حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، رضى الله عنه يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْىُ سُمِعَ عِنْدَ وَجْهِهِ كَدَوِيِّ النَّحْلِ فَأُنْزِلَ عَلَيْهِ يَوْمًا فَمَكَثْنَا سَاعَةً فَسُرِّيَ عَنْهُ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ وَقَالَ " اللَّهُمَّ زِدْنَا وَلاَ تَنْقُصْنَا وَأَكْرِمْنَا وَلاَ تُهِنَّا وَأَعْطِنَا وَلاَ تَحْرِمْنَا وَآثِرْنَا وَلاَ تُؤْثِرْ عَلَيْنَا وَأَرْضِنَا وَارْضَ عَنَّا " . ثُمَّ قَالَ صلى الله عليه وسلم " أُنْزِلَ عَلَىَّ عَشْرُ آيَاتٍ مَنْ أَقَامَهُنَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ " . ثُمَّ قَرَأَ : ( قدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ) حَتَّى خَتَمَ عَشْرَ آيَاتٍ .
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ سَمِعْتُ إِسْحَاقَ بْنَ مَنْصُورٍ، يَقُولُ رَوَى أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَعَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، هَذَا الْحَدِيثَ .
قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَنْ سَمِعَ مِنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، قَدِيمًا فَإِنَّهُمْ إِنَّمَا يَذْكُرُونَ فِيهِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ وَبَعْضُهُمْ لاَ يَذْكُرُ فِيهِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ وَمَنْ ذَكَرَ فِيهِ يُونُسَ بْنَ يَزِيدَ فَهُوَ أَصَحُّ وَكَانَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ رُبَّمَا ذَكَرَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ يُونُسَ بْنَ يَزِيدَ وَرُبَّمَا لَمْ يَذْكُرْهُ وَإِذَا لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ يُونُسَ فَهُوَ مُرْسَلٌ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺga vahiy nozil boʻlganda, u zotning yuzlari oldidan asalarining gʻuvillashiga oʻxshash ovoz eshitilardi. Bir kuni u zotga vahiy nozil boʻldi, biz bir muddat kutib turdik, soʻng u zotdan (vahiy holati) koʻtarildi. Shunda u zot qiblaga yuzlandilar va qoʻllarini koʻtarib: «Allohim, bizni ziyoda qil, kamaytirma; bizni izzatli qil, xor qilma; bizga ato et, mahrum etma; bizni (boshqalardan) afzal qil, boshqalarni bizdan afzal qilma; bizni rozi qil va bizdan rozi boʻl», dedilar. Soʻng u zot ﷺ: «Menga oʻnta oyat nozil qilindi, kim ularni (amal qilib) tursa, jannatga kiradi», dedilar. Soʻng {Moʻminlar, batahqiq, najot topdilar} oyatidan boshlab oʻnta oyatni oxirigacha tilovat qildilar. (Muʼminun 1). Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) birinchi hadisdan koʻra sahihroqdir. Men Ishoq ibn Mansurdan eshitdimki, u: «Ahmad ibn Hanbal, Ali ibn al-Madiniy va Ishoq ibn Ibrohim bu hadisni Abdurrazzoqdan, u Yunus ibn Sulaymdan, u Yunus ibn Yaziddan, u az-Zuhriydan rivoyat qilganlar», dedi. Abu Iso aytdi: Abdurrazzoqdan ilgari (eshitganlar) bu hadisda Yunus ibn Yazidni zikr qilganlar, baʼzilari esa uni zikr qilmaganlar. Kim Yunus ibn Yazidni zikr qilgan boʻlsa, oʻsha sahihroqdir; Yunus zikr qilinmasa, u mursal boʻladi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺга ваҳий нозил бўлганда, у зотнинг юзлари олдидан асаларининг ғувиллашига ўхшаш овоз эшитиларди. Бир куни у зотга ваҳий нозил бўлди, биз бир муддат кутиб турдик, сўнг у зотдан (ваҳий ҳолати) кўтарилди. Шунда у зот қиблага юзландилар ва қўлларини кўтариб: «Аллоҳим, бизни зиёда қил, камайтирма; бизни иззатли қил, хор қилма; бизга ато эт, маҳрум этма; бизни (бошқалардан) афзал қил, бошқаларни биздан афзал қилма; бизни рози қил ва биздан рози бўл», дедилар. Сўнг у зот ﷺ: «Менга ўнта оят нозил қилинди, ким уларни (амал қилиб) турса, жаннатга киради», дедилар. Сўнг {Мўминлар, батаҳқиқ, нажот топдилар} оятидан бошлаб ўнта оятни охиригача тиловат қилдилар. (Муъминун 1). Абу Исо айтди: Бу (ривоят) биринчи ҳадисдан кўра саҳиҳроқдир. Мен Ишоқ ибн Мансурдан эшитдимки, у: «Аҳмад ибн Ҳанбал, Али ибн ал-Мадиний ва Ишоқ ибн Иброҳим бу ҳадисни Абдурраззоқдан, у Юнус ибн Сулаймдан, у Юнус ибн Язиддан, у аз-Зуҳрийдан ривоят қилганлар», деди. Абу Исо айтди: Абдурраззоқдан илгари (эшитганлар) бу ҳадисда Юнус ибн Язидни зикр қилганлар, баъзилари эса уни зикр қилмаганлар. Ким Юнус ибн Язидни зикр қилган бўлса, ўша саҳиҳроқдир; Юнус зикр қилинмаса, у мурсал бўлади.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، مَوْلَى آلِ الزُّبَيْرِ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ رَأَى صَاحِبَ بَلاَءٍ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَافَانِي مِمَّا ابْتَلاَكَ بِهِ وَفَضَّلَنِي عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقَ تَفْضِيلاً إِلاَّ عُوفِيَ مِنْ ذَلِكَ الْبَلاَءِ كَائِنًا مَا كَانَ مَا عَاشَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ قَهْرَمَانُ آلِ الزُّبَيْرِ هُوَ شَيْخٌ بَصْرِيٌ وَلَيْسَ هُوَ بِالْقَوِيِّ فِي الْحَدِيثِ . وَقَدْ تَفَرَّدَ بِأَحَادِيثَ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ إِذَا رَأَى صَاحِبَ بَلاَءٍ فَتَعَوَّذَ مِنْهُ يَقُولُ ذَلِكَ فِي نَفْسِهِ وَلاَ يُسْمِعُ صَاحِبَ الْبَلاَءِ .
Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim baloga yoʻliqqan kishini koʻrib: ‹Al-hamdu lillahil-lazi afani mimmabtalaka bihi va faddalani ala kasirin mimman xalaqa tafdila (Seni mubtalo qilgan narsadan meni ofiyatda saqlagan va meni Oʻzi yaratgan koʻp narsalardan ustun qilgan Allohga hamd boʻlsin)› desa, u tirik ekan, qanaqa boʻlmasin oʻsha balodan saqlanadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Amr ibn Dinor — Zubayr xonadonining ishbilarmoni — basralik shayxdir va hadisda kuchli emas. U Solim ibn Abdulloh ibn Umardan ayrim hadislarni yolgʻiz rivoyat qilgan. Abu Jaʼfar Muhammad ibn Alidan rivoyat qilinishicha, u: baloga yoʻliqqan kishini koʻrib undan panoh tilasa, buni ichida aytadi va balo egasiga eshittirmaydi, degan.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким балога йўлиққан кишини кўриб: ‹Ал-ҳамду лиллаҳил-лази афани миммабталака биҳи ва фаддалани ала касирин мимман халақа тафдила (Сени мубтало қилган нарсадан мени офиятда сақлаган ва мени Ўзи яратган кўп нарсалардан устун қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин)› деса, у тирик экан, қанақа бўлмасин ўша балодан сақланади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Амр ибн Динор — Зубайр хонадонининг ишбилармони — басралик шайхдир ва ҳадисда кучли эмас. У Солим ибн Абдуллоҳ ибн Умардан айрим ҳадисларни ёлғиз ривоят қилган. Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Алидан ривоят қилинишича, у: балога йўлиққан кишини кўриб ундан паноҳ тиласа, буни ичида айтади ва бало эгасига эшиттирмайди, деган.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ سَيِّدُنَا وَخَيْرُنَا وَأَحَبُّنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Abu Bakr bizning sayyidimiz, eng yaxshimiz va Rasululloh ﷺga eng suyukligimizdir». Abu Iso aytdi: Bu hadis sahih gʻaribdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: «Абу Бакр бизнинг саййидимиз, энг яхшимиз ва Расулуллоҳ ﷺга энг суюклигимиздир». Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، وَعُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَخْبَرَاهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ نَامَ عَنْ حِزْبِهِ أَوْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ فَقَرَأَهُ مَا بَيْنَ صَلاَةِ الْفَجْرِ وَصَلاَةِ الظُّهْرِ كُتِبَ لَهُ كَأَنَّمَا قَرَأَهُ مِنَ اللَّيْلِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ وَأَبُو صَفْوَانَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الْمَكِّيُّ وَرَوَى عَنْهُ الْحُمَيْدِيُّ وَكِبَارُ النَّاسِ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim oʻz virdini yoki undan biror narsani uxlab qoldirsa-yu, soʻng uni bomdod namozi bilan peshin namozi orasida oʻqisa, unga goyo uni kechasi oʻqigandek (savob) yoziladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ўз вирдини ёки ундан бирор нарсани ухлаб қолдирса-ю, сўнг уни бомдод намози билан пешин намози орасида ўқиса, унга гоё уни кечаси ўқигандек (савоб) ёзилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا أَقْبَلَ اللَّيْلُ وَأَدْبَرَ النَّهَارُ وَغَابَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ أَفْطَرْتَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى وَأَبِي سَعِيدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tun kelib, kunduz orqaga ketib, quyosh botsa, sen iftor qilibsan (roʻzang ochilibdi)», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Abu Avfo va Abu Saiddan ham (hadis bor). Abu Iso aytdi: Umarning hadisi hasan sahihdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тун келиб, кундуз орқага кетиб, қуёш ботса, сен ифтор қилибсан (рўзанг очилибди)», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Абу Авфо ва Абу Саиддан ҳам (ҳадис бор). Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ قَالَ الصُّبَىُّ بْنُ مَعْبَدٍ أَهْلَلْتُ بِهِمَا مَعًا . فَقَالَ عُمَرُ هُدِيتَ لِسُنَّةِ نَبِيِّكَ صلى الله عليه وسلم .
