Sufyon ibn Uyayna

حَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حُجَيْرٍ، عَنْ طَاوُسٍ، قَالَ أُتِيَ ابْنُ عَبَّاسٍ بِكِتَابٍ فِيهِ قَضَاءُ عَلِيٍّ - رضى الله عنه - فَمَحَاهُ إِلاَّ قَدْرَ ‏.‏ وَأَشَارَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ بِذِرَاعِهِ ‏.‏

Tovus (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Ibn Abbosga ichida Alining (roziyallohu anhu) qazo (hukm)lari (yozilgan) bir kitob keltirildi. U esa (ozgina) miqdordan boshqasini oʻchirib tashladi». Sufyon ibn Uyayna (qancha qoldirganini) bilagi bilan ishora qildi.Товус (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Ибн Аббосга ичида Алининг (розияллоҳу анҳу) қазо (ҳукм)лари (ёзилган) бир китоб келтирилди. У эса (озгина) миқдордан бошқасини ўчириб ташлади». Суфён ибн Уяйна (қанча қолдирганини) билаги билан ишора қилди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَقِيلٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمِصْرِيَّانِ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَعَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ، خَتَنَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَحْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ اسْتُحِيضَتْ سَبْعَ سِنِينَ فَاسْتَفْتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ هَذِهِ لَيْسَتْ بِالْحَيْضَةِ وَلَكِنْ هَذَا عِرْقٌ فَاغْتَسِلِي وَصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ زَادَ الأَوْزَاعِيُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ وَعَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتِ اسْتُحِيضَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ بِنْتُ جَحْشٍ - وَهِيَ تَحْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ - سَبْعَ سِنِينَ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَدَعِي الصَّلاَةَ وَإِذَا أَدْبَرَتْ فَاغْتَسِلِي وَصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَلَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْكَلاَمَ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ غَيْرَ الأَوْزَاعِيِّ وَرَوَاهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ وَاللَّيْثُ وَيُونُسُ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَمَعْمَرٌ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ إِسْحَاقَ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَلَمْ يَذْكُرُوا هَذَا الْكَلاَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَإِنَّمَا هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَزَادَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِيهِ أَيْضًا أَمَرَهَا أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ‏.‏ وَهُوَ وَهَمٌ مِنَ ابْنِ عُيَيْنَةَ وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ الزُّهْرِيِّ فِيهِ شَىْءٌ يَقْرُبُ مِنَ الَّذِي زَادَ الأَوْزَاعِيُّ فِي حَدِيثِهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Umm Habiba binti Jahsh — u Rasululloh ﷺ ning qaynsinglisi va Abdurahmon ibn Avfning xotini edi — yetti yil istihoza boʻldi. U Rasululloh ﷺ dan fatvo soʻradi. Rasululloh ﷺ: «Albatta, bu hayz emas, balki (bir) tomir (qoni)dir; bas, gʻusl qil va namoz oʻqi», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Avzoiy bu hadisda — Zuhriydan, u Urva va Amradan, u Oishadan: «Umm Habiba binti Jahsh — u Abdurahmon ibn Avfning xotini — yetti yil istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga: ‹Hayz kelganda, namozni tark et; u ketganda, gʻusl qil va namoz oʻqi›, deb buyurdilar», — deb (qoʻshimcha) keltirgan. Abu Dovud aytdi: Zuhriyning shogirdlaridan Avzoiydan boshqa hech kim bu soʻzni keltirmagan; Zuhriydan uni Amr ibn al-Horis, Lays, Yunus, Ibn Abu Ziʼb, Maʼmar, Ibrohim ibn Saʼd, Sulaymon ibn Kasir, Ibn Ishoq va Sufyon ibn Uyayna rivoyat qilishgan-u, bu soʻzni keltirishmagan. Abu Dovud aytdi: Bu — Hishom ibn Urvaning otasidan, u Oishadan (qilgan) hadisining lafzidir. Abu Dovud aytdi: Ibn Uyayna unda yana: ‹U zot unga hayz kunlarida namozni tark etishni buyurdilar›, deb (qoʻshimcha) keltirgan; bu — Ibn Uyaynaning vahmidir. Muhammad ibn Amrning Zuhriydan (qilgan) hadisida esa Avzoiy oʻz hadisida qoʻshganiga yaqin bir narsa bor.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Умм Ҳабиба бинти Жаҳш — у Расулуллоҳ ﷺ нинг қайнсинглиси ва Абдураҳмон ибн Авфнинг хотини эди — етти йил истиҳоза бўлди. У Расулуллоҳ ﷺ дан фатво сўради. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, бу ҳайз эмас, балки (бир) томир (қони)дир; бас, ғусл қил ва намоз ўқи», — дедилар. Абу Довуд айтди: Авзоий бу ҳадисда — Зуҳрийдан, у Урва ва Амрадан, у Оишадан: «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш — у Абдураҳмон ибн Авфнинг хотини — етти йил истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга: ‹Ҳайз келганда, намозни тарк эт; у кетганда, ғусл қил ва намоз ўқи›, деб буюрдилар», — деб (қўшимча) келтирган. Абу Довуд айтди: Зуҳрийнинг шогирдларидан Авзоийдан бошқа ҳеч ким бу сўзни келтирмаган; Зуҳрийдан уни Амр ибн ал-Ҳорис, Лайс, Юнус, Ибн Абу Зиъб, Маъмар, Иброҳим ибн Саъд, Сулаймон ибн Касир, Ибн Ишоқ ва Суфён ибн Уяйна ривоят қилишган-у, бу сўзни келтиришмаган. Абу Довуд айтди: Бу — Ҳишом ибн Урванинг отасидан, у Оишадан (қилган) ҳадисининг лафзидир. Абу Довуд айтди: Ибн Уяйна унда яна: ‹У зот унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни буюрдилар›, деб (қўшимча) келтирган; бу — Ибн Уяйнанинг ваҳмидир. Муҳаммад ибн Амрнинг Зуҳрийдан (қилган) ҳадисида эса Авзоий ўз ҳадисида қўшганига яқин бир нарса бор.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، فِي هَذَا الْخَبَرِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَحَوَّلُوا عَنْ مَكَانِكُمُ الَّذِي أَصَابَتْكُمْ فِيهِ الْغَفْلَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَذَّنَ وَأَقَامَ وَصَلَّى ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ مَالِكٌ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ وَابْنِ إِسْحَاقَ لَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمُ الأَذَانَ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ هَذَا وَلَمْ يُسْنِدْهُ مِنْهُمُ إِلاَّ الأَوْزَاعِيُّ وَأَبَانُ الْعَطَّارُ عَنْ مَعْمَرٍ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga Abondan, unga Maʼmar az-Zuhriydan, u Said ibnul-Musayyabdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan shu xabar haqida hadis aytib berdi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Sizni gʻaflat bosgan bu joydan boshqa joyga koʻchinglar», dedilar. (Rovin) aytdi: Soʻng Bilolga buyurdilar, u azon aytdi, iqomat aytdi va (u zot) namoz oʻqitdilar. Abu Dovud aytdi: Buni Molik, Sufyon ibn Uyayna, al-Avzoiy va Abdurrazzoq Maʼmar hamda Ibn Ishoqdan rivoyat qilishdi. Ulardan birortasi az-Zuhriyning shu hadisida azonni zikr qilmadi, ulardan al-Avzoiy va Abon al-Attordan boshqasi uni (Maʼmardan rivoyat qilib) musnad qilib (yaʼni sanad bilan) keltirmadi.Мусо ибн Исмоил бизга Абондан, унга Маъмар аз-Зуҳрийдан, у Саид ибнул-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан шу хабар ҳақида ҳадис айтиб берди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизни ғафлат босган бу жойдан бошқа жойга кўчинглар», дедилар. (Ровин) айтди: Сўнг Билолга буюрдилар, у азон айтди, иқомат айтди ва (у зот) намоз ўқитдилар. Абу Довуд айтди: Буни Молик, Суфён ибн Уяйна, ал-Авзоий ва Абдурраззоқ Маъмар ҳамда Ибн Ишоқдан ривоят қилишди. Улардан бирортаси аз-Зуҳрийнинг шу ҳадисида азонни зикр қилмади, улардан ал-Авзоий ва Абон ал-Аттордан бошқаси уни (Маъмардан ривоят қилиб) муснад қилиб (яъни санад билан) келтирмади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، قَالَ رَأَيْتُ شَرِيكًا صَلَّى بِنَا فِي جَنَازَةٍ الْعَصْرَ فَوَضَعَ قَلَنْسُوَتَهُ بَيْنَ يَدَيْهِ - يَعْنِي - فِي فَرِيضَةٍ حَضَرَتْ ‏.‏

Abdulloh ibn Muhammad az-Zuhriy bizga aytdi: Sufyon ibn Uyayna bizga aytdi: Men Sharikning bir janozada bizga imom boʻlib asr namozini oʻqib berganini koʻrdim. U qalpogʻini oldiga qoʻyib oldi — yaʼni vaqti kirgan farz namozda.Абдуллоҳ ибн Муҳаммад аз-Зуҳрий бизга айтди: Суфён ибн Уяйна бизга айтди: Мен Шарикнинг бир жанозада бизга имом бўлиб аср намозини ўқиб берганини кўрдим. У қалпоғини олдига қўйиб олди — яъни вақти кирган фарз намозда.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا بَعَثَ أَمِيرًا عَلَى سَرِيَّةٍ أَوْ جَيْشٍ أَوْصَاهُ بِتَقْوَى اللَّهِ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ وَبِمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ خَيْرًا وَقَالَ ‏"‏ إِذَا لَقِيتَ عَدُوَّكَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَادْعُهُمْ إِلَى إِحْدَى ثَلاَثِ خِصَالٍ أَوْ خِلاَلٍ فَأَيَّتُهَا أَجَابُوكَ إِلَيْهَا فَاقْبَلْ مِنْهُمْ وَكُفَّ عَنْهُمُ ادْعُهُمْ إِلَى الإِسْلاَمِ فَإِنْ أَجَابُوكَ فَاقْبَلْ مِنْهُمْ وَكُفَّ عَنْهُمْ ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَى التَّحَوُّلِ مِنْ دَارِهِمْ إِلَى دَارِ الْمُهَاجِرِينَ وَأَعْلِمْهُمْ أَنَّهُمْ إِنْ فَعَلُوا ذَلِكَ أَنَّ لَهُمْ مَا لِلْمُهَاجِرِينَ وَأَنَّ عَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُهَاجِرِينَ فَإِنْ أَبَوْا وَاخْتَارُوا دَارَهُمْ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّهُمْ يَكُونُونَ كَأَعْرَابِ الْمُسْلِمِينَ يُجْرَى عَلَيْهِمْ حُكْمُ اللَّهِ الَّذِي يَجْرِي عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَلاَ يَكُونُ لَهُمْ فِي الْفَىْءِ وَالْغَنِيمَةِ نَصِيبٌ إِلاَّ أَنْ يُجَاهِدُوا مَعَ الْمُسْلِمِينَ فَإِنْ هُمْ أَبَوْا فَادْعُهُمْ إِلَى إِعْطَاءِ الْجِزْيَةِ فَإِنْ أَجَابُوا فَاقْبَلْ مِنْهُمْ وَكُفَّ عَنْهُمْ فَإِنْ أَبَوْا فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ تَعَالَى وَقَاتِلْهُمْ وَإِذَا حَاصَرْتَ أَهْلَ حِصْنٍ فَأَرَادُوكَ أَنْ تُنْزِلَهُمْ عَلَى حُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى فَلاَ تُنْزِلْهُمْ فَإِنَّكُمْ لاَ تَدْرُونَ مَا يَحْكُمُ اللَّهُ فِيهِمْ وَلَكِنْ أَنْزِلُوهُمْ عَلَى حُكْمِكُمْ ثُمَّ اقْضُوا فِيهِمْ بَعْدُ مَا شِئْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ قَالَ عَلْقَمَةُ فَذَكَرْتُ هَذَا الْحَدِيثَ لِمُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ فَقَالَ حَدَّثَنِي مُسْلِمٌ - قَالَ أَبُو دَاوُدَ هُوَ ابْنُ هَيْصَمٍ - عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ مُقَرِّنٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ ‏.‏

Sulaymon ibn Burayda otasidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ biror sariyya yoki qoʻshinga amir tayinlaganlarida, unga oʻzining xususida Allohdan taqvo qilishni hamda u bilan birga boʻlgan musulmonlarga yaxshilik qilishni tayinlardilar va shunday derdilar: «Mushriklardan boʻlgan dushmaning bilan toʻqnashganingda, ularni uchta xislat (yoki uchta narsa)dan biriga daʼvat qil. Ular qaysi biriga rozi boʻlsalar, undan qabul qil va ularga (tegmasdan) qoʻl yigʻib tur. Ularni Islomga daʼvat qil; agar (chaqirigʻingga) javob bersalar, ulardan (buni) qabul qil va ularga tegmay tur. Soʻng ularni oʻz yurtlaridan Muhojirlar yurtiga koʻchib oʻtishga daʼvat qil va ularga aytginki, agar shunday qilsalar, ularga Muhojirlarga (beriladigan) narsa beriladi va ularga Muhojirlar zimmasidagi narsa (vazifa) yuklanadi. Agar ular bosh tortib, oʻz yurtlarini ixtiyor qilsalar, ularga aytginki, ular musulmonlarning aʼrobiylari (badaviy musulmonlari) kabi boʻladilar; ularga moʻminlarga joriy boʻladigan Allohning hukmi joriy boʻladi, ammo ular musulmonlar bilan birga jihod qilmaguncha fayʼ va gʻanimatda ularga hech qanday ulush boʻlmaydi. Agar ular (bunga ham) bosh tortsalar, ularni jizya berishga daʼvat qil; agar javob bersalar, ulardan qabul qil va ularga tegmay tur. Agar bosh tortsalar, Alloh taolodan yordam soʻra va ular bilan jang qil. Qachon biror qalʼa ahlini qamal qilsang-u, ular sendan oʻzlarini Alloh taolaning hukmiga koʻra (taslim qilib) tushirishingni istasalar, ularni Allohning hukmiga koʻra tushirma. Chunki sizlar Alloh ular haqida qanday hukm qilishini bilmaysizlar. Balki ularni oʻz hukmingizga koʻra tushiringlar, soʻng ular haqida xohlaganingizcha hukm chiqaringlar». Sufyon ibn Uyayna aytdi: Alqama aytdi: Men bu hadisni Muqotil ibn Hayyonga aytib berdim. Shunda u: Menga Muslim — Abu Dovud aytdi: u ibn Haysamdir — Nuʼmon ibn Muqarrindan, u Paygʻambar ﷺ dan Sulaymon ibn Burayda hadisi kabi hadis aytib berdi, dedi.Сулаймон ибн Бурайда отасидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ бирор сарийя ёки қўшинга амир тайинлаганларида, унга ўзининг хусусида Аллоҳдан тақво қилишни ҳамда у билан бирга бўлган мусулмонларга яхшилик қилишни тайинлардилар ва шундай дердилар: «Мушриклардан бўлган душманинг билан тўқнашганингда, уларни учта хислат (ёки учта нарса)дан бирига даъват қил. Улар қайси бирига рози бўлсалар, ундан қабул қил ва уларга (тегмасдан) қўл йиғиб тур. Уларни Исломга даъват қил; агар (чақириғингга) жавоб берсалар, улардан (буни) қабул қил ва уларга тегмай тур. Сўнг уларни ўз юртларидан Муҳожирлар юртига кўчиб ўтишга даъват қил ва уларга айтгинки, агар шундай қилсалар, уларга Муҳожирларга (бериладиган) нарса берилади ва уларга Муҳожирлар зиммасидаги нарса (вазифа) юкланади. Агар улар бош тортиб, ўз юртларини ихтиёр қилсалар, уларга айтгинки, улар мусулмонларнинг аъробийлари (бадавий мусулмонлари) каби бўладилар; уларга мўминларга жорий бўладиган Аллоҳнинг ҳукми жорий бўлади, аммо улар мусулмонлар билан бирга жиҳод қилмагунча файъ ва ғаниматда уларга ҳеч қандай улуш бўлмайди. Агар улар (бунга ҳам) бош тортсалар, уларни жизя беришга даъват қил; агар жавоб берсалар, улардан қабул қил ва уларга тегмай тур. Агар бош тортсалар, Аллоҳ таолодан ёрдам сўра ва улар билан жанг қил. Қачон бирор қалъа аҳлини қамал қилсанг-у, улар сендан ўзларини Аллоҳ таоланинг ҳукмига кўра (таслим қилиб) туширишингни истасалар, уларни Аллоҳнинг ҳукмига кўра туширма. Чунки сизлар Аллоҳ улар ҳақида қандай ҳукм қилишини билмайсизлар. Балки уларни ўз ҳукмингизга кўра туширинглар, сўнг улар ҳақида хоҳлаганингизча ҳукм чиқаринглар». Суфён ибн Уяйна айтди: Алқама айтди: Мен бу ҳадисни Муқотил ибн Ҳайёнга айтиб бердим. Шунда у: Менга Муслим — Абу Довуд айтди: у ибн Ҳайсамдир — Нуъмон ибн Муқарриндан, у Пайғамбар ﷺ дан Сулаймон ибн Бурайда ҳадиси каби ҳадис айтиб берди, деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، - الْمَعْنَى - قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعَ طَاوُسًا، يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يُخْبِرُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ احْتَجَّ آدَمُ وَمُوسَى فَقَالَ مُوسَى يَا آدَمُ أَنْتَ أَبُونَا خَيَّبْتَنَا وَأَخْرَجْتَنَا مِنَ الْجَنَّةِ ‏.‏ فَقَالَ آدَمُ أَنْتَ مُوسَى اصْطَفَاكَ اللَّهُ بِكَلاَمِهِ وَخَطَّ لَكَ التَّوْرَاةَ بِيَدِهِ تَلُومُنِي عَلَى أَمْرٍ قَدَّرَهُ عَلَىَّ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَنِي بِأَرْبَعِينَ سَنَةً فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ عَنْ عَمْرٍو عَنْ طَاوُسٍ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ‏.‏

