Hasan al-Basriy

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَطُوفُ عَلَى نِسَائِهِ فِي غُسْلٍ وَاحِدٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَطُوفُ عَلَى نِسَائِهِ بِغُسْلٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ أَنْ لاَ بَأْسَ أَنْ يَعُودَ قَبْلَ أَنْ يَتَوَضَّأَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ هَذَا عَنْ سُفْيَانَ فَقَالَ عَنْ أَبِي عُرْوَةَ عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَأَبُو عُرْوَةَ هُوَ مَعْمَرُ بْنُ رَاشِدٍ ‏.‏ وَأَبُو الْخَطَّابِ قَتَادَةُ بْنُ دِعَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُرْوَةَ عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ ‏.‏ وَهُوَ خَطَأٌ وَالصَّحِيحُ عَنْ أَبِي عُرْوَةَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bir gʻusl bilan (barcha) ayollari oldiga aylanib oʻtar edilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abu Rofeʼdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Anasning Nabiy ﷺ bir gʻusl bilan ayollari oldiga aylanib oʻtganlari haqidagi hadisi hasan sahihdir. Bu — bir necha ilm ahlining soʻzi boʻlib, jumladan Hasan al-Basriy: «Tahorat qilishdan oldin qaytishida zarar yoʻq», degan. Muhammad ibn Yusuf buni Sufyondan rivoyat qilib: «Abu Urvadan, u Abul-Xattobdan, u Anasdan», degan. Abu Urva — bu Maʼmar ibn Roshid; Abul-Xattob esa — Qatoda ibn Diomadir. Abu Iso aytdi: Baʼzilar buni Muhammad ibn Yusufdan, u Sufyondan, u ibn Abu Urvadan, u Abul-Xattobdan (deb) rivoyat qilgan. Bu — xato; sahihi — Abu Urvadan (boʻlganidir).Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бир ғусл билан (барча) аёллари олдига айланиб ўтар эдилар. (Рови) айтди: Бу бобда Абу Рофеъдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг Набий ﷺ бир ғусл билан аёллари олдига айланиб ўтганлари ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу — бир неча илм аҳлининг сўзи бўлиб, жумладан Ҳасан ал-Басрий: «Таҳорат қилишдан олдин қайтишида зарар йўқ», деган. Муҳаммад ибн Юсуф буни Суфёндан ривоят қилиб: «Абу Урвадан, у Абул-Хаттобдан, у Анасдан», деган. Абу Урва — бу Маъмар ибн Рошид; Абул-Хаттоб эса — Қатода ибн Диомадир. Абу Исо айтди: Баъзилар буни Муҳаммад ибн Юсуфдан, у Суфёндан, у ибн Абу Урвадан, у Абул-Хаттобдан (деб) ривоят қилган. Бу — хато; саҳиҳи — Абу Урвадан (бўлганидир).

قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي عُمَرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، وَمَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ، وَأَنَسٍ، وَأَبِي، هُرَيْرَةَ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَأَبِي أُسَيْدٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ وَأَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ وَجَابِرٍ وَعُمَيْرٍ اللَّيْثِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهَذَا يَقُولُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَأَنَسٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ وَغَيْرُهُمْ وَمِنَ التَّابِعِينَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءٌ وَطَاوُسٌ وَمُجَاهِدٌ وَنَافِعٌ وَسَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُهُمْ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَمَعْمَرٌ وَالأَوْزَاعِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ قَدْ ثَبَتَ حَدِيثُ مَنْ يَرْفَعُ يَدَيْهِ وَذَكَرَ حَدِيثَ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ وَلَمْ يَثْبُتْ حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَرْفَعْ يَدَيْهِ إِلاَّ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الآمُلِيُّ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ زَمْعَةَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ قَالَ كَانَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ يَرَى رَفْعَ الْيَدَيْنِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَقَالَ يَحْيَى وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ كَانَ مَعْمَرٌ يَرَى رَفْعَ الْيَدَيْنِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ بْنَ مُعَاذٍ يَقُولُ كَانَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَعُمَرُ بْنُ هَارُونَ وَالنَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ يَرْفَعُونَ أَيْدِيَهُمْ إِذَا افْتَتَحُوا الصَّلاَةَ وَإِذَا رَكَعُوا وَإِذَا رَفَعُوا رُءُوسَهُمْ ‏.‏

