حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ادْفِنِّي مَعَ صَوَاحِبِي وَلاَ تَدْفِنِّي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْبَيْتِ، فَإِنِّي أَكْرَهُ أَنْ أُزَكَّى. وَعَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ، أَرْسَلَ إِلَى عَائِشَةَ ائْذَنِي لِي أَنْ أُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَىَّ فَقَالَتْ إِي وَاللَّهِ. قَالَ وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا أَرْسَلَ إِلَيْهَا مِنَ الصَّحَابَةِ قَالَتْ لاَ وَاللَّهِ لاَ أُوثِرُهُمْ بِأَحَدٍ أَبَدًا.
Hishom otasidan rivoyat qilinadi: Oisha (roziyallohu anho) Abdulloh ibn Zubayrga: «Meni dugonalarim bilan birga dafn qil, Nabiy ﷺ bilan birga uyga dafn qilma, chunki men poklikka chiqarilishimni (madh etilishimni) yoqtirmayman», dedi. Hishom otasidan rivoyat qiladi: Umar (roziyallohu anhu) Oishaga: «Ikki sohibim (Nabiy ﷺ va Abu Bakr) bilan birga dafn etilishimga ruxsat ber», deb (kishi) yubordi. U: «Ha, vallohi (ruxsat)», dedi. (Hishom otasidan) aytadi: Sahobalardan biror kishi unga (shunday) yuborganida, u: «Yoʻq, vallohi, men hech qachon ularni hech kim bilan (oʻsha joyga) afzal koʻrmayman», derdi.Ҳишом отасидан ривоят қилинади: Оиша (розияллоҳу анҳо) Абдуллоҳ ибн Зубайрга: «Мени дугоналарим билан бирга дафн қил, Набий ﷺ билан бирга уйга дафн қилма, чунки мен покликка чиқарилишимни (мадҳ этилишимни) ёқтирмайман», деди. Ҳишом отасидан ривоят қилади: Умар (розияллоҳу анҳу) Оишага: «Икки соҳибим (Набий ﷺ ва Абу Бакр) билан бирга дафн этилишимга рухсат бер», деб (киши) юборди. У: «Ҳа, валлоҳи (рухсат)», деди. (Ҳишом отасидан) айтади: Саҳобалардан бирор киши унга (шундай) юборганида, у: «Йўқ, валлоҳи, мен ҳеч қачон уларни ҳеч ким билан (ўша жойга) афзал кўрмайман», дерди.
حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ النُّمَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ الأَيْلِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، قَالَ سَمِعْتُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، وَسَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَعَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ، وَعُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ حَدِيثِ، عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَالَ لَهَا أَهْلُ الإِفْكِ مَا قَالُوا فَبَرَّأَهَا اللَّهُ مِمَّا قَالُوا ـ وَكُلٌّ حَدَّثَنِي طَائِفَةً مِنَ الْحَدِيثِ الَّذِي حَدَّثَنِي ـ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ وَلَكِنْ وَاللَّهِ مَا كُنْتُ أَظُنُّ أَنَّ اللَّهَ يُنْزِلُ فِي بَرَاءَتِي وَحْيًا يُتْلَى، وَلَشَأْنِي فِي نَفْسِي كَانَ أَحْقَرَ مِنْ أَنْ يَتَكَلَّمَ اللَّهُ فِيَّ بِأَمْرٍ يُتْلَى، وَلَكِنِّي كُنْتُ أَرْجُو أَنْ يَرَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّوْمِ رُؤْيَا يُبَرِّئُنِي اللَّهُ بِهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى [quran sura="24" aya_start="11" aya_end="11"]{إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالإِفْكِ} الْعَشْرَ الآيَاتِ.
(Zuhriy aytdi: Men Urva ibn Zubayr, Said ibn Musayyab, Alqama ibn Vaqqos va Ubaydulloh ibn Abdullohdan — Paygʻambar ﷺning zavjasi Oisha hadisi haqida, ifk (boʻhton) ahli unga oʻzlari deganini deganida, Alloh esa uni ular degan (boʻhton)dan oqlaganida — eshitdim; ularning har biri menga oʻsha hadisdan bir qismni rivoyat qildi.) Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Lekin, vallohi, men Alloh mening pokligim haqida — tilovat qilinadigan bir vahiy nozil qiladi, deb oʻylamasdim; (chunki) men oʻz nafsimda — Alloh men haqimda tilovat qilinadigan bir ish (oyat) bilan soʻzlashidan koʻra — haqirroq (kichikroq) edim; lekin men Rasululloh ﷺ uyquda — Alloh u bilan meni oqlaydigan — bir tush koʻrishlarini umid qilardim. Bas, Alloh taolo: ‹Albatta, boʻhtonni keltirgan (kishi)lar...› (Nur surasi, 11-oyat) — oʻn oyatni — nozil qildi.(Зуҳрий айтди: Мен Урва ибн Зубайр, Саид ибн Мусайяб, Алқама ибн Ваққос ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан — Пайғамбар ﷺнинг завжаси Оиша ҳадиси ҳақида, ифк (бўҳтон) аҳли унга ўзлари деганини деганида, Аллоҳ эса уни улар деган (бўҳтон)дан оқлаганида — эшитдим; уларнинг ҳар бири менга ўша ҳадисдан бир қисмни ривоят қилди.) Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Лекин, валлоҳи, мен Аллоҳ менинг поклигим ҳақида — тиловат қилинадиган бир ваҳий нозил қилади, деб ўйламасдим; (чунки) мен ўз нафсимда — Аллоҳ мен ҳақимда тиловат қилинадиган бир иш (оят) билан сўзлашидан кўра — ҳақирроқ (кичикроқ) эдим; лекин мен Расулуллоҳ ﷺ уйқуда — Аллоҳ у билан мени оқлайдиган — бир туш кўришларини умид қилардим. Бас, Аллоҳ таоло: ‹Албатта, бўҳтонни келтирган (киши)лар...› (Нур сураси, 11-оят) — ўн оятни — нозил қилди.
حَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَأْتِي الْعَبْدَ الشَّيْطَانُ فَيَقُولُ مَنْ خَلَقَ كَذَا وَكَذَا " مِثْلَ حَدِيثِ ابْنِ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bandaning oldiga shayton kelib: ‹Falon-falonni kim yaratdi?› deydi...» — (oldingi hadisdagidek) dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Банданинг олдига шайтон келиб: ‹Фалон-фалонни ким яратди?› дейди...» — (олдинги ҳадисдагидек) дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَائِشَةَ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ - رضى الله عنها - أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُقَبِّلُهَا وَهُوَ صَائِمٌ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ roʻza tutgan holatlarida uni (Oishani) oʻpar edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ рўза тутган ҳолатларида уни (Оишани) ўпар эдилар.
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ، شِهَابٍ أَنَّهُ قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِنَحْوِهِ وَقَالَ فِي الْحَدِيثِ فَلَمَّا سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا نَتَحَرَّجُ أَنْ نَطُوفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} قَالَتْ عَائِشَةُ قَدْ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ الطَّوَافَ بِهِمَا.
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: (Urva) dedi: Men Oishadan soʻradim — va u hadisni shunga oʻxshash (mazmunda) keltirdi. Va u hadisda shunday dedi: «Ular Rasululloh ﷺ dan bu haqda soʻraganlarida: ‹Yo Rasululloh! Biz Safo bilan Marvani tavof qilishdan tortinib (xijolat boʻlib) yurar edik› dedilar. Shunda Alloh azza va jalla: {Albatta, Safo va Marva Allohning shiorlaridandir. Bas, kim Baytni haj yoki umra qilsa, ularning ikkovini tavof qilishida unga gunoh yoʻq} (Baqara 158) ni nozil qildi». Oisha: «Rasululloh ﷺ ikkovi orasini tavof qilishni sunnat qilib qoʻydilar, bas, hech kim ularning ikkovi orasini tavof qilishni tark etishi (durust) emas», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: (Урва) деди: Мен Оишадан сўрадим — ва у ҳадисни шунга ўхшаш (мазмунда) келтирди. Ва у ҳадисда шундай деди: «Улар Расулуллоҳ ﷺ дан бу ҳақда сўраганларида: ‹Ё Расулуллоҳ! Биз Сафо билан Марвани тавоф қилишдан тортиниб (хижолат бўлиб) юрар эдик› дедилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳнинг шиорларидандир. Бас, ким Байтни ҳаж ёки умра қилса, уларнинг икковини тавоф қилишида унга гуноҳ йўқ} (Бақара 158) ни нозил қилди». Оиша: «Расулуллоҳ ﷺ иккови орасини тавоф қилишни суннат қилиб қўйдилар, бас, ҳеч ким уларнинг иккови орасини тавоф қилишни тарк этиши (дуруст) эмас», деди.
وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، وَحُمَيْدُ، بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَزَادَ فِي حَدِيثِ حُمَيْدٍ قَالَ هِشَامٌ وَالنَّصُّ فَوْقَ الْعَنَقِ .
Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan shu isnod bilan ham rivoyat qilingan. Humaydning hadisida (shu) ziyoda boʻldi: Hishom dedi: «An-nass (deb atalgan tez yurish) al-anaq (deb atalgan yurish)dan tezroqdir».Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан шу иснод билан ҳам ривоят қилинган. Ҳумайднинг ҳадисида (шу) зиёда бўлди: Ҳишом деди: «Ан-насс (деб аталган тез юриш) ал-анақ (деб аталган юриш)дан тезроқдир».
قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، بِهَذَا سَوَاءً وَحَدَّثَنِيهِ سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: bu hadis Hishom ibn Urva orqali, shu isnod bilan, yuqoridagiga oʻxshash rivoyat qilingan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: бу ҳадис Ҳишом ибн Урва орқали, шу иснод билан, юқоридагига ўхшаш ривоят қилинган.
وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو خَيْثَمَةَ، عَنْ هِشَامٍ، أَخْبَرَنَا عُرْوَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُدْنِي إِلَىَّ رَأْسَهُ وَأَنَا فِي حُجْرَتِي فَأُرَجِّلُ رَأْسَهُ وَأَنَا حَائِضٌ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ boshlarini menga yaqinlashtirar edilar — men oʻz hujramda (boʻlgan holda) —; bas, men Uning boshini — oʻzim hayzli holda — tarar edim.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бошларини менга яқинлаштирар эдилар — мен ўз ҳужрамда (бўлган ҳолда) —; бас, мен Унинг бошини — ўзим ҳайзли ҳолда — тарар эдим.
قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، وَأَنَا أُحَدِّثُهُ، هَذَا الْحَدِيثَ . أَنَّهُ سَأَلَ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ عَنِ الْوُضُوءِ، مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ فَقَالَ عُرْوَةُ سَمِعْتُ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تَوَضَّئُوا مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ " .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Olovga tekkan narsa (yeyilgani)dan tahorat qilinglar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Оловга теккан нарса (ейилгани)дан таҳорат қилинглар», дедилар.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، أَخْبَرَنَا حُجَيْنٌ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْسَلَتْ إِلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالْمَدِينَةِ وَفَدَكٍ وَمَا بَقِيَ مِنْ خُمْسِ خَيْبَرَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ - صلى الله عليه وسلم - فِي هَذَا الْمَالِ " . وَإِنِّي وَاللَّهِ لاَ أُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْ صَدَقَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ حَالِهَا الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهَا فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلأَعْمَلَنَّ فِيهَا بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَبَى أَبُو بَكْرٍ أَنْ يَدْفَعَ إِلَى فَاطِمَةَ شَيْئًا فَوَجَدَتْ فَاطِمَةُ عَلَى أَبِي بَكْرٍ فِي ذَلِكَ - قَالَ - فَهَجَرَتْهُ فَلَمْ تُكَلِّمْهُ حَتَّى تُوُفِّيَتْ وَعَاشَتْ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سِتَّةَ أَشْهُرٍ فَلَمَّا تُوُفِّيَتْ دَفَنَهَا زَوْجُهَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ لَيْلاً وَلَمْ يُؤْذِنْ بِهَا أَبَا بَكْرٍ وَصَلَّى عَلَيْهَا عَلِيٌّ وَكَانَ لِعَلِيٍّ مِنَ النَّاسِ وِجْهَةٌ حَيَاةَ فَاطِمَةَ فَلَمَّا تُوُفِّيَتِ اسْتَنْكَرَ عَلِيٌّ وُجُوهَ النَّاسِ فَالْتَمَسَ مُصَالَحَةَ أَبِي بَكْرٍ وَمُبَايَعَتَهُ وَلَمْ يَكُنْ بَايَعَ تِلْكَ الأَشْهُرَ فَأَرْسَلَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ أَنِ ائْتِنَا وَلاَ يَأْتِنَا مَعَكَ أَحَدٌ - كَرَاهِيَةَ مَحْضَرِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ - فَقَالَ عُمَرُ لأَبِي بَكْرٍ وَاللَّهِ لاَ تَدْخُلْ عَلَيْهِمْ وَحْدَكَ . فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَمَا عَسَاهُمْ أَنْ يَفْعَلُوا بِي إِنِّي وَاللَّهِ لآتِيَنَّهُمْ . فَدَخَلَ عَلَيْهِمْ أَبُو بَكْرٍ . فَتَشَهَّدَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ثُمَّ قَالَ إِنَّا قَدْ عَرَفْنَا يَا أَبَا بَكْرٍ فَضِيلَتَكَ وَمَا أَعْطَاكَ اللَّهُ وَلَمْ نَنْفَسْ عَلَيْكَ خَيْرًا سَاقَهُ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَكِنَّكَ اسْتَبْدَدْتَ عَلَيْنَا بِالأَمْرِ وَكُنَّا نَحْنُ نَرَى لَنَا حَقًّا لِقَرَابَتِنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَلَمْ يَزَلْ يُكَلِّمُ أَبَا بَكْرٍ حَتَّى فَاضَتْ عَيْنَا أَبِي بَكْرٍ فَلَمَّا تَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ قَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَرَابَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ أَصِلَ مِنْ قَرَابَتِي وَأَمَّا الَّذِي شَجَرَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ مِنْ هَذِهِ الأَمْوَالِ فَإِنِّي لَمْ آلُ فِيهِ عَنِ الْحَقِّ وَلَمْ أَتْرُكْ أَمْرًا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُهُ فِيهَا إِلاَّ صَنَعْتُهُ . فَقَالَ عَلِيٌّ لأَبِي بَكْرٍ مَوْعِدُكَ الْعَشِيَّةُ لِلْبَيْعَةِ . فَلَمَّا صَلَّى أَبُو بَكْرٍ صَلاَةَ الظُّهْرِ رَقِيَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَتَشَهَّدَ وَذَكَرَ شَأْنَ عَلِيٍّ وَتَخَلُّفَهُ عَنِ الْبَيْعَةِ وَعُذْرَهُ بِالَّذِي اعْتَذَرَ إِلَيْهِ ثُمَّ اسْتَغْفَرَ وَتَشَهَّدَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَعَظَّمَ حَقَّ أَبِي بَكْرٍ وَأَنَّهُ لَمْ يَحْمِلْهُ عَلَى الَّذِي صَنَعَ نَفَاسَةً عَلَى أَبِي بَكْرٍ وَلاَ إِنْكَارًا لِلَّذِي فَضَّلَهُ اللَّهُ بِهِ وَلَكِنَّا كُنَّا نَرَى لَنَا فِي الأَمْرِ نَصِيبًا فَاسْتُبِدَّ عَلَيْنَا بِهِ فَوَجَدْنَا فِي أَنْفُسِنَا فَسُرَّ بِذَلِكَ الْمُسْلِمُونَ وَقَالُوا أَصَبْتَ . فَكَانَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى عَلِيٍّ قَرِيبًا حِينَ رَاجَعَ الأَمْرَ الْمَعْرُوفَ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ning qizlari Fotima Abu Bakr Siddiqning oldiga (odam) yuborib, undan Rasululloh ﷺ dan (qoladigan) merosini — Alloh u zotga Madinada va Fadakda bergan in (fayʼ moli)dan hamda Xaybar xumsidan qolgan narsadan — soʻradi. Abu Bakr: «Rasululloh ﷺ: ‹Bizga meros boʻlmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir, Muhammad ﷺ oilasi faqat shu moldan yeydi›, dedilar. Vallohi, men Rasululloh ﷺ sadaqasini Rasululloh ﷺ zamonida boʻlgan holatidan hech narsasini oʻzgartirmayman va uning ichida albatta Rasululloh ﷺ amal qilgan narsa bilan amal qilaman», dedi. Shunday qilib Abu Bakr Fotimaga undan hech narsa berishdan bosh tortdi. Fotima esa shu sababli Abu Bakrdan xafa boʻldi. U undan yuz oʻgirib, vafot etgunicha u bilan gaplashmadi. U Rasululloh ﷺ dan keyin olti oy yashadi. U vafot etganda, eri Ali ibn Abu Tolib uni kechasi dafn qildi va Abu Bakrga uning (vafoti haqida) xabar bermadi, unga Alining oʻzi janoza oʻqidi. Fotimaning hayoti davomida Ali odamlar nazdida (alohida) eʼtiborga ega edi. U vafot etgach, Ali odamlarning yuzlarida (oʻziga nisbatan) begonalik sezdi. Shu sababli u Abu Bakr bilan yarashishni va unga bayʼat qilishni istadi — u shu oylar davomida hali bayʼat qilmagan edi. U Abu Bakrga: «Bizning oldimizga kel, sen bilan birga hech kim kelmasin», deb (odam) yubordi — Umar ibn Xattobning hozir boʻlishini yoqtirmagani uchun. Umar Abu Bakrga: «Vallohi, ularning oldiga yolgʻiz kirmaysan», dedi. Abu Bakr: «Ular menga nima ham qila olardi? Vallohi, men ularning oldiga albatta boraman», dedi. Shunday qilib Abu Bakr ularning oldiga kirdi. Ali ibn Abu Tolib tashahhud aytdi (xutba boshida qilinganidek), soʻng: «Ey Abu Bakr! Biz sening fazilatingni va Alloh senga bergan narsani tan oldik, Alloh senga yetkazgan yaxshilikka hasad ham qilmadik. Lekin sen bu ishda (xalifalikda) biz bilan maslahatlashmay, oʻzboshimcha qaror qilding, biz esa Rasululloh ﷺ ga qarindoshligimiz tufayli oʻzimizning (maslahatlashishga) haqqimiz bor deb hisoblar edik», dedi. U Abu Bakr bilan toki Abu Bakrning koʻzlaridan yosh toʻkilguncha gapirib turdi. Abu Bakr gapirganda: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, Rasululloh ﷺ ning qarindoshligi men uchun oʻz qarindoshlarim bilan aloqa qilishimdan ham sevimliroqdir. Bu mollar borasida men bilan sizlar orasida kelib chiqqan narsaga kelsak, men unda haqdan chetga ogʻishmadim va Rasululloh ﷺ uning ichida qilayotganlarini koʻrgan hech bir ishni qilmasdan qoldirmadim», dedi. Shunda Ali Abu Bakrga: «Senga bayʼat (qilish) vaʼdasi shu kunning kechqurunidir», dedi. Abu Bakr peshin namozini oʻqigach, minbarga chiqib, tashahhud aytdi va Alining ahvolini, bayʼatdan ortda qolganini hamda unga aytgan uzrini zikr qildi, soʻng (Allohdan) magʻfirat soʻradi. Soʻng Ali ibn