Musaddad bizga aytib berdi: Sufyon bizga aytib berdi. (Boshqa sanad bilan) Ahmad ibn Solih ham bizga aytib berdi — maʼno bir xil — u dedi: Bizga Sufyon ibn Uyayna aytib berdi, u Amr ibn Dinordan rivoyat qildi, u Tovusning shunday deyayotganini eshitdi: Men Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺ dan xabar berayotganlarini eshitdim. U zot: «Odam bilan Muso (alayhimassalom) bahslashdilar. Muso: ‹Ey Odam, sen bizning otamizsan, bizni nasibasiz qoldirding va bizni jannatdan chiqarib yubording›, dedi. Odam: ‹Sen — Musosan, Alloh seni Oʻzining kalomi bilan saralab oldi va sen uchun Tavrotni Oʻz qoʻli bilan yozdi. (Shunday boʻla turib) meni Alloh mendan ustiga, meni yaratishidan qirq yil avval taqdir qilib qoʻygan ish uchun malomat qilyapsanmi?› dedi. Shunday qilib Odam Musoni (dalilda) yengdi», dedilar. Ahmad ibn Solih, Amrdan, u Tovusdan rivoyat qilib: «(Tovus) Abu Hurayradan eshitdi», dedi.Мусаддад бизга айтиб берди: Суфён бизга айтиб берди. (Бошқа санад билан) Аҳмад ибн Солиҳ ҳам бизга айтиб берди — маъно бир хил — у деди: Бизга Суфён ибн Уяйна айтиб берди, у Амр ибн Динордан ривоят қилди, у Товуснинг шундай деяётганини эшитди: Мен Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺ дан хабар бераётганларини эшитдим. У зот: «Одам билан Мусо (алайҳимассалом) баҳслашдилар. Мусо: ‹Эй Одам, сен бизнинг отамизсан, бизни насибасиз қолдирдинг ва бизни жаннатдан чиқариб юбординг›, деди. Одам: ‹Сен — Мусосан, Аллоҳ сени Ўзининг каломи билан саралаб олди ва сен учун Тавротни Ўз қўли билан ёзди. (Шундай бўла туриб) мени Аллоҳ мендан устига, мени яратишидан қирқ йил аввал тақдир қилиб қўйган иш учун маломат қиляпсанми?› деди. Шундай қилиб Одам Мусони (далилда) енгди», дедилар. Аҳмад ибн Солиҳ, Амрдан, у Товусдан ривоят қилиб: «(Товус) Абу Ҳурайрадан эшитди», деди.

قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي عُمَرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، وَمَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ، وَأَنَسٍ، وَأَبِي، هُرَيْرَةَ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَأَبِي أُسَيْدٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ وَأَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ وَجَابِرٍ وَعُمَيْرٍ اللَّيْثِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهَذَا يَقُولُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَأَنَسٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ وَغَيْرُهُمْ وَمِنَ التَّابِعِينَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءٌ وَطَاوُسٌ وَمُجَاهِدٌ وَنَافِعٌ وَسَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُهُمْ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَمَعْمَرٌ وَالأَوْزَاعِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ قَدْ ثَبَتَ حَدِيثُ مَنْ يَرْفَعُ يَدَيْهِ وَذَكَرَ حَدِيثَ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ وَلَمْ يَثْبُتْ حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَرْفَعْ يَدَيْهِ إِلاَّ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الآمُلِيُّ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ زَمْعَةَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ قَالَ كَانَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ يَرَى رَفْعَ الْيَدَيْنِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَقَالَ يَحْيَى وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ كَانَ مَعْمَرٌ يَرَى رَفْعَ الْيَدَيْنِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ بْنَ مُعَاذٍ يَقُولُ كَانَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَعُمَرُ بْنُ هَارُونَ وَالنَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ يَرْفَعُونَ أَيْدِيَهُمْ إِذَا افْتَتَحُوا الصَّلاَةَ وَإِذَا رَكَعُوا وَإِذَا رَفَعُوا رُءُوسَهُمْ ‏.‏

Abu Iso aytdi: Bizga Fazl ibn Sabboh al-Bagʻdodiy hadis aytdi, (u dedi:) bizga Sufyon ibn Uyayna hadis aytdi, (u dedi:) bizga Zuhriy shu isnod bilan Ibn Abu Umarning hadisiga oʻxshash (qilib) hadis aytdi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Voil ibn Hujr, Molik ibn Huvayris, Anas, Abu Hurayra, Abu Humayd, Abu Usayd, Sahl ibn Saʼd, Muhammad ibn Maslama, Abu Qatoda, Abu Muso al-Ashʼariy, Jobir va Umayr al-Laysiydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan boʻlgan baʼzi ilm ahli shuni aytadi — jumladan Ibn Umar, Jobir ibn Abdulloh, Abu Hurayra, Anas, Ibn Abbos, Abdulloh ibn Zubayr va boshqalar; tobeinlardan esa Hasan al-Basriy, Ato, Tovus, Mujohid, Nofeʼ, Solim ibn Abdulloh, Said ibn Jubayr va boshqalar. Molik, Maʼmar, Avzoiy, Ibn Uyayna, Abdulloh ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Abdulloh ibn Muborak: «(Namozda) qoʻllarini koʻtaradigan kishi (haqidagi) hadis sobit boʻlgan», deb Zuhriyning Solimdan, u otasidan (qilgan) hadisini zikr qildi va: «Nabiy ﷺ faqat birinchi marta (takbirdagina) qoʻllarini koʻtarganlari haqidagi Ibn Masʼud hadisi sobit boʻlmagan», dedi. Buni bizga Ahmad ibn Abda al-Omuliy hadis qilib aytdi, (u dedi:) bizga Vahb ibn Zamʼa Sufyon ibn Abdulmalikdan, u Abdulloh ibn Muborakdan hadis aytdi. (Abu Iso) aytdi: Bizga Yahyo ibn Muso hadis aytdi, (u dedi:) bizga Ismoil ibn Abu Uvays hadis aytdi, (u dedi:) Molik ibn Anas namozda qoʻllarni koʻtarishni (joiz deb) koʻrar edi. Yahyo aytdi: Bizga Abdurrazzoq hadis aytdi, (u dedi:) Maʼmar namozda qoʻllarni koʻtarishni (joiz deb) koʻrar edi. Men Jorud ibn Muozning shunday deyayotganini eshitdim: «Sufyon ibn Uyayna, Umar ibn Horun va Nazr ibn Shumayl namozni boshlaganlarida, rukuʼ qilganlarida va boshlarini (rukuʼdan) koʻtarganlarida qoʻllarini koʻtarar edilar».Абу Исо айтди: Бизга Фазл ибн Саббоҳ ал-Бағдодий ҳадис айтди, (у деди:) бизга Суфён ибн Уяйна ҳадис айтди, (у деди:) бизга Зуҳрий шу иснод билан Ибн Абу Умарнинг ҳадисига ўхшаш (қилиб) ҳадис айтди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умар, Али, Воил ибн Ҳужр, Молик ибн Ҳувайрис, Анас, Абу Ҳурайра, Абу Ҳумайд, Абу Усайд, Саҳл ибн Саъд, Муҳаммад ибн Маслама, Абу Қатода, Абу Мусо ал-Ашъарий, Жобир ва Умайр ал-Лайсийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг ашобларидан бўлган баъзи илм аҳли шуни айтади — жумладан Ибн Умар, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абу Ҳурайра, Анас, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Зубайр ва бошқалар; тобеинлардан эса Ҳасан ал-Басрий, Ато, Товус, Мужоҳид, Нофеъ, Солим ибн Абдуллоҳ, Саид ибн Жубайр ва бошқалар. Молик, Маъмар, Авзоий, Ибн Уяйна, Абдуллоҳ ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Абдуллоҳ ибн Муборак: «(Намозда) қўлларини кўтарадиган киши (ҳақидаги) ҳадис собит бўлган», деб Зуҳрийнинг Солимдан, у отасидан (қилган) ҳадисини зикр қилди ва: «Набий ﷺ фақат биринчи марта (такбирдагина) қўлларини кўтарганлари ҳақидаги Ибн Масъуд ҳадиси собит бўлмаган», деди. Буни бизга Аҳмад ибн Абда ал-Омулий ҳадис қилиб айтди, (у деди:) бизга Ваҳб ибн Замъа Суфён ибн Абдулмаликдан, у Абдуллоҳ ибн Муборакдан ҳадис айтди. (Абу Исо) айтди: Бизга Яҳё ибн Мусо ҳадис айтди, (у деди:) бизга Исмоил ибн Абу Увайс ҳадис айтди, (у деди:) Молик ибн Анас намозда қўлларни кўтаришни (жоиз деб) кўрар эди. Яҳё айтди: Бизга Абдурраззоқ ҳадис айтди, (у деди:) Маъмар намозда қўлларни кўтаришни (жоиз деб) кўрар эди. Мен Жоруд ибн Муознинг шундай деяётганини эшитдим: «Суфён ибн Уяйна, Умар ибн Ҳорун ва Назр ибн Шумайл намозни бошлаганларида, рукуъ қилганларида ва бошларини (рукуъдан) кўтарганларида қўлларини кўтарар эдилар».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ اشْتَكَى بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَشَقَّةَ السُّجُودِ عَلَيْهِمْ إِذَا تَفَرَّجُوا فَقَالَ ‏"‏ اسْتَعِينُوا بِالرُّكَبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سُمَىٍّ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَكَأَنَّ رِوَايَةَ هَؤُلاَءِ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ اللَّيْثِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari (qoʻl va oyoqlarini) yozganlarida sajdaning ularga (ogʻirlik qilib) mashaqqat berishidan Nabiy ﷺga shikoyat qilishdi. Shunda u zot: «Tizzalardan yordam olinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, biz uni Abu Solihning Abu Hurayradan, uning Nabiy ﷺdan (qilgan rivoyati) ichidan faqat Laysning Ibn Ajlondan (qilgan) shu yoʻli orqaligina bilamiz. Bu hadisni Sufyon ibn Uyayna va boshqa bir necha (kishi) Sumayydan, u Nuʼmon ibn Abu Ayyoshdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (tarzda) rivoyat qilganlar. Goʻyo bularning rivoyati Laysning rivoyatidan sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари (қўл ва оёқларини) ёзганларида сажданинг уларга (оғирлик қилиб) машаққат беришидан Набий ﷺга шикоят қилишди. Шунда у зот: «Тиззалардан ёрдам олинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, биз уни Абу Солиҳнинг Абу Ҳурайрадан, унинг Набий ﷺдан (қилган ривояти) ичидан фақат Лайснинг Ибн Ажлондан (қилган) шу йўли орқалигина биламиз. Бу ҳадисни Суфён ибн Уяйна ва бошқа бир неча (киши) Сумаййдан, у Нуъмон ибн Абу Айёшдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш (тарзда) ривоят қилганлар. Гўё буларнинг ривояти Лайснинг ривоятидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَطَاءَ بْنَ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ صَلاَةَ إِلاَّ الْمَكْتُوبَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ بُحَيْنَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى أَيُّوبُ وَوَرْقَاءُ بْنُ عُمَرَ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ جُحَادَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ فَلَمْ يَرْفَعَاهُ ‏.‏ وَالْحَدِيثُ الْمَرْفُوعُ أَصَحُّ عِنْدَنَا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ أَنْ لاَ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ إِلاَّ الْمَكْتُوبَةَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ رَوَاهُ عَيَّاشُ بْنُ عَبَّاسٍ الْقِتْبَانِيُّ الْمِصْرِيُّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Namozga iqomat aytilganda farz (namoz)dan boshqa namoz yoʻq», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Buhayna, Abdulloh ibn Amr, Abdulloh ibn Sarjis, Ibn Abbos va Anasdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan hadisdir. Shuningdek Ayyub, Varqo ibn Umar, Ziyod ibn Saʼd, Ismoil ibn Muslim va Muhammad ibn Juhoda Amr ibn Dinordan, u Ato ibn Yasordan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan (qilib) rivoyat qilishgan. Hammod ibn Zayd va Sufyon ibn Uyayna esa Amr ibn Dinordan rivoyat qilishib, uni marfuʼ qilishmagan (Paygʻambar ﷺga koʻtarishmagan). Bizning nazdimizda marfuʼ hadis sahihroqdir. Paygʻambar ﷺning ashoblaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli nazdida amal shunga koʻra: namozga iqomat aytilganda kishi farz (namoz)dan boshqasini oʻqimaydi. Buni Sufyon as-Savriy, Ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq aytishadi. Bu hadis Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan boshqa bir yoʻl bilan ham rivoyat qilingan: uni Ayyosh ibn Abbos al-Qitboniy al-Misriy Abu Salamadan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash (qilib) rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Намозга иқомат айтилганда фарз (намоз)дан бошқа намоз йўқ», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Буҳайна, Абдуллоҳ ибн Амр, Абдуллоҳ ибн Саржис, Ибн Аббос ва Анасдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Шунингдек Айюб, Варқо ибн Умар, Зиёд ибн Саъд, Исмоил ибн Муслим ва Муҳаммад ибн Жуҳода Амр ибн Динордан, у Ато ибн Ясордан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан (қилиб) ривоят қилишган. Ҳаммод ибн Зайд ва Суфён ибн Уяйна эса Амр ибн Динордан ривоят қилишиб, уни марфуъ қилишмаган (Пайғамбар ﷺга кўтаришмаган). Бизнинг наздимизда марфуъ ҳадис саҳиҳроқдир. Пайғамбар ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли наздида амал шунга кўра: намозга иқомат айтилганда киши фарз (намоз)дан бошқасини ўқимайди. Буни Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ айтишади. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан бошқа бир йўл билан ҳам ривоят қилинган: уни Айёш ибн Аббос ал-Қитбоний ал-Мисрий Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш (қилиб) ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ الْبَلْخِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ جَدِّهِ، قَيْسٍ قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ الصُّبْحَ ثُمَّ انْصَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَنِي أُصَلِّي فَقَالَ ‏"‏ مَهْلاً يَا قَيْسُ أَصَلاَتَانِ مَعًا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَمْ أَكُنْ رَكَعْتُ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ إِذًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ ‏.‏ وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ سَمِعَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ مِنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ مُرْسَلاً ‏.‏ وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ بِهَذَا الْحَدِيثِ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَكْتُوبَةِ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَعْدُ بْنُ سَعِيدٍ هُوَ أَخُو يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ قَالَ وَقَيْسٌ هُوَ جَدُّ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ وَيُقَالُ هُوَ قَيْسُ بْنُ عَمْرٍو وَيُقَالُ هُوَ قَيْسُ بْنُ قَهْدٍ ‏.‏ وَإِسْنَادُ هَذَا الْحَدِيثِ لَيْسَ بِمُتَّصِلٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ قَيْسٍ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ فَرَأَى قَيْسًا ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ ‏.‏

