وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ , عَنْ أَبِي الْوَلِيدِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ , أَنَّ رَجُلا قَرَأَ خَلْفَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَنَهَاهُ , فَلَمَّا انْصَرَفَ , قَالَ : أَتَنْهَانِي أَنْ أَقْرَأَ خَلْفَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ فَتَذَاكَرَا ذَلِكَ حَتَّى سَمِعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ صَلَّى خَلْفَ الإِمَامِ فَإِنَّ قِرَاءَتَهُ لَهُ قِرَاءَةٌ " . أَبُو الْوَلِيدِ هَذَا مَجْهُولٌ , وَلَمْ يَذْكُرْ فِي هَذَا الإِسْنَادِ جَابِرًا غَيْرُ أَبِي حَنِيفَةَ , وَرَوَاهُ يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ , عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ , وَالْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ , عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ, عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ , عَنْ جَابِرٍ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِهَذَا . حَدَّثَنَا بِهِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ ، نا يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ أَبِي الأَزْهَرِ التَّيْمِيُّ , ثنا عُبَيْدُ بْنُ يَعِيشَ , ثنا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ , ثنا أَبُو حَنِيفَةَ ، وَالْحَسَنُ بْنُ عُمَارَةَ , بِهَذَا . الْحَسَنُ بْنُ عُمَارَةَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ , وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ , وَشُعْبَةُ ، وَإِسْرَائِيلُ بْنُ يُونُسَ , وَشَرِيكٌ , وَأَبُو خَالِدٍ الدَّالانِيُّ , وَأَبُو الأَحْوَصِ , وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , وَجَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ , وَغَيْرُهُمْ ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ , مُرْسَلا عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَهُوَ الصَّوَابُ
Abdulloh ibn Shaddod Abul-Validdan, u Jobir ibn Abdullohdan rivoyat qilib aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺning orqalarida peshin va asrda oʻqidi. Shunda bir kishi unga ishora qilib, uni qaytardi. (Namozdan) boʻshagach, u: «Meni Nabiy ﷺning orqalarida oʻqishdan qaytarasanmi?» dedi. Ikkovi bu haqda gaplashdilar, hatto Nabiy ﷺ eshitdilar va Rasululloh ﷺ: «Kim imom orqasida namoz oʻqisa, uning (imomning) qiroati unga qiroat boʻladi», dedilar. Bu Abul-Valid — majhuldir. Bu isnodda Abu Hanifadan boshqa hech kim Jobirni zikr qilmagan. Buni Yunus ibn Bukayr Abu Hanifa va Hasan ibn Umoradan, ular Muso ibn Abu Oishadan, u Abdulloh ibn Shaddoddan, u Jobirdan, u Nabiy ﷺdan shunday rivoyat qilgan. Hasan ibn Umora — hadisi tark qilingan kishidir. Bu hadisni Sufyon as-Savriy, Shuʼba, Isroil ibn Yunus, Sharik, Abu Xolid ad-Doloniy, Abul-Ahvas, Sufyon ibn Uyayna, Jarir ibn Abdulhamid va boshqalar Muso ibn Abu Oishadan, u Abdulloh ibn Shaddoddan mursal qilib Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar — toʻgʻrisi ham shudir.Абдуллоҳ ибн Шаддод Абул-Валиддан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан ривоят қилиб айтди: Бир киши Набий ﷺнинг орқаларида пешин ва асрда ўқиди. Шунда бир киши унга ишора қилиб, уни қайтарди. (Намоздан) бўшагач, у: «Мени Набий ﷺнинг орқаларида ўқишдан қайтарасанми?» деди. Иккови бу ҳақда гаплашдилар, ҳатто Набий ﷺ эшитдилар ва Расулуллоҳ ﷺ: «Ким имом орқасида намоз ўқиса, унинг (имомнинг) қироати унга қироат бўлади», дедилар. Бу Абул-Валид — мажҳулдир. Бу иснодда Абу Ҳанифадан бошқа ҳеч ким Жобирни зикр қилмаган. Буни Юнус ибн Букайр Абу Ҳанифа ва Ҳасан ибн Уморадан, улар Мусо ибн Абу Оишадан, у Абдуллоҳ ибн Шаддоддан, у Жобирдан, у Набий ﷺдан шундай ривоят қилган. Ҳасан ибн Умора — ҳадиси тарк қилинган кишидир. Бу ҳадисни Суфён ас-Саврий, Шуъба, Исроил ибн Юнус, Шарик, Абу Холид ад-Долоний, Абул-Аҳвас, Суфён ибн