Abu Tolib tashahhud aytib, Abu Bakrning haqqini ulugʻladi va: «Mening bu qilgan ishimga (kechikishimga) Abu Bakrga hasad qilganim yoki Alloh uni afzal qilgan narsani inkor qilganim sabab boʻlmagan, balki biz bu ishda oʻzimiz uchun bir ulush bor deb hisoblar edik, ammo unda bizdan oʻzboshimchalik bilan qaror qilindi, biz esa koʻnglimizda (xafalik) topgan edik», dedi. Musulmonlar bundan xursand boʻlishdi va: «Toʻgʻri qilding», deyishdi. Ali maʼruf ishga qaytgani sababli musulmonlar unga (yana) yaqin boʻlishdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ нинг қизлари Фотима Абу Бакр Сиддиқнинг олдига (одам) юбориб, ундан Расулуллоҳ ﷺ дан (қоладиган) меросини — Аллоҳ у зотга Мадинада ва Фадакда берган ин (файъ моли)дан ҳамда Хайбар хумсидан қолган нарсадан — сўради. Абу Бакр: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга мерос бўлмайди, биз қолдирган нарса садақадир, Муҳаммад ﷺ оиласи фақат шу молдан ейди›, дедилар. Валлоҳи, мен Расулуллоҳ ﷺ садақасини Расулуллоҳ ﷺ замонида бўлган ҳолатидан ҳеч нарсасини ўзгартирмайман ва унинг ичида албатта Расулуллоҳ ﷺ амал қилган нарса билан амал қиламан», деди. Шундай қилиб Абу Бакр Фотимага ундан ҳеч нарса беришдан бош тортди. Фотима эса шу сабабли Абу Бакрдан хафа бўлди. У ундан юз ўгириб, вафот этгунича у билан гаплашмади. У Расулуллоҳ ﷺ дан кейин олти ой яшади. У вафот этганда, эри Али ибн Абу Толиб уни кечаси дафн қилди ва Абу Бакрга унинг (вафоти ҳақида) хабар бермади, унга Алининг ўзи жаноза ўқиди. Фотиманинг ҳаёти давомида Али одамлар наздида (алоҳида) эътиборга эга эди. У вафот этгач, Али одамларнинг юзларида (ўзига нисбатан) бегоналик сезди. Шу сабабли у Абу Бакр билан ярашишни ва унга байъат қилишни истади — у шу ойлар давомида ҳали байъат қилмаган эди. У Абу Бакрга: «Бизнинг олдимизга кел, сен билан бирга ҳеч ким келмасин», деб (одам) юборди — Умар ибн Хаттобнинг ҳозир бўлишини ёқтирмагани учун. Умар Абу Бакрга: «Валлоҳи, уларнинг олдига ёлғиз кирмайсан», деди. Абу Бакр: «Улар менга нима ҳам қила оларди? Валлоҳи, мен уларнинг олдига албатта бораман», деди. Шундай қилиб Абу Бакр уларнинг олдига кирди. Али ибн Абу Толиб ташаҳҳуд айтди (хутба бошида қилинганидек), сўнг: «Эй Абу Бакр! Биз сенинг фазилатингни ва Аллоҳ сенга берган нарсани тан олдик, Аллоҳ сенга етказган яхшиликка ҳасад ҳам қилмадик. Лекин сен бу ишда (халифаликда) биз билан маслаҳатлашмай, ўзбошимча қарор қилдинг, биз эса Расулуллоҳ ﷺ га қариндошлигимиз туфайли ўзимизнинг (маслаҳатлашишга) ҳаққимиз бор деб ҳисоблар эдик», деди. У Абу Бакр билан токи Абу Бакрнинг кўзларидан ёш тўкилгунча гапириб турди. Абу Бакр гапирганда: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, Расулуллоҳ ﷺ нинг қариндошлиги мен учун ўз қариндошларим билан алоқа қилишимдан ҳам севимлироқдир. Бу моллар борасида мен билан сизлар орасида келиб чиққан нарсага келсак, мен унда ҳақдан четга оғишмадим ва Расулуллоҳ ﷺ унинг ичида қилаётганларини кўрган ҳеч бир ишни қилмасдан қолдирмадим», деди. Шунда Али Абу Бакрга: «Сенга байъат (қилиш) ваъдаси шу куннинг кечқурунидир», деди. Абу Бакр пешин намозини ўқигач, минбарга чиқиб, ташаҳҳуд айтди ва Алининг аҳволини, байъатдан ортда қолганини ҳамда унга айтган узрини зикр қилди, сўнг (Аллоҳдан) мағфират сўради. Сўнг Али ибн Абу Толиб ташаҳҳуд айтиб, Абу Бакрнинг ҳаққини улуғлади ва: «Менинг бу қилган ишимга (кечикишимга) Абу Бакрга ҳасад қилганим ёки Аллоҳ уни афзал қилган нарсани инкор қилганим сабаб бўлмаган, балки биз бу ишда ўзимиз учун бир улуш бор деб ҳисоблар эдик, аммо унда биздан ўзбошимчалик билан қарор қилинди, биз эса кўнглимизда (хафалик) топган эдик», деди. Мусулмонлар бундан хурсанд бўлишди ва: «Тўғри қилдинг», дейишди. Али маъруф ишга қайтгани сабабли мусулмонлар унга (яна) яқин бўлишди.