Qays ibn Amr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ chiqdilar, namozga iqomat aytildi va men u zot bilan birga bomdod (subh)ni oʻqidim. Soʻng Paygʻambar ﷺ qaytdilar va meni namoz oʻqiyotgan holda koʻrib: «Sekinroq, ey Qays! Ikki namozni birga (oʻqiyapsanmi)?», dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, men bomdod (fajr)ning ikki rakaatini oʻqimagan edim», dedim. U zot: «Unday boʻlsa, zarari yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Muhammad ibn Ibrohimning hadisini biz shunday holatda faqat Saʼd ibn Saidning hadisi orqaligina bilamiz. Sufyon ibn Uyayna: Ato ibn Abu Raboh Saʼd ibn Saiddan bu hadisni eshitdi, dedi. Bu hadis aslida mursal (sahobasiz) qilib rivoyat qilinadi. Makka ahlidan bir qavm shu hadisga (amal qilib): kishining quyosh chiqishidan oldin farz (namoz)dan keyin ikki rakaatni oʻqishida zarar yoʻq, deb bilishgan. Abu Iso aytdi: Saʼd ibn Said — Yahyo ibn Said al-Ansoriyning akasidir. (Abu Iso) aytdi: Qays esa Yahyo ibn Said al-Ansoriyning bobosidir, u Qays ibn Amr deyiladi, u Qays ibn Qahd ham deyiladi. Bu hadisning isnodi muttasil (uzluksiz) emas: Muhammad ibn Ibrohim at-Taymiy Qaysdan (hadis) eshitmagan. Baʼzilar bu hadisni Saʼd ibn Saiddan, u Muhammad ibn Ibrohimdan: Paygʻambar ﷺ chiqib Qaysni koʻrdilar, (deb) rivoyat qilishgan. Bu Abdulazizning Saʼd ibn Saiddan (qilgan rivoyati)dan sahihroqdir.Қайс ибн Амр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ чиқдилар, намозга иқомат айтилди ва мен у зот билан бирга бомдод (субҳ)ни ўқидим. Сўнг Пайғамбар ﷺ қайтдилар ва мени намоз ўқиётган ҳолда кўриб: «Секинроқ, эй Қайс! Икки намозни бирга (ўқияпсанми)?», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен бомдод (фажр)нинг икки ракаатини ўқимаган эдим», дедим. У зот: «Ундай бўлса, зарари йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Муҳаммад ибн Иброҳимнинг ҳадисини биз шундай ҳолатда фақат Саъд ибн Саиднинг ҳадиси орқалигина биламиз. Суфён ибн Уяйна: Ато ибн Абу Рабоҳ Саъд ибн Саиддан бу ҳадисни эшитди, деди. Бу ҳадис аслида мурсал (саҳобасиз) қилиб ривоят қилинади. Макка аҳлидан бир қавм шу ҳадисга (амал қилиб): кишининг қуёш чиқишидан олдин фарз (намоз)дан кейин икки ракаатни ўқишида зарар йўқ, деб билишган. Абу Исо айтди: Саъд ибн Саид — Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг акасидир. (Абу Исо) айтди: Қайс эса Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг бобосидир, у Қайс ибн Амр дейилади, у Қайс ибн Қаҳд ҳам дейилади. Бу ҳадиснинг исноди муттасил (узлуксиз) эмас: Муҳаммад ибн Иброҳим ат-Таймий Қайсдан (ҳадис) эшитмаган. Баъзилар бу ҳадисни Саъд ибн Саиддан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан: Пайғамбар ﷺ чиқиб Қайсни кўрдилар, (деб) ривоят қилишган. Бу Абдулазизнинг Саъд ибн Саиддан (қилган ривояти)дан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ مُصَلِّيًا بَعْدَ الْجُمُعَةِ فَلْيُصَلِّ أَرْبَعًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ قَالَ كُنَّا نَعُدُّ سُهَيْلَ بْنَ أَبِي صَالِحٍ ثَبْتًا فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي قَبْلَ الْجُمُعَةِ أَرْبَعًا وَبَعْدَهَا أَرْبَعًا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رضى الله عنه أَنَّهُ أَمَرَ أَنْ يُصَلَّى بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ أَرْبَعًا ‏.‏ وَذَهَبَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ إِلَى قَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنْ صَلَّى فِي الْمَسْجِدِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ صَلَّى أَرْبَعًا وَإِنْ صَلَّى فِي بَيْتِهِ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ فِي بَيْتِهِ وَحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ مُصَلِّيًا بَعْدَ الْجُمُعَةِ فَلْيُصَلِّ أَرْبَعًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَابْنُ عُمَرَ هُوَ الَّذِي رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ فِي بَيْتِهِ وَابْنُ عُمَرَ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى فِي الْمَسْجِدِ بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ وَصَلَّى بَعْدَ الرَّكْعَتَيْنِ أَرْبَعًا ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، قَالَ رَأَيْتُ ابْنَ عُمَرَ صَلَّى بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ صَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ أَرْبَعًا ‏.‏ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَنَصَّ لِلْحَدِيثِ مِنَ الزُّهْرِيِّ وَمَا رَأَيْتُ أَحَدًا الدَّنَانِيرُ وَالدَّرَاهِمُ أَهْوَنُ عَلَيْهِ مِنْهُ إِنْ كَانَتِ الدَّنَانِيرُ وَالدَّرَاهِمُ عِنْدَهُ بِمَنْزِلَةِ الْبَعْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْت ابْنَ أَبِي عُمَرَ قَال سَمِعْتُ سُفْيَانَ بْنَ عُيَيْنَةَ يَقُولُ كَانَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ أَسَنَّ مِنْ الزُّهْرِيِّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan kim jumadan keyin namoz oʻqimoqchi boʻlsa, toʻrt rakat oʻqisin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Biz Suhayl ibn Abu Solihni hadisda sobit (ishonchli) deb hisoblar edik. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga binoandir. Abdulloh ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, u jumadan oldin toʻrt rakat, undan keyin ham toʻrt rakat oʻqir edi. Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, u jumadan keyin avval ikki rakat, soʻng toʻrt rakat oʻqishga buyurar edi. Sufyon as-Savriy va Ibn Muborak Ibn Masʼudning soʻziga moyil boʻldilar. Ishoq esa: «Agar juma kuni masjidda oʻqisa, toʻrt rakat oʻqisin, agar uyida oʻqisa, ikki rakat oʻqisin», dedi va Nabiy ﷺning jumadan keyin uyida ikki rakat oʻqishlari hamda u zotning «Sizlardan kim jumadan keyin namoz oʻqimoqchi boʻlsa, toʻrt rakat oʻqisin» degan hadislari bilan dalil keltirdi. Abu Iso aytdi: Ibn Umar Nabiy ﷺdan u zotning jumadan keyin uyida ikki rakat oʻqishlarini rivoyat qilgan kishidir, ammo Ibn Umarning oʻzi Nabiy ﷺdan keyin masjidda jumadan soʻng ikki rakat, ikki rakatdan keyin yana toʻrt rakat oʻqigan. Buni bizga Ibn Abu Umar, unga Sufyon ibn Uyayna, u Ibn Jurayjdan, u Atodan rivoyat qildi; (Ato) dedi: Men Ibn Umarning jumadan keyin ikki rakat, soʻng undan keyin toʻrt rakat oʻqiganini koʻrdim. Amr ibn Dinor aytdi: Men hadisni az-Zuhriydan koʻra aniqroq bayon qiladigan birovni koʻrmadim va dinor-u dirhamlar oʻziga undan koʻra arzimasroq tuyuladigan birovni ham koʻrmadim; goʻyo dinor-u dirhamlar uning oldida tezak qadrida edi. Abu Iso aytdi: Men Ibn Abu Umarning Sufyon ibn Uyaynadan: «Amr ibn Dinor az-Zuhriydan yoshroq edi» deganini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ким жумадан кейин намоз ўқимоқчи бўлса, тўрт ракат ўқисин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Биз Суҳайл ибн Абу Солиҳни ҳадисда собит (ишончли) деб ҳисоблар эдик. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у жумадан олдин тўрт ракат, ундан кейин ҳам тўрт ракат ўқир эди. Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, у жумадан кейин аввал икки ракат, сўнг тўрт ракат ўқишга буюрар эди. Суфён ас-Саврий ва Ибн Муборак Ибн Масъуднинг сўзига мойил бўлдилар. Ишоқ эса: «Агар жума куни масжидда ўқиса, тўрт ракат ўқисин, агар уйида ўқиса, икки ракат ўқисин», деди ва Набий ﷺнинг жумадан кейин уйида икки ракат ўқишлари ҳамда у зотнинг «Сизлардан ким жумадан кейин намоз ўқимоқчи бўлса, тўрт ракат ўқисин» деган ҳадислари билан далил келтирди. Абу Исо айтди: Ибн Умар Набий ﷺдан у зотнинг жумадан кейин уйида икки ракат ўқишларини ривоят қилган кишидир, аммо Ибн Умарнинг ўзи Набий ﷺдан кейин масжидда жумадан сўнг икки ракат, икки ракатдан кейин яна тўрт ракат ўқиган. Буни бизга Ибн Абу Умар, унга Суфён ибн Уяйна, у Ибн Журайждан, у Атодан ривоят қилди; (Ато) деди: Мен Ибн Умарнинг жумадан кейин икки ракат, сўнг ундан кейин тўрт ракат ўқиганини кўрдим. Амр ибн Динор айтди: Мен ҳадисни аз-Зуҳрийдан кўра аниқроқ баён қиладиган бировни кўрмадим ва динор-у дирҳамлар ўзига ундан кўра арзимасроқ туюладиган бировни ҳам кўрмадим; гўё динор-у дирҳамлар унинг олдида тезак қадрида эди. Абу Исо айтди: Мен Ибн Абу Умарнинг Суфён ибн Уяйнадан: «Амр ибн Динор аз-Зуҳрийдан ёшроқ эди» деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ الصَّدَقَةَ وَيَأْخُذُهَا بِيَمِينِهِ فَيُرَبِّيهَا لأَحَدِكُمْ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ مُهْرَهُ حَتَّى إِنَّ اللُّقْمَةَ لَتَصِيرُ مِثْلَ أُحُدٍ ‏"‏ ‏.‏ وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏(‏وهُوَ الَّذِي يَقبَلُ التَّوبَةَ عَنْ عِبَادِهِ ‏)‏ ويَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ‏‏ ‏(يَمْحَقُ الله الرَّبَا ويُرْبِي الصَّدَقَاتِ‏)‏‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوُ هَذَا. وَقَدْ قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَمَا يُشْبِهُ هَذَا مِنَ الرِّوَايَاتِ مِنَ الصِّفَاتِ وَنُزُولِ الرَّبِّ تَبَارَكَ وَتَعَالَى كُلَّ لَيْلَةٍ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا قَالُوا قَدْ تَثْبُتُ الرِّوَايَاتُ فِي هَذَا وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ يُتَوَهَّمُ وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ هَكَذَا رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ وَسُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي هَذِهِ الأَحَادِيثِ أَمِرُّوهَا بِلاَ كَيْفٍ. وَهَكَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ. وَأَمَّا الْجَهْمِيَّةُ فَأَنْكَرَتْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ وَقَالُوا هَذَا تَشْبِيهٌ. وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كِتَابِهِ الْيَدَ وَالسَّمْعَ وَالْبَصَرَ فَتَأَوَّلَتِ الْجَهْمِيَّةُ هَذِهِ الآيَاتِ فَفَسَّرُوهَا عَلَى غَيْرِ مَا فَسَّرَ أَهْلُ الْعِلْمِ وَقَالُوا إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَخْلُقْ آدَمَ بِيَدِهِ. وَقَالُوا إِنَّ مَعْنَى الْيَدِ هَاهُنَا الْقُوَّةُ. وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ إِنَّمَا يَكُونُ التَّشْبِيهُ إِذَا قَالَ يَدٌ كَيَدٍ أَوْ مِثْلُ يَدٍ أَوْ سَمْعٌ كَسَمْعٍ أَوْ مِثْلُ سَمْعٍ. فَإِذَا قَالَ سَمْعٌ كَسَمْعٍ أَوْ مِثْلُ سَمْعٍ فَهَذَا التَّشْبِيهُ وَأَمَّا إِذَا قَالَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى يَدٌ وَسَمْعٌ وَبَصَرٌ وَلاَ يَقُولُ كَيْفَ وَلاَ يَقُولُ مِثْلُ سَمْعٍ وَلاَ كَسَمْعٍ فَهَذَا لاَ يَكُونُ تَشْبِيهًا وَهُوَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ}.

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh sadaqani qabul qiladi va uni oʻng (qoʻli) bilan oladi-da, sizlardan biringiz toychogʻini tarbiyalaganidek, uni sizlardan biringiz uchun parvarish qiladi, hatto bir luqma Uhud (togʻi)dek boʻlib qoladi», dedilar. Buning tasdigʻi azza va jalla Allohning Kitobida bordir: {Bandalaridan tavbani qabul qilguvchi Uning Oʻzidir} hamda sadaqalarni oladi: {Alloh ribohoʻrlikni mahv etadi va sadaqalarni ziyoda qiladi}. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Oishadan ham Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilingan. Ilm ahlidan koʻp kishilar bu hadis va unga oʻxshash sifatlar hamda Rabb taborak va taoloning har kecha dunyo osmoniga tushishi haqidagi rivoyatlar xususida: «Bu xildagi rivoyatlar sobit boʻladi, ularga iymon keltiriladi, (uning kayfiyati) tasavvur qilinmaydi va ‹qanday?› deb soʻralmaydi», deganlar. Shu tarzda Molik, Sufyon ibn Uyayna va Abdulloh ibn Muborakdan rivoyat qilinganki, ular bu hadislar haqida: «Ularni kayfiyatsiz (oʻtkazib) qoʻyaveringlar», deganlar. Ahli sunna val-jamoadan boʻlgan ilm ahlining soʻzi shudir. Jahmiya esa bu rivoyatlarni inkor etib: «Bu tashbihdir», deganlar. Holbuki, azza va jalla Alloh Kitobining bir necha oʻrnida qoʻl, eshitish va koʻrishni zikr qilgan, jahmiya esa bu oyatlarni taʼvil qilib, ilm ahli tafsir qilganidan boshqacha tafsir qilganlar va: «Alloh Odamni Oʻz qoʻli bilan yaratmagan», deyishgan, hamda: «Bu yerdagi qoʻlning maʼnosi qudratdir», deganlar. Ishoq ibn Ibrohim aytdi: Tashbih faqat: ‹qoʻl xuddi qoʻldek› yoki ‹qoʻlga oʻxshash›, ‹eshitish xuddi eshitishdek› yoki ‹eshitishga oʻxshash›, deyilgandagina boʻladi. Bas, kim ‹eshitish xuddi eshitishdek› yoki ‹eshitishga oʻxshash› desa, bu tashbihdir; ammo Alloh taolo aytganidek, ‹qoʻl, eshitish, koʻrish› deb, ‹qanday?› demasa, ‹eshitishga oʻxshash› yoki ‹eshitishdek› demasa, bu tashbih boʻlmaydi va u Alloh taolo Kitobida aytganidekdir: {Uning misli (oʻxshashi) hech narsa yoʻq, U eshituvchi, koʻruvchidir}.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ садақани қабул қилади ва уни ўнг (қўли) билан олади-да, сизлардан бирингиз тойчоғини тарбиялаганидек, уни сизлардан бирингиз учун парвариш қилади, ҳатто бир луқма Уҳуд (тоғи)дек бўлиб қолади», дедилар. Бунинг тасдиғи азза ва жалла Аллоҳнинг Китобида бордир: {Бандаларидан тавбани қабул қилгувчи Унинг Ўзидир} ҳамда садақаларни олади: {Аллоҳ рибоҳўрликни маҳв этади ва садақаларни зиёда қилади}. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Оишадан ҳам Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинган. Илм аҳлидан кўп кишилар бу ҳадис ва унга ўхшаш сифатлар ҳамда Рабб таборак ва таолонинг ҳар кеча дунё осмонига тушиши ҳақидаги ривоятлар хусусида: «Бу хилдаги ривоятлар собит бўлади, уларга иймон келтирилади, (унинг кайфияти) тасаввур қилинмайди ва ‹қандай?› деб сўралмайди», деганлар. Шу тарзда Молик, Суфён ибн Уяйна ва Абдуллоҳ ибн Муборакдан ривоят қилинганки, улар бу ҳадислар ҳақида: «Уларни кайфиятсиз (ўтказиб) қўяверинглар», деганлар. Аҳли сунна вал-жамоадан бўлган илм аҳлининг сўзи шудир. Жаҳмия эса бу ривоятларни инкор этиб: «Бу ташбиҳдир», деганлар. Ҳолбуки, азза ва жалла Аллоҳ Китобининг бир неча ўрнида қўл, эшитиш ва кўришни зикр қилган, жаҳмия эса бу оятларни таъвил қилиб, илм аҳли тафсир қилганидан бошқача тафсир қилганлар ва: «Аллоҳ Одамни Ўз қўли билан яратмаган», дейишган, ҳамда: «Бу ердаги қўлнинг маъноси қудратдир», деганлар. Ишоқ ибн Иброҳим айтди: Ташбиҳ фақат: ‹қўл худди қўлдек› ёки ‹қўлга ўхшаш›, ‹эшитиш худди эшитишдек› ёки ‹эшитишга ўхшаш›, дейилгандагина бўлади. Бас, ким ‹эшитиш худди эшитишдек› ёки ‹эшитишга ўхшаш› деса, бу ташбиҳдир; аммо Аллоҳ таоло айтганидек, ‹қўл, эшитиш, кўриш› деб, ‹қандай?› демаса, ‹эшитишга ўхшаш› ёки ‹эшитишдек› демаса, бу ташбиҳ бўлмайди ва у Аллоҳ таоло Китобида айтганидекдир: {Унинг мисли (ўхшаши) ҳеч нарса йўқ, У эшитувчи, кўрувчидир}.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، نَحْوَهُ وَقَالاَ زَيْدُ بْنُ يُثَيْعٍ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَشُعْبَةُ وَهِمَ فِيهِ فَقَالَ زَيْدُ بْنُ أُثَيْلٍ ‏.‏

