансам, сизлар (эргашолмай) ёлғон айтиб қоласиз», деди. Улар: «(Йўқ, эргашамиз,) қилмаймиз (қолдирмаймиз)», дейишди. Шунда у уларга (душманга) ҳужум қилди, то уларнинг сафларини ёриб, уларни (ёриб) ўтди — унинг ёнида ҳеч ким йўқ эди. Сўнг у (орқага) қайтиб келаркан, улар (душманлар) унинг жиловидан ушлаб, уни елкасига икки зарба уришди — улар орасида Бадр куни еган бир зарба (чандиғи) бор эди. Урва: «Мен кичик (бола) эканимда, ўша зарбаларга бармоқларимни тиқиб ўйнардим», деди. Урва айтди: Ўша куни унинг ёнида Абдуллоҳ ибн Зубайр ҳам бор эди — у ўн ёшли (бола) эди. У (Зубайр) уни бир отга миндириб, унинг (қарови) учун бир кишини тайинлаган эди.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ الزُّبَيْرُ لَقِيتُ يَوْمَ بَدْرٍ عُبَيْدَةَ بْنَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ وَهْوَ مُدَجَّجٌ لاَ يُرَى مِنْهُ إِلاَّ عَيْنَاهُ، وَهْوَ يُكْنَى أَبُو ذَاتِ الْكَرِشِ، فَقَالَ أَنَا أَبُو ذَاتِ الْكَرِشِ‏.‏ فَحَمَلْتُ عَلَيْهِ بِالْعَنَزَةِ، فَطَعَنْتُهُ فِي عَيْنِهِ فَمَاتَ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ فَأُخْبِرْتُ أَنَّ الزُّبَيْرَ قَالَ لَقَدْ وَضَعْتُ رِجْلِي عَلَيْهِ ثُمَّ تَمَطَّأْتُ، فَكَانَ الْجَهْدَ أَنْ نَزَعْتُهَا وَقَدِ انْثَنَى طَرَفَاهَا‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَسَأَلَهُ إِيَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَاهُ، فَلَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا، ثُمَّ طَلَبَهَا أَبُو بَكْرٍ فَأَعْطَاهُ، فَلَمَّا قُبِضَ أَبُو بَكْرٍ سَأَلَهَا إِيَّاهُ عُمَرُ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهَا، فَلَمَّا قُبِضَ عُمَرُ أَخَذَهَا، ثُمَّ طَلَبَهَا عُثْمَانُ مِنْهُ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهَا، فَلَمَّا قُتِلَ عُثْمَانُ وَقَعَتْ عِنْدَ آلِ عَلِيٍّ، فَطَلَبَهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، فَكَانَتْ عِنْدَهُ حَتَّى قُتِلَ‏.‏

Zubayr aytdi: Men Badr kuni Ubayda ibn Saʼid ibnul-Osga yoʻliqdim — u (temir bilan) qoplangan (sovutli) edi, undan faqat ikki koʻzi koʻrinardi, uning kunyasi Abu Zotil-Karish edi. U: «Men Abu Zotil-Karishman», dedi. Men unga aneza (kalta nayza) bilan hujum qilib, uni koʻziga sanchdim, u oʻldi. Hishom aytdi: Menga xabar berildiki, Zubayr: «Men oyogʻimni uning ustiga qoʻyib, soʻng (tortib) choʻzildim, uni (nayzani) zoʻrgʻa (yulib) chiqardim, uning ikki uchi (qayrilib) bukilgan edi», degan. Urva aytdi: Rasululloh ﷺ undan uni (nayzani) soʻradilar, u (Zubayr) uni berdi. Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, uni (qaytarib) oldi. Soʻng uni Abu Bakr soʻradi, u berdi; Abu Bakr vafot etganida, Umar undan uni soʻradi, u berdi; Umar vafot etganida, uni (qaytarib) oldi. Soʻng Usmon undan uni soʻradi, u berdi; Usmon oʻldirilganida, u Ali xonadonining qoʻlida qoldi. Soʻng uni Abdulloh ibn Zubayr soʻradi, u (nayza) uning yonida qoldi, to u oʻldirilguncha.Зубайр айтди: Мен Бадр куни Убайда ибн Саъид ибнул-Осга йўлиқдим — у (темир билан) қопланган (совутли) эди, ундан фақат икки кўзи кўринарди, унинг куняси Абу Зотил-Кариш эди. У: «Мен Абу Зотил-Каришман», деди. Мен унга анеза (калта найза) билан ҳужум қилиб, уни кўзига санчдим, у ўлди. Ҳишом айтди: Менга хабар берилдики, Зубайр: «Мен оёғимни унинг устига қўйиб, сўнг (тортиб) чўзилдим, уни (найзани) зўрға (юлиб) чиқардим, унинг икки учи (қайрилиб) букилган эди», деган. Урва айтди: Расулуллоҳ ﷺ ундан уни (найзани) сўрадилар, у (Зубайр) уни берди. Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, уни (қайтариб) олди. Сўнг уни Абу Бакр сўради, у берди; Абу Бакр вафот этганида, Умар ундан уни сўради, у берди; Умар вафот этганида, уни (қайтариб) олди. Сўнг Усмон ундан уни сўради, у берди; Усмон ўлдирилганида, у Али хонадонининг қўлида қолди. Сўнг уни Абдуллоҳ ибн Зубайр сўради, у (найза) унинг ёнида қолди, то у ўлдирилгунча.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، أَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ، قَدِمَ رَكْبٌ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَمِّرِ الْقَعْقَاعَ بْنَ مَعْبَدِ بْنِ زُرَارَةَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ بَلْ أَمِّرِ الأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ مَا أَرَدْتَ إِلاَّ خِلاَفِي‏.‏ قَالَ عُمَرُ مَا أَرَدْتُ خِلاَفَكَ‏.‏ فَتَمَارَيَا حَتَّى ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا فَنَزَلَ فِي ذَلِكَ ‏[quran sura="49" aya_start="1" aya_end="1"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُقَدِّمُوا‏}‏ حَتَّى انْقَضَتْ‏.‏

(Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, Bani Tamimdan bir karvon Paygʻambar ﷺning oldiga keldi. Abu Bakr: «Qaʼqoʼ ibn Maʼbad ibn Zurorani amir qil», dedi. Umar: «Yoʻq, Aqraʼ ibn Hobisni amir qil», dedi. Abu Bakr: «Sen faqat menga xilof (qarshi ish) qilishni iroda qilding», dedi. Umar: «Men senga xilof qilishni iroda qilmadim», dedi. Ikkovi tortishdi, to ovozlari koʻtarildi. Shunda bu haqida: «Ey iymon keltirganlar! (Alloh va Rasuli) oldida (oldinga) oʻtmanglar...» (Hujurot surasi, 1) (oyati) — tamom boʻ lguncha — nozil boʻ ldi.(Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, Бани Тамимдан бир карвон Пайғамбар ﷺнинг олдига келди. Абу Бакр: «Қаъқў ибн Маъбад ибн Зурорани амир қил», деди. Умар: «Йўқ, Ақраъ ибн Ҳобисни амир қил», деди. Абу Бакр: «Сен фақат менга хилоф (қарши иш) қилишни ирода қилдинг», деди. Умар: «Мен сенга хилоф қилишни ирода қилмадим», деди. Иккови тортишди, то овозлари кўтарилди. Шунда бу ҳақида: «Эй иймон келтирганлар! (Аллоҳ ва Расули) олдида (олдинга) ўтманглар...» (Ҳужурот сураси, 1) (ояти) — тамом бў лгунча — нозил бў лди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَتَاهُ رَجُلاَنِ فِي فِتْنَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ فَقَالاَ إِنَّ النَّاسَ قَدْ ضُيِّعُوا، وَأَنْتَ ابْنُ عُمَرَ وَصَاحِبُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَمَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَخْرُجَ فَقَالَ يَمْنَعُنِي أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ دَمَ أَخِي‏.‏ فَقَالاَ أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="193" aya_end="193"]{‏وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ ‏}‏ فَقَالَ قَاتَلْنَا حَتَّى لَمْ تَكُنْ فِتْنَةٌ، وَكَانَ الدِّينُ لِلَّهِ، وَأَنْتُمْ تُرِيدُونَ أَنْ تُقَاتِلُوا حَتَّى تَكُونَ فِتْنَةٌ، وَيَكُونَ الدِّينُ لِغَيْرِ اللَّهِ‏.‏ وَزَادَ عُثْمَانُ بْنُ صَالِحٍ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي فُلاَنٌ، وَحَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَمْرٍو الْمَعَافِرِيِّ، أَنَّ بُكَيْرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَهُ عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى ابْنَ عُمَرَ فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَا حَمَلَكَ عَلَى أَنْ تَحُجَّ عَامًا وَتَعْتَمِرَ عَامًا، وَتَتْرُكَ الْجِهَادَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَقَدْ عَلِمْتَ مَا رَغَّبَ اللَّهُ فِيهِ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي بُنِيَ الإِسْلاَمُ عَلَى خَمْسٍ إِيمَانٍ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَالصَّلاَةِ الْخَمْسِ، وَصِيَامِ رَمَضَانَ، وَأَدَاءِ الزَّكَاةِ، وَحَجِّ الْبَيْتِ‏.‏ قَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَلاَ تَسْمَعُ مَا ذَكَرَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ ‏[quran sura="49" aya_start="9" aya_end="9"]{‏وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا‏}‏ ‏[quran sura="49" aya_start="9" aya_end="9"]{‏إِلَى أَمْرِ اللَّهِ‏}‏ ‏[quran sura="2" aya_start="193" aya_end="193"]{‏قَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ‏}‏ قَالَ فَعَلْنَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ الإِسْلاَمُ قَلِيلاً، فَكَانَ الرَّجُلُ يُفْتَنُ فِي دِينِهِ إِمَّا قَتَلُوهُ، وَإِمَّا يُعَذِّبُوهُ، حَتَّى كَثُرَ الإِسْلاَمُ فَلَمْ تَكُنْ فِتْنَةٌ‏.‏ قَالَ فَمَا قَوْلُكَ فِي عَلِيٍّ وَعُثْمَانَ قَالَ أَمَّا عُثْمَانُ فَكَأَنَّ اللَّهَ عَفَا عَنْهُ، وَأَمَّا أَنْتُمْ فَكَرِهْتُمْ أَنْ تَعْفُوا عَنْهُ، وَأَمَّا عَلِيٌّ فَابْنُ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَخَتَنُهُ‏.‏ وَأَشَارَ بِيَدِهِ فَقَالَ هَذَا بَيْتُهُ حَيْثُ تَرَوْنَ‏.‏