Уяйна, Жарир ибн Абдулҳамид ва бошқалар Мусо ибн Абу Оишадан, у Абдуллоҳ ибн Шаддоддан мурсал қилиб Набий ﷺдан ривоят қилганлар — тўғриси ҳам шудир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي الثَّلْجِ , ثنا يَحْيَى بْنُ الْوَرْدِ , ثنا أبِي , ثنا عَدِيُّ بْنُ الْفَضْلِ , عَنْ مَعْمَرِ بْنِ رَاشِدٍ , عَنِ ابْنِ شِهَابٍ , عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ , عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ , أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " الْوِتْرُ حَقٌّ , فَمَنْ شَاءَ فَلْيُوتِرْ بِخَمْسٍ , وَمَنْ شَاءَ فَلْيُوتِرْ بِثَلاثٍ , وَمَنْ شَاءَ فَلْيُوتِرْ بِرَكْعَةٍ , وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ إِلا أَنْ يُومِئَ فَلْيُومِئْ " . هَكَذَا رَوَاهُ عَدِيُّ بْنُ الْفَضْلِ , عَنْ مَعْمَرٍ مُسْنِدًا , وَوَقَفَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ , عَنْ مَعْمَرٍ , وَوَقَفَهُ أَيْضًا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , وَاخْتُلِفَ عَنْهُ هُوَ وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ . حَدَّثَنَا ابْنُ مُبَشِّرٍ , نا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ , ثنا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ , أنا ابْنُ إِسْحَاقَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ , بِهَذَا مَوْقُوفًا , وَأَسْنَدَهُ بَكْرُ بْنُ وَائِلٍ أَيْضًا ، عَنِ الزُّهْرِيِّ
Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Vitr haqdir. Kim xohlasa, besh rakat vitr oʻqisin, kim xohlasa, uch rakat vitr oʻqisin, kim xohlasa, bir rakat vitr oʻqisin; kim faqat ishora qilishga qodir boʻlsa, ishora qilsin», dedilar. Buni Adiy ibn al-Fazl Maʼmardan shunday musnad qilib rivoyat qilgan. Abdurrazzoq esa uni Maʼmardan mavquf qilgan; Sufyon ibn Uyayna ham mavquf qilgan. Undan hamda Muhammad ibn Ishoqdan az-Zuhriy orqali (rivoyat qilishda) ixtilof qilingan. Ibn Mubashshir bizga aytdi: Ahmad ibn Sinon bizga aytdi: Yazid ibn Horun bizga aytdi: Ibn Ishoq az-Zuhriydan buni mavquf (qilib) xabar berdi. Bakr ibn Voil ham buni az-Zuhriydan musnad qilgan.Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Витр ҳақдир. Ким хоҳласа, беш ракат витр ўқисин, ким хоҳласа, уч ракат витр ўқисин, ким хоҳласа, бир ракат витр ўқисин; ким фақат ишора қилишга қодир бўлса, ишора қилсин», дедилар. Буни Адий ибн ал-Фазл Маъмардан шундай муснад қилиб ривоят қилган. Абдурраззоқ эса уни Маъмардан мавқуф қилган; Суфён ибн Уяйна ҳам мавқуф қилган. Ундан ҳамда Муҳаммад ибн Ишоқдан аз-Зуҳрий орқали (ривоят қилишда) ихтилоф қилинган. Ибн Мубашшир бизга айтди: Аҳмад ибн Синон бизга айтди: Язид ибн Ҳорун бизга айтди: Ибн Ишоқ аз-Зуҳрийдан буни мавқуф (қилиб) хабар берди. Бакр ибн Воил ҳам буни аз-Зуҳрийдан муснад қилган.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، ثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى , ثنا ابْنُ وَهْبٍ , حَدَّثَنِي مَالِكٌ , عَنِ ابْنِ شِهَابٍ , عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , أَنَّ رَجُلا أَفْطَرَ فِي رَمَضَانَ , فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَنْ يُكَفِّرَ بِعِتْقِ رَقَبَةٍ , أَوْ صِيَامِ شَهْرَيْنِ , أَوْ إِطْعَامِ سِتِّينَ مِسْكِينًا " , قَالَ : فَقَالَ : لا أَجِدُ , فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَرَقِ تَمْرٍ , فَقَالَ : " خُذْ هَذَا فَتَصَدَّقْ بِهِ " , فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , إِنِّي لا أَجِدُ أَحَدًا أَحْوَجَ إِلَيْهِ مِنِّي , فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى بَدَتْ أَنْيَابُهُ , ثُمَّ قَالَ : " كُلْهُ " . تَابَعَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ , وَابْنُ جُرَيْجٍ , وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ , وَأَبُو أُوَيْسٍ , وَفُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ , وَعُمَرُ بْنُ عُثْمَانَ الْمَخْزُومِيُّ , وَيَزِيدُ بْنُ عِيَاضٍ , وَشِبْلٌ , وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ , مِنْ رِوَايَةِ أَشْهَبَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْهُ . وَابْنُ عُيَيْنَةَ , مِنْ رِوَايَةِ نُعَيْمِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْهُ . وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ , مِنْ رِوَايَةِ عَمَّارِ بْنِ مَطَرٍ عَنْهُ . وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ , إِلا أَنَّهُ أَرْسَلَهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ , كُلُّ هَؤُلاءِ رَوَوْهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , أَنَّ رَجُلا أَفْطَرَ فِي رَمَضَانَ وَجَعَلُوا كَفَّارَتُهُ عَلَى التَّخْيِيرِ . وَخَالَفَهُمْ أَكْثَرُ مِنْهُمْ عَدَدًا , فَرَوَوْهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ , بِهَذَا الإِسْنَادِ , أَنَّ إِفْطَارَ ذَلِكَ الرَّجُلِ كَانَ بِجِمَاعٍ , وَأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَهُ أَنْ يُكَفِّرَ بِعِتْقِ رَقَبَةٍ , فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ , فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا , مِنْهُمْ عِرَاكُ بْنُ مَالِكٍ , وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ , وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ , وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَتِيقٍ , وَمُوسَى بْنُ عُقْبَةَ , وَمَعْمَرٌ , وَيُونُسُ , وَعُقَيْلٌ , وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدِ بْنِ مُسَافِرٍ , وَالأَوْزَاعِيُّ , وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ , وَمَنْصُورٌ , وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ , وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ , وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِيسَى , وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ , وَالنُّعْمَانُ بْنُ رَاشِدٍ , وَحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَأَةَ , وَصَالِحُ بْنُ أَبِي الأَخْضَرِ , وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حَفْصَةَ , وَعَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ عُمَرَ , وَإِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى الْعَوَضِيُّ , وَهَيَّارُ بْنُ عَقِيلٍ , وَثَابِتُ بْنُ ثَوْبَانَ , وَقُرَّةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , وَزَمْعَةُ بْنُ صَالِحٍ , وَبَحْرٌ السِّقَاءُ , وَالْوَلِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ , وَشُعَيْبُ بْنُ خَالِدٍ , وَنُوحُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ , وَغَيْرُهُمْ
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Ramazonda roʻzasini buzdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga bir qul ozod qilish, yoki ikki oy roʻza tutish, yoki oltmish miskinni taomlantirish bilan kafforat toʻlashni buyurdilar. U: «(Bunga imkonim) yoʻq», dedi. Shunda Rasululloh ﷺga bir savat xurmo keltirildi. U zot: «Buni ol va sadaqa qilib ber», dedilar. U: «Yo Rasululloh, mendan muhtojroq kishi yoʻq», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ oziq tishlari koʻringuncha kulib, soʻng: «Uni (oʻzing) yegin», dedilar. Unga Yahyo ibn Saʼid al-Ansoriy, Ibn Jurayj, Abdulloh ibn Abu Bakr, Abu Uvays, Fulayh ibn Sulaymon, Umar ibn Usmon al-Maxzumiy, Yazid ibn Iyoz, Shibl, al-Lays ibn Saʼd — Ashhab ibn Abdulaziz undan rivoyat qilgani boʻyicha, Ibn Uyayna — Nuaym ibn Hammod undan rivoyat qilgani boʻyicha, Ibrohim ibn Saʼd — Ammor ibn Matar undan rivoyat qilgani boʻyicha, hamda Ubaydulloh ibn Abu Ziyod mutobaat qildilar; faqat u buni Zuhriydan mursal qilib rivoyat qilgan. Bularning barchasi uni Zuhriydan, u Humayd ibn Abdurahmondan, u Abu Hurayradan: bir kishi Ramazonda roʻzasini ochgani (haqida) rivoyat qilib, uning kafforatini ixtiyor asosida keltirdilar. Ularga soni ulardan koʻproq boʻlganlar xolif boʻlib, uni Zuhriydan shu isnod bilan: oʻsha