Zayd ibn Usayʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: (Boshqa sanad bilan) Sufyon ibn Uyayna Abu Ishoqdan shunga oʻxshashini (rivoyat qildi), ammo ular: ‹Zayd ibn Yusayʼ›, dedilar va bu sahihroqdir. Abu Iso aytdi: Shuʼba bunda adashib: ‹Zayd ibn Usayl›, degan.Зайд ибн Усайъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: (Бошқа санад билан) Суфён ибн Уяйна Абу Ишоқдан шунга ўхшашини (ривоят қилди), аммо улар: ‹Зайд ибн Юсайъ›, дедилар ва бу саҳиҳроқдир. Абу Исо айтди: Шуъба бунда адашиб: ‹Зайд ибн Усайл›, деган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى آمَنَ مَا كَانَ النَّاسُ وَأَكْثَرَهُ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ وَمَعَ عُمَرَ وَمَعَ عُثْمَانَ رَكْعَتَيْنِ صَدْرًا مِنْ إِمَارَتِهِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَقْصِيرِ الصَّلاَةِ بِمِنًى لأَهْلِ مَكَّةَ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ لأَهْلِ مَكَّةَ أَنْ يَقْصُرُوا الصَّلاَةَ بِمِنًى إِلاَّ مَنْ كَانَ بِمِنًى مُسَافِرًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ جُرَيْجٍ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ بَأْسَ لأَهْلِ مَكَّةَ أَنْ يَقْصُرُوا الصَّلاَةَ بِمِنًى ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الأَوْزَاعِيِّ وَمَالِكٍ وَسُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ ‏.‏

Horisa ibn Vahb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ bilan birga Minoda namoz oʻqidim — odamlar eng tinch va eng koʻp boʻlgan paytda — (namoz) ikki rakaat (oʻqildi)», dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Ibn Umar va Anasdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Horisa ibn Vahbning hadisi hasan sahih hadisdir. Ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, u: «Men Nabiy ﷺ bilan Minoda ikki rakaat namoz oʻqidim, Abu Bakr bilan ham, Umar bilan ham, Usmon bilan ham — uning xalifaligi boshida — ikki rakaatdan oʻqidim», degan. Ilm ahli Makka aholisi uchun Minoda namozni qasr qilish (qisqartirish) xususida ixtilof qilishgan. Baʼzi ilm ahli: «Makka aholisining Minoda namozni qasr qilishlari mumkin emas, faqat Minoda musofir boʻlgan kishigina (qasr qiladi)», dedilar. Bu Ibn Jurayj, Sufyon Savriy, Yahyo ibn Said al-Qatton, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa: «Makka aholisining Minoda namozni qasr qilishlarida hech qanday zarar yoʻq», dedilar. Bu Avzoiy, Molik, Sufyon ibn Uyayna va Abdurrahmon ibn Mahdiyning soʻzidir.Ҳориса ибн Ваҳб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ билан бирга Минода намоз ўқидим — одамлар энг тинч ва энг кўп бўлган пайтда — (намоз) икки ракаат (ўқилди)», деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Ибн Умар ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ҳориса ибн Ваҳбнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у: «Мен Набий ﷺ билан Минода икки ракаат намоз ўқидим, Абу Бакр билан ҳам, Умар билан ҳам, Усмон билан ҳам — унинг халифалиги бошида — икки ракаатдан ўқидим», деган. Илм аҳли Макка аҳолиси учун Минода намозни қаср қилиш (қисқартириш) хусусида ихтилоф қилишган. Баъзи илм аҳли: «Макка аҳолисининг Минода намозни қаср қилишлари мумкин эмас, фақат Минода мусофир бўлган кишигина (қаср қилади)», дедилар. Бу Ибн Журайж, Суфён Саврий, Яҳё ибн Саид ал-Қаттон, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Макка аҳолисининг Минода намозни қаср қилишларида ҳеч қандай зарар йўқ», дедилар. Бу Авзоий, Молик, Суфён ибн Уяйна ва Абдурраҳмон ибн Маҳдийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَهَذَا أَجْوَدُ حَدِيثٍ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُ مَنْ لَمْ يَقِفْ بِعَرَفَاتٍ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَقَدْ فَاتَهُ الْحَجُّ وَلاَ يُجْزِئُ عَنْهُ إِنْ جَاءَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَيَجْعَلُهَا عُمْرَةً وَعَلَيْهِ الْحَجُّ مِنْ قَابِلٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ نَحْوَ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا أَنَّهُ ذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ هَذَا الْحَدِيثُ أُمُّ الْمَنَاسِكِ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Yaʼmar (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan unga oʻxshash va shu maʼnoda (rivoyat qilinadi). Ibn Abu Umar aytdi: Sufyon ibn Uyayna aytdi: Bu — Sufyon Savriy rivoyat qilgan hadislarning eng yaxshisidir. Abu Iso aytdi: Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahli huzurida amal Abdurrahmon ibn Yaʼmarning hadisiga binoandir — kim bomdod tongi otishidan oldin Arafotda turmasa, hajni qoʻldan boy beribdi, agar bomdod tongi otganidan keyin (Arafotga) kelsa, undan (haj) ado boʻlmaydi, uni umra qiladi va keyingi yili haj qilishi (lozim) boʻladi. Bu Savriy, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Abu Iso aytdi: Shuʼba Bukayr ibn Atodan Savriyning hadisi kabi rivoyat qilgan. (Roviy) aytdi: Men Jorudning shunday deganini eshitdim: Men Vakeʼning shunday deganini eshitdim — u bu hadisni zikr qilib: «Bu hadis — manosiklarning onasi (asosi)dir», dedi.Абдурраҳмон ибн Яъмар (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан унга ўхшаш ва шу маънода (ривоят қилинади). Ибн Абу Умар айтди: Суфён ибн Уяйна айтди: Бу — Суфён Саврий ривоят қилган ҳадисларнинг энг яхшисидир. Абу Исо айтди: Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал Абдурраҳмон ибн Яъмарнинг ҳадисига биноандир — ким бомдод тонги отишидан олдин Арафотда турмаса, ҳажни қўлдан бой берибди, агар бомдод тонги отганидан кейин (Арафотга) келса, ундан (ҳаж) адо бўлмайди, уни умра қилади ва кейинги йили ҳаж қилиши (лозим) бўлади. Бу Саврий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Абу Исо айтди: Шуъба Букайр ибн Атодан Саврийнинг ҳадиси каби ривоят қилган. (Ровий) айтди: Мен Жоруднинг шундай деганини эшитдим: Мен Вакеънинг шундай деганини эшитдим — у бу ҳадисни зикр қилиб: «Бу ҳадис — маносикларнинг онаси (асоси)дир», деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ يَحْيَى، إِمَامِ بَنِي تَيْمِ اللَّهِ عَنْ أَبِي مَاجِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ سَأَلْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمَشْىِ خَلْفَ الْجَنَازَةِ فَقَالَ ‏"‏ مَا دُونَ الْخَبَبِ فَإِنْ كَانَ خَيْرًا عَجَّلْتُمُوهُ وَإِنْ كَانَ شَرًّا فَلاَ يُبَعَّدُ إِلاَّ أَهْلُ النَّارِ الْجَنَازَةُ مَتْبُوعَةٌ وَلاَ تَتْبَعُ وَلَيْسَ مِنْهَا مَنْ تَقَدَّمَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ يُعْرَفُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يُضَعِّفُ حَدِيثَ أَبِي مَاجِدٍ هَذَا ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدٌ قَالَ الْحُمَيْدِيُّ قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ قِيلَ لِيَحْيَى مَنْ أَبُو مَاجِدٍ هَذَا قَالَ طَائِرٌ طَارَ فَحَدَّثَنَا ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا رَأَوْا أَنَّ الْمَشْىَ خَلْفَهَا أَفْضَلُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ إِنَّ أَبَا مَاجِدٍ رَجُلٌ مَجْهُولٌ لاَ يُعْرَفُ إِنَّمَا يُرْوَى عَنْهُ حَدِيثَانِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَيَحْيَى إِمَامُ بَنِي تَيْمِ اللَّهِ ثِقَةٌ يُكْنَى أَبَا الْحَارِثِ وَيُقَالُ لَهُ يَحْيَى الْجَابِرُ وَيُقَالُ لَهُ يَحْيَى الْمُجْبِرُ أَيْضًا وَهُوَ كُوفِيٌّ رَوَى لَهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو الأَحْوَصِ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Biz Rasululloh ﷺdan janoza ortidan yurish haqida soʻradik. Shunda u zot: ‹Yugurishdan (xababdan) past (yurilsin). Agar (mayyit) yaxshi boʻlsa, uni (yaxshilikka) tezroq yetkazgan boʻlasizlar; agar yomon boʻlsa, doʻzax ahlidan boshqasi uzoqlashtirilmaydi. Janozaga ergashiladi, oʻzi ergashmaydi, undan oldinga oʻtgan kishi unga (ergashuvchilar) qatoridan emas›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abdulloh ibn Masʼudning hadisidan faqat shu yoʻl bilan maʼlumdir. (Abu Iso): Men Muhammad ibn Ismoilni Abu Mojidning bu hadisini zaif sanaganini eshitdim, dedi. Muhammad: Humaydiy aytdi: Ibn Uyayna aytdi: Yahyodan: Bu Abu Mojid kim, deb soʻralganda, u: Bir qush uchib keldi-yu, bizga (hadis) aytdi, dedi. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli shunga borib, janoza ortidan yurish afzalroq deb koʻrganlar. Sufyon Savriy va Ishoq ham shuni aytadilar. (Abu Iso): Abu Mojid majhul kishi boʻlib, tanilmagan, undan Ibn Masʼuddan faqat ikkita hadis rivoyat qilinadi, dedi. Yahyo — Banu Taym Allohning imomi — siqa (ishonchli)dir, kunyasi Abul-Horisdir, unga Yahyo Jobir ham, Yahyo Mujbir ham deyiladi, u kufalikdir. Undan Shuʼba, Sufyon Savriy, Abul-Ahvas va Sufyon ibn Uyayna rivoyat qilganlar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Биз Расулуллоҳ ﷺдан жаноза ортидан юриш ҳақида сўрадик. Шунда у зот: ‹Югуришдан (хабабдан) паст (юрилсин). Агар (маййит) яхши бўлса, уни (яхшиликка) тезроқ етказган бўласизлар; агар ёмон бўлса, дўзах аҳлидан бошқаси узоқлаштирилмайди. Жанозага эргашилади, ўзи эргашмайди, ундан олдинга ўтган киши унга (эргашувчилар) қаторидан эмас›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ҳадисидан фақат шу йўл билан маълумдир. (Абу Исо): Мен Муҳаммад ибн Исмоилни Абу Можиднинг бу ҳадисини заиф санаганини эшитдим, деди. Муҳаммад: Ҳумайдий айтди: Ибн Уяйна айтди: Яҳёдан: Бу Абу Можид ким, деб сўралганда, у: Бир қуш учиб келди-ю, бизга (ҳадис) айтди, деди. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли шунга бориб, жаноза ортидан юриш афзалроқ деб кўрганлар. Суфён Саврий ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. (Абу Исо): Абу Можид мажҳул киши бўлиб, танилмаган, ундан Ибн Масъуддан фақат иккита ҳадис ривоят қилинади, деди. Яҳё — Бану Тайм Аллоҳнинг имоми — сиқа (ишончли)дир, куняси Абул-Ҳорисдир, унга Яҳё Жобир ҳам, Яҳё Мужбир ҳам дейилади, у куфаликдир. Ундан Шуъба, Суфён Саврий, Абул-Аҳвас ва Суфён ибн Уяйна ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ، وَاحِدٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ وَائِلٍ، عَنِ ابْنِهِ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَكَانَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ يُدَلِّسُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَرُبَّمَا لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ وَائِلٍ عَنِ ابْنِهِ وَرُبَّمَا ذَكَرَهُ ‏.‏

