Umar ibn al-Xattob al-Foruq

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَبْدٍ الْقَارِيَّ، أَخْبَرَاهُ أَنَّهُمَا، سَمِعَا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ سَمِعْتُ هِشَامَ بْنَ حَكِيمٍ، يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَمَعْتُ لِقِرَاءَتِهِ، فَإِذَا هُوَ يَقْرَؤُهَا عَلَى حُرُوفٍ كَثِيرَةٍ لَمْ يُقْرِئْنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَذَلِكَ، فَكِدْتُ أُسَاوِرُهُ فِي الصَّلاَةِ فَانْتَظَرْتُهُ حَتَّى سَلَّمَ، ثُمَّ لَبَّبْتُهُ بِرِدَائِهِ أَوْ بِرِدَائِي فَقُلْتُ مَنْ أَقْرَأَكَ هَذِهِ السُّورَةَ قَالَ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ لَهُ كَذَبْتَ فَوَاللَّهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقْرَأَنِي هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي سَمِعْتُكَ تَقْرَؤُهَا‏.‏ فَانْطَلَقْتُ أَقُودُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ بِسُورَةِ الْفُرْقَانِ عَلَى حُرُوفٍ لَمْ تُقْرِئْنِيهَا، وَأَنْتَ أَقْرَأْتَنِي سُورَةَ الْفُرْقَانِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْسِلْهُ يَا عُمَرُ، اقْرَأْ يَا هِشَامُ ‏"‏‏.‏ فَقَرَأَ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ يَقْرَؤُهَا‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ يَا عُمَرُ ‏"‏‏.‏ فَقَرَأْتُ فَقَالَ ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ‏"‏‏.‏

(Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Hishom ibn Hakimning — Rasululloh ﷺning hayotlik davrlarida — Furqon surasini oʻqiyotganini eshitdim. Uning qiroatiga quloq solsam, mana, u uni Rasululloh ﷺ menga (oʻrgatib) oʻqitganidan boshqacha — koʻp (xil) harflar (qiroatlar) bilan oʻqiyapti. Men namoz (ichida) unga tashlanay deb (qoldim), lekin u salom berguncha (namozini tugatguncha) kutib turdim. Soʻng uni ridosi bilan — yoki: oʻz ridom bilan — boʻgʻzidan (yoqasidan) ushlab: «Bu surani senga kim (shunday) oʻqitdi?» dedim. U: «Buni menga Rasululloh ﷺ oʻqitdilar», dedi. Men unga: «Yolgʻon aytding! Vallohi, men sen oʻqiyotganingni eshitgan mana shu surani menga Rasululloh ﷺ (oʻzlari) oʻqitganlar», dedim. Bas, men uni yetaklab, Rasululloh ﷺning huzurlariga olib bordim-da: «Yo Rasululloh, men buni Furqon surasini Siz menga oʻqitmagan harflar (qiroatlar) bilan oʻqiyotganini eshitdim; Siz esa menga Furqon surasini oʻqitgan edingiz», dedim. Rasululloh ﷺ: «Uni qoʻyib yubor, ey Umar. Oʻqi, ey Hishom», dedilar. Bas, u (Hishom) men eshitgan qiroatni oʻqidi. Rasululloh ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Oʻqi, ey Umar», dedilar. Men oʻqidim. U zot: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar. Soʻng: «Albatta, bu Qurʼon yetti harf (qiroat) bilan nozil qilingan; bas, undan (sizlarga) oson boʻlganini oʻqinglar», dedilar.(Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Ҳишом ибн Ҳакимнинг — Расулуллоҳ ﷺнинг ҳаётлик даврларида — Фурқон сурасини ўқиётганини эшитдим. Унинг қироатига қулоқ солсам, мана, у уни Расулуллоҳ ﷺ менга (ўргатиб) ўқитганидан бошқача — кўп (хил) ҳарфлар (қироатлар) билан ўқияпти. Мен намоз (ичида) унга ташланай деб (қолдим), лекин у салом бергунча (намозини тугатгунча) кутиб турдим. Сўнг уни ридоси билан — ёки: ўз ридом билан — бўғзидан (ёқасидан) ушлаб: «Бу сурани сенга ким (шундай) ўқитди?» дедим. У: «Буни менга Расулуллоҳ ﷺ ўқитдилар», деди. Мен унга: «Ёлғон айтдинг! Валлоҳи, мен сен ўқиётганингни эшитган мана шу сурани менга Расулуллоҳ ﷺ (ўзлари) ўқитганлар», дедим. Бас, мен уни етаклаб, Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига олиб бордим-да: «Ё Расулуллоҳ, мен буни Фурқон сурасини Сиз менга ўқитмаган ҳарфлар (қироатлар) билан ўқиётганини эшитдим; Сиз эса менга Фурқон сурасини ўқитган эдингиз», дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни қўйиб юбор, эй Умар. Ўқи, эй Ҳишом», дедилар. Бас, у (Ҳишом) мен эшитган қироатни ўқиди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Ўқи, эй Умар», дедилар. Мен ўқидим. У зот: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар. Сўнг: «Албатта, бу Қуръон етти ҳарф (қироат) билан нозил қилинган; бас, ундан (сизларга) осон бўлганини ўқинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ شَهِدَ عِنْدِي رِجَالٌ مَرْضِيُّونَ وَأَرْضَاهُمْ عِنْدِي عُمَرُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَشْرُقَ الشَّمْسُ، وَبَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ‏.‏ حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، سَمِعْتُ أَبَا الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَنِي نَاسٌ، بِهَذَا‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Paygʻambar ﷺ bomdod namozidan keyin quyosh chiqguncha va asr namozidan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishdan qaytardilar». Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Baʼzi kishilar menga ham (yuqoridagi kabi) shu rivoyatni aytdi.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Пайғамбар ﷺ бомдод намозидан кейин қуёш чиқгунча ва аср намозидан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишдан қайтардилар». Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Баъзи кишилар менга ҳам (юқоридаги каби) шу ривоятни айтди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ يَخْطُبُ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّةِ وَإِنَّمَا لاِمْرِئٍ مَا نَوَى، فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَمَنْ هَاجَرَ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا، فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ ‏"‏‏.‏

(Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu) — xutba qilib turib — aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Ey odamlar! Albatta, amallar (faqat) niyat bilandir; har bir kishiga (faqat) oʻzi niyat qilgan (narsa) bordir. Bas, kimning hijrati Alloh va Rasuli (rizosi) uchun boʻlsa, uning hijrati Alloh va Rasuli(ga tomon)dir; kim erishadigan bir dunyo (manfaati) yoki uylanadigan bir ayol (sababi) uchun hijrat qilsa, uning hijrati — oʻzi (niyat qilib) hijrat qilgan narsa(ga tomon)dir.»(Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) — хутба қилиб туриб — айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Эй одамлар! Албатта, амаллар (фақат) ният биландир; ҳар бир кишига (фақат) ўзи ният қилган (нарса) бордир. Бас, кимнинг ҳижрати Аллоҳ ва Расули (ризоси) учун бўлса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Расули(га томон)дир; ким эришадиган бир дунё (манфаати) ёки уйланадиган бир аёл (сабаби) учун ҳижрат қилса, унинг ҳижрати — ўзи (ният қилиб) ҳижрат қилган нарса(га томон)дир.»

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ وَكَانَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ إِذَا غَابَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَشَهِدْتُهُ أَتَيْتُهُ بِمَا يَكُونُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَإِذَا غِبْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَشَهِدَ أَتَانِي بِمَا يَكُونُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Umar (roziyallohu anhu) aytdi:) Ansorlardan bir kishi (bilan men navbatlashardik): u Rasululloh ﷺning huzurlaridan gʻoyib (yoʻq) boʻlganida, men esa hozir boʻlganimda, men unga Rasululloh ﷺdan (sodir) boʻlgan narsani (xabarni) keltirardim; men Rasululloh ﷺning huzurlaridan gʻoyib boʻlganimda, u esa hozir boʻlganida, u menga Rasululloh ﷺdan (sodir) boʻlgan narsani keltirardi.(Умар (розияллоҳу анҳу) айтди:) Ансорлардан бир киши (билан мен навбатлашардик): у Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларидан ғойиб (йўқ) бўлганида, мен эса ҳозир бўлганимда, мен унга Расулуллоҳ ﷺдан (содир) бўлган нарсани (хабарни) келтирардим; мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларидан ғойиб бўлганимда, у эса ҳозир бўлганида, у менга Расулуллоҳ ﷺдан (содир) бўлган нарсани келтирарди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ جِئْتُ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَشْرُبَةٍ لَهُ، وَغُلاَمٌ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَسْوَدُ عَلَى رَأْسِ الدَّرَجَةِ فَقُلْتُ قُلْ هَذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَأَذِنَ لِي‏.‏