وَحَدَّثَنِي هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الأَيْلِيُّ، وَأَبُو الطَّاهِرِ، قَالَ أَبُو الطَّاهِرِ أَخْبَرَنَا وَقَالَ، هَارُونُ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ عَنْ بَيْعَةِ النِّسَاءِ، قَالَتْ مَا مَسَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ امْرَأَةً قَطُّ إِلاَّ أَنْ يَأْخُذَ عَلَيْهَا فَإِذَا أَخَذَ عَلَيْهَا فَأَعْطَتْهُ قَالَ " اذْهَبِي فَقَدْ بَايَعْتُكِ " .
Oisha (roziyallohu anho)dan ayollarning baygʻati haqida rivoyat qilinadi. U dedi: Rasululloh ﷺ hech qachon biror ayolni qoʻli bilan ushlamadilar, faqat undan (baygʻat) olardilar. Undan (baygʻat) olib, ayol ham unga (iqror) berganida: «Bor, men senga baygʻat berdim», — der edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан аёлларнинг байғати ҳақида ривоят қилинади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ ҳеч қачон бирор аёлни қўли билан ушламадилар, фақат ундан (байғат) олардилар. Ундан (байғат) олиб, аёл ҳам унга (иқрор) берганида: «Бор, мен сенга байғат бердим», — дер эдилар.
حَدَّثَنِي سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَعْيَنَ، حَدَّثَنَا مَعْقِلٌ، - وَهْوَ ابْنُ عُبَيْدِ
اللَّهِ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ عُرْوَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ عُرْوَةَ، يَقُولُ قَالَتْ عَائِشَةُ سَأَلَ
أُنَاسٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْكُهَّانِ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه
وسلم " لَيْسُوا بِشَىْءٍ " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنَّهُمْ يُحَدِّثُونَ أَحْيَانًا الشَّىْءَ يَكُونُ حَقًّا
. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تِلْكَ الْكَلِمَةُ مِنَ الْجِنِّ يَخْطَفُهَا الْجِنِّيُّ فَيَقُرُّهَا فِي
أُذُنِ وَلِيِّهِ قَرَّ الدَّجَاجَةِ فَيَخْلِطُونَ فِيهَا أَكْثَرَ مِنْ مِائَةِ كَذْبَةٍ " .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Odamlar Rasululloh ﷺ dan kohinlar (folbinlar) haqida soʻrashdi. Shunda Rasululloh ﷺ ularga: ‹Ular hech narsa emaslar›, — dedilar. Ular: ‹Yo Rasululloh! Lekin ular baʼzan rost chiqadigan narsalarni aytib berishadi-ku?› — deyishdi. Rasululloh ﷺ: ‹U (rost) soʻz jinlardandir. Jin uni (osmondan) oʻgʻirlab oladi-da, tovuq qaqillaganidek doʻstining (kohinning) qulogʻiga qaqillab quyadi. Soʻng ular unga yuzdan ortiq yolgʻon aralashtirishadi›, — dedilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Одамлар Расулуллоҳ ﷺ дан коҳинлар (фолбинлар) ҳақида сўрашди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларга: ‹Улар ҳеч нарса эмаслар›, — дедилар. Улар: ‹Ё Расулуллоҳ! Лекин улар баъзан рост чиқадиган нарсаларни айтиб беришади-ку?› — дейишди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹У (рост) сўз жинлардандир. Жин уни (осмондан) ўғирлаб олади-да, товуқ қақиллаганидек дўстининг (коҳиннинг) қулоғига қақиллаб қуяди. Сўнг улар унга юздан ортиқ ёлғон аралаштиришади›, — дедилар».
وَحَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَفْصٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ مَا يَقْطَعُ الصَّلاَةَ قَالَ فَقُلْنَا الْمَرْأَةُ وَالْحِمَارُ . فَقَالَتْ إِنَّ الْمَرْأَةَ لَدَابَّةُ سَوْءٍ لَقَدْ رَأَيْتُنِي بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُعْتَرِضَةً كَاعْتِرَاضِ الْجِنَازَةِ وَهُوَ يُصَلِّي .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: (Urva) dedi: Oisha: «Nima namozni buzadi?» dedi. (Urva) dedi: Biz: «Ayol va eshak», dedik. Shunda (Oisha): «Ayol yomon jonivormi?! Men oʻzimni Rasululloh ﷺ namoz oʻqiyotganlarida, janoza koʻndalang qoʻyilgani kabi u zotning oldilarida koʻndalang yotgan holda koʻrganman», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: (Урва) деди: Оиша: «Нима намозни бузади?» деди. (Урва) деди: Биз: «Аёл ва эшак», дедик. Шунда (Оиша): «Аёл ёмон жониворми?! Мен ўзимни Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқиётганларида, жаноза кўндаланг қўйилгани каби у зотнинг олдиларида кўндаланг ётган ҳолда кўрганман», — деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، عَنِ
ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ
الزُّبَيْرَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا النَّخْلَ فَقَالَ
الأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ . يَمُرُّ فَأَبَى عَلَيْهِمْ فَاخْتَصَمُوا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم
فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ " اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ
" . فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ نَبِيِّ اللَّهِ صلى
الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ " يَا زُبَيْرُ اسْقِ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ " . فَقَالَ
الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَحْسِبُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ { فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ
فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاَ يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا}
Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: ansorlardan bir kishi Harra (degan joy)ning xurmolarni sugʻoradigan suv ariqlari xususida Rasululloh ﷺ huzurida Zubayr bilan janjallashdi. Ansoriy: «Suvni qoʻyib yubor, oqib oʻtsin» dedi. Lekin (Zubayr) bunga koʻnmadi. Shunday qilib ular Rasululloh ﷺ huzurida daʼvolashdilar. Rasululloh ﷺ Zubayrga: «Sugʻorib ol, ey Zubayr, soʻng suvni qoʻshningga (ariqqa) yubor», — dedilar. Shunda ansoriy gʻazablanib: «Yo Rasululloh! (Bu hukmni) u sizning ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchun (qildingizmi)?» dedi. Shunda Allohning Nabiysi ﷺ ning yuzlari oʻzgarib, soʻng: «Ey Zubayr, sugʻorib ol, soʻng suvni (xurmolarning) tomigʻiga yetguncha toʻsib tur», — dedilar. Zubayr: «Allohga qasamki, men shu oyat ana shu (voqea) haqida nozil boʻlgan deb oʻylayman: {Yoʻq, Robbingga qasamki, ular oʻrtalarida chiqqan nizolarda seni hakam qilmagunlaricha, soʻng sen chiqargan hukmdan koʻngillarida hech bir torlik topmasdan toʻla taslim boʻlmagunlaricha imon keltirgan boʻlmaydilar} (Niso 65)», dedi.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: ансорлардан бир киши Ҳарра (деган жой)нинг хурмоларни суғорадиган сув ариқлари хусусида Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида Зубайр билан жанжаллашди. Ансорий: «Сувни қўйиб юбор, оқиб ўтсин» деди. Лекин (Зубайр) бунга кўнмади. Шундай қилиб улар Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида даъволашдилар. Расулуллоҳ ﷺ Зубайрга: «Суғориб ол, эй Зубайр, сўнг сувни қўшнингга (ариққа) юбор», — дедилар. Шунда ансорий ғазабланиб: «Ё Расулуллоҳ! (Бу ҳукмни) у сизнинг аммангизнинг ўғли бўлгани учун (қилдингизми)?» деди. Шунда Аллоҳнинг Набийси ﷺ нинг юзлари ўзгариб, сўнг: «Эй Зубайр, суғориб ол, сўнг сувни (хурмоларнинг) томиғига етгунча тўсиб тур», — дедилар. Зубайр: «Аллоҳга қасамки, мен шу оят ана шу (воқеа) ҳақида нозил бўлган деб ўйлайман: {Йўқ, Роббингга қасамки, улар ўрталарида чиққан низоларда сени ҳакам қилмагунларича, сўнг сен чиқарган ҳукмдан кўнгилларида ҳеч бир торлик топмасдан тўла таслим бўлмагунларича имон келтирган бўлмайдилар} (Нисо 65)», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنِ الْبَهِيِّ، عَنْ
عُرْوَةَ، قَالَ قَالَتْ لِي عَائِشَةُ كَانَ أَبَوَاكَ مِنَ الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ
الْقَرْحُ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Sening ikki otang oʻzlariga jarohat yetganidan keyin ham Allohga va Rasulga (chaqirigʻiga) javob berganlardan edi.»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Сенинг икки отанг ўзларига жароҳат етганидан кейин ҳам Аллоҳга ва Расулга (чақириғига) жавоб берганлардан эди.»
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ
قَالَتِ اسْتَأْذَنَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي هِجَاءِ الْمُشْرِكِينَ . وَلَمْ يَذْكُرْ
أَبَا سُفْيَانَ وَقَالَ بَدَلَ الْخَمِيرِ الْعَجِينِ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hasson ibn Sobit Nabiy ﷺ dan mushriklarni hajv qilishga ruxsat soʻradi. (Roviy) Abu Sufyonni zikr qilmadi va ‹al-xamir› (xamir) oʻrniga ‹al-ajin› (xamir) dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳассон ибн Собит Набий ﷺ дан мушрикларни ҳажв қилишга рухсат сўради. (Ровий) Абу Суфённи зикр қилмади ва ‹ал-хамир› (хамир) ўрнига ‹ал-ажин› (хамир) деди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ
أَبِيهِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ مَرَّ بِالشَّامِ عَلَى أُنَاسٍ وَقَدْ أُقِيمُوا فِي الشَّمْسِ
وَصُبَّ عَلَى رُءُوسِهِمُ الزَّيْتُ فَقَالَ مَا هَذَا قِيلَ يُعَذَّبُونَ فِي الْخَرَاجِ . فَقَالَ أَمَا إِنِّي سَمِعْتُ
رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ اللَّهَ يُعَذِّبُ الَّذِينَ يُعَذِّبُونَ فِي الدُّنْيَا " .