(Nofiʼ rivoyat qildi)ki, Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning oldiga — Ibn Zubayr fitnasi (davrida) — ikki kishi kelib: «Albatta odamlar zoe boʻ lmoqda (boshsiz qoldi); sen esa — Ibn Umar va Paygʻambar ﷺning sahobiysan; (jangga) chiqishingni nima toʻsmoqda?» dedi. U: «Meni — Alloh (din) qardoshim qonini harom qilgani — toʻsmoqda», dedi. Ular: «Alloh: ‹Va ular bilan — fitna qolmaguncha — jang qilinglar› (Baqara surasi, 193) demaganmi?» dedi. U: «Biz — fitna qolmay, din Allohga (xolis) boʻ lgunga qadar — jang qildik; sizlar esa — fitna boʻ lib, din Allohdan oʻzga uchun boʻ lishi uchun — jang qilmoqchisiz», dedi. (Boshqa rivoyatda, bir kishi Ibn Umarga: «Ey Abu Abdurrahmon, seni — bir yil haj, bir yil umra qilib, Alloh azza va jalla yoʻ lidagi jihodni tark etishingga — nima undadi? Allohning unga (jihodga) qanchalik ragʻbat berganini bilasan-ku», dedi. U: «Ey jiyanim, islom besh (asos) ustiga qurilgan: Allohga va Rasuliga iymon, besh vaqt namoz, Ramazon roʻzasi, zakot berish va Baytni haj qilish», dedi. U: «Ey Abu Abdurrahmon, Alloh oʻz Kitobida zikr qilgan ‹Agar moʻminlardan ikki toifa janglashsa, ularning orasini isloh qilinglar... Allohning amriga (qaytguncha)› (Hujurot surasi, 9) (va) ‹Ular bilan fitna qolmaguncha jang qilinglar› (Baqara surasi, 193) (oyatlarini) eshitmaysanmi?» dedi. U: «Biz buni Rasululloh ﷺ davrida qildik — islom (ahli) oz edi; kishi dini sababli fitnaga (azobga) solinar — uni yo oʻldirar, yo azoblar edilar — to islom koʻpayib, fitna qolmaguncha. (Endi esa fitna yoʻq)», dedi. U: «Ali va Usmon haqida soʻzing nima?» dedi. U: «Usmonga kelsak, goʻyo Alloh uni avf etgan; sizlar esa uni avf etishni yoqtirmadingiz. Aliga kelsak, u — Rasululloh ﷺning amakivachchasi va kuyovi (qizining eri)dir», dedi va qoʻ li bilan ishora qilib: «Bu — uning uyi, koʻ rib turganingizdek», dedi.)(Нофиъ ривоят қилди)ки, Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига — Ибн Зубайр фитнаси (даврида) — икки киши келиб: «Албатта одамлар зоэ бў лмоқда (бошсиз қолди); сен эса — Ибн Умар ва Пайғамбар ﷺнинг саҳобийсан; (жангга) чиқишингни нима тўсмоқда?» деди. У: «Мени — Аллоҳ (дин) қардошим қонини ҳаром қилгани — тўсмоқда», деди. Улар: «Аллоҳ: ‹Ва улар билан — фитна қолмагунча — жанг қилинглар› (Бақара сураси, 193) демаганми?» деди. У: «Биз — фитна қолмай, дин Аллоҳга (холис) бў лгунга қадар — жанг қилдик; сизлар эса — фитна бў либ, дин Аллоҳдан ўзга учун бў лиши учун — жанг қилмоқчисиз», деди. (Бошқа ривоятда, бир киши Ибн Умарга: «Эй Абу Абдурраҳмон, сени — бир йил ҳаж, бир йил умра қилиб, Аллоҳ азза ва жалла йў лидаги жиҳодни тарк этишингга — нима ундади? Аллоҳнинг унга (жиҳодга) қанчалик рағбат берганини биласан-ку», деди. У: «Эй жияним, ислом беш (асос) устига қурилган: Аллоҳга ва Расулига иймон, беш вақт намоз, Рамазон рўзаси, закот бериш ва Байтни ҳаж қилиш», деди. У: «Эй Абу Абдурраҳмон, Аллоҳ ўз Китобида зикр қилган ‹Агар мўминлардан икки тоифа жанглашса, уларнинг орасини ислоҳ қилинглар... Аллоҳнинг амрига (қайтгунча)› (Ҳужурот сураси, 9) (ва) ‹Улар билан фитна қолмагунча жанг қилинглар› (Бақара сураси, 193) (оятларини) эшитмайсанми?» деди. У: «Биз буни Расулуллоҳ ﷺ даврида қилдик — ислом (аҳли) оз эди; киши дини сабабли фитнага (азобга) солинар — уни ё ўлдирар, ё азоблар эдилар — то ислом кўпайиб, фитна қолмагунча. (Энди эса фитна йўқ)», деди. У: «Али ва Усмон ҳақида сўзинг нима?» деди. У: «Усмонга келсак, гўё Аллоҳ уни авф этган; сизлар эса уни авф этишни ёқтирмадингиз. Алига келсак, у — Расулуллоҳ ﷺнинг амакиваччаси ва куёви (қизининг эри)дир», деди ва қў ли билан ишора қилиб: «Бу — унинг уйи, кў риб турганингиздек», деди.)

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا حَيْوَةُ، وَغَيْرُهُ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبُو الأَسْوَدِ، قَالَ قُطِعَ عَلَى أَهْلِ الْمَدِينَةِ بَعْثٌ فَاكْتُتِبْتُ فِيهِ، فَلَقِيتُ عِكْرِمَةَ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرْتُهُ، فَنَهَانِي عَنْ ذَلِكَ أَشَدَّ النَّهْىِ، ثُمَّ قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ نَاسًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا مَعَ الْمُشْرِكِينَ يُكَثِّرُونَ سَوَادَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِي السَّهْمُ فَيُرْمَى بِهِ، فَيُصِيبُ أَحَدَهُمْ فَيَقْتُلُهُ أَوْ يُضْرَبُ فَيُقْتَلُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="4" aya_start="45" aya_end="45"]{‏إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلاَئِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ رَوَاهُ اللَّيْثُ عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ‏.‏