(Umar (roziyallohu anhu) aytdi:) Men keldim, mana, Rasululloh ﷺ oʻzlarining bir mashruba (balxona, yuqori xona)larida edilar; Rasululloh ﷺning bir qora gʻulomi (xizmatkori) zinaning boshida (turardi). Men: «Ayt: bu — Umar ibn Xattob (keldi)», dedim. Bas, U zot menga izn berdilar.(Умар (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен келдим, мана, Расулуллоҳ ﷺ ўзларининг бир машруба (балхона, юқори хона)ларида эдилар; Расулуллоҳ ﷺнинг бир қора ғуломи (хизматкори) зинанинг бошида (турарди). Мен: «Айт: бу — Умар ибн Хаттоб (келди)», дедим. Бас, У зот менга изн бердилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الرَّبِيعِ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ حَدَّثَهُ قَالَ حَدَّثَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَتَانِي اللَّيْلَةَ آتٍ مِنْ رَبِّي وَهْوَ بِالْعَقِيقِ أَنْ صَلِّ فِي هَذَا الْوَادِي الْمُبَارَكِ وَقُلْ عُمْرَةٌ وَحَجَّةٌ ‏" ‏‏.‏ وَقَالَ هَارُونُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا عَلِيٌّ عُمْرَةٌ فِي حَجَّةٍ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Umar (roziyallohu anhu) unga gapirib berib aytdi: Menga Nabiy ﷺ gapirib berib aytdilarki: «Bu kecha menga Robbim tomonidan bir keluvchi keldi, men Aqiqda edim, (u): ‹Bu muborak vodiyda namoz oʻqigin va: umra va haj (deb niyat qilgin)›, (dedi)». Horun ibn Ismoil aytdi: Bizga Ali: «umratun fi hajja (haj ichida umra)» deb (rivoyat qildi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Умар (розияллоҳу анҳу) унга гапириб бериб айтди: Менга Набий ﷺ гапириб бериб айтдиларки: «Бу кеча менга Роббим томонидан бир келувчи келди, мен Ақиқда эдим, (у): ‹Бу муборак водийда намоз ўқигин ва: умра ва ҳаж (деб ният қилгин)›, (деди)». Ҳорун ибн Исмоил айтди: Бизга Али: «умратун фи ҳажжа (ҳаж ичида умра)» деб (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَبْدٍ الْقَارِيَّ، حَدَّثَاهُ أَنَّهُمَا، سَمِعَا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ سَمِعْتُ هِشَامَ بْنَ حَكِيمٍ، يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَمَعْتُ لِقِرَاءَتِهِ، فَإِذَا هُوَ يَقْرَأُ عَلَى حُرُوفٍ كَثِيرَةٍ لَمْ يُقْرِئْنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَكِدْتُ أُسَاوِرُهُ فِي الصَّلاَةِ، فَتَصَبَّرْتُ حَتَّى سَلَّمَ، فَلَبَبْتُهُ بِرِدَائِهِ فَقُلْتُ مَنْ أَقْرَأَكَ هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي سَمِعْتُكَ تَقْرَأُ قَالَ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ كَذَبْتَ، أَقْرَأَنِيهَا عَلَى غَيْرِ مَا قَرَأْتَ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ بِهِ أَقُودُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ عَلَى حُرُوفٍ لَمْ تُقْرِئْنِيهَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَرْسِلْهُ، اقْرَأْ يَا هِشَامُ ‏"‏‏.‏ فَقَرَأَ الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَذَلِكَ أُنْزِلَتْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ يَا عُمَرُ ‏"‏‏.‏ فَقَرَأْتُ الَّتِي أَقْرَأَنِي فَقَالَ ‏"‏ كَذَلِكَ أُنْزِلَتْ، إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ‏"‏‏.‏

(Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Hishom ibn Hakimni — Rasululloh ﷺ hayotlik (paytlari)da — Furqon surasini oʻqiyotganini eshitdim; bas, men uning qiroatiga quloq soldim — mana, u (Hishom) Rasululloh ﷺ menga oʻqitmagan koʻp harflar (qiroatlar) ustida oʻqiyotgan edi. Bas, men namozda unga tashlanishimga (yopishishimga) sal qoldim; lekin sabr qildim — toki u salom berguncha. Soʻng men uning ridosidan (boʻynidan) tutamladim-da: «Bu — men seni oʻqiyotgan(ingni) eshitgan surani — kim senga oʻqitdi?» dedim. U: «Uni menga Rasululloh ﷺ oʻqitdilar», dedi. Men: «Yolgʻon aytding; uni menga — sen oʻqiganidan boshqacha (tarzda) — oʻqitgan edilar», dedim. Bas, men uni — yetaklab — Rasululloh ﷺning oldilariga olib bordim-da: «Men buni Furqon surasini — Sen menga oʻqitmagan harflar ustida — oʻqiyotganini eshitdim», dedim. U zot: «Uni qoʻyib yubor. Ey Hishom, oʻqi!» dedilar. Bas, u men eshitgan qiroatni oʻqidi. Rasululloh ﷺ: «Mana shunday nozil boʻlgan», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Ey Umar, oʻqi!» dedilar. Bas, men U zot menga oʻqitgan (qiroat)ni oʻqidim. U zot: «Mana shunday nozil boʻlgan. Albatta, mana shu Qurʼon yetti harf (qiroat) ustida nozil qilingan; bas, undan oson boʻlganini oʻqinglar», dedilar.(Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Ҳишом ибн Ҳакимни — Расулуллоҳ ﷺ ҳаётлик (пайтлари)да — Фурқон сурасини ўқиётганини эшитдим; бас, мен унинг қироатига қулоқ солдим — мана, у (Ҳишом) Расулуллоҳ ﷺ менга ўқитмаган кўп ҳарфлар (қироатлар) устида ўқиётган эди. Бас, мен намозда унга ташланишимга (ёпишишимга) сал қолдим; лекин сабр қилдим — токи у салом бергунча. Сўнг мен унинг ридосидан (бўйнидан) тутамладим-да: «Бу — мен сени ўқиётган(ингни) эшитган сурани — ким сенга ўқитди?» дедим. У: «Уни менга Расулуллоҳ ﷺ ўқитдилар», деди. Мен: «Ёлғон айтдинг; уни менга — сен ўқиганидан бошқача (тарзда) — ўқитган эдилар», дедим. Бас, мен уни — етаклаб — Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига олиб бордим-да: «Мен буни Фурқон сурасини — Сен менга ўқитмаган ҳарфлар устида — ўқиётганини эшитдим», дедим. У зот: «Уни қўйиб юбор. Эй Ҳишом, ўқи!» дедилар. Бас, у мен эшитган қироатни ўқиди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мана шундай нозил бўлган», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Умар, ўқи!» дедилар. Бас, мен У зот менга ўқитган (қироат)ни ўқидим. У зот: «Мана шундай нозил бўлган. Албатта, мана шу Қуръон етти ҳарф (қироат) устида нозил қилинган; бас, ундан осон бўлганини ўқинглар», дедилар.

حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ أَبُو زُمَيْلٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ خَيْبَرَ أَقْبَلَ نَفَرٌ مِنْ صَحَابَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا فُلاَنٌ شَهِيدٌ فُلاَنٌ شَهِيدٌ حَتَّى مَرُّوا عَلَى رَجُلٍ فَقَالُوا فُلاَنٌ شَهِيدٌ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَلاَّ إِنِّي رَأَيْتُهُ فِي النَّارِ فِي بُرْدَةٍ غَلَّهَا أَوْ عَبَاءَةٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ اذْهَبْ فَنَادِ فِي النَّاسِ إِنَّهُ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ الْمُؤْمِنُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَخَرَجْتُ فَنَادَيْتُ ‏"‏ أَلاَ إِنَّهُ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ الْمُؤْمِنُونَ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Xaybar kuni boʻlganda, Paygʻambar ﷺ ning ashoblaridan bir necha (kishi) kelib: «Falon shahid, falon shahid», dedilar — toki bir kishining (jasadi) yonidan oʻtib: «Falon shahid», dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Yoʻq, aslo! Men uni — oʻgʻirlab olgan bir burd (chopon) — yoki abo (yopinchiq) — sababli doʻzaxda koʻrdim», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Ey Ibn al-Xattob, bor-da, odamlar ichida: ‹Jannatga faqat moʻminlargina kiradi› deb nido qil», dedilar. (Umar) dedi: Shunda men chiqib: «Ogohki, jannatga faqat moʻminlargina kiradi», deb nido qildim.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: Хайбар куни бўлганда, Пайғамбар ﷺ нинг ашобларидан бир неча (киши) келиб: «Фалон шаҳид, фалон шаҳид», дедилар — токи бир кишининг (жасади) ёнидан ўтиб: «Фалон шаҳид», дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Йўқ, асло! Мен уни — ўғирлаб олган бир бурд (чопон) — ёки або (ёпинчиқ) — сабабли дўзахда кўрдим», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Ибн ал-Хаттоб, бор-да, одамлар ичида: ‹Жаннатга фақат мўминларгина киради› деб нидо қил», дедилар. (Умар) деди: Шунда мен чиқиб: «Огоҳки, жаннатга фақат мўминларгина киради», деб нидо қилдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ قَتَادَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمَيِّتُ يُعَذَّبُ فِي قَبْرِهِ بِمَا نِيحَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Marhum oʻzining qabrida unga (qilingan) nola sababli azoblanadi», dedilar.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Марҳум ўзининг қабрида унга (қилинган) нола сабабли азобланади», дедилар.

وَحَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَعِيدِ، بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمَيِّتُ يُعَذَّبُ فِي قَبْرِهِ بِمَا نِيحَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Marhum oʻzining qabrida unga (qilingan) nola sababli azoblanadi», dedilar.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Марҳум ўзининг қабрида унга (қилинган) нола сабабли азобланади», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، قَالَ إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ سَلْمَانَ، بْنِ رَبِيعَةَ قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضى الله عنه قَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَسْمًا فَقُلْتُ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَغَيْرُ هَؤُلاَءِ كَانَ أَحَقَّ بِهِ مِنْهُمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّهُمْ خَيَّرُونِي أَنْ يَسْأَلُونِي بِالْفُحْشِ أَوْ يُبَخِّلُونِي فَلَسْتُ بِبَاخِلٍ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir (mol) taqsim qildilar. Shunda men: «Allohga qasamki, yo Rasululloh, bulardan boshqalari bunga (bu molga) ulardan koʻra haqliroq edi», dedim. (U zot): «Albatta, ular meni shu (ikki narsadan biriga) majbur qilishdi: yo mendan qoʻpollik (uyalmasdan) bilan soʻrashlari, yoki meni baxil qilib (koʻrsatishlari). Men esa baxil emasman», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир (мол) тақсим қилдилар. Шунда мен: «Аллоҳга қасамки, ё Расулуллоҳ, булардан бошқалари бунга (бу молга) улардан кўра ҳақлироқ эди», дедим. (У зот): «Албатта, улар мени шу (икки нарсадан бирига) мажбур қилишди: ё мендан қўполлик (уялмасдан) билан сўрашлари, ёки мени бахил қилиб (кўрсатишлари). Мен эса бахил эмасман», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَأَبُو كُرَيْبٍ وَابْنُ نُمَيْرٍ - وَاتَّفَقُوا فِي اللَّفْظِ - قَالَ يَحْيَى أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَقَالَ ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي وَقَالَ أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، جَمِيعًا عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، - رضى الله عنه - قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَقْبَلَ اللَّيْلُ وَأَدْبَرَ النَّهَارُ وَغَابَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ ‏"‏ ‏.‏ لَمْ يَذْكُرِ ابْنُ نُمَيْرٍ ‏"‏ فَقَدْ ‏"‏ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ: ‹Tun keldi, kunduz ketdi va quyosh botdi ekan, demak roʻzador iftor qildi (roʻzasini ochish vaqti boʻldi)›, dedilar», dedi. Ibn Numayr «demak (faqad)» soʻzini zikr qilmadi.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Тун келди, кундуз кетди ва қуёш ботди экан, демак рўзадор ифтор қилди (рўзасини очиш вақти бўлди)›, дедилар», деди. Ибн Нумайр «демак (фақад)» сўзини зикр қилмади.

حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، عَنْ سِمَاكٍ أَبِي زُمَيْلٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ لَمَّا اعْتَزَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ - قَالَ - دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا النَّاسُ يَنْكُتُونَ بِالْحَصَى وَيَقُولُونَ طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُؤْمَرْنَ بِالْحِجَابِ فَقَالَ عُمَرُ فَقُلْتُ لأَعْلَمَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ قَالَ فَدَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ يَا بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ أَقَدْ بَلَغَ مِنْ شَأْنِكِ أَنْ تُؤْذِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ مَا لِي وَمَا لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ عَلَيْكَ بِعَيْبَتِكَ ‏.‏ قَالَ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ فَقُلْتُ لَهَا يَا حَفْصَةُ أَقَدْ بَلَغَ مِنْ شَأْنِكِ أَنْ تُؤْذِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ يُحِبُّكِ ‏.‏ وَلَوْلاَ أَنَا لَطَلَّقَكِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَبَكَتْ أَشَدَّ الْبُكَاءِ فَقُلْتُ لَهَا أَيْنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ هُوَ فِي خِزَانَتِهِ فِي الْمَشْرُبَةِ ‏.‏ فَدَخَلْتُ فَإِذَا أَنَا بِرَبَاحٍ غُلاَمِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاعِدًا عَلَى أُسْكُفَّةِ الْمَشْرُبَةِ مُدَلٍّ رِجْلَيْهِ عَلَى نَقِيرٍ مِنْ خَشَبٍ وَهُوَ جِذْعٌ يَرْقَى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَنْحَدِرُ فَنَادَيْتُ يَا رَبَاحُ اسْتَأْذِنْ لِي عِنْدَكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَنَظَرَ رَبَاحٌ إِلَى الْغُرْفَةِ ثُمَّ نَظَرَ إِلَىَّ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا ثُمَّ قُلْتُ يَا رَبَاحُ اسْتَأْذِنْ لِي عِنْدَكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَنَظَرَ رَبَاحٌ إِلَى الْغُرْفَةِ ثُمَّ نَظَرَ إِلَىَّ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا ثُمَّ رَفَعْتُ صَوْتِي فَقُلْتُ يَا رَبَاحُ اسْتَأْذِنْ لِي عِنْدَكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنِّي أَظُنُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ظَنَّ أَنِّي جِئْتُ مِنْ أَجْلِ حَفْصَةَ وَاللَّهِ لَئِنْ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِضَرْبِ عُنُقِهَا لأَضْرِبَنَّ عُنُقَهَا ‏.‏ وَرَفَعْتُ صَوْتِي فَأَوْمَأَ إِلَىَّ أَنِ ارْقَهْ فَدَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُضْطَجِعٌ عَلَى حَصِيرٍ فَجَلَسْتُ فَأَدْنَى عَلَيْهِ إِزَارَهُ وَلَيْسَ عَلَيْهِ غَيْرُهُ وَإِذَا الْحَصِيرُ قَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِهِ فَنَظَرْتُ بِبَصَرِي فِي خِزَانَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا أَنَا بِقَبْضَةٍ مِنْ شَعِيرٍ نَحْوِ الصَّاعِ وَمِثْلِهَا قَرَظًا فِي نَاحِيَةِ الْغُرْفَةِ وَإِذَا أَفِيقٌ مُعَلَّقٌ - قَالَ - فَابْتَدَرَتْ عَيْنَاىَ قَالَ ‏"‏ مَا يُبْكِيكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَمَا لِي لاَ أَبْكِي وَهَذَا الْحَصِيرُ قَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِكَ وَهَذِهِ خِزَانَتُكَ لاَ أَرَى فِيهَا إِلاَّ مَا أَرَى وَذَاكَ قَيْصَرُ وَكِسْرَى فِي الثِّمَارِ وَالأَنْهَارِ وَأَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَصَفْوَتُهُ وَهَذِهِ خِزَانَتُكَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أَلاَ تَرْضَى أَنْ تَكُونَ لَنَا الآخِرَةُ وَلَهُمُ الدُّنْيَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ بَلَى - قَالَ - وَدَخَلْتُ عَلَيْهِ حِينَ دَخَلْتُ وَأَنَا أَرَى فِي وَجْهِهِ الْغَضَبَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يَشُقُّ عَلَيْكَ مِنْ شَأْنِ النِّسَاءِ فَإِنْ كُنْتَ طَلَّقْتَهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مَعَكَ وَمَلاَئِكَتَهُ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ وَأَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَالْمُؤْمِنُونَ مَعَكَ وَقَلَّمَا تَكَلَّمْتُ وَأَحْمَدُ اللَّهَ بِكَلاَمٍ إِلاَّ رَجَوْتُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ يُصَدِّقُ قَوْلِي الَّذِي أَقُولُ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ آيَةُ التَّخْيِيرِ ‏{‏ عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ‏}‏ ‏{‏ وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاَهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلاَئِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ‏}‏ وَكَانَتْ عَائِشَةُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ وَحَفْصَةُ تَظَاهَرَانِ عَلَى سَائِرِ نِسَاءِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَطَلَّقْتَهُنَّ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ وَالْمُسْلِمُونَ يَنْكُتُونَ بِالْحَصَى يَقُولُونَ طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ أَفَأَنْزِلُ فَأُخْبِرَهُمْ أَنَّكَ لَمْ تُطَلِّقْهُنَّ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ إِنْ شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ أَزَلْ أُحَدِّثُهُ حَتَّى تَحَسَّرَ الْغَضَبُ عَنْ وَجْهِهِ وَحَتَّى كَشَرَ فَضَحِكَ وَكَانَ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ ثَغْرًا ثُمَّ نَزَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَزَلْتُ فَنَزَلْتُ أَتَشَبَّثُ بِالْجِذْعِ وَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَأَنَّمَا يَمْشِي عَلَى الأَرْضِ مَا يَمَسُّهُ بِيَدِهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا كُنْتَ فِي الْغُرْفَةِ تِسْعَةً وَعِشْرِينَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الشَّهْرَ يَكُونُ تِسْعًا وَعِشْرِينَ ‏"‏ ‏.‏ فقُمْتُ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ فَنَادَيْتُ بِأَعْلَى صَوْتِي لَمْ يُطَلِّقْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ ‏.‏ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏ وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ‏}‏ فَكُنْتُ أَنَا اسْتَنْبَطْتُ ذَلِكَ الأَمْرَ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ آيَةَ التَّخْيِيرِ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Nabiysi ﷺ xotinlaridan ajralib turganlarida, men masjidga kirdim, shu payt odamlar mayda toshlar bilan (yerni) chizishar va: «Rasululloh ﷺ xotinlarini taloq qildilar», deyishar edi. Bu (xotinlar) hijobga buyurilishidan oldin (boʻlgan) edi. Umar: «Men: ‹Buni bugun albatta bilib olaman›, dedim», dedi. (Umar) dedi: Soʻng men Oishaning oldiga kirib: «Ey Abu Bakrning qizi, ishing Rasululloh ﷺ ni ozorlash darajasiga yetdimi?!» dedim. Shunda u: «Senga nima, menga nima, ey Xattobning oʻgʻli?! Sen oʻz ishingga qara!» dedi. (Umar) dedi: Soʻng men Hafsa binti Umarning oldiga kirib, unga: «Ey Hafsa, ishing Rasululloh ﷺ ni ozorlash darajasiga yetdimi?! Allohga qasamki, sen yaxshi bilasanki, Rasululloh ﷺ seni sevmaydilar. Agar men (otang) boʻlmaganimda, Rasululloh ﷺ seni taloq qilar edilar», dedim. Shunda u qattiq yigʻladi. Men unga: «Rasululloh ﷺ qayerdalar?» dedim. U: «U zot ombor xonalarida (yuqori xonada)dirlar», dedi. Men kirdim, shu payt Rasululloh ﷺ ning xizmatkori Raboh bilan yuqori xona ostonasida oʻtirgan, oyoqlarini Rasululloh ﷺ u bilan (xonaga) chiqib-tushadigan yogʻoch — xurmo tanasidan oʻyilgan zinaga osiltirib qoʻygan holda uchrashdim. Men: «Ey Raboh, oʻzingnikida (huzuringda) men uchun Rasululloh ﷺ huzuriga (kirishga) ruxsat soʻra», deb chaqirdim. Raboh xonaga qaradi, soʻng menga qaradi, lekin hech narsa demadi. Soʻng men: «Ey Raboh, men uchun Rasululloh ﷺ huzuriga (kirishga) ruxsat soʻra», dedim. Raboh xonaga qaradi, soʻng menga qaradi, lekin hech narsa demadi. Soʻng men ovozimni koʻtarib: «Ey Raboh, men uchun Rasululloh ﷺ huzuriga (kirishga) ruxsat soʻra, chunki men Rasululloh ﷺ meni Hafsa sababli kelgan deb oʻylayotgan boʻlsalar kerak, deb gumon qilyapman. Allohga qasamki, agar Rasululloh ﷺ menga uning boʻynini chopishni buyursalar, albatta uning boʻynini chopaman», dedim. Men ovozimni koʻtardim, shunda u zot menga (yuqoriga) chiqishga ishora qildilar. Men Rasululloh ﷺ huzuriga kirdim, u zot boʻyrada yonboshlab yotgan edilar. Men oʻtirdim, u zot izorlarini oʻzlariga tortib oldilar — ustlarida undan boshqa (kiyim) yoʻq edi — boʻyra esa u zotning yonboshlarida iz qoldirgan edi. Men koʻzim bilan Rasululloh ﷺ ning omboriga (razm solib) qaradim, shu payt bir hovuch — bir soʼ chamasi arpa va xonaning bir burchagida shuncha (oshlangan) salla (qaraz), osilib turgan oshlanmagan teri (bilan) uchrashdim. (Umar) dedi: Shunda koʻzlarimdan (yosh) toʻkila boshladi. U zot: «Seni nima yigʻlatyapti, ey Xattobning oʻgʻli?» dedilar. Men: «Yo Allohning Nabiysi, nega yigʻlamay, mana shu boʻyra yonboshingizda iz qoldirgan, mana bu omboringizda esa men koʻrayotgandan boshqa narsani koʻrmayapman. Ana Qaysar bilan Kisro mevalar va daryolar ichida (yashayotir), siz esa Rasululloh ﷺ va Uning saralangan (bandasi)siz, mana shu sizning omboringiz!» dedim. Shunda u zot: «Ey Xattobning oʻgʻli, oxirat bizniki, dunyo esa ularniki boʻlishiga rozi boʻlmaysanmi?!» dedilar. Men: «Ha (roziman)», dedim. (Umar) dedi: Men kirganimda, u zotning yuzlarida gʻazabni koʻrayotgan edim, shu sababli men: «Yo Rasululloh, xotinlar ishidan sizga nima ogʻir tushyapti? Agar siz ularni taloq qilgan boʻlsangiz, albatta Alloh siz bilan, Uning farishtalari, Jibril, Mikoil, men, Abu Bakr va moʻminlar siz bilandir», dedim. Men kamdan-kam (hollarda) bir soʻz gapirsam — Allohga hamd boʻlsin — Alloh men aytgan soʻzimni tasdiqlashini umid qilardim. Shunda ushbu oyat — ixtiyor (taxyir) oyati nozil boʻldi: {Agar (Nabiy) sizlarni taloq qilsa, Robbisi unga sizlardan yaxshiroq xotinlarni... badaliga berishi (mumkin)} (Tahrim 5). {Agar (ikkovingiz) unga qarshi til biriktirsangiz, bas, albatta Allohning Oʻzi uning Mavlosi, Jibril, solih moʻminlar va undan keyin farishtalar (unga) yordamchidir} (Tahrim 4). Oisha binti Abu Bakr va Hafsa Nabiy ﷺ ning boshqa xotinlariga qarshi til biriktirgan edilar. Men: «Yo Rasululloh, siz ularni taloq qildingizmi?» dedim. U zot: «Yoʻq», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men masjidga kirdim, musulmonlar mayda toshlar bilan (yerni) chizib: ‹Rasululloh ﷺ xotinlarini taloq qildilar›, deyishyapti. (Eshikdan) tushib, ularga siz ularni taloq qilmaganingizni xabar beraymi?» dedim. U zot: «Ha, agar xohlasang», dedilar. Men u zotning yuzlaridan gʻazab koʻtarilguncha va u zot tishlarini koʻrsatib kulguncha u zot bilan gaplashaverdim. U zot odamlarning eng goʻzal tishlisi edilar. Soʻng Allohning Nabiysi ﷺ (xonadan) tushdilar, men ham tushdim. Men (xurmo) tanasiga osilib tushdim, Rasululloh ﷺ esa goʻyo yer ustida yurayotgandek, qoʻllari bilan unga (tayanmasdan) tegmasdan tushdilar. Men: «Yo Rasululloh, siz xonada yigirma toʻqqiz (kun) boʻldingiz-ku?!» dedim. U zot: «Albatta oy yigirma toʻqqiz (kun) ham boʻladi», dedilar. Soʻng men masjid eshigi oldida turib, ovozimning boricha: «Rasululloh ﷺ xotinlarini taloq qilmadilar», deb nido qildim. Va ushbu oyat nozil boʻldi: {Qachon ularga tinchlik yoki xavf-xatardan bir ish (xabar) kelsa, uni yoyadilar. Agar uni Rasulga va ulardan boʻlgan ish egalariga (boshliqlariga) qaytarganlarida edi, ulardan uni surishtirib (mohiyatini anglab) oladiganlar uni bilgan boʻlar edilar} (Niso 83). Bas, oʻsha ishni surishtirib (anglab) olgan men edim, va Alloh azza va jalla ixtiyor (taxyir) oyatini nozil qildi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Набийси ﷺ хотинларидан ажралиб турганларида, мен масжидга кирдим, шу пайт одамлар майда тошлар билан (ерни) чизишар ва: «Расулуллоҳ ﷺ хотинларини талоқ қилдилар», дейишар эди. Бу (хотинлар) ҳижобга буюрилишидан олдин (бўлган) эди. Умар: «Мен: ‹Буни бугун албатта билиб оламан›, дедим», деди. (Умар) деди: Сўнг мен Оишанинг олдига кириб: «Эй Абу Бакрнинг қизи, ишинг Расулуллоҳ ﷺ ни озорлаш даражасига етдими?!» дедим. Шунда у: «Сенга нима, менга нима, эй Хаттобнинг ўғли?! Сен ўз ишингга қара!» деди. (Умар) деди: Сўнг мен Ҳафса бинти Умарнинг олдига кириб, унга: «Эй Ҳафса, ишинг Расулуллоҳ ﷺ ни озорлаш даражасига етдими?! Аллоҳга қасамки, сен яхши биласанки, Расулуллоҳ ﷺ сени севмайдилар. Агар мен (отанг) бўлмаганимда, Расулуллоҳ ﷺ сени талоқ қилар эдилар», дедим. Шунда у қаттиқ йиғлади. Мен унга: «Расулуллоҳ ﷺ қаердалар?» дедим. У: «У зот омбор хоналарида (юқори хонада)дирлар», деди. Мен кирдим, шу пайт Расулуллоҳ ﷺ нинг хизматкори Рабоҳ билан юқори хона остонасида ўтирган, оёқларини Расулуллоҳ ﷺ у билан (хонага) чиқиб-тушадиган ёғоч — хурмо танасидан ўйилган зинага осилтириб қўйган ҳолда учрашдим. Мен: «Эй Рабоҳ, ўзингникида (ҳузурингда) мен учун Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига (киришга) рухсат сўра», деб чақирдим. Рабоҳ хонага қаради, сўнг менга қаради, лекин ҳеч нарса демади. Сўнг мен: «Эй Рабоҳ, мен учун Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига (киришга) рухсат сўра», дедим. Рабоҳ хонага қаради, сўнг менга қаради, лекин ҳеч нарса демади. Сўнг мен овозимни кўтариб: «Эй Рабоҳ, мен учун Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига (киришга) рухсат сўра, чунки мен Расулуллоҳ ﷺ мени Ҳафса сабабли келган деб ўйлаётган бўлсалар керак, деб гумон қиляпман. Аллоҳга қасамки, агар Расулуллоҳ ﷺ менга унинг бўйнини чопишни буюрсалар, албатта унинг бўйнини чопаман», дедим. Мен овозимни кўтардим, шунда у зот менга (юқорига) чиқишга ишора қилдилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига кирдим, у зот бўйрада ёнбошлаб ётган эдилар. Мен ўтирдим, у зот изорларини ўзларига тортиб олдилар — устларида ундан бошқа (кийим) йўқ эди — бўйра эса у зотнинг ёнбошларида из қолдирган эди. Мен кўзим билан Расулуллоҳ ﷺ нинг омборига (разм солиб) қарадим, шу пайт бир ҳовуч — бир сў чамаси арпа ва хонанинг бир бурчагида шунча (ошланган) салла (қараз), осилиб турган ошланмаган тери (билан) учрашдим. (Умар) деди: Шунда кўзларимдан (ёш) тўкила бошлади. У зот: «Сени нима йиғлатяпти, эй Хаттобнинг ўғли?» дедилар. Мен: «Ё Аллоҳнинг Набийси, нега йиғламай, мана шу бўйра ёнбошингизда из қолдирган, мана бу омборингизда эса мен кўраётгандан бошқа нарсани кўрмаяпман. Ана Қайсар билан Кисро мевалар ва дарёлар ичида (яшаётир), сиз эса Расулуллоҳ ﷺ ва Унинг сараланган (бандаси)сиз, мана шу сизнинг омборингиз!» дедим. Шунда у зот: «Эй Хаттобнинг ўғли, охират бизники, дунё эса уларники бўлишига рози бўлмайсанми?!» дедилар. Мен: «Ҳа (розиман)», дедим. (Умар) деди: Мен кирганимда, у зотнинг юзларида ғазабни кўраётган эдим, шу сабабли мен: «Ё Расулуллоҳ, хотинлар ишидан сизга нима оғир тушяпти? Агар сиз уларни талоқ қилган бўлсангиз, албатта Аллоҳ сиз билан, Унинг фаришталари, Жибрил, Микоил, мен, Абу Бакр ва мўминлар сиз биландир», дедим. Мен камдан-кам (ҳолларда) бир сўз гапирсам — Аллоҳга ҳамд бўлсин — Аллоҳ мен айтган сўзимни тасдиқлашини умид қилардим. Шунда ушбу оят — ихтиёр (тахйир) ояти нозил бўлди: {Агар (Набий) сизларни талоқ қилса, Роббиси унга сизлардан яхшироқ хотинларни... бадалига бериши (мумкин)} (Таҳрим 5). {Агар (икковингиз) унга қарши тил бириктирсангиз, бас, албатта Аллоҳнинг Ўзи унинг Мавлоси, Жибрил, солиҳ мўминлар ва ундан кейин фаришталар (унга) ёрдамчидир} (Таҳрим 4). Оиша бинти Абу Бакр ва Ҳафса Набий ﷺ нинг бошқа хотинларига қарши тил бириктирган эдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, сиз уларни талоқ қилдингизми?» дедим. У зот: «Йўқ», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен масжидга кирдим, мусулмонлар майда тошлар билан (ерни) чизиб: ‹Расулуллоҳ ﷺ хотинларини талоқ қилдилар›, дейишяпти. (Эшикдан) тушиб, уларга сиз уларни талоқ қилмаганингизни хабар берайми?» дедим. У зот: «Ҳа, агар хоҳласанг», дедилар. Мен у зотнинг юзларидан ғазаб кўтарилгунча ва у зот тишларини кўрсатиб кулгунча у зот билан гаплашавердим. У зот одамларнинг энг гўзал тишлиси эдилар. Сўнг Аллоҳнинг Набийси ﷺ (хонадан) тушдилар, мен ҳам тушдим. Мен (хурмо) танасига осилиб тушдим, Расулуллоҳ ﷺ эса гўё ер устида юраётгандек, қўллари билан унга (таянмасдан) тегмасдан тушдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, сиз хонада йигирма тўққиз (кун) бўлдингиз-ку?!» дедим. У зот: «Албатта ой йигирма тўққиз (кун) ҳам бўлади», дедилар. Сўнг мен масжид эшиги олдида туриб, овозимнинг борича: «Расулуллоҳ ﷺ хотинларини талоқ қилмадилар», деб нидо қилдим. Ва ушбу оят нозил бўлди: {Қачон уларга тинчлик ёки хавф-хатардан бир иш (хабар) келса, уни ёядилар. Агар уни Расулга ва улардан бўлган иш эгаларига (бошлиқларига) қайтарганларида эди, улардан уни суриштириб (моҳиятини англаб) оладиганлар уни билган бўлар эдилар} (Нисо 83). Бас, ўша ишни суриштириб (англаб) олган мен эдим, ва Аллоҳ азза ва жалла ихтиёр (тахйир) оятини нозил қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ بْنِ قَعْنَبٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ حَمَلْتُ عَلَى فَرَسٍ عَتِيقٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَأَضَاعَهُ صَاحِبُهُ فَظَنَنْتُ أَنَّهُ بَائِعُهُ بِرُخْصٍ فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَبْتَعْهُ وَلاَ تَعُدْ فِي صَدَقَتِكَ فَإِنَّ الْعَائِدَ فِي صَدَقَتِهِ كَالْكَلْبِ يَعُودُ فِي قَيْئِهِ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Alloh yoʻlida bir asl (zotdor) otni (jangchiga) mindirdim. Egasi uni xor qildi (oriqlatib qoʻydi). Men uni arzon narxga sotadi, deb oʻyladim va shu haqda Rasululloh ﷺ dan soʻradim. Shunda u zot: «Uni sotib olma va sadaqangni qaytarib olma. Chunki sadaqasini qaytarib oluvchi xuddi oʻz qusugʻiga qaytadigan itga oʻxshaydi», — dedilar.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳ йўлида бир асл (зотдор) отни (жангчига) миндирдим. Эгаси уни хор қилди (ориқлатиб қўйди). Мен уни арзон нархга сотади, деб ўйладим ва шу ҳақда Расулуллоҳ ﷺ дан сўрадим. Шунда у зот: «Уни сотиб олма ва садақангни қайтариб олма. Чунки садақасини қайтариб олувчи худди ўз қусуғига қайтадиган итга ўхшайди», — дедилар.

وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، قَالَ أَصَبْتُ أَرْضًا مِنْ أَرْضِ خَيْبَرَ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ أَصَبْتُ أَرْضًا لَمْ أُصِبْ مَالاً أَحَبَّ إِلَىَّ وَلاَ أَنْفَسَ عِنْدِي مِنْهَا ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِمِثْلِ حَدِيثِهِمْ وَلَمْ يَذْكُرْ فَحَدَّثْتُ مُحَمَّدًا وَمَا بَعْدَهُ ‏.‏

Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Xaybar yerlaridan bir yerga ega boʻldim. Soʻng Rasululloh ﷺ ning oldilariga kelib: «Men bir yerga ega boʻldim, men uchun undan suyukliroq va qadrliroq molga hech qachon ega boʻlmaganman», dedim. Va u hadisni ularning hadisidek (oxirigacha) keltirdi, ammo «Men buni Muhammadga aytib berdim» degan va undan keyingisini zikr qilmadi.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Хайбар ерларидан бир ерга эга бўлдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келиб: «Мен бир ерга эга бўлдим, мен учун ундан суюклироқ ва қадрлироқ молга ҳеч қачон эга бўлмаганман», дедим. Ва у ҳадисни уларнинг ҳадисидек (охиригача) келтирди, аммо «Мен буни Муҳаммадга айтиб бердим» деган ва ундан кейингисини зикр қилмади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ بْنِ قَعْنَبٍ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ، بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّةِ وَإِنَّمَا لاِمْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ لِدُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta amallar niyat bilandir va albatta har bir kishiga (faqat) niyat qilgani (ajr) boʻladi. Bas, kimning hijrati Alloh va Uning Rasuli uchun boʻlsa, uning hijrati Alloh va Uning Rasuli sari (boʻlgan)dir. Kimning hijrati erishadigan dunyosi yoki uylanadigan ayoli uchun boʻlsa, uning hijrati oʻzi (niyat qilib) hijrat qilgan narsasi sari (boʻlgan)dir».Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта амаллар ният биландир ва албатта ҳар бир кишига (фақат) ният қилгани (ажр) бўлади. Бас, кимнинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расули учун бўлса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расули сари (бўлган)дир. Кимнинг ҳижрати эришадиган дунёси ёки уйланадиган аёли учун бўлса, унинг ҳижрати ўзи (ният қилиб) ҳижрат қилган нарсаси сари (бўлган)дир».