Usmon ibn Abu Shayba bizga aytib berdi: bizga Jarir ibn Abdulhamid Mansurdan, u Abu Voildan rivoyat qildi. U dedi: Subayy ibn Maʼbad: «Men ikkalasi (umra va haj) uchun birga talbiya aytib ihrom bogʻladim», dedi. Shunda Umar (roziyallohu anhu): «Paygʻambaring ﷺning sunnatiga hidoyat qilinibsan», dedi.Усмон ибн Абу Шайба бизга айтиб берди: бизга Жарир ибн Абдулҳамид Мансурдан, у Абу Воилдан ривоят қилди. У деди: Субайй ибн Маъбад: «Мен иккаласи (умра ва ҳаж) учун бирга талбия айтиб иҳром боғладим», деди. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу): «Пайғамбаринг ﷺнинг суннатига ҳидоят қилинибсан», деди.
حَدَّثَنَا ابْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ لاَ يُفِيضُونَ حَتَّى يَرَوُا الشَّمْسَ عَلَى ثَبِيرٍ فَخَالَفَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَدَفَعَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ .
Amr ibn Maymun (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U: «Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) shunday dedi: ‹Johiliyat ahli quyoshni Sabir (togʻi) ustida koʻrmagunlaricha (Muzdalifadan) qaytmas edilar. Nabiy ﷺ ularga muxolif boʻldilar va quyosh chiqishidan oldin (yoʻlga) jildilar›», dedi.Амр ибн Маймун (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У: «Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) шундай деди: ‹Жоҳилият аҳли қуёшни Сабир (тоғи) устида кўрмагунларича (Муздалифадан) қайтмас эдилар. Набий ﷺ уларга мухолиф бўлдилар ва қуёш чиқишидан олдин (йўлга) жилдилар›», деди.
حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الأَوْدِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُسْلِيِّ، عَنِ الأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يُسْأَلُ الرَّجُلُ فِيمَا ضَرَبَ امْرَأَتَهُ " .
Zuhayr ibn Harb bizga hadis aytdi, (unga) Abdurahmon ibn Mahdiy (aytdi), (unga) Abu Avona (aytdi), (u) Dovud ibn Abdulloh al-Avdiy (orqali), (u) Abdurahmon al-Musliy (orqali), (u) Ashʼas ibn Qays (orqali), (u) Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan, (u) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Erkak xotinini nima uchun urgani haqida soʻralmaydi», dedilar.Зуҳайр ибн Ҳарб бизга ҳадис айтди, (унга) Абдураҳмон ибн Маҳдий (айтди), (унга) Абу Авона (айтди), (у) Довуд ибн Абдуллоҳ ал-Авдий (орқали), (у) Абдураҳмон ал-Муслий (орқали), (у) Ашъас ибн Қайс (орқали), (у) Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан, (у) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Эркак хотинини нима учун ургани ҳақида сўралмайди», дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ لِدُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ " .
Muhammad ibn Kasir bizga aytdi, bizga Sufyon xabar berdi, menga Yahyo ibn Said, u Muhammad ibn Ibrohim at-Taymiydan, u Alqama ibn Vaqqos al-Laysiydan rivoyat qildi. U aytdi: Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning shunday deganlarini eshitdim: Rasululloh ﷺ: «Amallar faqat niyatlarga koʻradir va har bir kishiga faqat niyat qilgani (nasiba)dir. Kimning hijrati Alloh va Uning Rasuliga (yoʻnalgan) boʻlsa, uning hijrati Alloh va Uning Rasuligadir. Kimning hijrati erishadigan dunyosi yoki uylanadigan ayoli (uchun) boʻlsa, uning hijrati oʻzi hijrat qilgan narsasigadir», dedilar.Муҳаммад ибн Касир бизга айтди, бизга Суфён хабар берди, менга Яҳё ибн Саид, у Муҳаммад ибн Иброҳим ат-Таймийдан, у Алқама ибн Ваққос ал-Лайсийдан ривоят қилди. У айтди: Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганларини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ: «Амаллар фақат ниятларга кўрадир ва ҳар бир кишига фақат ният қилгани (насиба)дир. Кимнинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулига (йўналган) бўлса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулигадир. Кимнинг ҳижрати эришадиган дунёси ёки уйланадиган аёли (учун) бўлса, унинг ҳижрати ўзи ҳижрат қилган нарсасигадир», дедилар.
حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الزُّبَيْرِ الْعَسْكَرِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ صَالِحِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَلَّقَ حَفْصَةَ ثُمَّ رَاجَعَهَا .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ Hafsani taloq qildilar, soʻng uni qaytarib oldilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ Ҳафсани талоқ қилдилар, сўнг уни қайтариб олдилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ هِشَامٍ، - الْمَعْنَى - قَالَ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِذَا جَاءَ اللَّيْلُ مِنْ هَا هُنَا وَذَهَبَ النَّهَارُ مِنْ هَا هُنَا " . زَادَ مُسَدَّدٌ " وَغَابَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ " .
Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Tun mana bu tomondan kelib, kunduz mana bu tomondan ketganda», dedilar. Musaddad (rivoyatida): «...va quyosh botganda, roʻzador (roʻzasini) ochadi», deb qoʻshdi.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Тун мана бу томондан келиб, кундуз мана бу томондан кетганда», дедилар. Мусаддад (ривоятида): «...ва қуёш ботганда, рўзадор (рўзасини) очади», деб қўшди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، ح وَحَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ هَشِشْتُ فَقَبَّلْتُ وَأَنَا صَائِمٌ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ صَنَعْتُ الْيَوْمَ أَمْرًا عَظِيمًا قَبَّلْتُ وَأَنَا صَائِمٌ . قَالَ " أَرَأَيْتَ لَوْ مَضْمَضْتَ مِنَ الْمَاءِ وَأَنْتَ صَائِمٌ " . قَالَ عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ فِي حَدِيثِهِ قُلْتُ لاَ بَأْسَ بِهِ . ثُمَّ اتَّفَقَا قَالَ " فَمَهْ " .
Ahmad ibn Yunus bizga hadis aytdi, Lays bizga hadis aytdi; shuningdek Iso ibn Hammod bizga hadis aytdi, Lays ibn Saʼd bizga xabar berdi, u Bukayr ibn Abdullohdan, u Abdulmalik ibn Saiddan, u Jobir ibn Abdullohdan (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi. U aytdi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytdilar: Men shahvatlanib qoldim-da, roʻzador holatimda (ayolimni) oʻpdim. Soʻng: «Ey Rasululloh, men bugun katta bir ish qildim — roʻzador holatimda oʻpdim», dedim. U zot ﷺ: «Aytgin-chi, roʻzador holatingda ogʻzingni suv bilan chayqasang (nima boʻlardi)?», dedilar. Iso ibn Hammod oʻz hadisida: «Men: ‹Unda ziyon yoʻq›, dedim», dedi. Soʻngra (ikkala rivoyatchi) muvofiq boʻlishdi: U zot ﷺ: «Demak, (oʻpish ham) shunday», dedilar.Аҳмад ибн Юнус бизга ҳадис айтди, Лайс бизга ҳадис айтди; шунингдек Исо ибн Ҳаммод бизга ҳадис айтди, Лайс ибн Саъд бизга хабар берди, у Букайр ибн Абдуллоҳдан, у Абдулмалик ибн Саиддан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди. У айтди: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтдилар: Мен шаҳватланиб қолдим-да, рўзадор ҳолатимда (аёлимни) ўпдим. Сўнг: «Эй Расулуллоҳ, мен бугун катта бир иш қилдим — рўзадор ҳолатимда ўпдим», дедим. У зот ﷺ: «Айтгин-чи, рўзадор ҳолатингда оғзингни сув билан чайқасанг (нима бўларди)?», дедилар. Исо ибн Ҳаммод ўз ҳадисида: «Мен: ‹Унда зиён йўқ›, дедим», деди. Сўнгра (иккала ривоятчи) мувофиқ бўлишди: У зот ﷺ: «Демак, (ўпиш ҳам) шундай», дедилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَنْبَلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُوحٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ فَأَخَذَ - يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم - الْفِدَاءَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الأَرْضِ } إِلَى قَوْلِهِ { لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ } مِنَ الْفِدَاءِ ثُمَّ أَحَلَّ لَهُمُ اللَّهُ الْغَنَائِمَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يُسْأَلُ عَنِ اسْمِ أَبِي نُوحٍ فَقَالَ أَيْشٍ تَصْنَعُ بِاسْمِهِ اسْمُهُ اسْمٌ شَنِيعٌ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ اسْمُ أَبِي نُوحٍ قُرَادٌ وَالصَّحِيحُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ غَزْوَانَ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Badr kuni boʻlganda, u — yaʼni Paygʻambar ﷺ — fidya oldilar. Shunda Alloh azza va jalla: {Hech bir paygʻambarga, yer yuzida (dushmanni) toʻla yengmaguncha asirlar tutish joiz emas} degan oyatdan tortib, to {olgan narsangiz uchun sizlarga (ulkan azob) yetgan boʻlar edi} degan soʻzigacha boʻlgan — yaʼni fidya haqidagi — oyatni nozil qildi. Soʻng Alloh ularga gʻanimatlarni halol qildi. Abu Dovud aytadi: Men Ahmad ibn Hanbaldan Abu Nuhning ismi haqida soʻralganida, u: «Uning ismi bilan nima qilasan, uning ismi xunuk bir ism», deganini eshitdim. Abu Dovud aytadi: Abu Nuhning ismi Quroddir, sahihi esa Abdurrahmon ibn Gʻazvondir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бадр куни бўлганда, у — яъни Пайғамбар ﷺ — фидя олдилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла: {Ҳеч бир пайғамбарга, ер юзида (душманни) тўла енгмагунча асирлар тутиш жоиз эмас} деган оятдан тортиб, то {олган нарсангиз учун сизларга (улкан азоб) етган бўлар эди} деган сўзигача бўлган — яъни фидя ҳақидаги — оятни нозил қилди. Сўнг Аллоҳ уларга ғаниматларни ҳалол қилди. Абу Довуд айтади: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалдан Абу Нуҳнинг исми ҳақида сўралганида, у: «Унинг исми билан нима қиласан, унинг исми хунук бир исм», деганини эшитдим. Абу Довуд айтади: Абу Нуҳнинг исми Қуроддир, саҳиҳи эса Абдурраҳмон ибн Ғазвондир.
حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، - قَالَ النُّفَيْلِيُّ الأَنْدَرَاوَرْدِيُّ - عَنْ صَالِحِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زَائِدَةَ، - قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَصَالِحٌ هَذَا أَبُو وَاقِدٍ - قَالَ دَخَلْتُ مَعَ مَسْلَمَةَ أَرْضَ الرُّومِ فَأُتِيَ بِرَجُلٍ قَدْ غَلَّ فَسَأَلَ سَالِمًا عَنْهُ فَقَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا وَجَدْتُمُ الرَّجُلَ قَدْ غَلَّ فَأَحْرِقُوا مَتَاعَهُ وَاضْرِبُوهُ " . قَالَ فَوَجَدْنَا فِي مَتَاعِهِ مُصْحَفًا فَسَأَلَ سَالِمًا عَنْهُ فَقَالَ بِعْهُ وَتَصَدَّقْ بِثَمَنِهِ .
Nufayliy va Said ibn Mansur bizga aytib berib, ikkalasi: Abdulaziz ibn Muhammad — Nufayliy uni Andarovardiy dedi — bizga Solih ibn Muhammad ibn Zoyidadan rivoyat qildi, dedilar. Abu Dovud: «Bu Solih — Abu Voqid», dedi. U (Solih) aytdi: Men Maslama bilan Rum yurtiga kirdim. (Unga) gʻanimatdan xiyonat qilgan bir kishi keltirildi. U (Maslama) bu haqda Solimdan soʻradi. Shunda u (Solim): «Otam Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilib aytganini eshitganman: ‹Bir kishini gʻanimatdan xiyonat qilgan holida topsangiz, uning asbobini yoqib yuboringlar va oʻzini uringlar›, dedilar», dedi. (U aytdi:) Soʻng biz uning asbobi ichidan bir mushaf (Qurʼon nusxasi) topdik. U (Maslama) bu haqda Solimdan soʻradi. U: «Uni soting va uning pulini sadaqa qiling», dedi.Нуфайлий ва Саид ибн Мансур бизга айтиб бериб, иккаласи: Абдулазиз ибн Муҳаммад — Нуфайлий уни Андаровардий деди — бизга Солиҳ ибн Муҳаммад ибн Зойидадан ривоят қилди, дедилар. Абу Довуд: «Бу Солиҳ — Абу Воқид», деди. У (Солиҳ) айтди: Мен Маслама билан Рум юртига кирдим. (Унга) ғаниматдан хиёнат қилган бир киши келтирилди. У (Маслама) бу ҳақда Солимдан сўради. Шунда у (Солим): «Отам Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилиб айтганини эшитганман: ‹Бир кишини ғаниматдан хиёнат қилган ҳолида топсангиз, унинг асбобини ёқиб юборинглар ва ўзини уринглар›, дедилар», деди. (У айтди:) Сўнг биз унинг асбоби ичидан бир мушаф (Қуръон нусхаси) топдик. У (Маслама) бу ҳақда Солимдан сўради. У: «Уни сотинг ва унинг пулини садақа қилинг», деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، قَالَ كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَقُولُ الدِّيَةُ لِلْعَاقِلَةِ وَلاَ تَرِثُ الْمَرْأَةُ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا شَيْئًا حَتَّى قَالَ لَهُ الضَّحَّاكُ بْنُ سُفْيَانَ كَتَبَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُوَرِّثَ امْرَأَةَ أَشْيَمَ الضِّبَابِيِّ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا . فَرَجَعَ عُمَرُ . قَالَ أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدٍ وَقَالَ فِيهِ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم اسْتَعْمَلَهُ عَلَى الأَعْرَابِ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): «Diyat oqilaga (qotilning qarindoshlariga) tegishlidir, ayol kishi erining diyatidan hech narsa meros olmaydi», deb aytar edi. To Zahhok ibn Sufyon unga: «Rasululloh ﷺ menga, Ashyam az-Zibobiyning xotinini erining diyatidan meros oldirishimni yozib yuborgan edilar», deb aytguniga qadar (shunday der edi). Shunda Umar oʻz fikridan qaytdi. Ahmad ibn Solih dedi: Bizga Abdurrazzoq bu hadisni Maʼmardan, u az-Zuhriydan, u Saiddan rivoyat qildi va unda: «Nabiy ﷺ uni aʼrobiylar (sahroyi arablar) ustiga voliy qilib tayinlagan edilar», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): «Дият оқилага (қотилнинг қариндошларига) тегишлидир, аёл киши эрининг диятидан ҳеч нарса мерос олмайди», деб айтар эди. То Заҳҳок ибн Суфён унга: «Расулуллоҳ ﷺ менга, Ашям аз-Зибобийнинг хотинини эрининг диятидан мерос олдиришимни ёзиб юборган эдилар», деб айтгунига қадар (шундай дер эди). Шунда Умар ўз фикридан қайтди. Аҳмад ибн Солиҳ деди: Бизга Абдурраззоқ бу ҳадисни Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Саиддан ривоят қилди ва унда: «Набий ﷺ уни аъробийлар (саҳройи араблар) устига волий қилиб тайинлаган эдилар», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ بْنِ أَعْيَنَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ - رضى الله عنه - فَذَكَرَهُ بِمَعْنَاهُ وَهُوَ أَصَحُّ .
Muhammad ibn Qudoma ibn Aʼyan bizga hadis aytib, Ismoil bizga hadis aytib, u Ayyubdan, u Nofeʼdan rivoyat qiladi. U: «Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) shunday dedi», deb uni shu maʼnoda zikr qildi va bu ishonchliroqdir.Муҳаммад ибн Қудома ибн Аъян бизга ҳадис айтиб, Исмоил бизга ҳадис айтиб, у Айюбдан, у Нофеъдан ривоят қилади. У: «Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) шундай деди», деб уни шу маънода зикр қилди ва бу ишончлироқдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَهْضَمٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسَافٍ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ - رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ - أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ فَقَالَ أَحَدُكُمُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ فَإِذَا قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ . قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ . فَإِذَا قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ قَالَ لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ ثُمَّ قَالَ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ قَالَ لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ثُمَّ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ مِنْ قَلْبِهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ " .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Muazzin: ‹Allohu akbar, Allohu akbar›, deganida, biringiz: ‹Allohu akbar, Allohu akbar›, desa; u: ‹Ashhadu an la ilaha illalloh›, deganida, u: ‹Ashhadu an la ilaha illalloh›, desa; u: ‹Ashhadu anna Muhammadan Rasululloh›, deganida, u: ‹Ashhadu anna Muhammadan Rasululloh›, desa; soʻng u: ‹Hayya alas-salah›, deganida, u: ‹La havla va la quvvata illa billah›, desa; soʻng u: ‹Hayya alal-falah›, deganida, u: ‹La havla va la quvvata illa billah›, desa; soʻng u: ‹Allohu akbar, Allohu akbar›, deganida, u: ‹Allohu akbar, Allohu akbar›, desa; soʻng u: ‹La ilaha illalloh›, deganida, u chin dilidan: ‹La ilaha illalloh›, desa, jannatga kiradi.»Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Муаззин: ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар›, деганида, бирингиз: ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар›, деса; у: ‹Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ›, деганида, у: ‹Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ›, деса; у: ‹Ашҳаду анна Муҳаммадан Расулуллоҳ›, деганида, у: ‹Ашҳаду анна Муҳаммадан Расулуллоҳ›, деса; сўнг у: ‹Ҳайя алас-салаҳ›, деганида, у: ‹Ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ›, деса; сўнг у: ‹Ҳайя алал-фалаҳ›, деганида, у: ‹Ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ›, деса; сўнг у: ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар›, деганида, у: ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар›, деса; сўнг у: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ›, деганида, у чин дилидан: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ›, деса, жаннатга киради.»
حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ ذَكَرَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَوْمًا الْفَىْءَ فَقَالَ مَا أَنَا بِأَحَقَّ، بِهَذَا الْفَىْءِ مِنْكُمْ وَمَا أَحَدٌ مِنَّا بِأَحَقَّ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ أَنَّا عَلَى مَنَازِلِنَا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَقَسْمِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَالرَّجُلُ وَقِدَمُهُ وَالرَّجُلُ وَبَلاَؤُهُ وَالرَّجُلُ وَعِيَالُهُ وَالرَّجُلُ وَحَاجَتُهُ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni u fayʼ (oʻljadan tushgan mol) haqida gapirib dedi: «Men bu fayʼga sizlardan koʻra haqliroq emasman va bizdan biror kishi unga boshqasidan koʻra haqliroq emas. Faqat biz Alloh azza va jallaning Kitobidagi va Rasululloh ﷺning taqsimotidagi oʻrinlarimizga koʻra (turamiz): kishi va uning (Islomdagi) qadami (oldinligi), kishi va uning (din yoʻlida) chekkan mashaqqati, kishi va uning bola-chaqasi, kishi va uning ehtiyoji.»Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир куни у файъ (ўлжадан тушган мол) ҳақида гапириб деди: «Мен бу файъга сизлардан кўра ҳақлироқ эмасман ва биздан бирор киши унга бошқасидан кўра ҳақлироқ эмас. Фақат биз Аллоҳ азза ва жалланинг Китобидаги ва Расулуллоҳ ﷺнинг тақсимотидаги ўринларимизга кўра (турамиз): киши ва унинг (Исломдаги) қадами (олдинлиги), киши ва унинг (дин йўлида) чеккан машаққати, киши ва унинг бола-чақаси, киши ва унинг эҳтиёжи.»