(Muhammad ibn Abdurrahmon Abul-Asvad aytdi:) Madina ahliga bir (harbiy) safar (uchun askar yigʻ ish) belgilandi; men (ham) unga yozildim (roʻ yxatga olindim). Soʻng Ibn Abbosning mavlosi Ikrimani uchratib, unga (buni) xabar berdim; u meni bundan qattiq qaytardi, soʻng: «Menga Ibn Abbos xabar berdi: musulmonlardan baʼzi odamlar mushriklar bilan birga (boʻ lib), Rasululloh ﷺga qarshi mushriklarning sonini (qoʻ shinini) koʻ paytirar edilar; (jangda) bir oʻq kelib otilar, ulardan biriga tegib uni oʻ ldirar, yoki (qilich bilan) urilib oʻ ldirilar edi. Shunda Alloh ‹Albatta — oʻ zlariga zulm qilgan holda — farishtalar jonini oladiganlar...› (Niso surasi, 97) (oyatini) oxiriga qadar nozil qildi», dedi.(Муҳаммад ибн Абдурраҳмон Абул-Асвад айтди:) Мадина аҳлига бир (ҳарбий) сафар (учун аскар йиғ иш) белгиланди; мен (ҳам) унга ёзилдим (рў йхатга олиндим). Сўнг Ибн Аббоснинг мавлоси Икримани учратиб, унга (буни) хабар бердим; у мени бундан қаттиқ қайтарди, сўнг: «Менга Ибн Аббос хабар берди: мусулмонлардан баъзи одамлар мушриклар билан бирга (бў либ), Расулуллоҳ ﷺга қарши мушрикларнинг сонини (қў шинини) кў пайтирар эдилар; (жангда) бир ўқ келиб отилар, улардан бирига тегиб уни ў лдирар, ёки (қилич билан) урилиб ў лдирилар эди. Шунда Аллоҳ ‹Албатта — ў зларига зулм қилган ҳолда — фаришталар жонини оладиганлар...› (Нисо сураси, 97) (оятини) охирига қадар нозил қилди», деди.

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَرَّادٍ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَأْخُذَ الْعَفْوَ مِنْ أَخْلاَقِ النَّاسِ‏.‏ أَوْ كَمَا قَالَ‏.‏

(Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo) aytdi:) Alloh oʻ z Paygʻambariga ﷺ — odamlarning axloqlaridan afvni (yengillikni) olishni — buyurdi. Yoki u (Ibn Zubayr) aytgandek (shunga oʻ xshash).(Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Аллоҳ ў з Пайғамбарига ﷺ — одамларнинг ахлоқларидан афвни (енгилликни) олишни — буюрди. Ёки у (Ибн Зубайр) айтгандек (шунга ў хшаш).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ قَالَ حِينَ وَقَعَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ ابْنِ الزُّبَيْرِ قُلْتُ أَبُوهُ الزُّبَيْرُ، وَأُمُّهُ أَسْمَاءُ، وَخَالَتُهُ عَائِشَةُ، وَجَدُّهُ أَبُو بَكْرٍ، وَجَدَّتُهُ صَفِيَّةُ‏.‏ فَقُلْتُ لِسُفْيَانَ إِسْنَادُهُ‏.‏ فَقَالَ حَدَّثَنَا، فَشَغَلَهُ إِنْسَانٌ وَلَمْ يَقُلِ ابْنُ جُرَيْجٍ‏.‏

(Ibn Abu Mulayka rivoyat qildi)ki, Ibn Abbos — oʻ ziga va Ibn Zubayrga (oʻ rtasida nizo) tushganida: «Uning otasi — Zubayr, onasi — Asmo, xolasi — Oisha, bobosi — Abu Bakr, buvisi — Safiyya (edi-yu, qanday past sanay)?» dedi. (Rovi:) Men Sufyonga: «Uning isnodi (nima)?» dedim. U: «Bizga soʻzlab berdi» dedi, soʻng uni bir kishi mashgʻ ul qildi va Ibn Jurayjni (isnodda) aytmadi.(Ибн Абу Мулайка ривоят қилди)ки, Ибн Аббос — ў зига ва Ибн Зубайрга (ў ртасида низо) тушганида: «Унинг отаси — Зубайр, онаси — Асмо, холаси — Оиша, бобоси — Абу Бакр, бувиси — Сафийя (эди-ю, қандай паст санай)?» деди. (Рови:) Мен Суфёнга: «Унинг исноди (нима)?» дедим. У: «Бизга сўзлаб берди» деди, сўнг уни бир киши машғ ул қилди ва Ибн Журайжни (иснодда) айтмади.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ وَكَانَ بَيْنَهُمَا شَىْءٌ فَغَدَوْتُ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ أَتُرِيدُ أَنْ تُقَاتِلَ ابْنَ الزُّبَيْرِ، فَتُحِلُّ حَرَمَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ مَعَاذَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ ابْنَ الزُّبَيْرِ وَبَنِي أُمَيَّةَ مُحِلِّينَ، وَإِنِّي وَاللَّهِ لاَ أُحِلُّهُ أَبَدًا‏.‏ قَالَ قَالَ النَّاسُ بَايِعْ لاِبْنِ الزُّبَيْرِ‏.‏ فَقُلْتُ وَأَيْنَ بِهَذَا الأَمْرِ عَنْهُ أَمَّا أَبُوهُ فَحَوَارِيُّ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، يُرِيدُ الزُّبَيْرَ، وَأَمَّا جَدُّهُ فَصَاحِبُ الْغَارِ، يُرِيدُ أَبَا بَكْرٍ، وَأُمُّهُ فَذَاتُ النِّطَاقِ، يُرِيدُ أَسْمَاءَ، وَأَمَّا خَالَتُهُ فَأُمُّ الْمُؤْمِنِينَ، يُرِيدُ عَائِشَةَ، وَأَمَّا عَمَّتُهُ فَزَوْجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، يُرِيدُ خَدِيجَةَ، وَأَمَّا عَمَّةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَجَدَّتُهُ، يُرِيدُ صَفِيَّةَ، ثُمَّ عَفِيفٌ فِي الإِسْلاَمِ، قَارِئٌ لِلْقُرْآنِ‏.‏ وَاللَّهِ إِنْ وَصَلُونِي وَصَلُونِي مِنْ قَرِيبٍ، وَإِنْ رَبُّونِي رَبَّنِي أَكْفَاءٌ كِرَامٌ، فَآثَرَ التُّوَيْتَاتِ وَالأُسَامَاتِ وَالْحُمَيْدَاتِ، يُرِيدُ أَبْطُنًا مِنْ بَنِي أَسَدٍ بَنِي تُوَيْتٍ وَبَنِي أُسَامَةَ وَبَنِي أَسَدٍ، إِنَّ ابْنَ أَبِي الْعَاصِ بَرَزَ يَمْشِي الْقُدَمِيَّةَ، يَعْنِي عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ مَرْوَانَ، وَإِنَّهُ لَوَّى ذَنَبَهُ، يَعْنِي ابْنَ الزُّبَيْرِ‏.‏