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ جَهْضَمٍ الثَّقَفِيُّ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسَافٍ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏.‏ فَقَالَ أَحَدُكُمُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ ‏.‏ قَالَ لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏.‏ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ مِنْ قَلْبِهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Muazzin ‹Allohu akbar, Allohu akbar› desa, biringiz ‹Allohu akbar, Allohu akbar› desin. Soʻng u ‹Ashhadu an lo ilaha illalloh› desa, u ‹Ashhadu an lo ilaha illalloh› desin. Soʻng u ‹Ashhadu anna Muhammadan rasululloh› desa, u ‹Ashhadu anna Muhammadan rasululloh› desin. Soʻng u ‹Hayya alas-solah› desa, u ‹Lo havla va lo quvvata illa billah› desin. Soʻng u ‹Hayya alal-falah› desa, u ‹Lo havla va lo quvvata illa billah› desin. Soʻng u ‹Allohu akbar, Allohu akbar› desa, u ‹Allohu akbar, Allohu akbar› desin. Soʻng u ‹Lo ilaha illalloh› desa, u qalbidan ‹Lo ilaha illalloh› desa, jannatga kiradi», — dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Муаззин ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар› деса, бирингиз ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар› десин. Сўнг у ‹Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ› деса, у ‹Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ› десин. Сўнг у ‹Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ› деса, у ‹Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ› десин. Сўнг у ‹Ҳайя алас-солаҳ› деса, у ‹Ло ҳавла ва ло қуввата илла биллаҳ› десин. Сўнг у ‹Ҳайя алал-фалаҳ› деса, у ‹Ло ҳавла ва ло қуввата илла биллаҳ› десин. Сўнг у ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар› деса, у ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар› десин. Сўнг у ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деса, у қалбидан ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деса, жаннатга киради», — дедилар.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، - وَهُوَ ابْنُ سَلَمَةَ - عَنْ سَعِيدٍ الْجُرَيْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ خَيْرَ التَّابِعِينَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ أُوَيْسٌ وَلَهُ وَالِدَةٌ وَكَانَ بِهِ بَيَاضٌ فَمُرُوهُ فَلْيَسْتَغْفِرْ لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ni shunday deganlarini eshitdim: «Tobeʼinlarning eng yaxshisi Uvays deb ataladigan bir kishidir, uning onasi bor va (badanida) oqlik (pes) boʻlgan. Bas, unga buyuringlar, sizlar uchun (Allohdan) magʻfirat soʻrasin», — dedilar.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ни шундай деганларини эшитдим: «Тобеъинларнинг энг яхшиси Увайс деб аталадиган бир кишидир, унинг онаси бор ва (баданида) оқлик (пес) бўлган. Бас, унга буюринглар, сизлар учун (Аллоҳдан) мағфират сўрасин», — дедилар.

حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ سَهْلٍ التَّمِيمِيُّ، - وَاللَّفْظُ لِحَسَنٍ - حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّهُ قَالَ قَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِسَبْىٍ فَإِذَا امْرَأَةٌ مِنَ السَّبْىِ تَبْتَغِي إِذَا وَجَدَتْ صَبِيًّا فِي السَّبْىِ أَخَذَتْهُ فَأَلْصَقَتْهُ بِبَطْنِهَا وَأَرْضَعَتْهُ فَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَرَوْنَ هَذِهِ الْمَرْأَةَ طَارِحَةً وَلَدَهَا فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا لاَ وَاللَّهِ وَهِيَ تَقْدِرُ عَلَى أَنْ لاَ تَطْرَحَهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَلَّهُ أَرْحَمُ بِعِبَادِهِ مِنْ هَذِهِ بِوَلَدِهَا ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ huzuriga baʼzi asirlar keltirildi. Shunda asirlar ichidan bir ayol (kimnidir) izlab yurar, asirlar ichidan bir chaqaloqni topib olsa, uni olib qorniga bosar va emizar edi. Shunda Rasululloh ﷺ bizga: «Bu ayol oʻz bolasini oʻtga tashlaydi deb oʻylaysizlarmi?», dedilar. Biz: «Yoʻq, Allohga qasamki, u (bolasini) tashlamaslikka qodir ekan», dedik. Shunda Rasululloh ﷺ: «Alloh oʻz bandalariga bu (ayol) oʻz bolasiga (rahmli) boʻlganidan ham koʻra rahmliroqdir», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига баъзи асирлар келтирилди. Шунда асирлар ичидан бир аёл (кимнидир) излаб юрар, асирлар ичидан бир чақалоқни топиб олса, уни олиб қорнига босар ва эмизар эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ бизга: «Бу аёл ўз боласини ўтга ташлайди деб ўйлайсизларми?», дедилар. Биз: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, у (боласини) ташламасликка қодир экан», дедик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ ўз бандаларига бу (аёл) ўз боласига (раҳмли) бўлганидан ҳам кўра раҳмлироқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مَعْرُوفٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، ح وَحَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، وَحَرْمَلَةُ، قَالاَ أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَاهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ نَامَ عَنْ حِزْبِهِ أَوْ عَنْ شَىْءٍ مِنْهُ فَقَرَأَهُ فِيمَا بَيْنَ صَلاَةِ الْفَجْرِ وَصَلاَةِ الظُّهْرِ كُتِبَ لَهُ كَأَنَّمَا قَرَأَهُ مِنَ اللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki oʻz vird (vazifa)si yoki uning bir qismidan uxlab qolsa-yu, soʻng uni bomdod namozi bilan peshin namozi orasida oʻqib olsa, unga goʻyo uni kechasi oʻqigandek yozib qoʻyiladi», — dedilar.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки ўз вирд (вазифа)си ёки унинг бир қисмидан ухлаб қолса-ю, сўнг уни бомдод намози билан пешин намози орасида ўқиб олса, унга гўё уни кечаси ўқигандек ёзиб қўйилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ سَمِعْتُ هِشَامَ بْنَ، حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ عَلَى غَيْرِ مَا أَقْرَؤُهَا وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقْرَأَنِيهَا فَكِدْتُ أَنْ أَعْجَلَ عَلَيْهِ ثُمَّ أَمْهَلْتُهُ حَتَّى انْصَرَفَ ثُمَّ لَبَّبْتُهُ بِرِدَائِهِ فَجِئْتُ بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ عَلَى غَيْرِ مَا أَقْرَأْتَنِيهَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْسِلْهُ اقْرَأْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأَ الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ يَقْرَأُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِيَ ‏"‏ اقْرَأْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأْتُ فَقَالَ ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Hishom ibn Hakim ibn Hizomning Furqon surasini men oʻqiydiganimdan boshqacha tarzda oʻqiyotganini eshitdim — holbuki Rasululloh ﷺ uni menga (shunday) oʻqitgan edilar. Men unga shoshqaloqlik qilib qoʻyishimga sal qoldi, soʻng u (namozdan) qaytguncha sabr qildim, soʻng uni ridosi (yopinchigʻi)dan boʻgʻib ushlab, Rasululloh ﷺ huzurlariga olib keldim. Men: «Yo Rasululloh! Men buning Furqon surasini siz menga oʻqitganingizdan boshqacha tarzda oʻqiyotganini eshitdim», — dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni qoʻyib yubor. (Sen) oʻqi», — dedilar. U men eshitgan qiroatda oʻqidi. Rasululloh ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan», — dedilar. Soʻng menga: «(Endi sen) oʻqi», — dedilar. Men oʻqidim. U zot: «Mana shunday nozil qilingan. Darhaqiqat ushbu Qurʼon yetti harf (qiroat) ustida nozil qilingan, bas, undan qaysi biri oson boʻlsa, oʻshani oʻqinglar», — dedilar.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизомнинг Фурқон сурасини мен ўқийдиганимдан бошқача тарзда ўқиётганини эшитдим — ҳолбуки Расулуллоҳ ﷺ уни менга (шундай) ўқитган эдилар. Мен унга шошқалоқлик қилиб қўйишимга сал қолди, сўнг у (намоздан) қайтгунча сабр қилдим, сўнг уни ридоси (ёпинчиғи)дан бўғиб ушлаб, Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига олиб келдим. Мен: «Ё Расулуллоҳ! Мен бунинг Фурқон сурасини сиз менга ўқитганингиздан бошқача тарзда ўқиётганини эшитдим», — дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни қўйиб юбор. (Сен) ўқи», — дедилар. У мен эшитган қироатда ўқиди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган», — дедилар. Сўнг менга: «(Энди сен) ўқи», — дедилар. Мен ўқидим. У зот: «Мана шундай нозил қилинган. Дарҳақиқат ушбу Қуръон етти ҳарф (қироат) устида нозил қилинган, бас, ундан қайси бири осон бўлса, ўшани ўқинглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الثَّعْلَبِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ الدِّمَشْقِيِّ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيِّ، وَأَبِي، عُثْمَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنَ التَّوَّابِينَ وَاجْعَلْنِي مِنَ الْمُتَطَهِّرِينَ فُتِحَتْ لَهُ ثَمَانِيَةُ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ يَدْخُلُ مِنْ أَيِّهَا شَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ قَدْ خُولِفَ زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ وَغَيْرُهُ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عُمَرَ ‏.‏ وَعَنْ رَبِيعَةَ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ عُمَرَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ اضْطِرَابٌ وَلاَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ كَبِيرُ شَيْءٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَأَبُو إِدْرِيسَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُمَرَ شَيْئًا ‏.‏