Abu Iso aytdi: Bizga Fazl ibn Sabboh al-Bagʻdodiy hadis aytdi, (u dedi:) bizga Sufyon ibn Uyayna hadis aytdi, (u dedi:) bizga Zuhriy shu isnod bilan Ibn Abu Umarning hadisiga oʻxshash (qilib) hadis aytdi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Voil ibn Hujr, Molik ibn Huvayris, Anas, Abu Hurayra, Abu Humayd, Abu Usayd, Sahl ibn Saʼd, Muhammad ibn Maslama, Abu Qatoda, Abu Muso al-Ashʼariy, Jobir va Umayr al-Laysiydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan boʻlgan baʼzi ilm ahli shuni aytadi — jumladan Ibn Umar, Jobir ibn Abdulloh, Abu Hurayra, Anas, Ibn Abbos, Abdulloh ibn Zubayr va boshqalar; tobeinlardan esa Hasan al-Basriy, Ato, Tovus, Mujohid, Nofeʼ, Solim ibn Abdulloh, Said ibn Jubayr va boshqalar. Molik, Maʼmar, Avzoiy, Ibn Uyayna, Abdulloh ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Abdulloh ibn Muborak: «(Namozda) qoʻllarini koʻtaradigan kishi (haqidagi) hadis sobit boʻlgan», deb Zuhriyning Solimdan, u otasidan (qilgan) hadisini zikr qildi va: «Nabiy ﷺ faqat birinchi marta (takbirdagina) qoʻllarini koʻtarganlari haqidagi Ibn Masʼud hadisi sobit boʻlmagan», dedi. Buni bizga Ahmad ibn Abda al-Omuliy hadis qilib aytdi, (u dedi:) bizga Vahb ibn Zamʼa Sufyon ibn Abdulmalikdan, u Abdulloh ibn Muborakdan hadis aytdi. (Abu Iso) aytdi: Bizga Yahyo ibn Muso hadis aytdi, (u dedi:) bizga Ismoil ibn Abu Uvays hadis aytdi, (u dedi:) Molik ibn Anas namozda qoʻllarni koʻtarishni (joiz deb) koʻrar edi. Yahyo aytdi: Bizga Abdurrazzoq hadis aytdi, (u dedi:) Maʼmar namozda qoʻllarni koʻtarishni (joiz deb) koʻrar edi. Men Jorud ibn Muozning shunday deyayotganini eshitdim: «Sufyon ibn Uyayna, Umar ibn Horun va Nazr ibn Shumayl namozni boshlaganlarida, rukuʼ qilganlarida va boshlarini (rukuʼdan) koʻtarganlarida qoʻllarini koʻtarar edilar».Абу Исо айтди: Бизга Фазл ибн Саббоҳ ал-Бағдодий ҳадис айтди, (у деди:) бизга Суфён ибн Уяйна ҳадис айтди, (у деди:) бизга Зуҳрий шу иснод билан Ибн Абу Умарнинг ҳадисига ўхшаш (қилиб) ҳадис айтди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умар, Али, Воил ибн Ҳужр, Молик ибн Ҳувайрис, Анас, Абу Ҳурайра, Абу Ҳумайд, Абу Усайд, Саҳл ибн Саъд, Муҳаммад ибн Маслама, Абу Қатода, Абу Мусо ал-Ашъарий, Жобир ва Умайр ал-Лайсийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг ашобларидан бўлган баъзи илм аҳли шуни айтади — жумладан Ибн Умар, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абу Ҳурайра, Анас, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Зубайр ва бошқалар; тобеинлардан эса Ҳасан ал-Басрий, Ато, Товус, Мужоҳид, Нофеъ, Солим ибн Абдуллоҳ, Саид ибн Жубайр ва бошқалар. Молик, Маъмар, Авзоий, Ибн Уяйна, Абдуллоҳ ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Абдуллоҳ ибн Муборак: «(Намозда) қўлларини кўтарадиган киши (ҳақидаги) ҳадис собит бўлган», деб Зуҳрийнинг Солимдан, у отасидан (қилган) ҳадисини зикр қилди ва: «Набий ﷺ фақат биринчи марта (такбирдагина) қўлларини кўтарганлари ҳақидаги Ибн Масъуд ҳадиси собит бўлмаган», деди. Буни бизга Аҳмад ибн Абда ал-Омулий ҳадис қилиб айтди, (у деди:) бизга Ваҳб ибн Замъа Суфён ибн Абдулмаликдан, у Абдуллоҳ ибн Муборакдан ҳадис айтди. (Абу Исо) айтди: Бизга Яҳё ибн Мусо ҳадис айтди, (у деди:) бизга Исмоил ибн Абу Увайс ҳадис айтди, (у деди:) Молик ибн Анас намозда қўлларни кўтаришни (жоиз деб) кўрар эди. Яҳё айтди: Бизга Абдурраззоқ ҳадис айтди, (у деди:) Маъмар намозда қўлларни кўтаришни (жоиз деб) кўрар эди. Мен Жоруд ибн Муознинг шундай деяётганини эшитдим: «Суфён ибн Уяйна, Умар ибн Ҳорун ва Назр ибн Шумайл намозни бошлаганларида, рукуъ қилганларида ва бошларини (рукуъдан) кўтарганларида қўлларини кўтарар эдилар».