(Ibn Abu Mulayka aytdi:) Ular (Ibn Abbos bilan Ibn Zubayr) orasida (bir nizo) bor edi. Men Ibn Abbosning oldiga ertalab bordim va: «Ibn Zubayr bilan jang qilmoqchimisan, (shu bilan) Allohning Haramini halol qilasanmi?» dedim. U: «Allohga panoh; albatta Alloh Ibn Zubayr va Banu Umayyani (Haramni) halol qiluvchilar (deb) yozdi; men esa, Allohga qasamki, uni aslo halol qilmayman», dedi. (Ibn Abbos) aytdi: Odamlar: «Ibn Zubayrga bayʼat qil» dedi. Men: «Bu ish (xilofat) undan qaerga (uzoq)? Otasi — Paygʻambar ﷺning havoriysi (Zubayr); bobosi — gʻor sohibi (Abu Bakr); onasi — ‹Zotun-nitoqayn› (Asmo); xolasi — moʻminlar onasi (Oisha); ammasi — Paygʻambar ﷺning zavjasi (Xadija — yaʼni xola tomondan); Paygʻambar ﷺning ammasi (Safiyya) esa uning buvisidir; soʻng (oʻ zi) islomda iffatli, Qurʼon qorisi. Allohga qasamki, agar ular meni (oʻ zlariga) ulasa, yaqindan ulagan boʻ ladi; agar meni (boshqarib) tarbiyalasa, meni karim (sharafli) tengkurlar tarbiyalagan boʻ ladi», dedim. (Lekin) u — Tuvaytlar, Usomalar va Humaydlarni — yaʼni Banu Asaddan baʼzi xonadonlarni — afzal koʻ rdi. Ibn Abul-Os esa — yaʼni Abdulmalik ibn Marvon — oldinga chiqib, toʻ gʻ ri (dadil) yurdi; u (esa) — yaʼni Ibn Zubayr — dumini bukdi (chekindi).(Ибн Абу Мулайка айтди:) Улар (Ибн Аббос билан Ибн Зубайр) орасида (бир низо) бор эди. Мен Ибн Аббоснинг олдига эрталаб бордим ва: «Ибн Зубайр билан жанг қилмоқчимисан, (шу билан) Аллоҳнинг Ҳарамини ҳалол қиласанми?» дедим. У: «Аллоҳга паноҳ; албатта Аллоҳ Ибн Зубайр ва Бану Умайяни (Ҳарамни) ҳалол қилувчилар (деб) ёзди; мен эса, Аллоҳга қасамки, уни асло ҳалол қилмайман», деди. (Ибн Аббос) айтди: Одамлар: «Ибн Зубайрга байъат қил» деди. Мен: «Бу иш (хилофат) ундан қаэрга (узоқ)? Отаси — Пайғамбар ﷺнинг ҳаворийси (Зубайр); бобоси — ғор соҳиби (Абу Бакр); онаси — ‹Зотун-нитоқайн› (Асмо); холаси — мўминлар онаси (Оиша); аммаси — Пайғамбар ﷺнинг завжаси (Хадижа — яъни хола томондан); Пайғамбар ﷺнинг аммаси (Сафийя) эса унинг бувисидир; сўнг (ў зи) исломда иффатли, Қуръон қориси. Аллоҳга қасамки, агар улар мени (ў зларига) уласа, яқиндан улаган бў лади; агар мени (бошқариб) тарбияласа, мени карим (шарафли) тенгкурлар тарбиялаган бў лади», дедим. (Лекин) у — Тувайтлар, Усомалар ва Ҳумайдларни — яъни Бану Асаддан баъзи хонадонларни — афзал кў рди. Ибн Абул-Ос эса — яъни Абдулмалик ибн Марвон — олдинга чиқиб, тў ғ ри (дадил) юрди; у (эса) — яъни Ибн Зубайр — думини букди (чекинди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، دَخَلْنَا عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ أَلاَ تَعْجَبُونَ لاِبْنِ الزُّبَيْرِ قَامَ فِي أَمْرِهِ هَذَا فَقُلْتُ لأُحَاسِبَنَّ نَفْسِي لَهُ مَا حَاسَبْتُهَا لأَبِي بَكْرٍ وَلاَ لِعُمَرَ، وَلَهُمَا كَانَا أَوْلَى بِكُلِّ خَيْرٍ مِنْهُ، وَقُلْتُ ابْنُ عَمَّةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، وَابْنُ الزُّبَيْرِ، وَابْنُ أَبِي بَكْرٍ، وَابْنُ أَخِي خَدِيجَةَ، وَابْنُ أُخْتِ عَائِشَةَ فَإِذَا هُوَ يَتَعَلَّى عَنِّي وَلاَ يُرِيدُ ذَلِكَ فَقُلْتُ مَا كُنْتُ أَظُنُّ أَنِّي أَعْرِضُ هَذَا مِنْ نَفْسِي، فَيَدَعُهُ، وَمَا أُرَاهُ يُرِيدُ خَيْرًا، وَإِنْ كَانَ لاَ بُدَّ لأَنْ يَرُبَّنِي بَنُو عَمِّي أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ يَرُبَّنِي غَيْرُهُمْ‏.‏