Jaʼfar ibn Muhammad ibn Imron as-Saʼlabiy al-Kufiy bizga aytib berdi: Zayd ibn Hubob bizga Muoviya ibn Solihdan, u Robiʼa ibn Yazid ad-Dimashqiydan, u Abu Idris al-Xavloniy va Abu Usmondan, ular Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildilar. U dedi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim tahorat qilib, tahoratini chiroyli bajarsa, soʻng: ‹Ashhadu an la ilaha illalloh, vahdahu la sharika lah, va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh. Allohummajʼalni minat-tavvabin, vajʼalni minal-mutatahhirin› — ‹Guvohlik beramanki, Allohdan boshqa haq iloh yoʻq, U yolgʻizdir, Uning sherigi yoʻq; va guvohlik beramanki, Muhammad Uning bandasi va rasulidir. Ey Alloh, meni tavba qilguvchilardan qil va meni poklanuvchilardan qil›, desa, unga jannatning sakkiz eshigi ochiladi — qaysisidan xohlasa, oʻshasidan kiradi.» Abu Iso aytdi: Bu bobda Anas va Uqba ibn Omirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Umarning hadisida Zayd ibn Hubobga muxolafat qilingan. (Abu Iso) aytdi: Abdulloh ibn Solih va boshqalar Muoviya ibn Solihdan, u Robiʼa ibn Yaziddan, u Abu Idrisdan, u Uqba ibn Omirdan, u Umardan rivoyat qildilar. Yana Robiʼadan, u Abu Usmondan, u Jubayr ibn Nufayrdan, u Umardan (ham rivoyat qilingan). Bu hadisning isnodida iztirob (chalkashlik) bor va bu bobda Paygʻambar ﷺdan biror muhim narsa sahih boʻlmaydi. Muhammad (al-Buxoriy) aytdi: Abu Idris Umardan hech narsa eshitmagan.Жаъфар ибн Муҳаммад ибн Имрон ас-Саълабий ал-Куфий бизга айтиб берди: Зайд ибн Ҳубоб бизга Муовия ибн Солиҳдан, у Робиъа ибн Язид ад-Димашқийдан, у Абу Идрис ал-Хавлоний ва Абу Усмондан, улар Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдилар. У деди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким таҳорат қилиб, таҳоратини чиройли бажарса, сўнг: ‹Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ. Аллоҳуммажъални минат-таввабин, важъални минал-мутатаҳҳирин› — ‹Гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бошқа ҳақ илоҳ йўқ, У ёлғиздир, Унинг шериги йўқ; ва гувоҳлик бераманки, Муҳаммад Унинг бандаси ва расулидир. Эй Аллоҳ, мени тавба қилгувчилардан қил ва мени покланувчилардан қил›, деса, унга жаннатнинг саккиз эшиги очилади — қайсисидан хоҳласа, ўшасидан киради.» Абу Исо айтди: Бу бобда Анас ва Уқба ибн Омирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадисида Зайд ибн Ҳубобга мухолафат қилинган. (Абу Исо) айтди: Абдуллоҳ ибн Солиҳ ва бошқалар Муовия ибн Солиҳдан, у Робиъа ибн Язиддан, у Абу Идрисдан, у Уқба ибн Омирдан, у Умардан ривоят қилдилар. Яна Робиъадан, у Абу Усмондан, у Жубайр ибн Нуфайрдан, у Умардан (ҳам ривоят қилинган). Бу ҳадиснинг иснодида изтироб (чалкашлик) бор ва бу бобда Пайғамбар ﷺдан бирор муҳим нарса саҳиҳ бўлмайди. Муҳаммад (ал-Бухорий) айтди: Абу Идрис Умардан ҳеч нарса эшитмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَيَنَامُ أَحَدُنَا وَهُوَ جُنُبٌ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ إِذَا تَوَضَّأَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمَّارٍ وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالُوا إِذَا أَرَادَ الْجُنُبُ أَنْ يَنَامَ تَوَضَّأَ قَبْلَ أَنْ يَنَامَ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Paygʻambar ﷺdan: «Birimiz junub holatda uxlasa boʻladimi?» deb soʻradi. U zot: «Ha, tahorat qilsa», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ammor, Oisha, Jobir, Abu Said va Ummu Salama (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Umarning hadisi bu bobdagi eng yaxshi va eng sahih (rivoyat)dir. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan birdan ortiq kishining soʻzidir. Shuni Sufyon as-Savriy, Ibn al-Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoq ham aytadilar. Ular: junub kishi uxlamoqchi boʻlsa, uxlashdan oldin tahorat qiladi, dedilar.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Пайғамбар ﷺдан: «Биримиз жунуб ҳолатда ухласа бўладими?» деб сўради. У зот: «Ҳа, таҳорат қилса», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Аммор, Оиша, Жобир, Абу Саид ва Умму Салама (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадиси бу бобдаги энг яхши ва энг саҳиҳ (ривоят)дир. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бирдан ортиқ кишининг сўзидир. Шуни Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтадилар. Улар: жунуб киши ухламоқчи бўлса, ухлашдан олдин таҳорат қилади, дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمَيِّتُ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الْبُكَاءَ عَلَى الْمَيِّتِ قَالُوا الْمَيِّتُ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ‏.‏ وَذَهَبُوا إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ أَرْجُو إِنْ كَانَ يَنْهَاهُمْ فِي حَيَاتِهِ أَنْ لاَ يَكُونَ عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mayyit ahlining uning ustida yigʻlashi sababli azoblanadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlidan bir qavm mayyit ustida yigʻlashni makruh sanagan va: Mayyit ahlining uning ustida yigʻlashi sababli azoblanadi, deyishib, shu hadisga (asoslanishgan). Ibn Muborak: Agar (mayyit) tirikligida ularni (yigʻlashdan) qaytargan boʻlsa, undan unga hech narsa (azob) boʻlmasligini umid qilaman, degan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Маййит аҳлининг унинг устида йиғлаши сабабли азобланади», дедилар. Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм маййит устида йиғлашни макруҳ санаган ва: Маййит аҳлининг унинг устида йиғлаши сабабли азобланади, дейишиб, шу ҳадисга (асосланишган). Ибн Муборак: Агар (маййит) тириклигида уларни (йиғлашдан) қайтарган бўлса, ундан унга ҳеч нарса (азоб) бўлмаслигини умид қиламан, деган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا الأَحْمَرُ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يُقَادُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Ota bola (uchun) qasosga tortilmaydi›, deganlarini eshitdim», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ота бола (учун) қасосга тортилмайди›, деганларини эшитдим», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ رَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَجَمَ أَبُو بَكْرٍ وَرَجَمْتُ وَلَوْلاَ أَنِّي أَكْرَهُ أَنْ أَزِيدَ فِي كِتَابِ اللَّهِ لَكَتَبْتُهُ فِي الْمُصْحَفِ فَإِنِّي قَدْ خَشِيتُ أَنْ تَجِيءَ أَقْوَامٌ فَلاَ يَجِدُونَهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَيَكْفُرُونَ بِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَرُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عُمَرَ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ toshboʻron qildilar, Abu Bakr toshboʻron qildi va men ham toshboʻron qildim. Agar Allohning Kitobiga (narsa) qoʻshishni yomon koʻrmaganimda edi, uni mushafga yozib qoʻyardim. Zero, men keyin shunday qavmlar kelib, uni Allohning Kitobida topa olmay, unga kufr keltirishlaridan qoʻrqdim. (Roviy) aytdi: Bu bobda Alidan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Umarning hadisi hasan sahih hadisdir, (bu hadis) Umardan boshqa yoʻnalishlar bilan ham rivoyat qilingan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ тошбўрон қилдилар, Абу Бакр тошбўрон қилди ва мен ҳам тошбўрон қилдим. Агар Аллоҳнинг Китобига (нарса) қўшишни ёмон кўрмаганимда эди, уни мушафга ёзиб қўярдим. Зеро, мен кейин шундай қавмлар келиб, уни Аллоҳнинг Китобида топа олмай, унга куфр келтиришларидан қўрқдим. (Ровий) айтди: Бу бобда Алидан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир, (бу ҳадис) Умардан бошқа йўналишлар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ فَكَانَ فِيمَا أَنْزَلَ عَلَيْهِ آيَةُ الرَّجْمِ فَرَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَجَمْنَا بَعْدَهُ وَإِنِّي خَائِفٌ أَنْ يَطُولَ بِالنَّاسِ زَمَانٌ فَيَقُولَ قَائِلٌ لاَ نَجِدُ الرَّجْمَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَيَضِلُّوا بِتَرْكِ فَرِيضَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ أَلاَ وَإِنَّ الرَّجْمَ حَقٌّ عَلَى مَنْ زَنَى إِذَا أَحْصَنَ وَقَامَتِ الْبَيِّنَةُ أَوْ كَانَ حَبَلٌ أَوِ اعْتِرَافٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَرُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytdi: Albatta Alloh Muhammad ﷺni haq bilan yubordi va unga Kitobni nozil qildi. Unga nozil qilgan narsalari orasida toshboʻron oyati ham bor edi. Rasululloh ﷺ toshboʻron qildilar, biz ham u zotdan keyin toshboʻron qildik. Men odamlarga zamon uzoq choʻzilib, baʼzi birovlar: «Biz Allohning Kitobida toshboʻronni topmayapmiz», deb Alloh nozil qilgan bir farzni tark qilish bilan adashib ketishlaridan qoʻrqaman. Ogoh boʻlingki, albatta toshboʻron uylangan holda zino qilgan kishi uchun, agar guvohlik qoyim boʻlsa yoki homiladorlik (yuzaga kelsa) yoki iqror boʻlsa, haqdir. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, (bu hadis) Umar (roziyallohu anhu)dan boshqa yoʻnalishlar bilan ham rivoyat qilingan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтди: Албатта Аллоҳ Муҳаммад ﷺни ҳақ билан юборди ва унга Китобни нозил қилди. Унга нозил қилган нарсалари орасида тошбўрон ояти ҳам бор эди. Расулуллоҳ ﷺ тошбўрон қилдилар, биз ҳам у зотдан кейин тошбўрон қилдик. Мен одамларга замон узоқ чўзилиб, баъзи бировлар: «Биз Аллоҳнинг Китобида тошбўронни топмаяпмиз», деб Аллоҳ нозил қилган бир фарзни тарк қилиш билан адашиб кетишларидан қўрқаман. Огоҳ бўлингки, албатта тошбўрон уйланган ҳолда зино қилган киши учун, агар гувоҳлик қойим бўлса ёки ҳомиладорлик (юзага келса) ёки иқрор бўлса, ҳақдир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, (бу ҳадис) Умар (розияллоҳу анҳу)дан бошқа йўналишлар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زَائِدَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ وَجَدْتُمُوهُ غَلَّ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاحْرِقُوا مَتَاعَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ صَالِحٌ فَدَخَلْتُ عَلَى مَسْلَمَةَ وَمَعَهُ سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَوَجَدَ رَجُلاً قَدْ غَلَّ فَحَدَّثَ سَالِمٌ بِهَذَا الْحَدِيثِ فَأَمَرَ بِهِ فَأُحْرِقَ مَتَاعُهُ فَوُجِدَ فِي مَتَاعِهِ مُصْحَفٌ فَقَالَ سَالِمٌ بِعْ هَذَا وَتَصَدَّقْ بِثَمَنِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا الْحَدِيثُ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ الأَوْزَاعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ إِنَّمَا رَوَى هَذَا صَالِحُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَائِدَةَ وَهُوَ أَبُو وَاقِدٍ اللَّيْثِيُّ وَهُوَ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ قَالَ مُحَمَّدٌ وَقَدْ رُوِيَ فِي غَيْرِ حَدِيثٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْغَالِّ فَلَمْ يَأْمُرْ فِيهِ بِحَرْقِ مَتَاعِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohning yoʻlida (gʻanimatdan) xiyonat qilib oʻgʻirlayotgan kishini topsangiz, uning ashyolarini yoqib yuboringlar», dedilar. Solih aytdi: Men Maslama huzuriga kirdim, uning yonida Solim ibn Abdulloh bor edi. U xiyonat qilgan bir kishini topdi, shunda Solim bu hadisni rivoyat qildi. U esa buyurdi va uning ashyolari yoqib yuborildi. Ashyolari ichidan bir mushaf topildi, shunda Solim: «Buni sotib, pulini sadaqa qil», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Bunga koʻra baʼzi ilm ahlining ameli boʻlgan, bu Avzoiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. (Roviy) aytdi: Men Muhammaddan (Buxoriydan) bu hadis haqida soʻradim, u: «Buni faqat Solih ibn Muhammad ibn Zoida rivoyat qilgan, u Abu Voqid al-Laysiydir va u munkarul-hadisdir», dedi. Muhammad aytdi: Paygʻambar ﷺdan xiyonat qiluvchi haqida boshqa hadisda ham rivoyat qilingan, (lekin) unda u zot ashyolarini yoqib yuborishga buyurmaganlar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳнинг йўлида (ғаниматдан) хиёнат қилиб ўғирлаётган кишини топсангиз, унинг ашёларини ёқиб юборинглар», дедилар. Солиҳ айтди: Мен Маслама ҳузурига кирдим, унинг ёнида Солим ибн