kishining roʻzasi jimoʼ sababli ochilgani va Nabiy ﷺ unga bir qul ozod qilish bilan kafforat toʻlashni, agar topmasa ikki oy roʻza tutishni, agar bunga qodir boʻlmasa oltmish miskinni taomlantirishni buyurganlarini rivoyat qildilar. Ular orasida: Irok ibn Molik, Ubaydulloh ibn Umar, Ismoil ibn Umayya, Muhammad ibn Abu Atiyq, Muso ibn Uqba, Maʼmar, Yunus, Uqayl, Abdurahmon ibn Xolid ibn Musofir, al-Avzoiy, Shuayb ibn Abu Hamza, Mansur, Sufyon ibn Uyayna, Ibrohim ibn Saʼd, al-Lays ibn Saʼd, Abdulloh ibn Iso, Muhammad ibn Ishoq, an-Nuʼmon ibn Roshid, Hajjoj ibn Artot, Solih ibn Abul-Axzar, Muhammad ibn Abu Hafsa, Abdujabbor ibn Umar, Ishoq ibn Yahyo al-Avaziy, Hayyor ibn Aqil, Sobit ibn Savbon, Qurra ibn Abdurahmon, Zamʼa ibn Solih, Bahr as-Saqqo, Valid ibn Muhammad, Shuayb ibn Xolid, Nuh ibn Abu Maryam va boshqalar bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши Рамазонда рўзасини бузди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга бир қул озод қилиш, ёки икки ой рўза тутиш, ёки олтмиш мискинни таомлантириш билан каффорат тўлашни буюрдилар. У: «(Бунга имконим) йўқ», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺга бир сават хурмо келтирилди. У зот: «Буни ол ва садақа қилиб бер», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, мендан муҳтожроқ киши йўқ», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ озиқ тишлари кўрингунча кулиб, сўнг: «Уни (ўзинг) егин», дедилар. Унга Яҳё ибн Саъид ал-Ансорий, Ибн Журайж, Абдуллоҳ ибн Абу Бакр, Абу Увайс, Фулайҳ ибн Сулаймон, Умар ибн Усмон ал-Махзумий, Язид ибн Иёз, Шибл, ал-Лайс ибн Саъд — Ашҳаб ибн Абдулазиз ундан ривоят қилгани бўйича, Ибн Уяйна — Нуайм ибн Ҳаммод ундан ривоят қилгани бўйича, Иброҳим ибн Саъд — Аммор ибн Матар ундан ривоят қилгани бўйича, ҳамда Убайдуллоҳ ибн Абу Зиёд мутобаат қилдилар; фақат у буни Зуҳрийдан мурсал қилиб ривоят қилган. Буларнинг барчаси уни Зуҳрийдан, у Ҳумайд ибн Абдураҳмондан, у Абу Ҳурайрадан: бир киши Рамазонда рўзасини очгани (ҳақида) ривоят қилиб, унинг каффоратини ихтиёр асосида келтирдилар. Уларга сони улардан кўпроқ бўлганлар холиф бўлиб, уни Зуҳрийдан шу иснод билан: ўша кишининг рўзаси жимў сабабли очилгани ва Набий ﷺ унга бир қул озод қилиш билан каффорат тўлашни, агар топмаса икки ой рўза тутишни, агар бунга қодир бўлмаса олтмиш мискинни таомлантиришни буюрганларини ривоят қилдилар. Улар орасида: Ирок ибн Молик, Убайдуллоҳ ибн Умар, Исмоил ибн Умайя, Муҳаммад ибн Абу Атийқ, Мусо ибн Уқба, Маъмар, Юнус, Уқайл, Абдураҳмон ибн Холид ибн Мусофир, ал-Авзоий, Шуайб ибн Абу Ҳамза, Мансур, Суфён ибн Уяйна, Иброҳим ибн Саъд, ал-Лайс ибн Саъд, Абдуллоҳ ибн Исо, Муҳаммад ибн Ишоқ, ан-Нуъмон ибн Рошид, Ҳажжож ибн Артот, Солиҳ ибн Абул-Ахзар, Муҳаммад ибн Абу Ҳафса, Абдужаббор ибн Умар, Ишоқ ибн Яҳё ал-Авазий, Ҳайёр ибн Ақил, Собит ибн Савбон, Қурра ибн Абдураҳмон, Замъа ибн Солиҳ, Баҳр ас-Саққо, Валид ибн Муҳаммад, Шуайб ибн Холид, Нуҳ ибн Абу Марям ва бошқалар бор.
حَدَّثَنَا بِهِ الْقَاضِي الْمَحَامِلِيُّ , نَا الْعَبَّاسُ بْنُ يَزِيدَ , نَا وَكِيعٌ , عَنْ سُفْيَانَ , عَنْ مَنْصُورٍ , عَنْ إِبْرَاهِيمَ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ , قَالَ : " دِيَةُ الْخَطَأِ أَخْمَاسًا " ، ثُمَّ فَسَّرَهَا كَمَا فَسَّرَهَا أَبُو عُبَيْدَةَ وَعَلْقَمَةُ عَنْهُ سَوَاءً , فَهَذِهِ الرِّوَايَةُ وَإِنْ كَانَ فِيهَا إِرْسَالٌ فَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ هُوَ أَعْلَمُ النَّاسِ بِعَبْدِ اللَّهِ وَبِرَأْيِهِ وَبِفُتْيَاهُ , قَدْ أَخَذَ ذَلِكَ عَنْ أَخْوَالِهِ عَلْقَمَةَ , وَالأَسْوَدِ , وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ ابْنَيْ يَزِيدَ , وَغَيْرِهِمْ مِنْ كُبَرَاءِ أَصْحَابِ عَبْدِ اللَّهِ , وَهُوَ الْقَائِلُ : " إِذَا قُلْتُ لَكُمْ : قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ، فَهُوَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْهُ , وَإِذَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَجُلٍ وَاحِدٍ سَمَّيْتُهُ لَكُمْ . وَوَجْهٌ آخَرُ : وَهُوَ أَنَّ الْخَبَرَ الْمَرْفُوعَ الَّذِي فِيهِ ذِكْرُ بَنِي الْمَخَاضِ لا نَعْلَمُهُ ، رَوَاهُ إِلا خِشْفُ بْنُ مَالِكٍ , عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ، وَهُوَ رَجُلٌ مَجْهُولٌ , وَلَمْ يَرْوِهِ عَنْهُ إِلا زَيْدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ حَرْمَلٍ الْجُشَمِيُّ , وَأَهْلُ الْعِلْمِ بِالْحَدِيثِ لا يَحْتَجُّونَ بِخَبَرٍ يَنْفَرِدُ بِرِوَايَتِهِ رَجُلٌ غَيْرُ مَعْرُوفٍ , وَإِنَّمَا يَثْبُتُ الْعِلْمُ عِنْدَهُمْ بِالْخَبَرِ إِذَا كَانَ رُوَاتُهُ عَدْلا مَشْهُورًا , أَوْ رَجُلٌ قَدِ ارْتَفَعَ اسْمُ الْجَهَالَةِ عَنْهُ , وَارْتِفَاعُ اسْمِ الْجَهَالَةِ عَنْهُ أَنْ يَرْوِيَ عَنْهُ رَجُلانِ فَصَاعِدًا , فَإِذَا كَانَ هَذِهِ صِفَتُهُ ارْتَفَعَ عَنْهُ اسْمُ الْجَهَالَةِ وَصَارَ حِينَئِذٍ مَعْرُوفًا , فَأَمَّا مَنْ لَمْ يَرْوِ عَنْهُ إِلا رَجُلٌ وَاحِدٌ انْفَرَدَ بِخَبَرٍ وَجَبَ التَّوَقُّفُ عَنْ خَبَرِهِ ذَلِكَ حَتَّى يُوَافِقَهُ غَيْرُهُ , وَاللَّهُ أَعْلَمُ . وَوَجْهٌ آخَرُ أَنَّ خَبَرَ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ لا نَعْلَمُ أَنَّ أَحَدًا رَوَاهُ عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْهُ إِلا حَجَّاجَ بْنَ أَرْطَأَةَ , وَالْحَجَّاجُ فَرَجُلٌ مَشْهُورٌ بِالتَّدْلِيسِ وَبِأَنَّهُ يُحَدِّثُ عَنْ مَنْ لَمْ يَلْقَهُ ، وَمَنْ لَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ , قَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ الضَّرِيرُ قَالَ لِي حَجَّاجٌ لا يَسْأَلْنِي أَحَدٌ عَنِ الْخَبَرِ , يَعْنِي : إِذَا حَدَّثْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَلا تَسْأَلُونِي مَنْ أَخْبَرَكَ بِهِ , وَقَالَ يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنُ أَبِي زَائِدَةَ : كُنْتُ عِنْدَ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَأَةَ يَوْمًا فَأَمَرَ بِغَلْقِ الْبَابِ , ثُمَّ قَالَ لَمْ أَسْمَعْ مِنَ الزُّهْرِيِّ شَيْئًا , وَلَمْ أَسْمَعْ مِنْ إِبْرَاهِيمَ , وَلا مِنَ الشَّعْبِيِّ إِلا حَدِيثًا وَاحِدًا , وَلا مِنْ فُلانٍ , وَلا مِنْ فُلانٍ , حَتَّى عَدَّ سَبْعَةَ عَشَرَ أَوْ بَضْعَةَ عَشَرَ كُلُّهُمْ قَدْ رَوَى عَنْهُ الْحَجَّاجُ , ثُمَّ زَعَمَ بَعْدَ رِوَايَتِهِ عَنْهُمْ أَنَّهُ لَمْ يَلْقَهُمْ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْهُمْ , وَتَرَكَ الرِّوَايَةَ عَنْهُ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ , وَعِيسَى بْنُ يُونُسَ بَعْدَ أَنْ جَالَسُوهُ وَخَبَّرُوهُ , وَكَفَاكَ بِهِمْ عِلْمًا بِالرِّجَالِ وَنُبْلا , قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ : دَخَلْتُ عَلَى الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَأَةَ وَسَمِعْتُ كَلامَهُ , فَذَكَرَ شَيْئًا أَنْكَرْتُهُ , فَلَمْ أَحْمِلْ عَنْهُ شَيْئًا , وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ : رَأَيْتُ الْحَجَّاجَ بْنَ أَرْطَأَةَ بِمَكَّةَ فَلَمْ أَحْمِلْ عَنْهُ شَيْئًا وَلَمْ أَحْمِلْ أَيْضًا عَنْ رَجُلٍ عَنْهُ كَانَ عَدَّهُ مُضْطَرِبًا , وَقَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ : الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَأَةَ لا يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ , وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ : سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ ، يَقُولُ : لا يَنْبُلُ الرَّجُلُ حَتَّى يَدَعَ الصَّلاةَ فِي الْجَمَاعَةِ , وَقَالَ عِيسَى بْنُ يُونُسَ : سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ ، يَقُولُ : أَخْرُجُ إِلَى الصَّلاةِ يُزَاحِمُنِي الْحَمَّالُونَ وَالْبَقَّالُونَ , وَقَالَ جَرِيرٌ : سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ ، يَقُولُ : أَهْلَكَنِي حُبُّ الْمَالِ وَالشَّرَفِ . وَوَجْهٌ آخَرُ : وَهُوَ أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الثِّقَاتِ رَوَوْا هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَأَةَ فَاخْتَلَفُوا عَلَيْهِ فِيهِ , فَرَوَاهُ عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ , عَنْ حَجَّاجٍ عَلَى هَذَا اللَّفْظِ الَّذِي ذَكَرْنَا عَنْهُ , وَوَافَقَهُ عَلَى ذَلِكَ عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ ,