Bu hadisni Sufyondan birdan ortiq kishi az-Zuhriydan, u Anasdan rivoyat qilgan boʻlib, ularning rivoyatida Voildan, uning oʻgʻlidan (degan qismni) zikr qilishmagan. Abu Iso aytdi: Sufyon ibn Uyayna bu hadisda tadlis qilar edi, baʼzan unda Voildan, uning oʻgʻlidan (deganini) zikr qilmas, baʼzan zikr qilar edi.Бу ҳадисни Суфёндан бирдан ортиқ киши аз-Зуҳрийдан, у Анасдан ривоят қилган бўлиб, уларнинг ривоятида Воилдан, унинг ўғлидан (деган қисмни) зикр қилишмаган. Абу Исо айтди: Суфён ибн Уяйна бу ҳадисда тадлис қилар эди, баъзан унда Воилдан, унинг ўғлидан (деганини) зикр қилмас, баъзан зикр қилар эди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَلِجُوا عَلَى الْمُغِيبَاتِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنْ أَحَدِكُمْ مَجْرَى الدَّمِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا وَمِنْكَ قَالَ ‏"‏ وَمِنِّي وَلَكِنَّ اللَّهَ أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُهُمْ فِي مُجَالِدِ بْنِ سَعِيدٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ خَشْرَمٍ يَقُولُ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي أَسْلَمُ أَنَا مِنْهُ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَالشَّيْطَانُ لاَ يُسْلِمُ ‏.‏ وَ ‏"‏ لاَ تَلِجُوا عَلَى الْمُغِيبَاتِ ‏"‏ وَالْمُغِيبَةُ الْمَرْأَةُ الَّتِي يَكُونُ زَوْجُهَا غَائِبًا وَالْمُغِيبَاتُ جَمَاعَةُ الْمُغِيبَةِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Eri yoʻq (gʻoyib) ayollarning oldiga kirmanglar, chunki shayton biringizning (vujudingizda) qon yurgani kabi yuradi», dedilar. Biz: «Sizning (vujudingizda) hammi?» dedik. (U zot): «Mening (vujudimda) ham, lekin Alloh menga uning ustidan yordam berdi, men (undan) salomat boʻldim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu jihatdan gʻaribdir. Baʼzilari Mujolid ibn Said haqida hifzi (xotirasi) jihatidan (tanqid) gapirganlar. Men Ali ibn Xashramning shunday deganini eshitdim: Sufyon ibn Uyayna Paygʻambar ﷺning «lekin Alloh menga uning ustidan yordam berdi, men salomat boʻldim» degan soʻzlarining tafsirida: «Yaʼni, men undan salomat boʻlaman, demakdir», dedi. Sufyon aytdi: Shayton musulmon boʻlmaydi. «Eri yoʻq ayollarning oldiga kirmanglar» (degandagi) mugʻiyba — eri gʻoyib boʻlgan ayoldir, mugʻiybot esa mugʻiybaning koʻpligidir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Эри йўқ (ғойиб) аёлларнинг олдига кирманглар, чунки шайтон бирингизнинг (вужудингизда) қон юргани каби юради», дедилар. Биз: «Сизнинг (вужудингизда) ҳамми?» дедик. (У зот): «Менинг (вужудимда) ҳам, лекин Аллоҳ менга унинг устидан ёрдам берди, мен (ундан) саломат бўлдим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу жиҳатдан ғарибдир. Баъзилари Мужолид ибн Саид ҳақида ҳифзи (хотираси) жиҳатидан (танқид) гапирганлар. Мен Али ибн Хашрамнинг шундай деганини эшитдим: Суфён ибн Уяйна Пайғамбар ﷺнинг «лекин Аллоҳ менга унинг устидан ёрдам берди, мен саломат бўлдим» деган сўзларининг тафсирида: «Яъни, мен ундан саломат бўламан, демакдир», деди. Суфён айтди: Шайтон мусулмон бўлмайди. «Эри йўқ аёлларнинг олдига кирманглар» (дегандаги) муғийба — эри ғойиб бўлган аёлдир, муғийбот эса муғийбанинг кўплигидир.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، وَحَاتِمُ بْنُ سِيَاهٍ الْمَرْوَزِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَهْلٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ وَمَنْ سَرَقَ مِنَ الأَرْضِ شِبْرًا طُوِّقَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ سَبْعِ أَرَضِينَ ‏"‏ ‏.‏ وَزَادَ حَاتِمُ بْنُ سِيَاهٍ الْمَرْوَزِيُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ مَعْمَرٌ بَلَغَنِي عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ أَسْمَعْ مِنْهُ زَادَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَهْلٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ سُفْيَانُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَهْلٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Said ibn Zayd ibn Amr ibn Nufayl (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim oʻz moli (yoʻlida himoya qilib) oʻldirilsa, u shahiddir. Kim yerdan bir qarich (haqsiz) oʻgʻirlasa, Qiyomat kunida unga yetti qavat yerdan (oʻsha yer) toq qilib osiladi (boʻyniga taqiladi)», dedilar. Hotim ibn Siyoh al-Marvaziy bu hadisda (quyidagini) ziyoda qildi: Maʼmar aytdi: Menga az-Zuhriydan yetib keldi, ammo men undan eshitmadim, u bu hadisda: «Kim oʻz moli (yoʻlida) oʻldirilsa, u shahiddir», (qismini) ziyoda qildi. Shuningdek, Shuʼayb ibn Abu Hamza bu hadisni az-Zuhriydan, u Talha ibn Abdullohdan, u Abdurrahmon ibn Amr ibn Sahldan, u Said ibn Zayddan, u Nabiy ﷺdan (deb) rivoyat qilgan. Sufyon ibn Uyayna esa az-Zuhriydan, u Talha ibn Abdullohdan, u Said ibn Zayddan, u Nabiy ﷺdan (deb) rivoyat qilgan va unda Abdurrahmon ibn Amr ibn Sahlni zikr qilmagan. Bu hadis hasan sahihdir.Саид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайл (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким ўз моли (йўлида ҳимоя қилиб) ўлдирилса, у шаҳиддир. Ким ердан бир қарич (ҳақсиз) ўғирласа, Қиёмат кунида унга етти қават ердан (ўша ер) тоқ қилиб осилади (бўйнига тақилади)», дедилар. Ҳотим ибн Сиёҳ ал-Марвазий бу ҳадисда (қуйидагини) зиёда қилди: Маъмар айтди: Менга аз-Зуҳрийдан етиб келди, аммо мен ундан эшитмадим, у бу ҳадисда: «Ким ўз моли (йўлида) ўлдирилса, у шаҳиддир», (қисмини) зиёда қилди. Шунингдек, Шуъайб ибн Абу Ҳамза бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан, у Талҳа ибн Абдуллоҳдан, у Абдурраҳмон ибн Амр ибн Саҳлдан, у Саид ибн Зайддан, у Набий ﷺдан (деб) ривоят қилган. Суфён ибн Уяйна эса аз-Зуҳрийдан, у Талҳа ибн Абдуллоҳдан, у Саид ибн Зайддан, у Набий ﷺдан (деб) ривоят қилган ва унда Абдурраҳмон ибн Амр ибн Саҳлни зикр қилмаган. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِإِسْنَادِهِ نَحْوَ حَدِيثِ مَالِكٍ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَهَزَّالٍ وَبُرَيْدَةَ وَسَلَمَةَ بْنِ الْمُحَبِّقِ وَأَبِي بَرْزَةَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَمَعْمَرٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَوْا بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِذَا زَنَتِ الأَمَةُ فَاجْلِدُوهَا فَإِنْ زَنَتْ فِي الرَّابِعَةِ فَبِيعُوهَا وَلَوْ بِضَفِيرٍ ‏"‏ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَشِبْلٍ قَالُوا كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ هَكَذَا رَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ الْحَدِيثَيْنِ جَمِيعًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَشِبْلٍ وَحَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ وَهَمٌ وَهِمَ فِيهِ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ أَدْخَلَ حَدِيثًا فِي حَدِيثٍ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ الزُّبَيْدِيُّ وَيُونُسُ بْنُ يَزِيدَ وَابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا زَنَتِ الأَمَةُ فَاجْلِدُوهَا ‏"‏ ‏.‏ وَالزُّهْرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ شِبْلِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ الأَوْسِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا زَنَتِ الأَمَةُ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا الصَّحِيحُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ - وَشِبْلُ بْنُ خَالِدٍ لَمْ يُدْرِكِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِنَّمَا رَوَى شِبْلٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ الأَوْسِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهَذَا الصَّحِيحُ وَحَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ شِبْلُ بْنُ حَامِدٍ وَهُوَ خَطَأٌ إِنَّمَا هُوَ شِبْلُ بْنُ خَالِدٍ وَيُقَالُ أَيْضًا شِبْلُ بْنُ خُلَيْدٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan Molik hadisiga oʻxshash, oʻsha maʼnoda rivoyat qilinadi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Bakra, Uboda ibn Somit, Abu Hurayra, Abu Said, Ibn Abbos, Jobir ibn Samura, Hazzol, Burayda, Salama ibn al-Muhabbiq, Abu Barza va Imron ibn Husaynlardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra va Zayd ibn Xolid hadisi hasan sahih hadisdir. Molik ibn Anas, Maʼmar va boshqa koʻplar az-Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utbadan, u Abu Hurayra va Zayd ibn Xoliddan, ular Nabiy ﷺdan shu tarzda rivoyat qilganlar. Ular shu isnod bilan Nabiy ﷺdan: «Choʻri zino qilsa, uni qamchilanglar. Toʻrtinchi (marta) zino qilsa, gar bir tutam soch(baho)ga boʻlsa-da, uni soting», deganlarini rivoyat qilganlar. Sufyon ibn Uyayna az-Zuhriydan, u Ubaydullohdan, u Abu Hurayra, Zayd ibn Xolid va Shibldan, ular: «Biz Nabiy ﷺ huzurida edik», deganlarini rivoyat qildi. Ibn Uyayna har ikkala hadisni Abu Hurayra, Zayd ibn Xolid va Shibldan shu tarzda rivoyat qildi. Ibn Uyaynaning hadisi xatodir, unda Sufyon ibn Uyayna bir hadisni boshqa hadisga aralashtirib yanglishgan. Sahih (rivoyat) — Muhammad ibn al-Valid az-Zubaydiy, Yunus ibn Yazid va az-Zuhriyning jiyani az-Zuhriydan, u Ubaydullohdan, u Abu Hurayra va Zayd ibn Xoliddan, ular Nabiy ﷺdan: «Choʻri zino qilsa, uni qamchilanglar», deganlarini rivoyat qilgan (rivoyat)dir. Yana az-Zuhriy Ubaydullohdan, u Shibl ibn Xoliddan, u Abdulloh ibn Molik al-Avsiydan, u Nabiy ﷺdan: «Choʻri zino qilsa...», deganlarini (rivoyat qilgan). Hadis ahli nazdida sahih shudir. Shibl ibn Xolid Nabiy ﷺga yetishmagan, balki Shibl Abdulloh ibn Molik al-Avsiydan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Sahih shudir, Ibn Uyaynaning hadisi esa mahfuz emas. Undan «Shibl ibn Homid» deb (aytgani) ham rivoyat qilingan, bu xatodir; u faqat Shibl ibn Xoliddir, yana Shibl ibn Xulayd ham deyiladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан Молик ҳадисига ўхшаш, ўша маънода ривоят қилинади. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Бакра, Убода ибн Сомит, Абу Ҳурайра, Абу Саид, Ибн Аббос, Жобир ибн Самура, Ҳаззол, Бурайда, Салама ибн ал-Муҳаббиқ, Абу Барза ва Имрон ибн Ҳусайнлардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холид ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Молик ибн Анас, Маъмар ва бошқа кўплар аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, у Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холиддан, улар Набий ﷺдан шу тарзда ривоят қилганлар. Улар шу иснод билан Набий ﷺдан: «Чўри зино қилса, уни қамчиланглар. Тўртинчи (марта) зино қилса, гар бир тутам соч(баҳо)га бўлса-да, уни сотинг», деганларини ривоят қилганлар. Суфён ибн Уяйна аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳдан, у Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид ва Шиблдан, улар: «Биз Набий ﷺ ҳузурида эдик», деганларини ривоят қилди. Ибн Уяйна ҳар иккала ҳадисни Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид ва Шиблдан шу тарзда ривоят қилди. Ибн Уяйнанинг ҳадиси хатодир, унда Суфён ибн Уяйна бир ҳадисни бошқа ҳадисга аралаштириб янглишган. Саҳиҳ (ривоят) — Муҳаммад ибн ал-Валид аз-Зубайдий, Юнус ибн Язид ва аз-Зуҳрийнинг жияни аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳдан, у Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холиддан, улар Набий ﷺдан: «Чўри зино қилса, уни қамчиланглар», деганларини ривоят қилган (ривоят)дир. Яна аз-Зуҳрий Убайдуллоҳдан, у Шибл ибн Холиддан, у Абдуллоҳ ибн Молик ал-Авсийдан, у Набий ﷺдан: «Чўри зино қилса...», деганларини (ривоят қилган). Ҳадис аҳли наздида саҳиҳ шудир. Шибл ибн Холид Набий ﷺга етишмаган, балки Шибл Абдуллоҳ ибн Молик ал-Авсийдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Саҳиҳ шудир, Ибн Уяйнанинг ҳадиси эса маҳфуз эмас. Ундан «Шибл ибн Ҳомид» деб (айтгани) ҳам ривоят қилинган, бу хатодир; у фақат Шибл ибн Холиддир, яна Шибл ибн Хулайд ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ عَبْدٍ يَمُوتُ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ يُحِبُّ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا وَأَنَّ لَهُ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا إِلاَّ الشَّهِيدُ لِمَا يَرَى مِنْ فَضْلِ الشَّهَادَةِ فَإِنَّهُ يُحِبُّ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا فَيُقْتَلَ مَرَّةً أُخْرَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ كَانَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ أَسَنَّ مِنَ الزُّهْرِيِّ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Allohning huzurida yaxshilik (savob) topadigan biror banda oʻlsa, agar unga dunyo va undagi barcha narsa berilsa ham, dunyoga qaytishni xohlamaydi, faqat shahid bundan mustasno. U shahidlik fazlini koʻrgani uchun, dunyoga qaytib yana bir bor oʻldirilishni xohlaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ibn Abu Umar aytdi: Sufyon ibn Uyayna: ‹Amr ibn Dinor az-Zuhriydan yoshroq edi›, dedi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Аллоҳнинг ҳузурида яхшилик (савоб) топадиган бирор банда ўлса, агар унга дунё ва ундаги барча нарса берилса ҳам, дунёга қайтишни хоҳламайди, фақат шаҳид бундан мустасно. У шаҳидлик фазлини кўргани учун, дунёга қайтиб яна бир бор ўлдирилишни хоҳлайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ибн Абу Умар айтди: Суфён ибн Уяйна: ‹Амр ибн Динор аз-Зуҳрийдан ёшроқ эди›, деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ كَانَتْ أَمْوَالُ بَنِي النَّضِيرِ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِمَّا لَمْ يُوجِفِ الْمُسْلِمُونَ عَلَيْهِ بِخَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ وَكَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَالِصًا وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْزِلُ نَفَقَةَ أَهْلِهِ سَنَةً ثُمَّ يَجْعَلُ مَا بَقِيَ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلاَحِ عُدَّةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Banu Nazir mol-mulklari Alloh oʻz Rasuliga, musulmonlar uning ustiga ot ham, tuya ham yugurtirmasdan (jangsiz) fayʼ qilib bergan narsalardan edi. U Rasululloh ﷺ uchun xolis (maxsus) edi. Rasululloh ﷺ ahli-oilasining bir yillik nafaqasini ajratib qoʻyar, soʻng qolganini Alloh yoʻlida saranjom sifatida otlar va qurol-yarogʻga sarflar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni Sufyon ibn Uyayna Maʼmardan, u Ibn Shihobdan ham rivoyat qilgan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Бану Назир мол-мулклари Аллоҳ ўз Расулига, мусулмонлар унинг устига от ҳам, туя ҳам югуртирмасдан (жангсиз) файъ қилиб берган нарсалардан эди. У Расулуллоҳ ﷺ учун холис (махсус) эди. Расулуллоҳ ﷺ аҳли-оиласининг бир йиллик нафақасини ажратиб қўяр, сўнг қолганини Аллоҳ йўлида саранжом сифатида отлар ва қурол-яроғга сарфлар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Суфён ибн Уяйна Маъмардан, у Ибн Шиҳобдан ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ أَطْعَمَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لُحُومَ الْخَيْلِ وَنَهَانَا عَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَرَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ جَابِرٍ وَرِوَايَةُ ابْنِ عُيَيْنَةَ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ أَحْفَظُ مِنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bizni ot goʻshtini yeyishga ruxsat berdilar va eshak goʻshtini yeyishdan qaytardilar». (Rovi) aytdi: Bu bobda Asmo bint Abu Bakrdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni bir necha (rovi) Amr ibn Dinordan, u Jobirdan shu tarzda rivoyat qilgan. Hammod ibn Zayd uni Amr ibn Dinordan, u Muhammad ibn Alidan, u Jobirdan rivoyat qilgan. Ibn Uyaynaning rivoyati esa sahihroqdir. (Rovi) aytdi: Men Muhammadning: ‹Sufyon ibn Uyayna Hammod ibn Zayddan koʻra kuchliroq yodlaydi›, deganini eshitdim.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бизни от гўштини ейишга рухсат бердилар ва эшак гўштини ейишдан қайтардилар». (Рови) айтди: Бу бобда Асмо бинт Абу Бакрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни бир неча (рови) Амр ибн Динордан, у Жобирдан шу тарзда ривоят қилган. Ҳаммод ибн Зайд уни Амр ибн Динордан, у Муҳаммад ибн Алидан, у Жобирдан ривоят қилган. Ибн Уяйнанинг ривояти эса саҳиҳроқдир. (Рови) айтди: Мен Муҳаммаднинг: ‹Суфён ибн Уяйна Ҳаммод ибн Зайддан кўра кучлироқ ёдлайди›, деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي يَعْفُورٍ الْعَبْدِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى، أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْجَرَادِ، فَقَالَ غَزَوْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم سِتَّ غَزَوَاتٍ نَأْكُلُ الْجَرَادَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ أَبِي يَعْفُورٍ هَذَا الْحَدِيثَ وَقَالَ سِتَّ غَزَوَاتٍ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي يَعْفُورٍ فَقَالَ سَبْعَ غَزَوَاتٍ ‏. قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو يَعْفُورٍ اسْمُهُ وَاقِدٌ وَيُقَالُ وَقْدَانُ أَيْضًا وَأَبُو يَعْفُورٍ الآخَرُ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ نِسْطَاسَ ‏.‏