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَائِذٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنِي فِيمَا، حَدَّثَهُ ابْنٌ لِعَدِيِّ بْنِ عَدِيٍّ الْكِنْدِيِّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، كَتَبَ إِنَّ مَنْ سَأَلَ عَنْ مَوَاضِعِ الْفَىْءِ، فَهُوَ مَا حَكَمَ فِيهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضى الله عنه فَرَآهُ الْمُؤْمِنُونَ عَدْلاً مُوَافِقًا لِقَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " جَعَلَ اللَّهُ الْحَقَّ عَلَى لِسَانِ عُمَرَ وَقَلْبِهِ " . فَرَضَ الأَعْطِيَةَ وَعَقَدَ لأَهْلِ الأَدْيَانِ ذِمَّةً بِمَا فُرِضَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْجِزْيَةِ لَمْ يَضْرِبْ فِيهَا بِخُمُسٍ وَلاَ مَغْنَمٍ .
Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U shunday yozdi: «Kim fayʼ (oʻlja) sarflanadigan oʻrinlar haqida soʻrasa, bas, u Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) hukm qilgan narsadir. Moʻminlar uni adolatli, Paygʻambar ﷺning ‹Alloh haqni Umarning tili va qalbiga joyladi› degan soʻzlariga muvofiq deb bildilar. U (Umar) atolar (maoshlar)ni belgilab berdi va boshqa din ahllariga ularga belgilangan jizya (boj) evaziga zimma (himoya) ahdini bogʻladi; undan (jizyadan) na xumus (beshdan bir) oldi, na uni gʻanimat (deb hisobladi).»Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У шундай ёзди: «Ким файъ (ўлжа) сарфланадиган ўринлар ҳақида сўраса, бас, у Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) ҳукм қилган нарсадир. Мўминлар уни адолатли, Пайғамбар ﷺнинг ‹Аллоҳ ҳақни Умарнинг тили ва қалбига жойлади› деган сўзларига мувофиқ деб билдилар. У (Умар) атолар (маошлар)ни белгилаб берди ва бошқа дин аҳлларига уларга белгиланган жизя (бож) эвазига зимма (ҳимоя) аҳдини боғлади; ундан (жизядан) на хумус (бешдан бир) олди, на уни ғанимат (деб ҳисоблади).»
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، - الْمَعْنَى - أَنَّ سُفْيَانَ بْنَ عُيَيْنَةَ، أَخْبَرَهُمْ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، عَنْ عُمَرَ، قَالَ كَانَتْ أَمْوَالُ بَنِي النَّضِيرِ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِمَّا لَمْ يُوجِفِ الْمُسْلِمُونَ عَلَيْهِ بِخَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ كَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَالِصًا يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ - قَالَ ابْنُ عَبْدَةَ يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ قُوتَ سَنَةٍ - فَمَا بَقِيَ جُعِلَ فِي الْكُرَاعِ وَعُدَّةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ قَالَ ابْنُ عَبْدَةَ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلاَحِ .
Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Banun-Naziyr mollari Allohning Oʻz Rasuliga (oʻlja qilib) qaytarib bergan, musulmonlar uning uchun na ot va na tuya choptirmagan narsalardan edi. U Rasululloh ﷺga xos boʻlib, u zot ﷺ undan oʻz ahli baytiga sarflar edilar — Ibn Abda (rivoyatida): «Oʻz ahliga bir yillik ozuqani sarflar edilar», dedi. Qolganini esa ot-ulov va Aziz va Jalil Allohning yoʻlidagi (jang) jihozi uchun ajratar edilar. Ibn Abda: «Ot-ulov va qurol-yarogʻ uchun», dedi.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Банун-Назийр моллари Аллоҳнинг Ўз Расулига (ўлжа қилиб) қайтариб берган, мусулмонлар унинг учун на от ва на туя чоптирмаган нарсалардан эди. У Расулуллоҳ ﷺга хос бўлиб, у зот ﷺ ундан ўз аҳли байтига сарфлар эдилар — Ибн Абда (ривоятида): «Ўз аҳлига бир йиллик озуқани сарфлар эдилар», деди. Қолганини эса от-улов ва Азиз ва Жалил Аллоҳнинг йўлидаги (жанг) жиҳози учун ажратар эдилар. Ибн Абда: «От-улов ва қурол-яроғ учун», деди.
حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ح وَحَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، ح وَحَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ عِيسَى، - وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِهِ - كُلُّهُمْ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ كَانَ فِيمَا احْتَجَّ بِهِ عُمَرُ رضى الله عنه أَنَّهُ قَالَ كَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثُ صَفَايَا بَنُو النَّضِيرِ وَخَيْبَرُ وَفَدَكُ فَأَمَّا بَنُو النَّضِيرِ فَكَانَتْ حُبْسًا لِنَوَائِبِهِ وَأَمَّا فَدَكُ فَكَانَتْ حُبْسًا لأَبْنَاءِ السَّبِيلِ وَأَمَّا خَيْبَرُ فَجَزَّأَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثَةَ أَجْزَاءٍ جُزْءَيْنِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَجُزْءًا نَفَقَةً لأَهْلِهِ فَمَا فَضَلَ عَنْ نَفَقَةِ أَهْلِهِ جَعَلَهُ بَيْنَ فُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ .
Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar (oʻz soʻzini) dalil qilib keltirgan narsalardan biri shu ediki, u dedi: Rasululloh ﷺning uchta safiy (maxsus tanlangan mulk)lari bor edi: Banun-Naziyr, Xaybar va Fadak. Banun-Naziyr esa u zot ﷺning (zarur) ehtiyojlari uchun saqlangan (vaqf) edi; Fadak esa yoʻlovchilar (ibn sabil) uchun saqlangan edi; Xaybarni esa Rasululloh ﷺ uch boʻlakka boʻldilar: ikki boʻlagini musulmonlar orasida (taqsimladilar), bir boʻlagini esa oʻz ahllariga nafaqa qildilar. Ahllarining nafaqasidan ortib qolganini esa muhojirlarning faqirlari orasida (taqsimlab) berar edilar.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар (ўз сўзини) далил қилиб келтирган нарсалардан бири шу эдики, у деди: Расулуллоҳ ﷺнинг учта сафий (махсус танланган мулк)лари бор эди: Банун-Назийр, Хайбар ва Фадак. Банун-Назийр эса у зот ﷺнинг (зарур) эҳтиёжлари учун сақланган (вақф) эди; Фадак эса йўловчилар (ибн сабил) учун сақланган эди; Хайбарни эса Расулуллоҳ ﷺ уч бўлакка бўлдилар: икки бўлагини мусулмонлар орасида (тақсимладилар), бир бўлагини эса ўз аҳлларига нафақа қилдилар. Аҳлларининг нафақасидан ортиб қолганини эса муҳожирларнинг фақирлари орасида (тақсимлаб) берар эдилар.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مَرْزُوقٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ حَدِيثًا، مِنْ رَجُلٍ فَأَعْجَبَنِي فَقُلْتُ اكْتُبْهُ لِي فَأَتَى بِهِ مَكْتُوبًا مُذَبَّرًا دَخَلَ الْعَبَّاسُ وَعَلِيٌّ عَلَى عُمَرَ وَعِنْدَهُ طَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ وَسَعْدٌ وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فَقَالَ عُمَرُ لِطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ وَسَعْدٍ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " كُلُّ مَالِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَدَقَةٌ إِلاَّ مَا أَطْعَمَهُ أَهْلَهُ وَكَسَاهُمْ إِنَّا لاَ نُورَثُ " . قَالُوا بَلَى . قَالَ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ مِنْ مَالِهِ عَلَى أَهْلِهِ وَيَتَصَدَّقُ بِفَضْلِهِ ثُمَّ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَلِيَهَا أَبُو بَكْرٍ سَنَتَيْنِ فَكَانَ يَصْنَعُ الَّذِي كَانَ يَصْنَعُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . ثُمَّ ذَكَرَ شَيْئًا مِنْ حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ .
Abul-Baxtariy (rahimahulloh) aytadiki, men bir kishidan bir hadisni eshitdim, u menga yoqdi, shunda: «Buni menga yozib ber», dedim. U buni yozilgan, chiroyli tartibga solingan holda olib keldi: Abbos va Ali Umarning oldiga kirdilar, uning huzurida Talha, Zubayr, Abdurrahmon va Saʼd bor edi; (Abbos bilan Ali) bir-birlari bilan tortishar edilar. Shunda Umar Talha, Zubayr, Abdurrahmon va Saʼdga dedi: «Rasululloh ﷺ: ‹Nabiyning butun moli sadaqadir, faqat oilasiga yedirgani va kiydirganidan boshqasi; biz (Anbiyolarga) meros qolinmaydi› deganlarini bilmaysizlarmi?» Ular: «Ha (bilamiz)», dedilar. (Umar) dedi: Bas, Rasululloh ﷺ molidan oilasiga sarflar va ortgan qismini sadaqa qilar edilar. Soʻngra Rasululloh ﷺ vafot etdilar, bas, Abu Bakr ikki yil uning ishini boshqardi va Rasululloh ﷺ qilib turgan ishni qildi. Soʻngra (roviy) Molik ibn Avs hadisidan biror narsani zikr qildi.Абул-Бахтарий (раҳимаҳуллоҳ) айтадики, мен бир кишидан бир ҳадисни эшитдим, у менга ёқди, шунда: «Буни менга ёзиб бер», дедим. У буни ёзилган, чиройли тартибга солинган ҳолда олиб келди: Аббос ва Али Умарнинг олдига кирдилар, унинг ҳузурида Талҳа, Зубайр, Абдурраҳмон ва Саъд бор эди; (Аббос билан Али) бир-бирлари билан тортишар эдилар. Шунда Умар Талҳа, Зубайр, Абдурраҳмон ва Саъдга деди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Набийнинг бутун моли садақадир, фақат оиласига едиргани ва кийдирганидан бошқаси; биз (Анбиёларга) мерос қолинмайди› деганларини билмайсизларми?» Улар: «Ҳа (биламиз)», дедилар. (Умар) деди: Бас, Расулуллоҳ ﷺ молидан оиласига сарфлар ва ортган қисмини садақа қилар эдилар. Сўнгра Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар, бас, Абу Бакр икки йил унинг ишини бошқарди ва Расулуллоҳ ﷺ қилиб турган ишни қилди. Сўнгра (ровий) Молик ибн Авс ҳадисидан бирор нарсани зикр қилди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ، قَالَ لَوْلاَ آخِرُ الْمُسْلِمِينَ مَا فَتَحْتُ قَرْيَةً إِلاَّ قَسَمْتُهَا كَمَا قَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْبَرَ .
Ahmad ibn Hanbal bizga Abdurrahmondan, u Molikdan, u Zayd ibn Aslamdan, u otasidan, u Umardan rivoyat qildi. (Umar roziyallohu anhu) dedi: Agar musulmonlarning oxirgilarini (kelajak avlodlarni) oʻylamaganimda edi, fath qilgan har bir qishloqni Rasululloh ﷺ Xaybarni taqsimlaganlaridek taqsimlab tashlardim.Аҳмад ибн Ҳанбал бизга Абдурраҳмондан, у Моликдан, у Зайд ибн Асламдан, у отасидан, у Умардан ривоят қилди. (Умар розияллоҳу анҳу) деди: Агар мусулмонларнинг охиргиларини (келажак авлодларни) ўйламаганимда эди, фатҳ қилган ҳар бир қишлоқни Расулуллоҳ ﷺ Хайбарни тақсимлаганларидек тақсимлаб ташлардим.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدُ بْنُ مُسَرْهَدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعَ بَجَالَةَ، يُحَدِّثُ عَمْرَو بْنَ أَوْسٍ وَأَبَا الشَّعْثَاءِ قَالَ كُنْتُ كَاتِبًا لِجَزْءِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَمِّ الأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ إِذْ جَاءَنَا كِتَابُ عُمَرَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِسَنَةٍ اقْتُلُوا كُلَّ سَاحِرٍ وَفَرِّقُوا بَيْنَ كُلِّ ذِي مَحْرَمٍ مِنَ الْمَجُوسِ وَانْهَوْهُمْ عَنِ الزَّمْزَمَةِ فَقَتَلْنَا فِي يَوْمٍ ثَلاَثَةَ سَوَاحِرَ وَفَرَّقْنَا بَيْنَ كُلِّ رَجُلٍ مِنَ الْمَجُوسِ وَحَرِيمِهِ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَصَنَعَ طَعَامًا كَثِيرًا فَدَعَاهُمْ فَعَرَضَ السَّيْفَ عَلَى فَخِذِهِ فَأَكَلُوا وَلَمْ يُزَمْزِمُوا وَأَلْقَوْا وِقْرَ بَغْلٍ أَوْ بَغْلَيْنِ مِنَ الْوَرِقِ وَلَمْ يَكُنْ عُمَرُ أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنَ الْمَجُوسِ حَتَّى شَهِدَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا مِنْ مَجُوسِ هَجَرَ .
Musaddad ibn Musarhad bizga hadis aytdi, Sufyon bizga hadis aytdi, u Amr ibn Dinordan rivoyat qiladi, u Bajolaning Amr ibn Avs va Abush-Shaʼsoga hadis aytayotganini eshitdi. (Bajola) dedi: Men Ahnaf ibn Qaysning amakisi Jazʼ ibn Muoviyaning kotibi edim. Shunda bizga Umar (roziyallohu anhu)dan, u vafotidan bir yil avval, maktub keldi: «Har bir sehrgarni oʻldiringlar, majusiylar orasida har bir mahram (nikohi harom) kishini bir-biridan ajratinglar va ularni zamzama (taom oldidan tovush chiqarib gʻoʻldirash)dan qaytaringlar». Shunda biz bir kunda uchta sehrgarni oʻldirdik, majusiylar orasida har bir kishini Allohning Kitobiga koʻra haram (mahram) boʻlgan ayolidan ajratdik. (Jazʼ) koʻp taom tayyorlab, ularni chaqirdi va qilichni soni ustiga qoʻydi. Shunda ular yedilar, lekin zamzama qilmadilar. Yana bir yoki ikki xachirning yuki kumush (tovon) tashladilar. Umar (roziyallohu anhu) Abdurahmon ibn Avf Rasululloh ﷺ Hajar majusiylaridan jizya olganliklariga guvohlik bermagunicha, majusiylardan jizya olmas edi.Мусаддад ибн Мусарҳад бизга ҳадис айтди, Суфён бизга ҳадис айтди, у Амр ибн Динордан ривоят қилади, у Бажоланинг Амр ибн Авс ва Абуш-Шаъсога ҳадис айтаётганини эшитди. (Бажола) деди: Мен Аҳнаф ибн Қайснинг амакиси Жазъ ибн Муовиянинг котиби эдим. Шунда бизга Умар (розияллоҳу анҳу)дан, у вафотидан бир йил аввал, мактуб келди: «Ҳар бир сеҳргарни ўлдиринглар, мажусийлар орасида ҳар бир маҳрам (никоҳи ҳаром) кишини бир-биридан ажратинглар ва уларни замзама (таом олдидан товуш чиқариб ғўлдираш)дан қайтаринглар». Шунда биз бир кунда учта сеҳргарни ўлдирдик, мажусийлар орасида ҳар бир кишини Аллоҳнинг Китобига кўра ҳарам (маҳрам) бўлган аёлидан ажратдик. (Жазъ) кўп таом тайёрлаб, уларни чақирди ва қилични сони устига қўйди. Шунда улар едилар, лекин замзама қилмадилар. Яна бир ёки икки хачирнинг юки кумуш (товон) ташладилар. Умар (розияллоҳу анҳу) Абдураҳмон ибн Авф Расулуллоҳ ﷺ Ҳажар мажусийларидан жизя олганликларига гувоҳлик бермагунича, мажусийлардан жизя олмас эди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، وَعَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ عُمَرَ، - رضى الله عنه - قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ " .
Abdulloh ibn Maslama al-Qaʼnabiy bizga Molikdan, u Ibn Shihobdan, u Molik ibn Avsdan, u Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytadi: Rasululloh ﷺ: «Oltinni oltinga (sotish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl (boʻlsa, mustasno); bugʻdoyni bugʻdoyga (sotish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl (boʻlsa, mustasno); xurmoni xurmoga (sotish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl (boʻlsa, mustasno); arpani arpaga (sotish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl (boʻlsa, mustasno)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Маслама ал-Қаънабий бизга Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Молик ибн Авсдан, у Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олтинни олтинга (сотиш) рибодир, магар қўлма-қўл (бўлса, мустасно); буғдойни буғдойга (сотиш) рибодир, магар қўлма-қўл (бўлса, мустасно); хурмони хурмога (сотиш) рибодир, магар қўлма-қўл (бўлса, мустасно); арпани арпага (сотиш) рибодир, магар қўлма-қўл (бўлса, мустасно)», дедилар.
حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ لأُنَاسًا مَا هُمْ بِأَنْبِيَاءَ وَلاَ شُهَدَاءَ يَغْبِطُهُمُ الأَنْبِيَاءُ وَالشُّهَدَاءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِمَكَانِهِمْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ تُخْبِرُنَا مَنْ هُمْ . قَالَ " هُمْ قَوْمٌ تَحَابُّوا بِرُوحِ اللَّهِ عَلَى غَيْرِ أَرْحَامٍ بَيْنَهُمْ وَلاَ أَمْوَالٍ يَتَعَاطَوْنَهَا فَوَاللَّهِ إِنَّ وُجُوهَهُمْ لَنُورٌ وَإِنَّهُمْ عَلَى نُورٍ لاَ يَخَافُونَ إِذَا خَافَ النَّاسُ وَلاَ يَحْزَنُونَ إِذَا حَزِنَ النَّاسُ " . وَقَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ { أَلاَ إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ } .
Zuhayr ibn Harb va Usmon ibn Abu Shayba bizga aytib berdilar: ular dedilar: Jarir bizga Umora ibn al-Qaʼqoʼdan, u Abu Zurʼa ibn Amr ibn Jarirdan rivoyat qildiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) shunday dedi: Paygʻambar ﷺ dedilar: «Albatta, Allohning bandalari orasida shunday kishilar borki, ular na paygʻambarlar va na shahidlardir, (lekin) qiyomat kunida ularning Alloh taolo huzuridagi martabasiga paygʻambarlar va shahidlar havas qiladilar». (Sahobalar): «Yo Rasululloh, ular kimligini bizga aytib bering», dedilar. U zot dedilar: «Ular oralarida (qon-)qarindoshlik boʻlmagan va bir-birlariga berilgan mol-dunyo boʻlmagan holda Alloh (yoʻli) uchun bir-birlarini sevgan qavmdir. Allohga qasamki, ularning yuzlari nurdir va ular nur uzra (turadilar). Odamlar qoʻrqqanda ular qoʻrqmaydilar, odamlar gʻam chekkanda ular gʻam chekmaydilar». Va u zot bu oyatni tilovat qildilar: {Ogoh boʻlinglar! Albatta, Allohning doʻstlariga hech qanday xavf yoʻq va ular gʻamgin ham boʻlmaydilar} (Yunus 62).Зуҳайр ибн Ҳарб ва Усмон ибн Абу Шайба бизга айтиб бердилар: улар дедилар: Жарир бизга Умора ибн ал-Қаъқўдан, у Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарирдан ривоят қилдики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) шундай деди: Пайғамбар ﷺ дедилар: «Албатта, Аллоҳнинг бандалари орасида шундай кишилар борки, улар на пайғамбарлар ва на шаҳидлардир, (лекин) қиёмат кунида уларнинг Аллоҳ таоло ҳузуридаги мартабасига пайғамбарлар ва шаҳидлар ҳавас қиладилар». (Саҳобалар): «Ё Расулуллоҳ, улар кимлигини бизга айтиб беринг», дедилар. У зот дедилар: «Улар ораларида (қон-)қариндошлик бўлмаган ва бир-бирларига берилган мол-дунё бўлмаган ҳолда Аллоҳ (йўли) учун бир-бирларини севган қавмдир. Аллоҳга қасамки, уларнинг юзлари нурдир ва улар нур узра (турадилар). Одамлар қўрққанда улар қўрқмайдилар, одамлар ғам чекканда улар ғам чекмайдилар». Ва у зот бу оятни тиловат қилдилар: {Огоҳ бўлинглар! Албатта, Аллоҳнинг дўстларига ҳеч қандай хавф йўқ ва улар ғамгин ҳам бўлмайдилар} (Юнус 62).