(Ibn Abu Mulayka aytdi:) Biz Ibn Abbosning oldiga kirdik; u: «Ibn Zubayrdan ajablanmaysizmi — u oʻ zining bu ishida (xilofatda) qoim boʻ ldi (daʼvo qildi)?! Men: ‹Men oʻ zimni — uni Abu Bakr va Umar uchun hisoblamaganimdek — u (Ibn Zubayr) uchun hisoblab (qadrlab) koʻ raman; holbuki ular ikkovi har bir yaxshilikda undan haqliroq edilar›, dedim va: ‹U — Paygʻambar ﷺ ammasining oʻgʻ li, Zubayrning oʻgʻ li, Abu Bakrning (nabirasi-)oʻgʻ li, Xadijaning ukasining oʻgʻ li, Oishaning singlisining oʻgʻ li (edi-yu...)›, dedim. (Lekin) u mendan yuqori (kibrli) tutdi va buni (mening yaqinligimni) istamadi. Men: ‹Men oʻ zimning bu (yaqinligimni) unga taqdim qilaman, u esa uni tark etadi (qabul qilmaydi) deb oʻ ylamas edim; men uni yaxshilik istaydi deb ham koʻ rmayman; agar (kimnidir) menga boshliq (tarbiyachi) boʻ lishi muqarrar boʻ lsa, amakimning oʻgʻ illari menga boshliq boʻ lishi — boshqalar menga boshliq boʻ lishidan suyukliroqdir›, dedim», dedi.(Ибн Абу Мулайка айтди:) Биз Ибн Аббоснинг олдига кирдик; у: «Ибн Зубайрдан ажабланмайсизми — у ў зининг бу ишида (хилофатда) қоим бў лди (даъво қилди)?! Мен: ‹Мен ў зимни — уни Абу Бакр ва Умар учун ҳисобламаганимдек — у (Ибн Зубайр) учун ҳисоблаб (қадрлаб) кў раман; ҳолбуки улар иккови ҳар бир яхшиликда ундан ҳақлироқ эдилар›, дедим ва: ‹У — Пайғамбар ﷺ аммасининг ўғ ли, Зубайрнинг ўғ ли, Абу Бакрнинг (набираси-)ўғ ли, Хадижанинг укасининг ўғ ли, Оишанинг синглисининг ўғ ли (эди-ю...)›, дедим. (Лекин) у мендан юқори (кибрли) тутди ва буни (менинг яқинлигимни) истамади. Мен: ‹Мен ў зимнинг бу (яқинлигимни) унга тақдим қиламан, у эса уни тарк этади (қабул қилмайди) деб ў йламас эдим; мен уни яхшилик истайди деб ҳам кў рмайман; агар (кимнидир) менга бошлиқ (тарбиячи) бў лиши муқаррар бў лса, амакимнинг ўғ иллари менга бошлиқ бў лиши — бошқалар менга бошлиқ бў лишидан суюклироқдир›, дедим», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي حُسَيْنٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ اسْتَأْذَنَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَبْلَ مَوْتِهَا عَلَى عَائِشَةَ، وَهْىَ مَغْلُوبَةٌ قَالَتْ أَخْشَى أَنْ يُثْنِيَ عَلَىَّ‏.‏ فَقِيلَ ابْنُ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمِنْ وُجُوهِ الْمُسْلِمِينَ‏.‏ قَالَتِ ائْذَنُوا لَهُ‏.‏ فَقَالَ كَيْفَ تَجِدِينَكِ قَالَتْ بِخَيْرٍ إِنِ اتَّقَيْتُ‏.‏ قَالَ فَأَنْتِ بِخَيْرٍ ـ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ـ زَوْجَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَنْكِحْ بِكْرًا غَيْرَكِ، وَنَزَلَ عُذْرُكِ مِنَ السَّمَاءِ‏.‏ وَدَخَلَ ابْنُ الزُّبَيْرِ خِلاَفَهُ فَقَالَتْ دَخَلَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَثْنَى عَلَىَّ وَوَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ نِسْيًا مَنْسِيًّا‏.‏

(Ibn Abu Mulayka aytdi:) Ibn Abbos — Oishaning vafotidan oldin, u (kasallikdan) majolsiz (holda) — uning oldiga (kirishga) ruxsat soʻradi. U (Oisha): «Men u meni (haddan) madh (maqtov) qilishidan qoʻ rqaman», dedi. Unga: «(U) — Rasululloh ﷺning amakivachchasi va musulmonlarning koʻ zga koʻ ringan (zotlari)dan», deyildi. U: «Unga ruxsat beringlar», dedi. U (Ibn Abbos): «Oʻ zingni qanday (his) topyapsan?» dedi. U: «Agar (Allohdan) qoʻ rqsam (taqvoli boʻ lsam), yaxshi(man)», dedi. U: «Unda sen yaxshisan — Alloh xohlasa: Rasululloh ﷺning zavjasi; u zot sendan boshqa hech bir bokiraga uylanmaganlar va sening uzring (pokliging) osmondan nozil boʻ ldi», dedi. Soʻng undan keyin Ibn Zubayr kirdi. U (Oisha): «Ibn Abbos kirib, meni madh qildi; men (oʻ shanda) unutilgan, esdan chiqarilgan bir narsa (yoʻq) boʻ lishni istar edim», dedi.(Ибн Абу Мулайка айтди:) Ибн Аббос — Оишанинг вафотидан олдин, у (касалликдан) мажолсиз (ҳолда) — унинг олдига (киришга) рухсат сўради. У (Оиша): «Мен у мени (ҳаддан) мадҳ (мақтов) қилишидан қў рқаман», деди. Унга: «(У) — Расулуллоҳ ﷺнинг амакиваччаси ва мусулмонларнинг кў зга кў ринган (зотлари)дан», дейилди. У: «Унга рухсат беринглар», деди. У (Ибн Аббос): «Ў зингни қандай (ҳис) топяпсан?» деди. У: «Агар (Аллоҳдан) қў рқсам (тақволи бў лсам), яхши(ман)», деди. У: «Унда сен яхшисан — Аллоҳ хоҳласа: Расулуллоҳ ﷺнинг завжаси; у зот сендан бошқа ҳеч бир бокирага уйланмаганлар ва сенинг узринг (поклигинг) осмондан нозил бў лди», деди. Сўнг ундан кейин Ибн Зубайр кирди. У (Оиша): «Ибн Аббос кириб, мени мадҳ қилди; мен (ў шанда) унутилган, эсдан чиқарилган бир нарса (йўқ) бў лишни истар эдим», деди.