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَسْوَدِ أَبُو عَمْرٍو الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُجَصَّصَ الْقُبُورُ وَأَنْ يُكْتَبَ عَلَيْهَا وَأَنْ يُبْنَى عَلَيْهَا وَأَنْ تُوطَأَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ فِي تَطْيِينِ الْقُبُورِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ بَأْسَ أَنْ يُطَيَّنَ الْقَبْرُ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ qabrlarni ohaklash (gips bilan suvash)dan, ustiga yozuv yozishdan, ustiga bino qurishdan va ularni bosib yurishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, u Jobirdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli, jumladan Hasan al-Basriy, qabrlarni loy bilan suvashga ruxsat berganlar. Shofeʼiy aytdi: Qabrni loy bilan suvashda zarar yoʻq.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ қабрларни оҳаклаш (гипс билан суваш)дан, устига ёзув ёзишдан, устига бино қуришдан ва уларни босиб юришдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, у Жобирдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли, жумладан Ҳасан ал-Басрий, қабрларни лой билан сувашга рухсат берганлар. Шофеъий айтди: Қабрни лой билан сувашда зарар йўқ.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُكِحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهَا فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَإِنْ دَخَلَ بِهَا فَلَهَا الْمَهْرُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا فَإِنِ اشْتَجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لاَ وَلِيَّ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي مُوسَى حَدِيثٌ فِيهِ اخْتِلاَفٌ رَوَاهُ إِسْرَائِيلُ وَشَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو عَوَانَةَ وَزُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ وَقَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَزَيْدُ بْنُ حُبَابٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُ أَصْحَابِ سُفْيَانَ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى ‏.‏ وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ وَرِوَايَةُ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ عِنْدِي أَصَحُّ لأَنَّ سَمَاعَهُمْ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَإِنْ كَانَ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ أَحْفَظَ وَأَثْبَتَ مِنْ جَمِيعِ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ فَإِنَّ رِوَايَةَ هَؤُلاَءِ عِنْدِي أَشْبَهُ لأَنَّ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيَّ سَمِعَا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، يَسْأَلُ أَبَا إِسْحَاقَ أَسَمِعْتَ أَبَا بُرْدَةَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ سَمَاعَ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَإِسْرَائِيلُ هُوَ ثِقَةٌ ثَبْتٌ فِي أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُثَنَّى يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ يَقُولُ مَا فَاتَنِي مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الَّذِي فَاتَنِي إِلاَّ لَمَّا اتَّكَلْتُ بِهِ عَلَى إِسْرَائِيلَ لأَنَّهُ كَانَ يَأْتِي بِهِ أَتَمَّ ‏.‏ - وَحَدِيثُ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ حَدِيثٌ عِنْدِي حَسَنٌ ‏.‏ رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلُهُ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ ثُمَّ لَقِيتُ الزُّهْرِيَّ فَسَأَلْتُهُ فَأَنْكَرَهُ ‏.‏ فَضَعَّفُوا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَجْلِ هَذَا ‏.‏ وَذُكِرَ عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ أَنَّهُ قَالَ لَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْحَرْفَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ إِلاَّ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَسَمَاعُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ لَيْسَ بِذَاكَ إِنَّمَا صَحَّحَ كُتُبَهُ عَلَى كُتُبِ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ مَا سَمِعَ مِنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَضَعَّفَ يَحْيَى رِوَايَةَ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ‏.‏ - وَالْعَمَلُ فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَغَيْرُهُمْ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ أَنَّهُمْ قَالُوا لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏.‏ مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَشُرَيْحٌ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرُهُمْ وَبِهَذَا يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir ayol oʻz valiysining iznisiz nikohlansa, uning nikohi botildir, uning nikohi botildir, uning nikohi botildir. Agar (eri) unga qoʻshilgan boʻlsa, undan (jinsiy aloqani) halol qilib olgani evaziga unga mahr (vojib) boʻladi. Agar (valiylari) ixtilof qilsalar, valiysi boʻlmagan kishining valiysi sultondir (hokimdir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Bu bobda ish Nabiy ﷺning «Valiysiz nikoh (sahih) boʻlmaydi» degan hadislari ustidadir. Bu Nabiy ﷺning sahobalaridan ilm ahllari — Umar ibn al-Xattob, Ali ibn Abu Tolib, Abdulloh ibn Abbos, Abu Hurayra va boshqalarning soʻzidir. Shuningdek, baʼzi tobeʼin fuqaholaridan ham «Valiysiz nikoh (sahih) boʻlmaydi», deganlari rivoyat qilingan. Ular orasida Said ibn al-Musayyab, Hasan al-Basriy, Shurayh, Ibrohim an-Naxaiy, Umar ibn Abdulaziz va boshqalar bor. Sufyon as-Savriy, Avzoiy, Abdulloh ibn al-Muborak, Molik, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shu (soʻz)ni aytadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир аёл ўз валийсининг изнисиз никоҳланса, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир. Агар (эри) унга қўшилган бўлса, ундан (жинсий алоқани) ҳалол қилиб олгани эвазига унга маҳр (вожиб) бўлади. Агар (валийлари) ихтилоф қилсалар, валийси бўлмаган кишининг валийси султондир (ҳокимдир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Бу бобда иш Набий ﷺнинг «Валийсиз никоҳ (саҳиҳ) бўлмайди» деган ҳадислари устидадир. Бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан илм аҳллари — Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абу Ҳурайра ва бошқаларнинг сўзидир. Шунингдек, баъзи тобеъин фуқаҳоларидан ҳам «Валийсиз никоҳ (саҳиҳ) бўлмайди», деганлари ривоят қилинган. Улар орасида Саид ибн ал-Мусайяб, Ҳасан ал-Басрий, Шурайҳ, Иброҳим ан-Нахаий, Умар ибн Абдулазиз ва бошқалар бор. Суфён ас-Саврий, Авзоий, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Молик, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шу (сўз)ни айтадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَطَّارُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، عَنْ إِيَاسِ بْنِ عَبْدٍ الْمُزَنِيِّ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْمَاءِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَبُهَيْسَةَ عَنْ أَبِيهَا وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ إِيَاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ كَرِهُوا بَيْعَ الْمَاءِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي بَيْعِ الْمَاءِ ‏.‏ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ ‏.‏

Iyos ibn Abd al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ suvni sotishdan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir, Buhaysa otasidan, Abu Hurayra, Oisha, Anas va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Iyosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlining koʻpchiligi shu (hadis)ga amal qiladilar, ular suvni sotishni makruh sanaganlar. Bu Ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ilm ahlidan baʼzilari suvni sotishga ruxsat berganlar, ular orasida Hasan al-Basriy bor.Иёс ибн Абд ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ сувни сотишдан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир, Буҳайса отасидан, Абу Ҳурайра, Оиша, Анас ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Иёснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг кўпчилиги шу (ҳадис)га амал қиладилар, улар сувни сотишни макруҳ санаганлар. Бу Ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳлидан баъзилари сувни сотишга рухсат берганлар, улар орасида Ҳасан ал-Басрий бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَتَلَ عَبْدَهُ قَتَلْنَاهُ وَمَنْ جَدَعَ عَبْدَهُ جَدَعْنَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ مِنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ إِلَى هَذَا وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ لَيْسَ بَيْنَ الْحُرِّ وَالْعَبْدِ قِصَاصٌ فِي النَّفْسِ وَلاَ فِيمَا دُونَ النَّفْسِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا قَتَلَ عَبْدَهُ لاَ يُقْتَلُ بِهِ وَإِذَا قَتَلَ عَبْدَ غَيْرِهِ قُتِلَ بِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qulini oʻldirsa, biz uni oʻldiramiz, kim qulining (aʼzosini) kessa, biz ham uning (aʼzosini) kesamiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Tobeʼinlardan baʼzi ilm ahli, jumladan Ibrohim an-Naxaʼiy shunga qaror qilganlar. Baʼzi ilm ahli, jumladan Hasan al-Basriy va Atoʼ ibn Abu Raboh: «Hur (ozod kishi) bilan qul oʻrtasida na jonda, na jondan boshqa (aʼzolarda) qasos boʻlmaydi», deganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa: «Agar oʻz qulini oʻldirsa, uning evaziga oʻldirilmaydi, agar boshqaning qulini oʻldirsa, uning evaziga oʻldiriladi», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қулини ўлдирса, биз уни ўлдирамиз, ким қулининг (аъзосини) кесса, биз ҳам унинг (аъзосини) кесамиз», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Тобеъинлардан баъзи илм аҳли, жумладан Иброҳим ан-Нахаъий шунга қарор қилганлар. Баъзи илм аҳли, жумладан Ҳасан ал-Басрий ва Атў ибн Абу Рабоҳ: «Ҳур (озод киши) билан қул ўртасида на жонда, на жондан бошқа (аъзоларда) қасос бўлмайди», деганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Агар ўз қулини ўлдирса, унинг эвазига ўлдирилмайди, агар бошқанинг қулини ўлдирса, унинг эвазига ўлдирилади», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.