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، - رضى الله عنه - قَالَ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الرَّأْىَ إِنَّمَا كَانَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُصِيبًا لأَنَّ اللَّهَ كَانَ يُرِيهِ وَإِنَّمَا هُوَ مِنَّا الظَّنُّ وَالتَّكَلُّفُ .
Sulaymon ibn Dovud al-Mahriy bizga hadis aytdi, Ibn Vahb bizga xabar berdi, u Yunus ibn Yaziddan, u Ibn Shihobdan rivoyat qildiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) minbar ustida turib: «Ey odamlar! Raʼy (mulohaza) Rasululloh ﷺdan sodir boʻlganida toʻgʻri boʻlar edi, chunki Alloh unga koʻrsatib turardi. Bizdan sodir boʻlgani esa faqat gumon va urinishdir», dedi.Сулаймон ибн Довуд ал-Маҳрий бизга ҳадис айтди, Ибн Ваҳб бизга хабар берди, у Юнус ибн Язиддан, у Ибн Шиҳобдан ривоят қилдики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) минбар устида туриб: «Эй одамлар! Раъй (мулоҳаза) Расулуллоҳ ﷺдан содир бўлганида тўғри бўлар эди, чунки Аллоҳ унга кўрсатиб турарди. Биздан содир бўлгани эса фақат гумон ва уринишдир», деди.
حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ مُوسَى الْخُتَّلِيُّ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ - عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ قَالَ عُمَرُ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانًا شِفَاءً فَنَزَلَتِ الآيَةُ الَّتِي فِي الْبَقَرَةِ { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ } الآيَةَ قَالَ فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ قَالَ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانًا شِفَاءً فَنَزَلَتِ الآيَةُ الَّتِي فِي النِّسَاءِ { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاَةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى } فَكَانَ مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ يُنَادِي أَلاَ لاَ يَقْرَبَنَّ الصَّلاَةَ سَكْرَانُ فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانًا شِفَاءً فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } قَالَ عُمَرُ انْتَهَيْنَا .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Xamrning harom qilinishi (haqida hukm tushishidan oldin) Umar: «Allohim, xamr haqida bizga shifobaxsh (toʻliq) bayon qilib bergin», dedi. Shunda Baqara surasidagi {Sendan xamr va qimor haqida soʻraydilar. Ayt: ‹Bu ikkovida katta gunoh bor›} oyati nozil boʻldi. Umar chaqirilib, unga (oyat) oʻqib berildi. U yana: «Allohim, xamr haqida bizga shifobaxsh bayon qilib bergin», dedi. Shunda Niso surasidagi {Ey iymon keltirganlar! Mast holatingizda namozga yaqinlashmangiz} oyati nozil boʻldi. Namoz iqomasi aytilganda Rasululloh ﷺ ning jarchisi: «Ogoh boʻlinglar, mast kishi namozga yaqinlashmasin!» deb nido qilar edi. Umar yana chaqirilib, unga (oyat) oʻqib berildi. U yana: «Allohim, xamr haqida bizga shifobaxsh bayon qilib bergin», dedi. Shunda {Endi (gunohdan) toʻxtaysizlarmi?} oyati nozil boʻldi. Umar: «Toʻxtadik», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Хамрнинг ҳаром қилиниши (ҳақида ҳукм тушишидан олдин) Умар: «Аллоҳим, хамр ҳақида бизга шифобахш (тўлиқ) баён қилиб бергин», деди. Шунда Бақара сурасидаги {Сендан хамр ва қимор ҳақида сўрайдилар. Айт: ‹Бу икковида катта гуноҳ бор›} ояти нозил бўлди. Умар чақирилиб, унга (оят) ўқиб берилди. У яна: «Аллоҳим, хамр ҳақида бизга шифобахш баён қилиб бергин», деди. Шунда Нисо сурасидаги {Эй иймон келтирганлар! Маст ҳолатингизда намозга яқинлашмангиз} ояти нозил бўлди. Намоз иқомаси айтилганда Расулуллоҳ ﷺ нинг жарчиси: «Огоҳ бўлинглар, маст киши намозга яқинлашмасин!» деб нидо қилар эди. Умар яна чақирилиб, унга (оят) ўқиб берилди. У яна: «Аллоҳим, хамр ҳақида бизга шифобахш баён қилиб бергин», деди. Шунда {Энди (гуноҳдан) тўхтайсизларми?} ояти нозил бўлди. Умар: «Тўхтадик», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، - رضى الله عنه - قَالَ مَنْ مَلَكَ ذَا رَحِمٍ مَحْرَمٍ فَهُوَ حُرٌّ .
Muhammad ibn Sulaymon al-Anboriy bizga rivoyat qildi: Abdulvahhob bizga Saiddan, u Qatodadan rivoyat qildi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Kim mahrami boʻlgan qarindoshiga ega boʻlsa, u (qarindosh) ozod boʻladi».Муҳаммад ибн Сулаймон ал-Анборий бизга ривоят қилди: Абдулваҳҳоб бизга Саиддан, у Қатодадан ривоят қилди: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Ким маҳрами бўлган қариндошига эга бўлса, у (қариндош) озод бўлади».
حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ أَبُو عُمَرَ الضَّرِيرُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ إِيَاسٍ الْجُرَيْرِيَّ، أَخْبَرَهُمْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ الْعُقَيْلِيِّ، عَنِ الأَقْرَعِ، مُؤَذِّنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ بَعَثَنِي عُمَرُ إِلَى الأُسْقُفِّ فَدَعَوْتُهُ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ وَهَلْ تَجِدُنِي فِي الْكِتَابِ قَالَ نَعَمْ . قَالَ كَيْفَ تَجِدُنِي قَالَ أَجِدُكَ قَرْنًا . فَرَفَعَ عَلَيْهِ الدِّرَّةَ فَقَالَ قَرْنُ مَهْ فَقَالَ قَرْنٌ حَدِيدٌ أَمِينٌ شَدِيدٌ . قَالَ كَيْفَ تَجِدُ الَّذِي يَجِيءُ مِنْ بَعْدِي فَقَالَ أَجِدُهُ خَلِيفَةً صَالِحًا غَيْرَ أَنَّهُ يُؤْثِرُ قَرَابَتَهُ . قَالَ عُمَرُ يَرْحَمُ اللَّهُ عُثْمَانَ ثَلاَثًا فَقَالَ كَيْفَ تَجِدُ الَّذِي بَعْدَهُ قَالَ أَجِدُهُ صَدَأَ حَدِيدٍ فَوَضَعَ عُمَرُ يَدَهُ عَلَى رَأْسِهِ فَقَالَ يَا دَفْرَاهُ يَا دَفْرَاهُ . فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّهُ خَلِيفَةٌ صَالِحٌ وَلَكِنَّهُ يُسْتَخْلَفُ حِينَ يُسْتَخْلَفُ وَالسَّيْفُ مَسْلُولٌ وَالدَّمُ مُهْرَاقٌ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ الدَّفْرُ النَّتْنُ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning muazzini Aqraʼ aytdi: Umar meni yepiskopning oldiga yubordi, men uni chaqirdim. Umar unga: «Sen meni Kitobda topasanmi?» dedi. U: «Ha», dedi. Umar: «Meni qanday topasan?» dedi. U: «Seni qalʼa (qoʻrgʻon) deb topaman», dedi. Shunda (Umar) unga darra koʻtarib: «Qanaqa qalʼa?» dedi. U: «Temir qalʼa, omonatdor, qattiqqoʻl», dedi. (Umar): «Mendan keyin keladiganni qanday topasan?» dedi. U: «Uni solih xalifa deb topaman, faqat u qarindoshlarini afzal koʻradi», dedi. Umar: «Alloh Usmonga rahm qilsin», deb buni uch marta aytdi. Soʻng: «Undan keyingisini qanday topasan?» dedi. U: «Uni zanglagan temir deb topaman», dedi. Shunda Umar qoʻlini boshiga qoʻyib: «Voy badboʻ-yey! Voy badboʻ-yey!» dedi. U: «Ey amir al-moʻminin, u solih xalifa, lekin u xalifa boʻlgan paytda xalifa boʻladiki, qilich qinidan sugʻurilgan, qon toʻkilgan boʻladi», dedi. Abu Dovud aytdi: «Ad-dafr» — bu badboʻylik (yomon hid) maʼnosidadir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг муаззини Ақраъ айтди: Умар мени епископнинг олдига юборди, мен уни чақирдим. Умар унга: «Сен мени Китобда топасанми?» деди. У: «Ҳа», деди. Умар: «Мени қандай топасан?» деди. У: «Сени қалъа (қўрғон) деб топаман», деди. Шунда (Умар) унга дарра кўтариб: «Қанақа қалъа?» деди. У: «Темир қалъа, омонатдор, қаттиққўл», деди. (Умар): «Мендан кейин келадиганни қандай топасан?» деди. У: «Уни солиҳ халифа деб топаман, фақат у қариндошларини афзал кўради», деди. Умар: «Аллоҳ Усмонга раҳм қилсин», деб буни уч марта айтди. Сўнг: «Ундан кейингисини қандай топасан?» деди. У: «Уни занглаган темир деб топаман», деди. Шунда Умар қўлини бошига қўйиб: «Вой бадбў-ей! Вой бадбў-ей!» деди. У: «Эй амир ал-мўминин, у солиҳ халифа, лекин у халифа бўлган пайтда халифа бўладики, қилич қинидан суғурилган, қон тўкилган бўлади», деди. Абу Довуд айтди: «Ад-дафр» — бу бадбўйлик (ёмон ҳид) маъносидадир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ مُوسَى قَالَ يَا رَبِّ أَرِنَا آدَمَ الَّذِي أَخْرَجَنَا وَنَفْسَهُ مِنَ الْجَنَّةِ فَأَرَاهُ اللَّهُ آدَمَ فَقَالَ أَنْتَ أَبُونَا آدَمُ فَقَالَ لَهُ آدَمُ نَعَمْ . قَالَ أَنْتَ الَّذِي نَفَخَ اللَّهُ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ وَعَلَّمَكَ الأَسْمَاءَ كُلَّهَا وَأَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ فَسَجَدُوا لَكَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ فَمَا حَمَلَكَ عَلَى أَنْ أَخْرَجْتَنَا وَنَفْسَكَ مِنَ الْجَنَّةِ فَقَالَ لَهُ آدَمُ وَمَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى . قَالَ أَنْتَ نَبِيُّ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِي كَلَّمَكَ اللَّهُ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ لَمْ يَجْعَلْ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ رَسُولاً مِنْ خَلْقِهِ قَالَ نَعَمْ . قَالَ أَفَمَا وَجَدْتَ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي كِتَابِ اللَّهِ قَبْلَ أَنْ أُخْلَقَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ فَفِيمَ تَلُومُنِي فِي شَىْءٍ سَبَقَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِيهِ الْقَضَاءُ قَبْلِي " . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ ذَلِكَ " فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى " .
Ahmad ibn Solih bizga aytib berdi: Ibn Vahb bizga aytib berdi: Hishom ibn Saʼd menga xabar berdi, u Zayd ibn Aslamdan, u otasidan rivoyat qildi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) dedi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Muso: ‹Ey Robbim, bizni va oʻzini jannatdan chiqargan Odamni bizga koʻrsat›, dedi. Shunda Alloh unga Odamni koʻrsatdi. (Muso): ‹Sen bizning otamiz Odammisan?› dedi. Odam unga: ‹Ha›, dedi. (Muso): ‹Sen Alloh Oʻz ruhidan puflagan, senga barcha nomlarni oʻrgatgan va farishtalarga amr qilib, ular senga sajda qilgan zotmisan?› dedi. (Odam): ‹Ha›, dedi. (Muso): ‹Bizni va oʻzingni jannatdan chiqarishingga nima sabab boʻldi?› dedi. Odam unga: ‹Oʻzing kimsan?› dedi. (Muso): ‹Men Musoman›, dedi. (Odam): ‹Sen Bani Isroil nabiysisan, Alloh sen bilan oʻzi oʻrtasiga oʻz xalqidan birorta elchi qoʻymay, sen bilan parda ortidan soʻzlashgan zotmisan?› dedi. (Muso): ‹Ha›, dedi. (Odam): ‹Bu (ish) men yaratilishimdan oldin Allohning Kitobida (bitilgan) ekanini bilmadingmi?› dedi. (Muso): ‹Ha (bildim)›, dedi. (Odam): ‹Unday boʻlsa, mendan oldin Alloh taolo tomonidan hukmi oʻtib boʻlgan bir ish uchun meni nega malomat qilyapsan?› dedi». Rasululloh ﷺ shu oʻrinda: «Shunday qilib Odam Musoni yengdi, Odam Musoni yengdi», dedilar.Аҳмад ибн Солиҳ бизга айтиб берди: Ибн Ваҳб бизга айтиб берди: Ҳишом ибн Саъд менга хабар берди, у Зайд ибн Асламдан, у отасидан ривоят қилди: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) деди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мусо: ‹Эй Роббим, бизни ва ўзини жаннатдан чиқарган Одамни бизга кўрсат›, деди. Шунда Аллоҳ унга Одамни кўрсатди. (Мусо): ‹Сен бизнинг отамиз Одаммисан?› деди. Одам унга: ‹Ҳа›, деди. (Мусо): ‹Сен Аллоҳ Ўз руҳидан пуфлаган, сенга барча номларни ўргатган ва фаришталарга амр қилиб, улар сенга сажда қилган зотмисан?› деди. (Одам): ‹Ҳа›, деди. (Мусо): ‹Бизни ва ўзингни жаннатдан чиқаришингга нима сабаб бўлди?› деди. Одам унга: ‹Ўзинг кимсан?› деди. (Мусо): ‹Мен Мусоман›, деди. (Одам): ‹Сен Бани Исроил набийсисан, Аллоҳ сен билан ўзи ўртасига ўз халқидан бирорта элчи қўймай, сен билан парда ортидан сўзлашган зотмисан?› деди. (Мусо): ‹Ҳа›, деди. (Одам): ‹Бу (иш) мен яратилишимдан олдин Аллоҳнинг Китобида (битилган) эканини билмадингми?› деди. (Мусо): ‹Ҳа (билдим)›, деди. (Одам): ‹Ундай бўлса, мендан олдин Аллоҳ таоло томонидан ҳукми ўтиб бўлган бир иш учун мени нега маломат қиляпсан?› деди». Расулуллоҳ ﷺ шу ўринда: «Шундай қилиб Одам Мусони енгди, Одам Мусони енгди», дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، أَنَّ عَبْدَ الْحَمِيدِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ، أَخْبَرَهُ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ، { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ } قَالَ قَرَأَ الْقَعْنَبِيُّ الآيَةَ . فَقَالَ عُمَرُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنْهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ خَلَقَ آدَمَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ بِيَمِينِهِ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلاَءِ لِلْجَنَّةِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَعْمَلُونَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلاَءِ لِلنَّارِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ يَعْمَلُونَ " . فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَفِيمَ الْعَمَلُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ إِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلْجَنَّةِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيُدْخِلَهُ بِهِ الْجَنَّةَ وَإِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلنَّارِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ النَّارِ فَيُدْخِلَهُ بِهِ النَّارَ " .
Abdulloh al-Qaʼnabiy bizga aytib berdi, u Molikdan, u Zayd ibn Abu Unaysadan rivoyat qildi: Abdulhamid ibn Abdurrahmon ibn Zayd ibn al-Xattob unga, u Muslim ibn Yasor al-Juhaniydan xabar berishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan ushbu oyat haqida soʻralgan edi: {Eslang, Robbingiz Odam bolalarining belidan ularning zurriyotini olib...} — al-Qaʼnabiy oyatni oʻqib berdi — Umar: «Men Rasululloh ﷺ dan bu haqda soʻralganini eshitgan edim, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: ‹Albatta, Alloh azza va jalla Odamni yaratdi, soʻng Oʻng qoʻli bilan uning belini siypadi va undan bir zurriyotni chiqarib: ‹Bularni jannat uchun yaratdim va ular jannat ahli amalini qiladilar›, dedi. Soʻng uning belini (yana) siypadi va undan bir zurriyotni chiqarib: ‹Bularni doʻzax uchun yaratdim va ular doʻzax ahli amalini qiladilar›, dedi›», dedi. Shunda bir kishi: «Ey Allohning Rasuli, unday boʻlsa amalning nima keragi bor?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh azza va jalla bir bandani jannat uchun yaratsa, uni jannat ahli amaliga soladi, toki u jannat ahli amallaridan biri ustida oʻlib, shu sababli uni jannatga kiritadi. Bir bandani doʻzax uchun yaratsa, uni doʻzax ahli amaliga soladi, toki u doʻzax ahli amallaridan biri ustida oʻlib, shu sababli uni doʻzaxga kiritadi», dedilar.Абдуллоҳ ал-Қаънабий бизга айтиб берди, у Моликдан, у Зайд ибн Абу Унайсадан ривоят қилди: Абдулҳамид ибн Абдурраҳмон ибн Зайд ибн ал-Хаттоб унга, у Муслим ибн Ясор ал-Жуҳанийдан хабар беришича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ушбу оят ҳақида сўралган эди: {Эсланг, Роббингиз Одам болаларининг белидан уларнинг зурриётини олиб...} — ал-Қаънабий оятни ўқиб берди — Умар: «Мен Расулуллоҳ ﷺ дан бу ҳақда сўралганини эшитган эдим, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: ‹Албатта, Аллоҳ азза ва жалла Одамни яратди, сўнг Ўнг қўли билан унинг белини сийпади ва ундан бир зурриётни чиқариб: ‹Буларни жаннат учун яратдим ва улар жаннат аҳли амалини қиладилар›, деди. Сўнг унинг белини (яна) сийпади ва ундан бир зурриётни чиқариб: ‹Буларни дўзах учун яратдим ва улар дўзах аҳли амалини қиладилар›, деди›», деди. Шунда бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, ундай бўлса амалнинг нима кераги бор?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ азза ва жалла бир бандани жаннат учун яратса, уни жаннат аҳли амалига солади, токи у жаннат аҳли амалларидан бири устида ўлиб, шу сабабли уни жаннатга киритади. Бир бандани дўзах учун яратса, уни дўзах аҳли амалига солади, токи у дўзах аҳли амалларидан бири устида ўлиб, шу сабабли уни дўзахга киритади», дедилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَطَاءُ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ شَرِيكٍ الْهُذَلِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ مَيْمُونٍ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ رَبِيعَةَ الْجُرَشِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُجَالِسُوا أَهْلَ الْقَدَرِ وَلاَ تُفَاتِحُوهُمْ " .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Qadar ahli (taqdirni inkor etuvchilar) bilan birga oʻtirmanglar va ular bilan (gap) boshlamanglar», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Қадар аҳли (тақдирни инкор этувчилар) билан бирга ўтирманглар ва улар билан (гап) бошламанглар», дедилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ لَهِيعَةَ، وَعَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، وَسَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ شَرِيكٍ الْهُذَلِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ رَبِيعَةَ الْجُرَشِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُجَالِسُوا أَهْلَ الْقَدَرِ وَلاَ تُفَاتِحُوهُمُ الْحَدِيثَ " .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Qadar ahli (taqdirni inkor etuvchilar) bilan birga oʻtirmanglar va ular bilan (gap) boshlamanglar», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Қадар аҳли (тақдирни инкор этувчилар) билан бирга ўтирманглар ва улар билан (гап) бошламанглар», дедилар.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عِيسَى النَّيْسَابُورِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنِ ابْنِ حُجَيْرٍ الْعَدَوِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ " وَتُغِيثُوا الْمَلْهُوفَ وَتَهْدُوا الضَّالَّ " .