حَدَّثَنَا يَسَرَةُ بْنُ صَفْوَانَ بْنِ جَمِيلٍ اللَّخْمِيُّ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ كَادَ الْخَيِّرَانِ أَنْ يَهْلِكَا ـ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ رَفَعَا أَصْوَاتَهُمَا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَدِمَ عَلَيْهِ رَكْبُ بَنِي تَمِيمٍ، فَأَشَارَ أَحَدُهُمَا بِالأَقْرَعِ بْنِ حَابِسٍ أَخِي بَنِي مُجَاشِعٍ، وَأَشَارَ الآخَرُ بِرَجُلٍ آخَرَ ـ قَالَ نَافِعٌ لاَ أَحْفَظُ اسْمَهُ ـ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعُمَرَ مَا أَرَدْتَ إِلاَّ خِلاَفِي‏.‏ قَالَ مَا أَرَدْتُ خِلاَفَكَ‏.‏ فَارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا فِي ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="49" aya_start="2" aya_end="2"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ فَمَا كَانَ عُمَرُ يُسْمِعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ هَذِهِ الآيَةِ حَتَّى يَسْتَفْهِمَهُ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ ذَلِكَ عَنْ أَبِيهِ، يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ‏.‏

(Ibn Abu Mulayka aytdi:) Ikki yaxshi (kishi) — Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo) — halok boʻ lishga oz qoldi: ular Banu Tamim suvoriysi (vakillari) u zotning oldigʻa kelgan paytda, Paygʻambar ﷺ huzurida ovozlarini koʻ tardi; ularning biri Aqraʼ ibn Hobis — Banu Mujoshiʼ birodari — bilan (uni amir qilishni), boshqasi (esa) boshqa bir kishi bilan ishora qildi (Nofeʼ: ‹Uning ismini eslamayman› dedi). Abu Bakr Umarga: ‹Sen faqat menga xilof qilishni istading› dedi. (Umar): ‹Senga xilof qilishni istamadim› dedi. Shu (haqda) ularning ovozlari koʻ tarildi. Shunda Alloh ‹Ey iymon keltirganlar! Ovozlaringizni Paygʻambar ﷺ ovozidan baland qilmanglar...› (Hujurot surasi, 2) (oyatini) nozil qildi. Ibn Zubayr aytdi: Shu oyatdan keyin Umar — Rasululloh ﷺga (gapni) eshittirgan paytda — u zotga (yana) qaytarib soʻrashga (majbur boʻ ladigan darajada past ovoz bilan gapirar) edi. (Ibn Abu Mulayka) buni otasi — yaʼni Abu Bakr — haqida zikr qilmadi.(Ибн Абу Мулайка айтди:) Икки яхши (киши) — Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо) — ҳалок бў лишга оз қолди: улар Бану Тамим суворийси (вакиллари) у зотнинг олдиға келган пайтда, Пайғамбар ﷺ ҳузурида овозларини кў тарди; уларнинг бири Ақраъ ибн Ҳобис — Бану Мужошиъ биродари — билан (уни амир қилишни), бошқаси (эса) бошқа бир киши билан ишора қилди (Нофеъ: ‹Унинг исмини эсламайман› деди). Абу Бакр Умарга: ‹Сен фақат менга хилоф қилишни истадинг› деди. (Умар): ‹Сенга хилоф қилишни истамадим› деди. Шу (ҳақда) уларнинг овозлари кў тарилди. Шунда Аллоҳ ‹Эй иймон келтирганлар! Овозларингизни Пайғамбар ﷺ овозидан баланд қилманглар...› (Ҳужурот сураси, 2) (оятини) нозил қилди. Ибн Зубайр айтди: Шу оятдан кейин Умар — Расулуллоҳ ﷺга (гапни) эшиттирган пайтда — у зотга (яна) қайтариб сўрашга (мажбур бў ладиган даражада паст овоз билан гапирар) эди. (Ибн Абу Мулайка) буни отаси — яъни Абу Бакр — ҳақида зикр қилмади.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَأَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ فَأَمَرَ عُثْمَانُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَسَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ أَنْ يَنْسَخُوهَا، فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لَهُمْ إِذَا اخْتَلَفْتُمْ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي عَرَبِيَّةٍ مِنْ عَرَبِيَّةِ الْقُرْآنِ فَاكْتُبُوهَا بِلِسَانِ قُرَيْشٍ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ بِلِسَانِهِمْ فَفَعَلُوا‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Usmon Zayd ibn Sobit, Saʼid ibnul-Os, Abdulloh ibn Zubayr va Abdurrahmon ibnul-Horis ibn Hishomga — ularni (mushaflarga) koʻ chirishni — buyurdi va ularga: «Agar sizlar va Zayd ibn Sobit Qurʼonning arabiyatidan (til-talaffuzidan) biror (narsada) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar — chunki Qurʼon ularning tilida nozil boʻ lgan», dedi; ular shunday qildi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Усмон Зайд ибн Собит, Саъид ибнул-Ос, Абдуллоҳ ибн Зубайр ва Абдурраҳмон ибнул-Ҳорис ибн Ҳишомга — уларни (мушафларга) кў чиришни — буюрди ва уларга: «Агар сизлар ва Зайд ибн Собит Қуръоннинг арабиятидан (тил-талаффузидан) бирор (нарсада) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар — чунки Қуръон уларнинг тилида нозил бў лган», деди; улар шундай қилди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ امْرَأَةَ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ جَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ رِفَاعَةَ طَلَّقَنِي فَبَتَّ طَلاَقِي، وَإِنِّي نَكَحْتُ بَعْدَهُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزَّبِيرِ الْقُرَظِيَّ، وَإِنَّمَا مَعَهُ مِثْلُ الْهُدْبَةِ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَعَلَّكِ تُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ، لاَ، حَتَّى يَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ وَتَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) xabar berdi)ki, Rifoa al-Quraziyning xotini Rasululloh ﷺning oldiga kelib: «Ey Allohning Rasuli, albatta Rifoa meni taloq qildi — taloqimni batt (qatʼiy, uch taloq) qildi; men undan keyin Abdurrahmon ibnuz-Zabir al-Quraziyga nikohlandim; (lekin) uning (erlik quvvati) — faqat libos popugidek (boʻ shashgan) xolos», dedi. Rasululloh ﷺ: «Sen Rifoaga qaytishni istayapsanmi? Yoʻq — to u (yangi ering) sening shirinligingni (asalingni), sen (ham) uning shirinligini totmaguncha (u senga halol boʻ lmaydi)», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) хабар берди)ки, Рифоа ал-Қуразийнинг хотини Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, албатта Рифоа мени талоқ қилди — талоқимни батт (қатъий, уч талоқ) қилди; мен ундан кейин Абдурраҳмон ибнуз-Забир ал-Қуразийга никоҳландим; (лекин) унинг (эрлик қуввати) — фақат либос попугидек (бў шашган) холос», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Сен Рифоага қайтишни истаяпсанми? Йўқ — то у (янги эринг) сенинг ширинлигингни (асалингни), сен (ҳам) унинг ширинлигини тотмагунча (у сенга ҳалол бў лмайди)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، وَعَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، قَالَ كَانَ أَهْلُ الشَّأْمِ يُعَيِّرُونَ ابْنَ الزُّبَيْرِ يَقُولُونَ يَا ابْنَ ذَاتِ النِّطَاقَيْنِ‏.‏ فَقَالَتْ لَهُ أَسْمَاءُ يَا بُنَىَّ إِنَّهُمْ يُعَيِّرُونَكَ بِالنِّطَاقَيْنِ، هَلْ تَدْرِي مَا كَانَ النِّطَاقَانِ إِنَّمَا كَانَ نِطَاقِي شَقَقْتُهُ نِصْفَيْنِ، فَأَوْكَيْتُ قِرْبَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِأَحَدِهِمَا، وَجَعَلْتُ فِي سُفْرَتِهِ آخَرَ، قَالَ فَكَانَ أَهْلُ الشَّأْمِ إِذَا عَيَّرُوهُ بِالنِّطَاقَيْنِ يَقُولُ إِيهًا وَالإِلَهْ‏.‏ تِلْكَ شَكَاةٌ ظَاهِرٌ عَنْكَ عَارُهَا‏.‏