Абдуллоҳ бор эди. У хиёнат қилган бир кишини топди, шунда Солим бу ҳадисни ривоят қилди. У эса буюрди ва унинг ашёлари ёқиб юборилди. Ашёлари ичидан бир мушаф топилди, шунда Солим: «Буни сотиб, пулини садақа қил», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз. Бунга кўра баъзи илм аҳлининг амели бўлган, бу Авзоий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. (Ровий) айтди: Мен Муҳаммаддан (Бухорийдан) бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «Буни фақат Солиҳ ибн Муҳаммад ибн Зоида ривоят қилган, у Абу Воқид ал-Лайсийдир ва у мункарул-ҳадисдир», деди. Муҳаммад айтди: Пайғамбар ﷺдан хиёнат қилувчи ҳақида бошқа ҳадисда ҳам ривоят қилинган, (лекин) унда у зот ашёларини ёқиб юборишга буюрмаганлар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْمُرُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ فِي الأَمْرِ مِنْ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ وَأَنَا مَعَهُمَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَوْسِ بْنِ حُذَيْفَةَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الْحَسَنُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ جُعْفِيٍّ يُقَالُ لَهُ قَيْسٌ أَوِ ابْنُ قَيْسٍ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ فِي قِصَّةٍ طَوِيلَةٍ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي السَّمَرِ بَعْدَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ فَكَرِهَ قَوْمٌ مِنْهُمُ السَّمَرَ بَعْدَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ وَرَخَّصَ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ فِي مَعْنَى الْعِلْمِ وَمَا لاَ بُدَّ مِنْهُ مِنَ الْحَوَائِجِ وَأَكْثَرُ الْحَدِيثِ عَلَى الرُّخْصَةِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ سَمَرَ إِلاَّ لِمُصَلٍّ أَوْ مُسَافِرٍ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ Abu Bakr bilan musulmonlarning ishlaridan biror ish haqida tunda suhbatlashar edilar, men ham ular bilan birga edim», dedi. Bu bobda Abdulloh ibn Amr, Avs ibn Huzayfa va Imron ibn Husayndan (ham hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Umarning hadisi hasan hadisdir. Bu hadisni Hasan ibn Ubaydulloh ham Ibrohimdan, u Alqamadan, u Juʼfiy (qabilasi)dan Qays yoki Ibn Qays deb ataluvchi bir kishidan, u Umardan, u Nabiy ﷺdan uzun bir qissa ichida rivoyat qilgan. Nabiy ﷺning sahobalaridan, tobeʼinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahli oxirgi xufton namozidan keyin tunda suhbatlashish haqida ixtilof qilganlar: ulardan bir guruhi xufton namozidan keyin suhbatlashishni makruh sanagan, baʼzilari esa ilm maʼnosida boʻlsa va zaruriy hojatlar uchun boʻlsa ruxsat bergan. Aksar hadis esa ruxsat (borligi haqidadir). Nabiy ﷺdan rivoyat qilinganki, u zot: «Suhbat faqat namoz oʻquvchi yoki yoʻlovchi uchundir», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакр билан мусулмонларнинг ишларидан бирор иш ҳақида тунда суҳбатлашар эдилар, мен ҳам улар билан бирга эдим», деди. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Авс ибн Ҳузайфа ва Имрон ибн Ҳусайндан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадисни Ҳасан ибн Убайдуллоҳ ҳам Иброҳимдан, у Алқамадан, у Жуъфий (қабиласи)дан Қайс ёки Ибн Қайс деб аталувчи бир кишидан, у Умардан, у Набий ﷺдан узун бир қисса ичида ривоят қилган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан, тобеъинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳли охирги хуфтон намозидан кейин тунда суҳбатлашиш ҳақида ихтилоф қилганлар: улардан бир гуруҳи хуфтон намозидан кейин суҳбатлашишни макруҳ санаган, баъзилари эса илм маъносида бўлса ва зарурий ҳожатлар учун бўлса рухсат берган. Аксар ҳадис эса рухсат (борлиги ҳақидадир). Набий ﷺдан ривоят қилинганки, у зот: «Суҳбат фақат намоз ўқувчи ёки йўловчи учундир», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ نَذَرْتُ أَنْ أَعْتَكِفَ لَيْلَةً فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَوْفِ بِنَذْرِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ قَالُوا إِذَا أَسْلَمَ الرَّجُلُ وَعَلَيْهِ نَذْرُ طَاعَةٍ فَلْيَفِ بِهِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لاَ اعْتِكَافَ إِلاَّ بِصَوْمٍ ‏.‏ وَقَالَ آخَرُونَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ عَلَى الْمُعْتَكِفِ صَوْمٌ إِلاَّ أَنْ يُوجِبَ عَلَى نَفْسِهِ صَوْمًا ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ عُمَرَ أَنَّهُ نَذَرَ أَنْ يَعْتَكِفَ لَيْلَةً فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْوَفَاءِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Yo Rasululloh, men johiliyat davrida Masjidul Haromda bir kecha eʼtikof oʻtirishni nazr qilgan edim», dedim. U zot: «Nazringga vafo qil», dedilar. Roviy aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr va Ibn Abbosdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Umarning hadisi hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qilib: «Agar kishi musulmon boʻlsa va zimmasida toat nazri boʻlsa, unga vafo qilsin», deganlar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli: «Eʼtikof faqat roʻza bilan boʻladi», deganlar. Ilm ahlidan boshqalari esa: «Eʼtikof qiluvchiga roʻza yoʻq, magar oʻziga roʻzani vojib qilib olsa, boshqa», deb Umarning hadisini — u johiliyatda bir kecha eʼtikof oʻtirishni nazr qilganini va Nabiy ﷺ unga vafo qilishni buyurganlarini — hujjat qilganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Ё Расулуллоҳ, мен жоҳилият даврида Масжидул Ҳаромда бир кеча эътикоф ўтиришни назр қилган эдим», дедим. У зот: «Назрингга вафо қил», дедилар. Ровий айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилиб: «Агар киши мусулмон бўлса ва зиммасида тоат назри бўлса, унга вафо қилсин», деганлар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли: «Эътикоф фақат рўза билан бўлади», деганлар. Илм аҳлидан бошқалари эса: «Эътикоф қилувчига рўза йўқ, магар ўзига рўзани вожиб қилиб олса, бошқа», деб Умарнинг ҳадисини — у жоҳилиятда бир кеча эътикоф ўтиришни назр қилганини ва Набий ﷺ унга вафо қилишни буюрганларини — ҳужжат қилганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَئِنْ عِشْتُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لأُخْرِجَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar yashasam — inshaalloh — yahudiy va nasorolarni Arab yarim orolidan albatta chiqaraman», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар яшасам — иншааллоҳ — яҳудий ва насороларни Араб ярим оролидан албатта чиқараман», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيِّ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّةِ وَإِنَّمَا لاِمْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ هَذَا عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ يَنْبَغِي أَنْ نَضَعَ هَذَا الْحَدِيثَ فِي كُلِّ بَابٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Amallar faqat niyatlarga bogʻliqdir va har bir kishiga faqat niyat qilgani (nasiba boʻladi). Bas, kimning hijrati Alloh va Uning Rasuliga boʻlsa, uning hijrati Alloh va Rasuligadir. Kimning hijrati erishadigan biror dunyosi yoki uylanadigan ayoli uchun boʻlsa, uning hijrati oʻzi (maqsad qilib) hijrat qilgan narsasigadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu (hadis)ni Molik ibn Anas, Sufyon as-Savriy va imomlardan koʻplari Yahyo ibn Saiddan rivoyat qilganlar. Biz uni faqat Yahyo ibn Said al-Ansoriyning hadisi orqaligina bilamiz. Abdurrahmon ibn Mahdiy: «Bu hadisni har bir bobning boshiga qoʻyishimiz lozim», degan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Амаллар фақат ниятларга боғлиқдир ва ҳар бир кишига фақат ният қилгани (насиба бўлади). Бас, кимнинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулига бўлса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Расулигадир. Кимнинг ҳижрати эришадиган бирор дунёси ёки уйланадиган аёли учун бўлса, унинг ҳижрати ўзи (мақсад қилиб) ҳижрат қилган нарсасигадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис)ни Молик ибн Анас, Суфён ас-Саврий ва имомлардан кўплари Яҳё ибн Саиддан ривоят қилганлар. Биз уни фақат Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг ҳадиси орқалигина биламиз. Абдурраҳмон ибн Маҳдий: «Бу ҳадисни ҳар бир бобнинг бошига қўйишимиз лозим», деган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ كَانَتْ أَمْوَالُ بَنِي النَّضِيرِ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِمَّا لَمْ يُوجِفِ الْمُسْلِمُونَ عَلَيْهِ بِخَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ وَكَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَالِصًا وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْزِلُ نَفَقَةَ أَهْلِهِ سَنَةً ثُمَّ يَجْعَلُ مَا بَقِيَ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلاَحِ عُدَّةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Banu Nazir mol-mulklari Alloh oʻz Rasuliga, musulmonlar uning ustiga ot ham, tuya ham yugurtirmasdan (jangsiz) fayʼ qilib bergan narsalardan edi. U Rasululloh ﷺ uchun xolis (maxsus) edi. Rasululloh ﷺ ahli-oilasining bir yillik nafaqasini ajratib qoʻyar, soʻng qolganini Alloh yoʻlida saranjom sifatida otlar va qurol-yarogʻga sarflar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni Sufyon ibn Uyayna Maʼmardan, u Ibn Shihobdan ham rivoyat qilgan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Бану Назир мол-мулклари Аллоҳ ўз Расулига, мусулмонлар унинг устига от ҳам, туя ҳам югуртирмасдан (жангсиз) файъ қилиб берган нарсалардан эди. У Расулуллоҳ ﷺ учун холис (махсус) эди. Расулуллоҳ ﷺ аҳли-оиласининг бир йиллик нафақасини ажратиб қўяр, сўнг қолганини Аллоҳ йўлида саранжом сифатида отлар ва қурол-яроғга сарфлар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Суфён ибн Уяйна Маъмардан, у Ибн Шиҳобдан ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، نَحْوَهُ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو حَيَّانَ التَّيْمِيُّ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، قَالَ إِنَّ مِنَ الْحِنْطَةِ خَمْرًا فَذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Albatta bugʻdoydan ham xamr boʻladi», dedi va shu hadisni zikr qildi. Abu Hayyon at-Taymiy bu hadisni ash-Shaʼbiydan, u Ibn Umardan, u Umardan rivoyat qilgan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Албатта буғдойдан ҳам хамр бўлади», деди ва шу ҳадисни зикр қилди. Абу Ҳайён ат-Таймий бу ҳадисни аш-Шаъбийдан, у Ибн Умардан, у Умардан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ أَبِي حَيَّانَ التَّيْمِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، إِنَّ مِنَ الْحِنْطَةِ خَمْرًا بِهَذَا ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُهَاجِرٍ ‏.