Ibn Hujayr al-Adaviy aytadi: Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan eshitdim, u Nabiy ﷺdan shu qissa haqida rivoyat qilib: U zot: «Va dod soʻraganga yordam beringlar, hamda adashganga toʻgʻri yoʻlni koʻrsatinglar», dedilar, deydi.Ибн Ҳужайр ал-Адавий айтади: Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан эшитдим, у Набий ﷺдан шу қисса ҳақида ривоят қилиб: У зот: «Ва дод сўраганга ёрдам беринглар, ҳамда адашганга тўғри йўлни кўрсатинглар», дедилар, дейди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَقِيلٍ، حَدَّثَنَا مُجَالِدُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ لَقِيتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ مَنْ أَنْتَ قُلْتُ مَسْرُوقُ بْنُ الأَجْدَعِ . فَقَالَ عُمَرُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " الأَجْدَعُ شَيْطَانٌ " .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Masruq aytadi: Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) bilan uchrashdim. U: «Sen kimsan?» dedi. Men: «Masruq ibn al-Ajdaʼ», dedim. Shunda Umar: «Men Rasululloh ﷺ: ‹al-Ajdaʼ (quloq-burni kesilgan) — shaytondir›, deganlarini eshitganman», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Масруқ айтади: Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) билан учрашдим. У: «Сен кимсан?» деди. Мен: «Масруқ ибн ал-Аждаъ», дедим. Шунда Умар: «Мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹ал-Аждаъ (қулоқ-бурни кесилган) — шайтондир›, деганларини эшитганман», деди.
حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَبِي الزَّرْقَاءِ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، رضى الله عنه ضَرَبَ ابْنًا لَهُ تَكَنَّى أَبَا عِيسَى وَأَنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ تَكَنَّى بِأَبِي عِيسَى فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَمَا يَكْفِيكَ أَنْ تُكَنَّى بِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَنَّانِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ وَإِنَّا فِي جَلْجَلَتِنَا فَلَمْ يَزَلْ يُكْنَى بِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ حَتَّى هَلَكَ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Zayd ibn Aslam otasidan rivoyat qiladi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) Abu Iso deb kunya olgan oʻgʻlini urdi. Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) ham Abu Iso deb kunya olgan edi. Umar unga: «Senga Abu Abdulloh deb kunya olishing yetarli emasmi?» dedi. U: «Albatta, menga bu kunyani Rasululloh ﷺ qoʻyganlar», dedi. (Umar): «Albatta, Rasululloh ﷺning oldingi va keyingi gunohlari kechirilgan, biz esa hali oʻz tashvishimizda (sinov ichida)miz», dedi. U vafot etgunicha Abu Abdulloh deb kunya olib qolaverdi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Зайд ибн Аслам отасидан ривоят қилади: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Абу Исо деб куня олган ўғлини урди. Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) ҳам Абу Исо деб куня олган эди. Умар унга: «Сенга Абу Абдуллоҳ деб куня олишинг етарли эмасми?» деди. У: «Албатта, менга бу куняни Расулуллоҳ ﷺ қўйганлар», деди. (Умар): «Албатта, Расулуллоҳ ﷺнинг олдинги ва кейинги гуноҳлари кечирилган, биз эса ҳали ўз ташвишимизда (синов ичида)миз», деди. У вафот этгунича Абу Абдуллоҳ деб куня олиб қолаверди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ، ح وَحَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمُرَادِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، - الْمَعْنَى - عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، وَعُبَيْدَ اللَّهِ، أَخْبَرَاهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَبْدٍ قَالاَ عَنِ ابْنِ وَهْبِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ نَامَ عَنْ حِزْبِهِ أَوْ عَنْ شَىْءٍ مِنْهُ فَقَرَأَهُ مَا بَيْنَ صَلاَةِ الْفَجْرِ وَصَلاَةِ الظُّهْرِ كُتِبَ لَهُ كَأَنَّمَا قَرَأَهُ مِنَ اللَّيْلِ " .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim uyqu sababli oʻz (kunlik tunggi) virdidan yoki uning bir qismidan qolib ketsa-yu, soʻng uni bomdod namozi bilan peshin namozi orasida oʻqib olsa, unga uni kechasi oʻqigandek (savob) yoziladi».Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким уйқу сабабли ўз (кунлик тунгги) вирдидан ёки унинг бир қисмидан қолиб кетса-ю, сўнг уни бомдод намози билан пешин намози орасида ўқиб олса, унга уни кечаси ўқигандек (савоб) ёзилади».
حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ سَمِعْتُ هِشَامَ بْنَ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ عَلَى غَيْرِ مَا أَقْرَؤُهَا وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقْرَأَنِيهَا فَكِدْتُ أَنْ أَعْجَلَ عَلَيْهِ ثُمَّ أَمْهَلْتُهُ حَتَّى انْصَرَفَ ثُمَّ لَبَّبْتُهُ بِرِدَائِهِ فَجِئْتُ بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ عَلَى غَيْرِ مَا أَقْرَأْتَنِيهَا . فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اقْرَأْ " . فَقَرَأَ الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ يَقْرَأُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَكَذَا أُنْزِلَتْ " . ثُمَّ قَالَ لِي " اقْرَأْ " . فَقَرَأْتُ فَقَالَ " هَكَذَا أُنْزِلَتْ " . ثُمَّ قَالَ " إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ " .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Hishom ibn Hakim ibn Hizomning Furqon surasini men oʻqiydigan tarzdan boshqacha oʻqiyotganini eshitdim. Holbuki, uni menga Rasululloh ﷺ oʻqitgan edilar. Men unga shoshib (taʼna qilishimga) sal qoldi, soʻng (namozdan) boʻshaguncha unga muhlat berdim. Keyin uning ridosini boʻyniga oʻrab tutdim-da, uni Rasululloh ﷺning huzurlariga olib keldim va: ‹Ey Allohning Rasuli, men buning Furqon surasini siz menga oʻqitganingizdan boshqacha oʻqiyotganini eshitdim›, dedim. Rasululloh ﷺ unga: ‹Oʻqib ber›, dedilar. U men eshitgan qiroat bilan oʻqib berdi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Mana shunday nozil qilingan›, dedilar. Soʻng menga: ‹Oʻqib ber›, dedilar. Men ham oʻqidim. Shunda u zot: ‹Mana shunday nozil qilingan›, dedilar. Keyin: ‹Albatta, bu Qurʼon yetti harf (qiroat) bilan nozil qilingan, bas, undan osongina boʻlganini oʻqinglar›, dedilar», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизомнинг Фурқон сурасини мен ўқийдиган тарздан бошқача ўқиётганини эшитдим. Ҳолбуки, уни менга Расулуллоҳ ﷺ ўқитган эдилар. Мен унга шошиб (таъна қилишимга) сал қолди, сўнг (намоздан) бўшагунча унга муҳлат бердим. Кейин унинг ридосини бўйнига ўраб тутдим-да, уни Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига олиб келдим ва: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, мен бунинг Фурқон сурасини сиз менга ўқитганингиздан бошқача ўқиётганини эшитдим›, дедим. Расулуллоҳ ﷺ унга: ‹Ўқиб бер›, дедилар. У мен эшитган қироат билан ўқиб берди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мана шундай нозил қилинган›, дедилар. Сўнг менга: ‹Ўқиб бер›, дедилар. Мен ҳам ўқидим. Шунда у зот: ‹Мана шундай нозил қилинган›, дедилар. Кейин: ‹Албатта, бу Қуръон етти ҳарф (қироат) билан нозил қилинган, бас, ундан осонгина бўлганини ўқинглар›, дедилар», деди.
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ، - رضى الله عنه - قَالَ اسْتَأْذَنْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي الْعُمْرَةِ فَأَذِنَ لِي وَقَالَ " لاَ تَنْسَنَا يَا أُخَىَّ مِنْ دُعَائِكَ " . فَقَالَ كَلِمَةً مَا يَسُرُّنِي أَنَّ لِي بِهَا الدُّنْيَا قَالَ شُعْبَةُ ثُمَّ لَقِيتُ عَاصِمًا بَعْدُ بِالْمَدِينَةِ فَحَدَّثَنِيهِ وَقَالَ " أَشْرِكْنَا يَا أُخَىَّ فِي دُعَائِكَ " .
Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u: Men Nabiy ﷺdan umra qilishga ruxsat soʻradim, u zot menga ruxsat berdilar va: «Ey ukajonim, bizni duoingda unutma», dedilar. Shunday bir soʻz aytdilarki, men u soʻzga ega boʻlganimni butun dunyoga (ega boʻlishimdan) ortiq quvonch deb bildim, dedi. Shuʼba aytadi: Soʻng men Osim bilan Madinada uchrashdim, u menga buni rivoyat qilib: «Ey ukajonim, bizni duoingga sherik qil», deb (rivoyat qildi).Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у: Мен Набий ﷺдан умра қилишга рухсат сўрадим, у зот менга рухсат бердилар ва: «Эй укажоним, бизни дуоингда унутма», дедилар. Шундай бир сўз айтдиларки, мен у сўзга эга бўлганимни бутун дунёга (эга бўлишимдан) ортиқ қувонч деб билдим, деди. Шуъба айтади: Сўнг мен Осим билан Мадинада учрашдим, у менга буни ривоят қилиб: «Эй укажоним, бизни дуоингга шерик қил», деб (ривоят қилди).