Abdulloh dedi: Xato (qotillik) diyati beshdan bir qismlardir. Soʻng uni Abu Ubayda va Alqama undan tafsir qilgani kabi, aynan shunday tafsir qildi. Bu rivoyatda irsol boʻlsa-da, Ibrohim Naxaiy Abdullohni, uning raʼyini va fatvolarini odamlarning eng bilguvchisidir; buni u togʻalari Alqama, Asvad, Yazidning ikki oʻgʻli Abdurrahmon va boshqalardan — Abdullohning katta sheriklaridan olgan. U: «Sizlarga: Abdulloh ibn Masʼud aytdi, desam, bu uning sheriklaridan bir jamoatdan (kelgan)dir; agar men uni bir kishidan eshitgan boʻlsam, uni sizlarga nom bilan aytaman», degan kishidir. Yana bir jihat: bani maxoz zikr qilingan marfuʼ xabarni Xashaf ibn Molikdan, u Ibn Masʼuddan (rivoyat qilganidan) boshqa birov rivoyat qilganini bilmaymiz. U esa majhul kishidir. Undan esa Zayd ibn Jubayr ibn Harmal al-Jashamiydan boshqa hech kim rivoyat qilmagan. Hadis ilmi ahli esa nomaʼlum bir kishi yolgʻiz oʻzi rivoyat qilgan xabar bilan hujjat keltirmaydilar. Ular nazdida xabar bilan ilm faqat uning roviysi mashhur adolatli kishi boʻlsa yoki undan majhullik nomi koʻtarilgan kishi boʻlsagina sobit boʻladi. Undan majhullik nomining koʻtarilishi esa — undan ikki yoki undan ortiq kishining rivoyat qilishidir. Sifati shunday boʻlsa, undan majhullik nomi koʻtariladi va u maʼruf boʻladi. Ammo undan bir kishidangina rivoyat qilingan va u yolgʻiz bir xabar bilan ajralib qolgan boʻlsa, boshqasi unga muvofiq kelmaguncha, uning bu xabaridan toʻxtash vojib boʻladi. Alloh biluvchiroqdir. Yana bir jihat: Xashaf ibn Molikning xabarini Zayd ibn Jubayrdan, undan Hajjoj ibn Artaadan boshqa birov rivoyat qilganini bilmaymiz. Hajjoj esa tadlis qilishi bilan va uchramagan, oʻzidan eshitmagan kishilardan hadis aytishi bilan mashhur kishidir. Abu Muoviya Zarir aytdi: Hajjoj menga: «Mendan hech kim xabar (kimdan olinganini) soʻramasin», dedi, yaʼni: sizlarga bir narsani aytsam, uni senga kim xabar berdi, deb mendan soʻramanglar. Yahyo ibn Zakariyo ibn Abu Zoida aytdi: Bir kuni Hajjoj ibn Artaaning huzurida edim, u eshikni yopishga buyurdi, soʻng: «Men Zuhriydan hech narsa eshitmaganman, Ibrohimdan ham eshitmaganman, Shaʼbiydan esa bitta hadisdan boshqasini eshitmaganman, falonchidan ham, falonchidan ham (eshitmaganman)», dedi — hatto oʻn yetti yoki oʻndan ortiq kishini sanadi; ularning hammasidan Hajjoj rivoyat qilgan edi, soʻng ulardan rivoyat qilganidan keyin ularni uchratmaganini va ulardan eshitmaganini daʼvo qildi. Undan rivoyat qilishni Sufyon ibn Uyayna, Yahyo ibn Saʼid al-Qatton va Iso ibn Yunus — u bilan oʻtirib, uni sinaganlaridan keyin — tark qildilar; kishilarni bilishda va fazlda ular senga kifoyadir. Sufyon ibn Uyayna aytdi: Hajjoj ibn Artaaning huzuriga kirdim va soʻzini eshitdim, u men inkor qilgan bir narsani aytdi, shundan keyin undan hech narsa olmadim. Yahyo ibn Saʼid al-Qatton aytdi: Hajjoj ibn Artaani Makkada koʻrdim, undan hech narsa olmadim, undan (rivoyat qilgan) bir kishidan ham olmadim; u muztarib (chalkash) hisoblanardi. Yahyo ibn Maʼin aytdi: Hajjoj ibn Artaaning hadisi bilan hujjat keltirilmaydi. Abdulloh ibn Idris aytdi: Hajjojning: «Kishi jamoat namozini tark qilmaguncha obroʻ topmaydi», deganini eshitdim. Iso ibn Yunus aytdi: Hajjojning: «Namozga chiqsam, hammollar va baqqollar meni turtib ketadi», deganini eshitdim. Jarir aytdi: Hajjojning: «Meni mol va sharaf muhabbati halok qildi», deganini eshitdim. Yana bir jihat: ishonchli roviylardan bir jamoat bu hadisni Hajjoj ibn Artaadan rivoyat qilib, unda undan ixtilof qildilar. Uni Abdurrahim ibn Sulaymon Hajjojdan, biz undan zikr qilgan shu lafzda rivoyat qildi; bunga Abdulvohid ibn Ziyod ham unga muvofiq keldi.