Abu Yaʼfur al-Abdiydan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Abu Awfodan chigirtka (jarod) haqida soʻralganda, u: «Men Nabiy ﷺ bilan birga oltita gʻazotda qatnashdim, biz chigirtka yer edik», dedi. Abu Iso aytdi: Sufyon ibn Uyayna bu hadisni Abu Yaʼfurdan mana shunday rivoyat qilib, ‹oltita gʻazot› dedi. Sufyon as-Savriy va boshqa bir necha kishi esa bu hadisni Abu Yaʼfurdan rivoyat qilib, ‹yettita gʻazot› dedilar. U aytdi: Bu bobda Ibn Umar va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Yaʼfurning ismi Voqid boʻlib, unga Vaqdon ham deyiladi. Boshqa Abu Yaʼfurning ismi esa Abdurrahmon ibn Ubayd ibn Nistosdir.Абу Яъфур ал-Абдийдан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Абу Авфодан чигиртка (жарод) ҳақида сўралганда, у: «Мен Набий ﷺ билан бирга олтита ғазотда қатнашдим, биз чигиртка ер эдик», деди. Абу Исо айтди: Суфён ибн Уяйна бу ҳадисни Абу Яъфурдан мана шундай ривоят қилиб, ‹олтита ғазот› деди. Суфён ас-Саврий ва бошқа бир неча киши эса бу ҳадисни Абу Яъфурдан ривоят қилиб, ‹еттита ғазот› дедилар. У айтди: Бу бобда Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Яъфурнинг исми Воқид бўлиб, унга Вақдон ҳам дейилади. Бошқа Абу Яъфурнинг исми эса Абдурраҳмон ибн Убайд ибн Нистосдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَجُّ عَرَفَاتٌ الْحَجُّ عَرَفَاتٌ الْحَجُّ عَرَفَاتٌ أَيَّامُ مِنًى ثَلاَثٌ ‏:‏ ‏(‏فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ ‏)‏ وَمَنْ أَدْرَكَ عَرَفَةَ قَبْلَ أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَهَذَا أَجْوَدُ حَدِيثٍ رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Yaʼmar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ: ‹Hajj — Arafadir, hajj — Arafadir, hajj — Arafadir. Mino kunlari uchtadir: {Kim ikki kunda shoshilsa, unga gunoh yoʻq, kim kechiksa, unga ham gunoh yoʻq}. Kim tong otishidan oldin Arafaga yetishsa, hajjga yetishibdi›, dedilar», dedi. Ibn Abu Umar aytdi: Sufyon ibn Uyayna: «Bu Savriy rivoyat qilgan eng yaxshi hadisdir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. Uni Shuʼba ham Bukayr ibn Atodan rivoyat qilgan. Biz uni faqat Bukayr ibn Atoning hadisidangina bilamiz.Абдурраҳмон ибн Яъмар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ҳажж — Арафадир, ҳажж — Арафадир, ҳажж — Арафадир. Мино кунлари учтадир: {Ким икки кунда шошилса, унга гуноҳ йўқ, ким кечикса, унга ҳам гуноҳ йўқ}. Ким тонг отишидан олдин Арафага етишса, ҳажжга етишибди›, дедилар», деди. Ибн Абу Умар айтди: Суфён ибн Уяйна: «Бу Саврий ривоят қилган энг яхши ҳадисдир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Уни Шуъба ҳам Букайр ибн Атодан ривоят қилган. Биз уни фақат Букайр ибн Атонинг ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَنَابٍ الْكَلْبِيُّ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما قَالَ مَنْ كَانَ لَهُ مَالٌ يُبَلِّغُهُ حَجَّ بَيْتِ رَبِّهِ أَوْ تَجِبُ عَلَيْهِ فِيهِ الزَّكَاةُ فَلَمْ يَفْعَلْ سَأَلَ الرَّجْعَةَ عِنْدَ الْمَوْتِ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ اتَّقِ اللَّهَ إِنَّمَا سَأَلَ الرَّجْعَةَ الْكُفَّارُ قَالَ سَأَتْلُو عَلَيْكَ بِذَلِكَ قُرْآنًا ‏:‏ ‏(‏ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلاَ أَوْلاَدُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ ‏)‏ ‏:‏ ‏(‏وأَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ واللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ ‏)‏ قَالَ فَمَا يُوجِبُ الزَّكَاةَ قَالَ إِذَا بَلَغَ الْمَالُ مِائَتَىْ دِرْهَمٍ فَصَاعِدًا ‏.‏ قَالَ فَمَا يُوجِبُ الْحَجَّ قَالَ الزَّادُ وَالْبَعِيرُ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ الثَّوْرِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي حَيَّةَ، عَنِ الضَّحَّاكِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِهِ ‏.‏ وَقَالَ هَكَذَا رَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي جَنَابٍ، عَنِ الضَّحَّاكِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَوْلُهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ ‏.‏ وَأَبُو جَنَابٍ الْقَصَّابُ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي حَيَّةَ وَلَيْسَ هُوَ بِالْقَوِيِّ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: «Kimning Robbisining uyiga haj qilishga yetadigan moli boʻlsa, yoki unga zakot vojib boʻlsa-yu, buni qilmasa, oʻlim paytida (dunyoga) qaytarilishini soʻraydi». Bir kishi: «Ey Ibn Abbos, Allohdan qoʻrq! (Dunyoga) qaytarishni faqat kofirlar soʻraydi-ku», dedi. U: «Buning haqida senga Qurʼondan tilovat qilib beraman», dedi: {Ey iymon keltirganlar, mol-dunyongiz va bolalaringiz sizni Allohni zikr qilishdan chalgʻitmasin} {Va birovingizga oʻlim kelishidan oldin sizga rizq qilib berganimizdan infoq qilingiz} — to {Va Alloh qilayotgan amallaringizdan xabardordir} oyatigacha (Munofiqun 9-11). (Kishi): «Zakotni nima vojib qiladi?» dedi. U: «Mol ikki yuz dirhamga yoki undan koʻproqqa yetsa», dedi. (Kishi): «Hajni nima vojib qiladi?» dedi. U: «Ozuqa va tuya», dedi. Abu Iso aytdi: Sufyon ibn Uyayna va boshqa koʻplab (roviylar) bu hadisni Abu Janob orqali, Zahhokdan, Ibn Abbosdan uning oʻz soʻzi sifatida rivoyat qilganlar va uni marfuʼ qilmaganlar. Bu Abdurrazzoqning rivoyatidan sahihroqdir. Abu Janob al-Qassobning ismi Yahyo ibn Abu Hayyadir, u hadisda kuchli (roviy) emas.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: «Кимнинг Роббисининг уйига ҳаж қилишга етадиган моли бўлса, ёки унга закот вожиб бўлса-ю, буни қилмаса, ўлим пайтида (дунёга) қайтарилишини сўрайди». Бир киши: «Эй Ибн Аббос, Аллоҳдан қўрқ! (Дунёга) қайтаришни фақат кофирлар сўрайди-ку», деди. У: «Бунинг ҳақида сенга Қуръондан тиловат қилиб бераман», деди: {Эй иймон келтирганлар, мол-дунёнгиз ва болаларингиз сизни Аллоҳни зикр қилишдан чалғитмасин} {Ва бировингизга ўлим келишидан олдин сизга ризқ қилиб берганимиздан инфоқ қилингиз} — то {Ва Аллоҳ қилаётган амалларингиздан хабардордир} оятигача (Мунофиқун 9-11). (Киши): «Закотни нима вожиб қилади?» деди. У: «Мол икки юз дирҳамга ёки ундан кўпроққа етса», деди. (Киши): «Ҳажни нима вожиб қилади?» деди. У: «Озуқа ва туя», деди. Абу Исо айтди: Суфён ибн Уяйна ва бошқа кўплаб (ровийлар) бу ҳадисни Абу Жаноб орқали, Заҳҳокдан, Ибн Аббосдан унинг ўз сўзи сифатида ривоят қилганлар ва уни марфуъ қилмаганлар. Бу Абдурраззоқнинг ривоятидан саҳиҳроқдир. Абу Жаноб ал-Қассобнинг исми Яҳё ибн Абу Ҳайядир, у ҳадисда кучли (ровий) эмас.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ثمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ ‏)‏ قَالَ النَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَنْ أَىِّ النَّعِيمِ نُسْأَلُ وَإِنَّمَا هُمَا الأَسْوَدَانِ وَالْعَدُوُّ حَاضِرٌ وَسُيُوفُنَا عَلَى عَوَاتِقِنَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ ذَلِكَ سَيَكُونُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ هَذَا ‏.‏ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ أَحْفَظُ وَأَصَحُّ حَدِيثًا مِنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ushbu {Soʻngra oʻsha kuni neʼmatlar haqida albatta soʻralursiz} (oyati) nozil boʻlganida, odamlar: «Ey Allohning Rasuli, biz qaysi neʼmat haqida soʻralamiz? Axir (bizda) faqat ikki qora narsa bor, dushman esa qarshimizda, qilichlarimiz yelkalarimizda-ku?» dedilar. U zot: «Albatta, u (neʼmat) boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Mening nazdimda Ibn Uyaynaning Muhammad ibn Amrdan (qilgan) hadisi bundan sahihroqdir. Sufyon ibn Uyayna Abu Bakr ibn Ayyoshdan koʻ ra yodda saqlovchiroq va hadisi sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ушбу {Сўнгра ўша куни неъматлар ҳақида албатта сўралурсиз} (ояти) нозил бўлганида, одамлар: «Эй Аллоҳнинг Расули, биз қайси неъмат ҳақида сўраламиз? Ахир (бизда) фақат икки қора нарса бор, душман эса қаршимизда, қиличларимиз елкаларимизда-ку?» дедилар. У зот: «Албатта, у (неъмат) бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Менинг наздимда Ибн Уяйнанинг Муҳаммад ибн Амрдан (қилган) ҳадиси бундан саҳиҳроқдир. Суфён ибн Уяйна Абу Бакр ибн Айёшдан кў ра ёдда сақловчироқ ва ҳадиси саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ كَانَ يَكُونُ فِي الأُمَمِ مُحَدَّثُونَ فَإِنْ يَكُ فِي أُمَّتِي أَحَدٌ فَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.وَ أَخْبَرَنِي بَعْضُ أَصْحَابِ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ قَالَ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ مُحَدَّثُونَ يَعْنِي مُفَهَّمُونَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «(Oʻtgan) ummatlar ichida muhaddaslar (ilhom berilgan kishilar) boʻlgan; agar mening ummatimda biror shunday kishi boʻlsa, u Umar ibn al-Xattobdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Sufyon ibn Uyaynaning baʼzi shogirdlari menga xabar berib aytdiki, Sufyon ibn Uyayna: «Muhaddaslar — yaʼni (haqiqatni) tushunishga muvaffaq qilinganlar», degan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «(Ўтган) умматлар ичида муҳаддаслар (илҳом берилган кишилар) бўлган; агар менинг умматимда бирор шундай киши бўлса, у Умар ибн ал-Хаттобдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Суфён ибн Уяйнанинг баъзи шогирдлари менга хабар бериб айтдики, Суфён ибн Уяйна: «Муҳаддаслар — яъни (ҳақиқатни) тушунишга муваффақ қилинганлар», деган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَلِيِّ رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيًّا وَإِنَّ حَوَارِيَّ الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُقَالُ الْحَوَارِيُّ هُوَ النَّاصِرُ ‏.‏ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي عُمَرَ يَقُولُ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ الْحَوَارِيُّ هُوَ النَّاصِرُ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, har bir Paygʻambarning havoriysi (sodiq yordamchisi) boʻlgan. Mening havoriyim esa Zubayr ibn al-Avvomdir», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir. «Havoriy» — bu yordamchi degani, deyiladi. Ibn Abu Umardan eshitdim, u: Sufyon ibn Uyayna ‹Havoriy — bu yordamchidir› dedi, dedi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, ҳар бир Пайғамбарнинг ҳаворийси (содиқ ёрдамчиси) бўлган. Менинг ҳаворийим эса Зубайр ибн ал-Аввомдир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. «Ҳаворий» — бу ёрдамчи дегани, дейилади. Ибн Абу Умардан эшитдим, у: Суфён ибн Уяйна ‹Ҳаворий — бу ёрдамчидир› деди, деди.

وَعَنْ جَابِرٌ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لَا تَلِجُوا عَلَى الْمُغَيَّبَاتِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنْ أَحَدِكُمْ مَجْرَى الدَّمِ» قُلْنَا: وَمِنْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: «وَمِنِّي وَلَكِنَّ الله أعانني عَلَيْهِ فَأسلم» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ

Jobir (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Eri yoʻq (gʻoyib) ayollarning oldiga kirmanglar, chunki shayton biringizning (vujudingizda) qon yurgani kabi yuradi», dedilar. Biz: «Sizning (vujudingizda) hammi?» dedik. (U zot): «Mening (vujudimda) ham, lekin Alloh menga uning ustidan yordam berdi, men (undan) salomat boʻldim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu jihatdan gʻaribdir. Baʼzilari Mujolid ibn Said haqida hifzi (xotirasi) jihatidan (tanqid) gapirganlar. Men Ali ibn Xashramning shunday deganini eshitdim: Sufyon ibn Uyayna Paygʻambar ﷺning «lekin Alloh menga uning ustidan yordam berdi, men salomat boʻldim» degan soʻzlarining tafsirida: «Yaʼni, men undan salomat boʻlaman, demakdir», dedi. Sufyon aytdi: Shayton musulmon boʻlmaydi. «Eri yoʻq ayollarning oldiga kirmanglar» (degandagi) mugʻiyba — eri gʻoyib boʻlgan ayoldir, mugʻiybot esa mugʻiybaning koʻpligidir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Эри йўқ (ғойиб) аёлларнинг олдига кирманглар, чунки шайтон бирингизнинг (вужудингизда) қон юргани каби юради», дедилар. Биз: «Сизнинг (вужудингизда) ҳамми?» дедик. (У зот): «Менинг (вужудимда) ҳам, лекин Аллоҳ менга унинг устидан ёрдам берди, мен (ундан) саломат бўлдим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу жиҳатдан ғарибдир. Баъзилари Мужолид ибн Саид ҳақида ҳифзи (хотираси) жиҳатидан (танқид) гапирганлар. Мен Али ибн Хашрамнинг шундай деганини эшитдим: Суфён ибн Уяйна Пайғамбар ﷺнинг «лекин Аллоҳ менга унинг устидан ёрдам берди, мен саломат бўлдим» деган сўзларининг тафсирида: «Яъни, мен ундан саломат бўламан, демакдир», деди. Суфён айтди: Шайтон мусулмон бўлмайди. «Эри йўқ аёлларнинг олдига кирманглар» (дегандаги) муғийба — эри ғойиб бўлган аёлдир, муғийбот эса муғийбанинг кўплигидир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِذَا نَابَكُمْ شَيْءٌ فِي صَلَاتِكُمْ، فَلْيُسَبِّحْ الرِّجَالُ، وَلْتُصَفِّحْ النِّسَاءُ " . أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُمَحِيُّ ، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ ، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ ، وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، مِثْلَهُ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Namozingizda sizlarga bir narsa yuz bersa, erkaklar tasbeh aytsin, ayollar esa chapak chalsin», dedilar. Yahyo ibn Hasson bizga xabar berdi: Said ibn Abdurahmon al-Jumahiy, Abdulaziz ibn Muhammad, Abdulaziz ibn Abu Hozim va Sufyon ibn Uyayna bizga Abu Hozimdan, u Sahl ibn Saʼddan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini aytib berdilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Намозингизда сизларга бир нарса юз берса, эркаклар тасбеҳ айтсин, аёллар эса чапак чалсин», дедилар. Яҳё ибн Ҳассон бизга хабар берди: Саид ибн Абдураҳмон ал-Жумаҳий, Абдулазиз ибн Муҳаммад, Абдулазиз ибн Абу Ҳозим ва Суфён ибн Уяйна бизга Абу Ҳозимдан, у Саҳл ибн Саъддан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини айтиб бердилар.

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ , عَنْ أَبِي الْوَلِيدِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ , أَنَّ رَجُلا قَرَأَ خَلْفَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَنَهَاهُ , فَلَمَّا انْصَرَفَ , قَالَ : أَتَنْهَانِي أَنْ أَقْرَأَ خَلْفَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ فَتَذَاكَرَا ذَلِكَ حَتَّى سَمِعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ صَلَّى خَلْفَ الإِمَامِ فَإِنَّ قِرَاءَتَهُ لَهُ قِرَاءَةٌ " . أَبُو الْوَلِيدِ هَذَا مَجْهُولٌ , وَلَمْ يَذْكُرْ فِي هَذَا الإِسْنَادِ جَابِرًا غَيْرُ أَبِي حَنِيفَةَ , وَرَوَاهُ يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ , عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ , وَالْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ , عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ, عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ , عَنْ جَابِرٍ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِهَذَا . حَدَّثَنَا بِهِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ ، نا يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ أَبِي الأَزْهَرِ التَّيْمِيُّ , ثنا عُبَيْدُ بْنُ يَعِيشَ , ثنا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ , ثنا أَبُو حَنِيفَةَ ، وَالْحَسَنُ بْنُ عُمَارَةَ , بِهَذَا . الْحَسَنُ بْنُ عُمَارَةَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ , وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ , وَشُعْبَةُ ، وَإِسْرَائِيلُ بْنُ يُونُسَ , وَشَرِيكٌ , وَأَبُو خَالِدٍ الدَّالانِيُّ , وَأَبُو الأَحْوَصِ , وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , وَجَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ , وَغَيْرُهُمْ ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ , مُرْسَلا عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَهُوَ الصَّوَابُ

Abdulloh ibn Shaddod Abul-Validdan, u Jobir ibn Abdullohdan rivoyat qilib aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺning orqalarida peshin va asrda oʻqidi. Shunda bir kishi unga ishora qilib, uni qaytardi. (Namozdan) boʻshagach, u: «Meni Nabiy ﷺning orqalarida oʻqishdan qaytarasanmi?» dedi. Ikkovi bu haqda gaplashdilar, hatto Nabiy ﷺ eshitdilar va Rasululloh ﷺ: «Kim imom orqasida namoz oʻqisa, uning (imomning) qiroati unga qiroat boʻladi», dedilar. Bu Abul-Valid — majhuldir. Bu isnodda Abu Hanifadan boshqa hech kim Jobirni zikr qilmagan. Buni Yunus ibn Bukayr Abu Hanifa va Hasan ibn Umoradan, ular Muso ibn Abu Oishadan, u Abdulloh ibn Shaddoddan, u Jobirdan, u Nabiy ﷺdan shunday rivoyat qilgan. Hasan ibn Umora — hadisi tark qilingan kishidir. Bu hadisni Sufyon as-Savriy, Shuʼba, Isroil ibn Yunus, Sharik, Abu Xolid ad-Doloniy, Abul-Ahvas, Sufyon ibn Uyayna, Jarir ibn Abdulhamid va boshqalar Muso ibn Abu Oishadan, u Abdulloh ibn Shaddoddan mursal qilib Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar — toʻgʻrisi ham shudir.Абдуллоҳ ибн Шаддод Абул-Валиддан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан ривоят қилиб айтди: Бир киши Набий ﷺнинг орқаларида пешин ва асрда ўқиди. Шунда бир киши унга ишора қилиб, уни қайтарди. (Намоздан) бўшагач, у: «Мени Набий ﷺнинг орқаларида ўқишдан қайтарасанми?» деди. Иккови бу ҳақда гаплашдилар, ҳатто Набий ﷺ эшитдилар ва Расулуллоҳ ﷺ: «Ким имом орқасида намоз ўқиса, унинг (имомнинг) қироати унга қироат бўлади», дедилар. Бу Абул-Валид — мажҳулдир. Бу иснодда Абу Ҳанифадан бошқа ҳеч ким Жобирни зикр қилмаган. Буни Юнус ибн Букайр Абу Ҳанифа ва Ҳасан ибн Уморадан, улар Мусо ибн Абу Оишадан, у Абдуллоҳ ибн Шаддоддан, у Жобирдан, у Набий ﷺдан шундай ривоят қилган. Ҳасан ибн Умора — ҳадиси тарк қилинган кишидир. Бу ҳадисни Суфён ас-Саврий, Шуъба, Исроил ибн Юнус, Шарик, Абу Холид ад-Долоний, Абул-Аҳвас, Суфён ибн Уяйна, Жарир ибн Абдулҳамид ва бошқалар Мусо ибн Абу Оишадан, у Абдуллоҳ ибн Шаддоддан мурсал қилиб Набий ﷺдан ривоят қилганлар — тўғриси ҳам шудир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي الثَّلْجِ , ثنا يَحْيَى بْنُ الْوَرْدِ , ثنا أبِي , ثنا عَدِيُّ بْنُ الْفَضْلِ , عَنْ مَعْمَرِ بْنِ رَاشِدٍ , عَنِ ابْنِ شِهَابٍ , عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ , عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ , أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " الْوِتْرُ حَقٌّ , فَمَنْ شَاءَ فَلْيُوتِرْ بِخَمْسٍ , وَمَنْ شَاءَ فَلْيُوتِرْ بِثَلاثٍ , وَمَنْ شَاءَ فَلْيُوتِرْ بِرَكْعَةٍ , وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ إِلا أَنْ يُومِئَ فَلْيُومِئْ " . هَكَذَا رَوَاهُ عَدِيُّ بْنُ الْفَضْلِ , عَنْ مَعْمَرٍ مُسْنِدًا , وَوَقَفَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ , عَنْ مَعْمَرٍ , وَوَقَفَهُ أَيْضًا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , وَاخْتُلِفَ عَنْهُ هُوَ وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ . حَدَّثَنَا ابْنُ مُبَشِّرٍ , نا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ , ثنا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ , أنا ابْنُ إِسْحَاقَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ , بِهَذَا مَوْقُوفًا , وَأَسْنَدَهُ بَكْرُ بْنُ وَائِلٍ أَيْضًا ، عَنِ الزُّهْرِيِّ

Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Vitr haqdir. Kim xohlasa, besh rakat vitr oʻqisin, kim xohlasa, uch rakat vitr oʻqisin, kim xohlasa, bir rakat vitr oʻqisin; kim faqat ishora qilishga qodir boʻlsa, ishora qilsin», dedilar. Buni Adiy ibn al-Fazl Maʼmardan shunday musnad qilib rivoyat qilgan. Abdurrazzoq esa uni Maʼmardan mavquf qilgan; Sufyon ibn Uyayna ham mavquf qilgan. Undan hamda Muhammad ibn Ishoqdan az-Zuhriy orqali (rivoyat qilishda) ixtilof qilingan. Ibn Mubashshir bizga aytdi: Ahmad ibn Sinon bizga aytdi: Yazid ibn Horun bizga aytdi: Ibn Ishoq az-Zuhriydan buni mavquf (qilib) xabar berdi. Bakr ibn Voil ham buni az-Zuhriydan musnad qilgan.Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Витр ҳақдир. Ким хоҳласа, беш ракат витр ўқисин, ким хоҳласа, уч ракат витр ўқисин, ким хоҳласа, бир ракат витр ўқисин; ким фақат ишора қилишга қодир бўлса, ишора қилсин», дедилар. Буни Адий ибн ал-Фазл Маъмардан шундай муснад қилиб ривоят қилган. Абдурраззоқ эса уни Маъмардан мавқуф қилган; Суфён ибн Уяйна ҳам мавқуф қилган. Ундан ҳамда Муҳаммад ибн Ишоқдан аз-Зуҳрий орқали (ривоят қилишда) ихтилоф қилинган. Ибн Мубашшир бизга айтди: Аҳмад ибн Синон бизга айтди: Язид ибн Ҳорун бизга айтди: Ибн Ишоқ аз-Зуҳрийдан буни мавқуф (қилиб) хабар берди. Бакр ибн Воил ҳам буни аз-Зуҳрийдан муснад қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، ثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى , ثنا ابْنُ وَهْبٍ , حَدَّثَنِي مَالِكٌ , عَنِ ابْنِ شِهَابٍ , عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , أَنَّ رَجُلا أَفْطَرَ فِي رَمَضَانَ , فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَنْ يُكَفِّرَ بِعِتْقِ رَقَبَةٍ , أَوْ صِيَامِ شَهْرَيْنِ , أَوْ إِطْعَامِ سِتِّينَ مِسْكِينًا " , قَالَ : فَقَالَ : لا أَجِدُ , فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَرَقِ تَمْرٍ , فَقَالَ : " خُذْ هَذَا فَتَصَدَّقْ بِهِ " , فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , إِنِّي لا أَجِدُ أَحَدًا أَحْوَجَ إِلَيْهِ مِنِّي , فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى بَدَتْ أَنْيَابُهُ , ثُمَّ قَالَ : " كُلْهُ " . تَابَعَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ , وَابْنُ جُرَيْجٍ , وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ , وَأَبُو أُوَيْسٍ , وَفُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ , وَعُمَرُ بْنُ عُثْمَانَ الْمَخْزُومِيُّ , وَيَزِيدُ بْنُ عِيَاضٍ , وَشِبْلٌ , وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ , مِنْ رِوَايَةِ أَشْهَبَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْهُ . وَابْنُ عُيَيْنَةَ , مِنْ رِوَايَةِ نُعَيْمِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْهُ . وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ , مِنْ رِوَايَةِ عَمَّارِ بْنِ مَطَرٍ عَنْهُ . وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ , إِلا أَنَّهُ أَرْسَلَهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ , كُلُّ هَؤُلاءِ رَوَوْهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , أَنَّ رَجُلا أَفْطَرَ فِي رَمَضَانَ وَجَعَلُوا كَفَّارَتُهُ عَلَى التَّخْيِيرِ . وَخَالَفَهُمْ أَكْثَرُ مِنْهُمْ عَدَدًا , فَرَوَوْهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ , بِهَذَا الإِسْنَادِ , أَنَّ إِفْطَارَ ذَلِكَ الرَّجُلِ كَانَ بِجِمَاعٍ , وَأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَهُ أَنْ يُكَفِّرَ بِعِتْقِ رَقَبَةٍ , فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ , فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا , مِنْهُمْ عِرَاكُ بْنُ مَالِكٍ , وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ , وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ , وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَتِيقٍ , وَمُوسَى بْنُ عُقْبَةَ , وَمَعْمَرٌ , وَيُونُسُ , وَعُقَيْلٌ , وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدِ بْنِ مُسَافِرٍ , وَالأَوْزَاعِيُّ , وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ , وَمَنْصُورٌ , وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ , وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ , وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِيسَى , وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ , وَالنُّعْمَانُ بْنُ رَاشِدٍ , وَحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَأَةَ , وَصَالِحُ بْنُ أَبِي الأَخْضَرِ , وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حَفْصَةَ , وَعَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ عُمَرَ , وَإِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى الْعَوَضِيُّ , وَهَيَّارُ بْنُ عَقِيلٍ , وَثَابِتُ بْنُ ثَوْبَانَ , وَقُرَّةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , وَزَمْعَةُ بْنُ صَالِحٍ , وَبَحْرٌ السِّقَاءُ , وَالْوَلِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ , وَشُعَيْبُ بْنُ خَالِدٍ , وَنُوحُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ , وَغَيْرُهُمْ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Ramazonda roʻzasini buzdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga bir qul ozod qilish, yoki ikki oy roʻza tutish, yoki oltmish miskinni taomlantirish bilan kafforat toʻlashni buyurdilar. U: «(Bunga imkonim) yoʻq», dedi. Shunda Rasululloh ﷺga bir savat xurmo keltirildi. U zot: «Buni ol va sadaqa qilib ber», dedilar. U: «Yo Rasululloh, mendan muhtojroq kishi yoʻq», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ oziq tishlari koʻringuncha kulib, soʻng: «Uni (oʻzing) yegin», dedilar. Unga Yahyo ibn Saʼid al-Ansoriy, Ibn Jurayj, Abdulloh ibn Abu Bakr, Abu Uvays, Fulayh ibn Sulaymon, Umar ibn Usmon al-Maxzumiy, Yazid ibn Iyoz, Shibl, al-Lays ibn Saʼd — Ashhab ibn Abdulaziz undan rivoyat qilgani boʻyicha, Ibn Uyayna — Nuaym ibn Hammod undan rivoyat qilgani boʻyicha, Ibrohim ibn Saʼd — Ammor ibn Matar undan rivoyat qilgani boʻyicha, hamda Ubaydulloh ibn Abu Ziyod mutobaat qildilar; faqat u buni Zuhriydan mursal qilib rivoyat qilgan. Bularning barchasi uni Zuhriydan, u Humayd ibn Abdurahmondan, u Abu Hurayradan: bir kishi Ramazonda roʻzasini ochgani (haqida) rivoyat qilib, uning kafforatini ixtiyor asosida keltirdilar. Ularga soni ulardan koʻproq boʻlganlar xolif boʻlib, uni Zuhriydan shu isnod bilan: oʻsha kishining roʻzasi jimoʼ sababli ochilgani va Nabiy ﷺ unga bir qul ozod qilish bilan kafforat toʻlashni, agar topmasa ikki oy roʻza tutishni, agar bunga qodir boʻlmasa oltmish miskinni taomlantirishni buyurganlarini rivoyat qildilar. Ular orasida: Irok ibn Molik, Ubaydulloh ibn Umar, Ismoil ibn Umayya, Muhammad ibn Abu Atiyq, Muso ibn Uqba, Maʼmar, Yunus, Uqayl, Abdurahmon ibn Xolid ibn Musofir, al-Avzoiy, Shuayb ibn Abu Hamza, Mansur, Sufyon ibn Uyayna, Ibrohim ibn Saʼd, al-Lays ibn Saʼd, Abdulloh ibn Iso, Muhammad ibn Ishoq, an-Nuʼmon ibn Roshid, Hajjoj ibn Artot, Solih ibn Abul-Axzar, Muhammad ibn Abu Hafsa, Abdujabbor ibn Umar, Ishoq ibn Yahyo al-Avaziy, Hayyor ibn Aqil, Sobit ibn Savbon, Qurra ibn Abdurahmon, Zamʼa ibn Solih, Bahr as-Saqqo, Valid ibn Muhammad, Shuayb ibn Xolid, Nuh ibn Abu Maryam va boshqalar bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши Рамазонда рўзасини бузди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга бир қул озод қилиш, ёки икки ой рўза тутиш, ёки олтмиш мискинни таомлантириш билан каффорат тўлашни буюрдилар. У: «(Бунга имконим) йўқ», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺга бир сават хурмо келтирилди. У зот: «Буни ол ва садақа қилиб бер», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, мендан муҳтожроқ киши йўқ», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ озиқ тишлари кўрингунча кулиб, сўнг: «Уни (ўзинг) егин», дедилар. Унга Яҳё ибн Саъид ал-Ансорий, Ибн Журайж, Абдуллоҳ ибн Абу Бакр, Абу Увайс, Фулайҳ ибн Сулаймон, Умар ибн Усмон ал-Махзумий, Язид ибн Иёз, Шибл, ал-Лайс ибн Саъд — Ашҳаб ибн Абдулазиз ундан ривоят қилгани бўйича, Ибн Уяйна — Нуайм ибн Ҳаммод ундан ривоят қилгани бўйича, Иброҳим ибн Саъд — Аммор ибн Матар ундан ривоят қилгани бўйича, ҳамда Убайдуллоҳ ибн Абу Зиёд мутобаат қилдилар; фақат у буни Зуҳрийдан мурсал қилиб ривоят қилган. Буларнинг барчаси уни Зуҳрийдан, у Ҳумайд ибн Абдураҳмондан, у Абу Ҳурайрадан: бир киши Рамазонда рўзасини очгани (ҳақида) ривоят қилиб, унинг каффоратини ихтиёр асосида келтирдилар. Уларга сони улардан кўпроқ бўлганлар холиф бўлиб, уни Зуҳрийдан шу иснод билан: ўша кишининг рўзаси жимў сабабли очилгани ва Набий ﷺ унга бир қул озод қилиш билан каффорат тўлашни, агар топмаса икки ой рўза тутишни, агар бунга қодир бўлмаса олтмиш мискинни таомлантиришни буюрганларини ривоят қилдилар. Улар орасида: Ирок ибн Молик, Убайдуллоҳ ибн Умар, Исмоил ибн Умайя, Муҳаммад ибн Абу Атийқ, Мусо ибн Уқба, Маъмар, Юнус, Уқайл, Абдураҳмон ибн Холид ибн Мусофир, ал-Авзоий, Шуайб ибн Абу Ҳамза, Мансур, Суфён ибн Уяйна, Иброҳим ибн Саъд, ал-Лайс ибн Саъд, Абдуллоҳ ибн Исо, Муҳаммад ибн Ишоқ, ан-Нуъмон ибн Рошид, Ҳажжож ибн Артот, Солиҳ ибн Абул-Ахзар, Муҳаммад ибн Абу Ҳафса, Абдужаббор ибн Умар, Ишоқ ибн Яҳё ал-Авазий, Ҳайёр ибн Ақил, Собит ибн Савбон, Қурра ибн Абдураҳмон, Замъа ибн Солиҳ, Баҳр ас-Саққо, Валид ибн Муҳаммад, Шуайб ибн Холид, Нуҳ ибн Абу Марям ва бошқалар бор.

حَدَّثَنَا بِهِ الْقَاضِي الْمَحَامِلِيُّ , نَا الْعَبَّاسُ بْنُ يَزِيدَ , نَا وَكِيعٌ , عَنْ سُفْيَانَ , عَنْ مَنْصُورٍ , عَنْ إِبْرَاهِيمَ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ , قَالَ : " دِيَةُ الْخَطَأِ أَخْمَاسًا " ، ثُمَّ فَسَّرَهَا كَمَا فَسَّرَهَا أَبُو عُبَيْدَةَ وَعَلْقَمَةُ عَنْهُ سَوَاءً , فَهَذِهِ الرِّوَايَةُ وَإِنْ كَانَ فِيهَا إِرْسَالٌ فَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ هُوَ أَعْلَمُ النَّاسِ بِعَبْدِ اللَّهِ وَبِرَأْيِهِ وَبِفُتْيَاهُ , قَدْ أَخَذَ ذَلِكَ عَنْ أَخْوَالِهِ عَلْقَمَةَ , وَالأَسْوَدِ , وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ ابْنَيْ يَزِيدَ , وَغَيْرِهِمْ مِنْ كُبَرَاءِ أَصْحَابِ عَبْدِ اللَّهِ , وَهُوَ الْقَائِلُ : " إِذَا قُلْتُ لَكُمْ : قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ، فَهُوَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْهُ , وَإِذَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَجُلٍ وَاحِدٍ سَمَّيْتُهُ لَكُمْ . وَوَجْهٌ آخَرُ : وَهُوَ أَنَّ الْخَبَرَ الْمَرْفُوعَ الَّذِي فِيهِ ذِكْرُ بَنِي الْمَخَاضِ لا نَعْلَمُهُ ، رَوَاهُ إِلا خِشْفُ بْنُ مَالِكٍ , عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ، وَهُوَ رَجُلٌ مَجْهُولٌ , وَلَمْ يَرْوِهِ عَنْهُ إِلا زَيْدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ حَرْمَلٍ الْجُشَمِيُّ , وَأَهْلُ الْعِلْمِ بِالْحَدِيثِ لا يَحْتَجُّونَ بِخَبَرٍ يَنْفَرِدُ بِرِوَايَتِهِ رَجُلٌ غَيْرُ مَعْرُوفٍ , وَإِنَّمَا يَثْبُتُ الْعِلْمُ عِنْدَهُمْ بِالْخَبَرِ إِذَا كَانَ رُوَاتُهُ عَدْلا مَشْهُورًا , أَوْ رَجُلٌ قَدِ ارْتَفَعَ اسْمُ الْجَهَالَةِ عَنْهُ , وَارْتِفَاعُ اسْمِ الْجَهَالَةِ عَنْهُ أَنْ يَرْوِيَ عَنْهُ رَجُلانِ فَصَاعِدًا , فَإِذَا كَانَ هَذِهِ صِفَتُهُ ارْتَفَعَ عَنْهُ اسْمُ الْجَهَالَةِ وَصَارَ حِينَئِذٍ مَعْرُوفًا , فَأَمَّا مَنْ لَمْ يَرْوِ عَنْهُ إِلا رَجُلٌ وَاحِدٌ انْفَرَدَ بِخَبَرٍ وَجَبَ التَّوَقُّفُ عَنْ خَبَرِهِ ذَلِكَ حَتَّى يُوَافِقَهُ غَيْرُهُ , وَاللَّهُ أَعْلَمُ . وَوَجْهٌ آخَرُ أَنَّ خَبَرَ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ لا نَعْلَمُ أَنَّ أَحَدًا رَوَاهُ عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْهُ إِلا حَجَّاجَ بْنَ أَرْطَأَةَ , وَالْحَجَّاجُ فَرَجُلٌ مَشْهُورٌ بِالتَّدْلِيسِ وَبِأَنَّهُ يُحَدِّثُ عَنْ مَنْ لَمْ يَلْقَهُ ، وَمَنْ لَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ , قَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ الضَّرِيرُ قَالَ لِي حَجَّاجٌ لا يَسْأَلْنِي أَحَدٌ عَنِ الْخَبَرِ , يَعْنِي : إِذَا حَدَّثْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَلا تَسْأَلُونِي مَنْ أَخْبَرَكَ بِهِ , وَقَالَ يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنُ أَبِي زَائِدَةَ : كُنْتُ عِنْدَ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَأَةَ يَوْمًا فَأَمَرَ بِغَلْقِ الْبَابِ , ثُمَّ قَالَ لَمْ أَسْمَعْ مِنَ الزُّهْرِيِّ شَيْئًا , وَلَمْ أَسْمَعْ مِنْ إِبْرَاهِيمَ , وَلا مِنَ الشَّعْبِيِّ إِلا حَدِيثًا وَاحِدًا , وَلا مِنْ فُلانٍ , وَلا مِنْ فُلانٍ , حَتَّى عَدَّ سَبْعَةَ عَشَرَ أَوْ بَضْعَةَ عَشَرَ كُلُّهُمْ قَدْ رَوَى عَنْهُ الْحَجَّاجُ , ثُمَّ زَعَمَ بَعْدَ رِوَايَتِهِ عَنْهُمْ أَنَّهُ لَمْ يَلْقَهُمْ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْهُمْ , وَتَرَكَ الرِّوَايَةَ عَنْهُ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ , وَعِيسَى بْنُ يُونُسَ بَعْدَ أَنْ جَالَسُوهُ وَخَبَّرُوهُ , وَكَفَاكَ بِهِمْ عِلْمًا بِالرِّجَالِ وَنُبْلا , قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ : دَخَلْتُ عَلَى الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَأَةَ وَسَمِعْتُ كَلامَهُ , فَذَكَرَ شَيْئًا أَنْكَرْتُهُ , فَلَمْ أَحْمِلْ عَنْهُ شَيْئًا , وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ : رَأَيْتُ الْحَجَّاجَ بْنَ أَرْطَأَةَ بِمَكَّةَ فَلَمْ أَحْمِلْ عَنْهُ شَيْئًا وَلَمْ أَحْمِلْ أَيْضًا عَنْ رَجُلٍ عَنْهُ كَانَ عَدَّهُ مُضْطَرِبًا , وَقَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ : الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَأَةَ لا يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ , وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ : سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ ، يَقُولُ : لا يَنْبُلُ الرَّجُلُ حَتَّى يَدَعَ الصَّلاةَ فِي الْجَمَاعَةِ , وَقَالَ عِيسَى بْنُ يُونُسَ : سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ ، يَقُولُ : أَخْرُجُ إِلَى الصَّلاةِ يُزَاحِمُنِي الْحَمَّالُونَ وَالْبَقَّالُونَ , وَقَالَ جَرِيرٌ : سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ ، يَقُولُ : أَهْلَكَنِي حُبُّ الْمَالِ وَالشَّرَفِ . وَوَجْهٌ آخَرُ : وَهُوَ أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الثِّقَاتِ رَوَوْا هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَأَةَ فَاخْتَلَفُوا عَلَيْهِ فِيهِ , فَرَوَاهُ عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ , عَنْ حَجَّاجٍ عَلَى هَذَا اللَّفْظِ الَّذِي ذَكَرْنَا عَنْهُ , وَوَافَقَهُ عَلَى ذَلِكَ عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ ,