(Wahb ibn Kaysan aytdi:) Shom ahli Ibn Zubayrni — «Ey ikki belbogʻ li (zotun-nitoqayn)ning oʻgʻ li!» deb — ayblar (mazax qilar) edi. Shunda Asmoʼ (roziyallohu anho) unga: «Ey oʻgʻ ilcham, ular seni ikki belbogʻ (sababli) ayblayapti; ikki belbogʻ nima boʻ lganini bilasanmi? Mening belbogʻ im edi — men uni ikki boʻ lak qilib yirtdim: biri bilan Rasululloh ﷺning meshini (suvdonini) bogʻ ladim, ikkinchisini esa u zotning sufrasiga (taom xaltasi) qildim» dedi. (Roviy:) Shom ahli uni ikki belbogʻ bilan ayblaganlarida, u: «Ha (rost), Iloh haqqi! U (ayb) — ori (uyati) sendan yiroq (boʻ lgan) bir taʼna(dir)» (deb (sheʼr) aytar edi).(Ваҳб ибн Кайсан айтди:) Шом аҳли Ибн Зубайрни — «Эй икки белбоғ ли (зотун-нитоқайн)нинг ўғ ли!» деб — айблар (мазах қилар) эди. Шунда Асмў (розияллоҳу анҳо) унга: «Эй ўғ илчам, улар сени икки белбоғ (сабабли) айблаяпти; икки белбоғ нима бў лганини биласанми? Менинг белбоғ им эди — мен уни икки бў лак қилиб йиртдим: бири билан Расулуллоҳ ﷺнинг мешини (сувдонини) боғ ладим, иккинчисини эса у зотнинг суфрасига (таом халтаси) қилдим» деди. (Ровий:) Шом аҳли уни икки белбоғ билан айблаганларида, у: «Ҳа (рост), Илоҳ ҳаққи! У (айб) — ори (уяти) сендан йироқ (бў лган) бир таъна(дир)» (деб (шеър) айтар эди).

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا جَبَلَةُ بْنُ سُحَيْمٍ، قَالَ أَصَابَنَا عَامُ سَنَةٍ مَعَ ابْنِ الزُّبَيْرِ فَرَزَقَنَا تَمْرًا، فَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ يَمُرُّ بِنَا وَنَحْنُ نَأْكُلُ وَيَقُولُ لاَ تُقَارِنُوا فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْقِرَانِ‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ إِلاَّ أَنْ يَسْتَأْذِنَ الرَّجُلُ أَخَاهُ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ الإِذْنُ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عُمَرَ‏.‏

(Jabala ibn Suhaym aytdi:) Bizga Ibn Zubayr (zamonida) bir qahatchilik yili yetdi; u bizni xurmo bilan rizqlantirdi (taʼminladi). Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) biz — yeyayotgan paytimizda — yonimizdan oʻ tar va: «(Xurmoni) qiron (juftlab) yemanglar; chunki Paygʻambar ﷺ qirondan (juftlashdan) qaytargan edilar» der edi. Soʻng: «Magar kishi oʻ z birodaridan izn soʻrasa (boʻ ladi)» der edi. (Shuʼba: «Izn (haqidagi gap) — Ibn Umarning soʻzidan(dir)» dedi.)(Жабала ибн Суҳайм айтди:) Бизга Ибн Зубайр (замонида) бир қаҳатчилик йили етди; у бизни хурмо билан ризқлантирди (таъминлади). Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) биз — еяётган пайтимизда — ёнимиздан ў тар ва: «(Хурмони) қирон (жуфтлаб) еманглар; чунки Пайғамбар ﷺ қирондан (жуфтлашдан) қайтарган эдилар» дер эди. Сўнг: «Магар киши ў з биродаридан изн сўраса (бў лади)» дер эди. (Шуъба: «Изн (ҳақидаги гап) — Ибн Умарнинг сўзидан(дир)» деди.)