Абдуллоҳ деди: Хато (қотиллик) дияти бешдан бир қисмлардир. Сўнг уни Абу Убайда ва Алқама ундан тафсир қилгани каби, айнан шундай тафсир қилди. Бу ривоятда ирсол бўлса-да, Иброҳим Нахаий Абдуллоҳни, унинг раъйини ва фатволарини одамларнинг энг билгувчисидир; буни у тоғалари Алқама, Асвад, Язиднинг икки ўғли Абдурраҳмон ва бошқалардан — Абдуллоҳнинг катта шерикларидан олган. У: «Сизларга: Абдуллоҳ ибн Масъуд айтди, десам, бу унинг шерикларидан бир жамоатдан (келган)дир; агар мен уни бир кишидан эшитган бўлсам, уни сизларга ном билан айтаман», деган кишидир. Яна бир жиҳат: бани махоз зикр қилинган марфуъ хабарни Хашаф ибн Моликдан, у Ибн Масъуддан (ривоят қилганидан) бошқа биров ривоят қилганини билмаймиз. У эса мажҳул кишидир. Ундан эса Зайд ибн Жубайр ибн Ҳармал ал-Жашамийдан бошқа ҳеч ким ривоят қилмаган. Ҳадис илми аҳли эса номаълум бир киши ёлғиз ўзи ривоят қилган хабар билан ҳужжат келтирмайдилар. Улар наздида хабар билан илм фақат унинг ровийси машҳур адолатли киши бўлса ёки ундан мажҳуллик номи кўтарилган киши бўлсагина собит бўлади. Ундан мажҳуллик номининг кўтарилиши эса — ундан икки ёки ундан ортиқ кишининг ривоят қилишидир. Сифати шундай бўлса, ундан мажҳуллик номи кўтарилади ва у маъруф бўлади. Аммо ундан бир кишидангина ривоят қилинган ва у ёлғиз бир хабар билан ажралиб қолган бўлса, бошқаси унга мувофиқ келмагунча, унинг бу хабаридан тўхташ вожиб бўлади. Аллоҳ билувчироқдир. Яна бир жиҳат: Хашаф ибн Моликнинг хабарини Зайд ибн Жубайрдан, ундан Ҳажжож ибн Артаадан бошқа биров ривоят қилганини билмаймиз. Ҳажжож эса тадлис қилиши билан ва учрамаган, ўзидан эшитмаган кишилардан ҳадис айтиши билан машҳур кишидир. Абу Муовия Зарир айтди: Ҳажжож менга: «Мендан ҳеч ким хабар (кимдан олинганини) сўрамасин», деди, яъни: сизларга бир нарсани айтсам, уни сенга ким хабар берди, деб мендан сўраманглар. Яҳё ибн Закариё ибн Абу Зоида айтди: Бир куни Ҳажжож ибн Артаанинг ҳузурида эдим, у эшикни ёпишга буюрди, сўнг: «Мен Зуҳрийдан ҳеч нарса эшитмаганман, Иброҳимдан ҳам эшитмаганман, Шаъбийдан эса битта ҳадисдан бошқасини эшитмаганман, фалончидан ҳам, фалончидан ҳам (эшитмаганман)», деди — ҳатто ўн етти ёки ўндан ортиқ кишини санади; уларнинг ҳаммасидан Ҳажжож ривоят қилган эди, сўнг улардан ривоят қилганидан кейин уларни учратмаганини ва улардан эшитмаганини даъво қилди. Ундан ривоят қилишни Суфён ибн Уяйна, Яҳё ибн Саъид ал-Қаттон ва Исо ибн Юнус — у билан ўтириб, уни синаганларидан кейин — тарк қилдилар; кишиларни билишда ва фазлда улар сенга кифоядир. Суфён ибн Уяйна айтди: Ҳажжож ибн Артаанинг ҳузурига кирдим ва сўзини эшитдим, у мен инкор қилган бир нарсани айтди, шундан кейин ундан ҳеч нарса олмадим. Яҳё ибн Саъид ал-Қаттон айтди: Ҳажжож ибн Артаани Маккада кўрдим, ундан ҳеч нарса олмадим, ундан (ривоят қилган) бир кишидан ҳам олмадим; у музтариб (чалкаш) ҳисобланарди. Яҳё ибн Маъин айтди: Ҳажжож ибн Артаанинг ҳадиси билан ҳужжат келтирилмайди. Абдуллоҳ ибн Идрис айтди: Ҳажжожнинг: «Киши жамоат намозини тарк қилмагунча обрў топмайди», деганини эшитдим. Исо ибн Юнус айтди: Ҳажжожнинг: «Намозга чиқсам, ҳаммоллар ва баққоллар мени туртиб кетади», деганини эшитдим. Жарир айтди: Ҳажжожнинг: «Мени мол ва шараф муҳаббати ҳалок қилди», деганини эшитдим. Яна бир жиҳат: ишончли ровийлардан бир жамоат бу ҳадисни Ҳажжож ибн Артаадан ривоят қилиб, унда ундан ихтилоф қилдилар. Уни Абдурраҳим ибн Сулаймон Ҳажжождан, биз ундан зикр қилган шу лафзда ривоят қилди; бунга Абдулвоҳид ибн Зиёд ҳам унга мувофиқ келди.