Abdulloh dedi: Xato (qotillik) diyati beshdan bir qismlardir. Soʻng uni Abu Ubayda va Alqama undan tafsir qilgani kabi, aynan shunday tafsir qildi. Bu rivoyatda irsol boʻlsa-da, Ibrohim Naxaiy Abdullohni, uning raʼyini va fatvolarini odamlarning eng bilguvchisidir; buni u togʻalari Alqama, Asvad, Yazidning ikki oʻgʻli Abdurrahmon va boshqalardan — Abdullohning katta sheriklaridan olgan. U: «Sizlarga: Abdulloh ibn Masʼud aytdi, desam, bu uning sheriklaridan bir jamoatdan (kelgan)dir; agar men uni bir kishidan eshitgan boʻlsam, uni sizlarga nom bilan aytaman», degan kishidir. Yana bir jihat: bani maxoz zikr qilingan marfuʼ xabarni Xashaf ibn Molikdan, u Ibn Masʼuddan (rivoyat qilganidan) boshqa birov rivoyat qilganini bilmaymiz. U esa majhul kishidir. Undan esa Zayd ibn Jubayr ibn Harmal al-Jashamiydan boshqa hech kim rivoyat qilmagan. Hadis ilmi ahli esa nomaʼlum bir kishi yolgʻiz oʻzi rivoyat qilgan xabar bilan hujjat keltirmaydilar. Ular nazdida xabar bilan ilm faqat uning roviysi mashhur adolatli kishi boʻlsa yoki undan majhullik nomi koʻtarilgan kishi boʻlsagina sobit boʻladi. Undan majhullik nomining koʻtarilishi esa — undan ikki yoki undan ortiq kishining rivoyat qilishidir. Sifati shunday boʻlsa, undan majhullik nomi koʻtariladi va u maʼruf boʻladi. Ammo undan bir kishidangina rivoyat qilingan va u yolgʻiz bir xabar bilan ajralib qolgan boʻlsa, boshqasi unga muvofiq kelmaguncha, uning bu xabaridan toʻxtash vojib boʻladi. Alloh biluvchiroqdir. Yana bir jihat: Xashaf ibn Molikning xabarini Zayd ibn Jubayrdan, undan Hajjoj ibn Artaadan boshqa birov rivoyat qilganini bilmaymiz. Hajjoj esa tadlis qilishi bilan va uchramagan, oʻzidan eshitmagan kishilardan hadis aytishi bilan mashhur kishidir. Abu Muoviya Zarir aytdi: Hajjoj menga: «Mendan hech kim xabar (kimdan olinganini) soʻramasin», dedi, yaʼni: sizlarga bir narsani aytsam, uni senga kim xabar berdi, deb mendan soʻramanglar. Yahyo ibn Zakariyo ibn Abu Zoida aytdi: Bir kuni Hajjoj ibn Artaaning huzurida edim, u eshikni yopishga buyurdi, soʻng: «Men Zuhriydan hech narsa eshitmaganman, Ibrohimdan ham eshitmaganman, Shaʼbiydan esa bitta hadisdan boshqasini eshitmaganman, falonchidan ham, falonchidan ham (eshitmaganman)», dedi — hatto oʻn yetti yoki oʻndan ortiq kishini sanadi; ularning hammasidan Hajjoj rivoyat qilgan edi, soʻng ulardan rivoyat qilganidan keyin ularni uchratmaganini va ulardan eshitmaganini daʼvo qildi. Undan rivoyat qilishni Sufyon ibn Uyayna, Yahyo ibn Saʼid al-Qatton va Iso ibn Yunus — u bilan oʻtirib, uni sinaganlaridan keyin — tark qildilar; kishilarni bilishda va fazlda ular senga kifoyadir. Sufyon ibn Uyayna aytdi: Hajjoj ibn Artaaning huzuriga kirdim va soʻzini eshitdim, u men inkor qilgan bir narsani aytdi, shundan keyin undan hech narsa olmadim. Yahyo ibn Saʼid al-Qatton aytdi: Hajjoj ibn Artaani Makkada koʻrdim, undan hech narsa olmadim, undan (rivoyat qilgan) bir kishidan ham olmadim; u muztarib (chalkash) hisoblanardi. Yahyo ibn Maʼin aytdi: Hajjoj ibn Artaaning hadisi bilan hujjat keltirilmaydi. Abdulloh ibn Idris aytdi: Hajjojning: «Kishi jamoat namozini tark qilmaguncha obroʻ topmaydi», deganini eshitdim. Iso ibn Yunus aytdi: Hajjojning: «Namozga chiqsam, hammollar va baqqollar meni turtib ketadi», deganini eshitdim. Jarir aytdi: Hajjojning: «Meni mol va sharaf muhabbati halok qildi», deganini eshitdim. Yana bir jihat: ishonchli roviylardan bir jamoat bu hadisni Hajjoj ibn Artaadan rivoyat qilib, unda undan ixtilof qildilar. Uni Abdurrahim ibn Sulaymon Hajjojdan, biz undan zikr qilgan shu lafzda rivoyat qildi; bunga Abdulvohid ibn Ziyod ham unga muvofiq keldi.Абдуллоҳ деди: Хато (қотиллик) дияти бешдан бир қисмлардир. Сўнг уни Абу Убайда ва Алқама ундан тафсир қилгани каби, айнан шундай тафсир қилди. Бу ривоятда ирсол бўлса-да, Иброҳим Нахаий Абдуллоҳни, унинг раъйини ва фатволарини одамларнинг энг билгувчисидир; буни у тоғалари Алқама, Асвад, Язиднинг икки ўғли Абдурраҳмон ва бошқалардан — Абдуллоҳнинг катта шерикларидан олган. У: «Сизларга: Абдуллоҳ ибн Масъуд айтди, десам, бу унинг шерикларидан бир жамоатдан (келган)дир; агар мен уни бир кишидан эшитган бўлсам, уни сизларга ном билан айтаман», деган кишидир. Яна бир жиҳат: бани махоз зикр қилинган марфуъ хабарни Хашаф ибн Моликдан, у Ибн Масъуддан (ривоят қилганидан) бошқа биров ривоят қилганини билмаймиз. У эса мажҳул кишидир. Ундан эса Зайд ибн Жубайр ибн Ҳармал ал-Жашамийдан бошқа ҳеч ким ривоят қилмаган. Ҳадис илми аҳли эса номаълум бир киши ёлғиз ўзи ривоят қилган хабар билан ҳужжат келтирмайдилар. Улар наздида хабар билан илм фақат унинг ровийси машҳур адолатли киши бўлса ёки ундан мажҳуллик номи кўтарилган киши бўлсагина собит бўлади. Ундан мажҳуллик номининг кўтарилиши эса — ундан икки ёки ундан ортиқ кишининг ривоят қилишидир. Сифати шундай бўлса, ундан мажҳуллик номи кўтарилади ва у маъруф бўлади. Аммо ундан бир кишидангина ривоят қилинган ва у ёлғиз бир хабар билан ажралиб қолган бўлса, бошқаси унга мувофиқ келмагунча, унинг бу хабаридан тўхташ вожиб бўлади. Аллоҳ билувчироқдир. Яна бир жиҳат: Хашаф ибн Моликнинг хабарини Зайд ибн Жубайрдан, ундан Ҳажжож ибн Артаадан бошқа биров ривоят қилганини билмаймиз. Ҳажжож эса тадлис қилиши билан ва учрамаган, ўзидан эшитмаган кишилардан ҳадис айтиши билан машҳур кишидир. Абу Муовия Зарир айтди: Ҳажжож менга: «Мендан ҳеч ким хабар (кимдан олинганини) сўрамасин», деди, яъни: сизларга бир нарсани айтсам, уни сенга ким хабар берди, деб мендан сўраманглар. Яҳё ибн Закариё ибн Абу Зоида айтди: Бир куни Ҳажжож ибн Артаанинг ҳузурида эдим, у эшикни ёпишга буюрди, сўнг: «Мен Зуҳрийдан ҳеч нарса эшитмаганман, Иброҳимдан ҳам эшитмаганман, Шаъбийдан эса битта ҳадисдан бошқасини эшитмаганман, фалончидан ҳам, фалончидан ҳам (эшитмаганман)», деди — ҳатто ўн етти ёки ўндан ортиқ кишини санади; уларнинг ҳаммасидан Ҳажжож ривоят қилган эди, сўнг улардан ривоят қилганидан кейин уларни учратмаганини ва улардан эшитмаганини даъво қилди. Ундан ривоят қилишни Суфён ибн Уяйна, Яҳё ибн Саъид ал-Қаттон ва Исо ибн Юнус — у билан ўтириб, уни синаганларидан кейин — тарк қилдилар; кишиларни билишда ва фазлда улар сенга кифоядир. Суфён ибн Уяйна айтди: Ҳажжож ибн Артаанинг ҳузурига кирдим ва сўзини эшитдим, у мен инкор қилган бир нарсани айтди, шундан кейин ундан ҳеч нарса олмадим. Яҳё ибн Саъид ал-Қаттон айтди: Ҳажжож ибн Артаани Маккада кўрдим, ундан ҳеч нарса олмадим, ундан (ривоят қилган) бир кишидан ҳам олмадим; у музтариб (чалкаш) ҳисобланарди. Яҳё ибн Маъин айтди: Ҳажжож ибн Артаанинг ҳадиси билан ҳужжат келтирилмайди. Абдуллоҳ ибн Идрис айтди: Ҳажжожнинг: «Киши жамоат намозини тарк қилмагунча обрў топмайди», деганини эшитдим. Исо ибн Юнус айтди: Ҳажжожнинг: «Намозга чиқсам, ҳаммоллар ва баққоллар мени туртиб кетади», деганини эшитдим. Жарир айтди: Ҳажжожнинг: «Мени мол ва шараф муҳаббати ҳалок қилди», деганини эшитдим. Яна бир жиҳат: ишончли ровийлардан бир жамоат бу ҳадисни Ҳажжож ибн Артаадан ривоят қилиб, унда ундан ихтилоф қилдилар. Уни Абдурраҳим ибн Сулаймон Ҳажжождан, биз ундан зикр қилган шу лафзда ривоят қилди; бунга Абдулвоҳид ибн Зиёд ҳам унга мувофиқ келди.

نَا أَبُو حَامِدٍ مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَضْرَمِيُّ , نَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ . ح وَنا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ , نَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى , قَالا : نَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ , عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , يَبْلُغُ بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . وَقَالَ يُوسُفُ فِي حَدِيثِهِ : سَمِعَ نَافِعَ بْنَ جُبَيْرٍ يَذْكُرُ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسِ , أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " الثَّيِّبُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا , وَالْبِكْرُ يَسْتَأْمِرُهَا أَبُوهَا فِي نَفْسَهَا " ، وَزَادَ عَمْرٌو : " وَإِذْنُهَا صُمَاتُهَا " . وَرَوَاهُ جَمَاعَةٌ ، عَنْ مَالِكٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ بِهَذَا الإِسْنَادِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الثَّيِّبُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا " , مِنْهُمْ : شُعْبَةُ , وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ , وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ الْخُرَيْبِيُّ , وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ الْمِصْرِيُّ , وَغَيْرُهُمْ . نَا بِذَلِكَ الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ , نَا ابْنُ زَنْجُوَيْهِ . ح وَنا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ , نَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ , قَالا : نَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ , نَا شُعْبَةُ , عَنْ مَالِكٍ . ح وَنا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ , نَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى , نَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ , عَنْ مَالِكٍ . ح وَنا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ بْنِ خَلادٍ , وَأَبُو بَكْرٍ الشَّافِعِيُّ ، قَالا : نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ , نَا مُسَدَّدٌ ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ , عَنْ مَالِكٍ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الشَّافِعِيُّ , نَا إِسْمَاعِيلُ الْقَاضِي , نَا عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ , نَا سُفْيَانُ , حَدَّثَنِي زِيَادُ بْنُ سَعْدٍ , وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ . ح وَنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَكَرِيَّا , نَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ النَّسَائِيُّ , نَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ , حَدَّثَنِي أَبِي , عَنْ جَدِّي , عَنْ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ , عَنْ مَالِكٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ , وَكُلُّهُمْ ، قَالَ : الثَّيِّبُ

Nofeʼ ibn Jubayr Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan zikr qilishicha, Rasululloh ﷺ: «Tul ayol oʻzi haqida valiysidan koʻra haqliroqdir, bokira qizdan esa otasi oʻzi haqida maslahat soʻraydi», dedilar. Amr oʻz rivoyatida: «va uning izni — jim turishidir», deb ziyoda qildi. Buni bir jamoat Molikdan, u Abdulloh ibn Fazldan shu isnod bilan, Nabiy ﷺdan: «Tul ayol oʻzi haqida haqliroqdir», deb rivoyat qilgan. Ular orasida Shuʼba, Abdurrahmon ibn Mahdiy, Abdulloh ibn Dovud al-Xuraybiy, Sufyon ibn Uyayna, Yahyo ibn Ayyub al-Misriy va boshqalar bor. Buni bizga Muslim ibn Ibrohim Shuʼbadan, u Molikdan; Abdurrahmon ibn Mahdiy Molikdan; Abdulloh ibn Dovud Molikdan; Sufyon — unga Ziyod ibn Saʼd va Molik ibn Anas aytgan holda; Yahyo ibn Ayyub Molikdan shu isnod bilan rivoyat qildilar. Ularning hammasi: «tul ayol», dedilar.Нофеъ ибн Жубайр Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан зикр қилишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Тул аёл ўзи ҳақида валийсидан кўра ҳақлироқдир, бокира қиздан эса отаси ўзи ҳақида маслаҳат сўрайди», дедилар. Амр ўз ривоятида: «ва унинг изни — жим туришидир», деб зиёда қилди. Буни бир жамоат Моликдан, у Абдуллоҳ ибн Фазлдан шу иснод билан, Набий ﷺдан: «Тул аёл ўзи ҳақида ҳақлироқдир», деб ривоят қилган. Улар орасида Шуъба, Абдурраҳмон ибн Маҳдий, Абдуллоҳ ибн Довуд ал-Хурайбий, Суфён ибн Уяйна, Яҳё ибн Айюб ал-Мисрий ва бошқалар бор. Буни бизга Муслим ибн Иброҳим Шуъбадан, у Моликдан; Абдурраҳмон ибн Маҳдий Моликдан; Абдуллоҳ ибн Довуд Моликдан; Суфён — унга Зиёд ибн Саъд ва Молик ибн Анас айтган ҳолда; Яҳё ибн Айюб Моликдан шу иснод билан ривоят қилдилар. Уларнинг ҳаммаси: «тул аёл», дедилар.