‏ وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ لَمْ يَكُنْ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُهَاجِرٍ بِالْقَوِيِّ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ أَيْضًا عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Albatta bugʻdoydan ham xamr boʻladi», (deb shu hadisni aytdi). Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Ibrohim ibn Muhojirning hadisidan koʻra sahihroqdir. Ali ibn al-Madiniy aytdi: Yahyo ibn Said: «Ibrohim ibn al-Muhojir hadisda qaviy (kuchli) emas edi», dedi. Bu (hadis) ash-Shaʼbiydan, u Nuʼmon ibn Bashirdan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Албатта буғдойдан ҳам хамр бўлади», (деб шу ҳадисни айтди). Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Иброҳим ибн Муҳожирнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. Али ибн ал-Мадиний айтди: Яҳё ибн Саид: «Иброҳим ибн ал-Муҳожир ҳадисда қавий (кучли) эмас эди», деди. Бу (ҳадис) аш-Шаъбийдан, у Нуъмон ибн Баширдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، سُلَيْمَانُ بْنُ سَلْمٍ الْمَصَاحِفِيُّ الْبَلْخِيُّ أَخْبَرَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، عَنْ أَبِي قُرَّةَ الأَسَدِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ إِنَّ الدُّعَاءَ مَوْقُوفٌ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ لاَ يَصْعَدُ مِنْهُ شَيْءٌ حَتَّى تُصَلِّيَ عَلَى نَبِيِّكَ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Albatta, duo osmon bilan yer orasida toʻxtab turadi; toki Nabiyngizga ﷺ salavot aytmaguningizcha undan hech narsa yuqoriga koʻtarilmaydi», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Албатта, дуо осмон билан ер орасида тўхтаб туради; токи Набийнгизга ﷺ салавот айтмагунингизча ундан ҳеч нарса юқорига кўтарилмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حُمَيْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِخِيَارِ أُمَرَائِكُمْ وَشِرَارِهِمْ خِيَارُهُمُ الَّذِينَ تُحِبُّونَهُمْ وَيُحِبُّونَكُمْ وَتَدْعُونَ لَهُمْ وَيَدْعُونَ لَكُمْ وَشِرَارُ أُمَرَائِكُمُ الَّذِينَ تُبْغِضُونَهُمْ وَيُبْغِضُونَكُمْ وَتَلْعَنُونَهُمْ وَيَلْعَنُونَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حُمَيْدٍ ‏.‏ وَمُحَمَّدٌ يُضَعَّفُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Sizlarga amirlaringizning eng yaxshilarini va eng yomonlarini xabar bermayinmi? Ularning eng yaxshilari — sizlar yaxshi koʻradigan va ular sizlarni yaxshi koʻradigan, sizlar ularga duo qiladigan va ular sizlarga duo qiladiganlardir. Amirlaringizning eng yomonlari esa — sizlar yomon koʻradigan va ular sizlarni yomon koʻradigan, sizlar ularni laʼnatlaydigan va ular sizlarni laʼnatlaydiganlardir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Muhammad ibn Abu Humaydning hadisidan bilamiz. Muhammad esa yodlash jihatidan zaif sanaladi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сизларга амирларингизнинг энг яхшиларини ва энг ёмонларини хабар бермайинми? Уларнинг энг яхшилари — сизлар яхши кўрадиган ва улар сизларни яхши кўрадиган, сизлар уларга дуо қиладиган ва улар сизларга дуо қиладиганлардир. Амирларингизнинг энг ёмонлари эса — сизлар ёмон кўрадиган ва улар сизларни ёмон кўрадиган, сизлар уларни лаънатлайдиган ва улар сизларни лаънатлайдиганлардир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Муҳаммад ибн Абу Ҳумайднинг ҳадисидан биламиз. Муҳаммад эса ёдлаш жиҳатидан заиф саналади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هُبَيْرَةَ، عَنْ أَبِي تَمِيمٍ الْجَيْشَانِيِّ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَوَكَّلُونَ عَلَى اللَّهِ حَقَّ تَوَكُّلِهِ لَرُزِقْتُمْ كَمَا تُرْزَقُ الطَّيْرُ تَغْدُو خِمَاصًا وَتَرُوحُ بِطَانًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو تَمِيمٍ الْجَيْشَانِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَالِكٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar siz Allohga tavakkul qilish lozim boʻlgan haqiqiy tavakkul bilan tavakkul qilganingizda edi, qushlar rizqlantirilganidek rizqlantirilar edingiz. Ular tongda och holda chiqib, kechqurun toʻq holda qaytadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih boʻlib, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz. Abu Tamim al-Jayshoniyning ismi Abdulloh ibn Molikdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар сиз Аллоҳга таваккул қилиш лозим бўлган ҳақиқий таваккул билан таваккул қилганингизда эди, қушлар ризқлантирилганидек ризқлантирилар эдингиз. Улар тонгда оч ҳолда чиқиб, кечқурун тўқ ҳолда қайтади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ бўлиб, биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Абу Тамим ал-Жайшонийнинг исми Абдуллоҳ ибн Моликдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لأَنْهَيَنَّ أَنْ يُسَمَّى رَافِعٌ وَبَرَكَةُ وَيَسَارٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَاهُ أَبُو أَحْمَدَ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ عُمَرَ وَرَوَاهُ غَيْرُهُ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَأَبُو أَحْمَدَ ثِقَةٌ حَافِظٌ وَالْمَشْهُورُ عِنْدَ النَّاسِ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ عُمَرَ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: Rasululloh ﷺ: «Men (bolaga) Rofiʼ, Baraka va Yasor deb ism qoʻyilishini albatta man qilaman», dedilar, dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Buni Abu Ahmad shunday Sufyondan, u Abu Zubayrdan, u Jobirdan, u Umardan rivoyat qilgan. Boshqalar esa buni Sufyondan, u Abu Zubayrdan, u Jobirdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Abu Ahmad ishonchli, hofiz (kishi)dir. Bu hadisning odamlar orasida mashhuri Jobirdan, u Nabiy ﷺdan (rivoyat qiladigan)dir, unda Umardan (degani) yoʻq.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен (болага) Рофиъ, Барака ва Ясор деб исм қўйилишини албатта ман қиламан», дедилар, деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Буни Абу Аҳмад шундай Суфёндан, у Абу Зубайрдан, у Жобирдан, у Умардан ривоят қилган. Бошқалар эса буни Суфёндан, у Абу Зубайрдан, у Жобирдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Абу Аҳмад ишончли, ҳофиз (киши)дир. Бу ҳадиснинг одамлар орасида машҳури Жобирдан, у Набий ﷺдан (ривоят қиладиган)дир, унда Умардан (дегани) йўқ.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، أَخْبَرَاهُ أَنَّهُمَا، سَمِعَا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ مَرَرْتُ بِهِشَامِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَهُوَ يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَمَعْتُ قِرَاءَتَهُ فَإِذَا هُوَ يَقْرَأُ عَلَى حُرُوفٍ كَثِيرَةٍ لَمْ يُقْرِئْنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكِدْتُ أُسَاوِرُهُ فِي الصَّلاَةِ فَنَظَرْتُهُ حَتَّى سَلَّمَ فَلَمَّا سَلَّمَ لَبَّبْتُهُ بِرِدَائِهِ فَقُلْتُ مَنْ أَقْرَأَكَ هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي سَمِعْتُكَ تَقْرَؤُهَا فَقَالَ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏.‏ قُلْتُ لَهُ كَذَبْتَ وَاللَّهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَهُوَ أَقْرَأَنِي هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي تَقْرَؤُهَا ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ أَقُودُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ عَلَى حُرُوفٍ لَمْ تُقْرِئْنِيهَا وَأَنْتَ أَقْرَأْتَنِي سُورَةَ الْفُرْقَانِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْسِلْهُ يَا عُمَرُ اقْرَأْ يَا هِشَامُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأَ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ يَا عُمَرُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأْتُ بِالْقِرَاءَةَ الَّتِي أَقْرَأَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ hayotlik davrlarida men Hishom ibn Hakim ibn Hizomning yonidan oʻtdim, u Furqon surasini qiroat qilayotgan edi. Men uning qiroatiga quloq soldim, qarasam, u Rasululloh ﷺ menga oʻrgatmagan koʻplab harflar (qiroatlar) bilan oʻqiyapti. Men namozdayoq unga tashlanay deb qoldim, ammo salom berguncha kutib turdim. U salom berishi bilan ridosidan changallab: «Sen oʻqiyotganini eshitganim bu surani senga kim oʻrgatdi?» dedim. U: «Buni menga Rasululloh ﷺ oʻrgatganlar», dedi. Men unga: «Yolgʻon aytding, Allohga qasamki, bu sen oʻqiyotgan surani menga Rasululloh ﷺ oʻrgatganlar», dedim. Soʻng uni yetaklab Nabiy ﷺ huzuriga olib bordim va: «Ey Allohning Rasuli, men buni Furqon surasini siz menga oʻrgatmagan harflar bilan oʻqiyotganini eshitdim, holbuki Furqon surasini menga siz oʻrgatgansiz», dedim. Nabiy ﷺ: «Uni qoʻyib yubor, ey Umar. Oʻqi, ey Hishom», dedilar. Shunda u oʻzimcha eshitgan qiroat bilan oʻqidi. Nabiy ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar. Soʻng Nabiy ﷺ: «Oʻqi, ey Umar», dedilar. Men Nabiy ﷺ menga oʻrgatgan qiroat bilan oʻqidim. Nabiy ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar. Soʻng Nabiy ﷺ: «Albatta bu Qurʼon yetti harf bilan nozil qilingan, bas, undan oson boʻlganini oʻqinglar», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir. Molik ibn Anas ham az-Zuhriydan shu isnod bilan shunga oʻxshash rivoyat qilgan, faqat u unda Misvar ibn Maxramani zikr qilmagan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ ҳаётлик даврларида мен Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизомнинг ёнидан ўтдим, у Фурқон сурасини қироат қилаётган эди. Мен унинг қироатига қулоқ солдим, қарасам, у Расулуллоҳ ﷺ менга ўргатмаган кўплаб ҳарфлар (қироатлар) билан ўқияпти. Мен намоздаёқ унга ташланай деб қолдим, аммо салом бергунча кутиб турдим. У салом бериши билан ридосидан чангаллаб: «Сен ўқиётганини эшитганим бу сурани сенга ким ўргатди?» дедим. У: «Буни менга Расулуллоҳ ﷺ ўргатганлар», деди. Мен унга: «Ёлғон айтдинг, Аллоҳга қасамки, бу сен ўқиётган сурани менга Расулуллоҳ ﷺ ўргатганлар», дедим. Сўнг уни етаклаб Набий ﷺ ҳузурига олиб бордим ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен буни Фурқон сурасини сиз менга ўргатмаган ҳарфлар билан ўқиётганини эшитдим, ҳолбуки Фурқон сурасини менга сиз ўргатгансиз», дедим. Набий ﷺ: «Уни қўйиб юбор, эй Умар. Ўқи, эй Ҳишом», дедилар. Шунда у ўзимча эшитган қироат билан ўқиди. Набий ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар. Сўнг Набий ﷺ: «Ўқи, эй Умар», дедилар. Мен Набий ﷺ менга ўргатган қироат билан ўқидим. Набий ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар. Сўнг Набий ﷺ: «Албатта бу Қуръон етти ҳарф билан нозил қилинган, бас, ундан осон бўлганини ўқинглар», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Молик ибн Анас ҳам аз-Зуҳрийдан шу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилган, фақат у унда Мисвар ибн Махрамани зикр қилмаган.