نَا أَبُو حَامِدٍ مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَضْرَمِيُّ , نَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ . ح وَنا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ , نَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى , قَالا : نَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ , عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , يَبْلُغُ بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . وَقَالَ يُوسُفُ فِي حَدِيثِهِ : سَمِعَ نَافِعَ بْنَ جُبَيْرٍ يَذْكُرُ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسِ , أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " الثَّيِّبُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا , وَالْبِكْرُ يَسْتَأْمِرُهَا أَبُوهَا فِي نَفْسَهَا " ، وَزَادَ عَمْرٌو : " وَإِذْنُهَا صُمَاتُهَا " . وَرَوَاهُ جَمَاعَةٌ ، عَنْ مَالِكٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ بِهَذَا الإِسْنَادِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الثَّيِّبُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا " , مِنْهُمْ : شُعْبَةُ , وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ , وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ الْخُرَيْبِيُّ , وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ الْمِصْرِيُّ , وَغَيْرُهُمْ . نَا بِذَلِكَ الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ , نَا ابْنُ زَنْجُوَيْهِ . ح وَنا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ , نَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ , قَالا : نَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ , نَا شُعْبَةُ , عَنْ مَالِكٍ . ح وَنا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ , نَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى , نَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ , عَنْ مَالِكٍ . ح وَنا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ بْنِ خَلادٍ , وَأَبُو بَكْرٍ الشَّافِعِيُّ ، قَالا : نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ , نَا مُسَدَّدٌ ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ , عَنْ مَالِكٍ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الشَّافِعِيُّ , نَا إِسْمَاعِيلُ الْقَاضِي , نَا عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ , نَا سُفْيَانُ , حَدَّثَنِي زِيَادُ بْنُ سَعْدٍ , وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ . ح وَنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَكَرِيَّا , نَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ النَّسَائِيُّ , نَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ , حَدَّثَنِي أَبِي , عَنْ جَدِّي , عَنْ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ , عَنْ مَالِكٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ , وَكُلُّهُمْ ، قَالَ : الثَّيِّبُ
Nofeʼ ibn Jubayr Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan zikr qilishicha, Rasululloh ﷺ: «Tul ayol oʻzi haqida valiysidan koʻra haqliroqdir, bokira qizdan esa otasi oʻzi haqida maslahat soʻraydi», dedilar. Amr oʻz rivoyatida: «va uning izni — jim turishidir», deb ziyoda qildi. Buni bir jamoat Molikdan, u Abdulloh ibn Fazldan shu isnod bilan, Nabiy ﷺdan: «Tul ayol oʻzi haqida haqliroqdir», deb rivoyat qilgan. Ular orasida Shuʼba, Abdurrahmon ibn Mahdiy, Abdulloh ibn Dovud al-Xuraybiy, Sufyon ibn Uyayna, Yahyo ibn Ayyub al-Misriy va boshqalar bor. Buni bizga Muslim ibn Ibrohim Shuʼbadan, u Molikdan; Abdurrahmon ibn Mahdiy Molikdan; Abdulloh ibn Dovud Molikdan; Sufyon — unga Ziyod ibn Saʼd va Molik ibn Anas aytgan holda; Yahyo ibn Ayyub Molikdan shu isnod bilan rivoyat qildilar. Ularning hammasi: «tul ayol», dedilar.Нофеъ ибн Жубайр Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан зикр қилишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Тул аёл ўзи ҳақида валийсидан кўра ҳақлироқдир, бокира қиздан эса отаси ўзи ҳақида маслаҳат сўрайди», дедилар. Амр ўз ривоятида: «ва унинг изни — жим туришидир», деб зиёда қилди. Буни бир жамоат Моликдан, у Абдуллоҳ ибн Фазлдан шу иснод билан, Набий ﷺдан: «Тул аёл ўзи ҳақида ҳақлироқдир», деб ривоят қилган. Улар орасида Шуъба, Абдурраҳмон ибн Маҳдий, Абдуллоҳ ибн Довуд ал-Хурайбий, Суфён ибн Уяйна, Яҳё ибн Айюб ал-Мисрий ва бошқалар бор. Буни бизга Муслим ибн Иброҳим Шуъбадан, у Моликдан; Абдурраҳмон ибн Маҳдий Моликдан; Абдуллоҳ ибн Довуд Моликдан; Суфён — унга Зиёд ибн Саъд ва Молик ибн Анас айтган ҳолда; Яҳё ибн Айюб Моликдан шу иснод билан ривоят қилдилар. Уларнинг ҳаммаси: «тул аёл», дедилар.