Hishom ibn Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u Shomda quyoshda turgʻazib qoʻyilgan va boshlariga moy quyilgan bir necha kishilarning yonidan oʻtdi va: «Bu nima?» dedi. «Xiroj (soliq toʻlamagani) uchun azoblanyaptilar», deyildi. Shunda u: «Ammo men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitganman: ‹Albatta, Alloh dunyoda (odamlarni) azoblaydiganlarni azoblaydi›», dedi.Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у Шомда қуёшда турғазиб қўйилган ва бошларига мой қуйилган бир неча кишиларнинг ёнидан ўтди ва: «Бу нима?» деди. «Хирож (солиқ тўламагани) учун азобланяптилар», дейилди. Шунда у: «Аммо мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитганман: ‹Албатта, Аллоҳ дунёда (одамларни) азоблайдиганларни азоблайди›», деди.
حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ،
بْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّ هِشَامَ بْنَ حَكِيمٍ، وَجَدَ رَجُلاً وَهُوَ عَلَى حِمْصَ يُشَمِّسُ نَاسًا مِنَ النَّبَطِ فِي
أَدَاءِ الْجِزْيَةِ فَقَالَ مَا هَذَا إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ اللَّهَ
يُعَذِّبُ الَّذِينَ يُعَذِّبُونَ النَّاسَ فِي الدُّنْيَا " .
Hishom ibn Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u Himsda hokim boʻlgan bir kishini nabotlardan (boʻlgan) bir guruh odamlarni joziya toʻlovi (uchun) quyoshda azoblayotgan holda topdi. Shunda (Hishom): «Bu nima? Men Rasululloh ﷺ ning: ‹Albatta, Alloh dunyoda odamlarni azoblaganlarni azoblaydi›, — deb aytganlarini eshitganman», dedi.Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у Ҳимсда ҳоким бўлган бир кишини наботлардан (бўлган) бир гуруҳ одамларни жозия тўлови (учун) қуёшда азоблаётган ҳолда топди. Шунда (Ҳишом): «Бу нима? Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Албатта, Аллоҳ дунёда одамларни азоблаганларни азоблайди›, — деб айтганларини эшитганман», деди.
حَدَّثَنَا حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى التُّجِيبِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي أَبُو شُرَيْحٍ،
أَنَّ أَبَا الأَسْوَدِ، حَدَّثَهُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَالَتْ لِي عَائِشَةُ يَا ابْنَ أُخْتِي بَلَغَنِي أَنَّحَمَلَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله
عليه وسلم عِلْمًا كَثِيرًا - قَالَ - فَلَقِيتُهُ فَسَاءَلْتُهُ عَنْ أَشْيَاءَ يَذْكُرُهَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى
الله عليه وسلم . قَالَ عُرْوَةُ فَكَانَ فِيمَا ذَكَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ
اللَّهَ لاَ يَنْتَزِعُ الْعِلْمَ مِنَ النَّاسِ انْتِزَاعًا وَلَكِنْ يَقْبِضُ الْعُلَمَاءَ فَيَرْفَعُ الْعِلْمَ مَعَهُمْ وَيُبْقِي فِي
النَّاسِ رُءُوسًا جُهَّالاً يُفْتُونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَيَضِلُّونَ وَيُضِلُّونَ " . قَالَ عُرْوَةُ فَلَمَّا حَدَّثْتُ
عَائِشَةَ بِذَلِكَ أَعْظَمَتْ ذَلِكَ وَأَنْكَرَتْهُ قَالَتْ أَحَدَّثَكَ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ
هَذَا قَالَ عُرْوَةُ حَتَّى إِذَا كَانَ قَابِلٌ قَالَتْ لَهُ إِنَّ ابْنَ عَمْرٍو قَدْ قَدِمَ فَالْقَهُ ثُمَّ فَاتِحْهُ حَتَّى
تَسْأَلَهُ عَنِ الْحَدِيثِ الَّذِي ذَكَرَهُ لَكَ فِي الْعِلْمِ - قَالَ - فَلَقِيتُهُ فَسَاءَلْتُهُ فَذَكَرَهُ لِي نَحْوَ مَا
حَدَّثَنِي بِهِ فِي مَرَّتِهِ الأُولَى . قَالَ عُرْوَةُ فَلَمَّا أَخْبَرْتُهَا بِذَلِكَ قَالَتْ مَا أَحْسِبُهُ إِلاَّ قَدْ صَدَقَ
أَرَاهُ لَمْ يَزِدْ فِيهِ شَيْئًا وَلَمْ يَنْقُصْ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Oisha menga: «Ey jiyanim! Menga xabar yetishicha, Abdulloh ibn Amr ibn al-Os hajga qatnar ekan, sen u bilan uchrashib, undan (diniy masalalar haqida) soʻrab ol, chunki u Nabiy ﷺ dan koʻp ilm olgan», dedi. (Urva) dedi: shunda men u bilan uchrashdim va undan Rasululloh ﷺ dan zikr qilayotgan narsalari haqida soʻradim. Urva dedi: u zikr qilgan narsalari orasida shuni (ham) aytdiki, Nabiy ﷺ: «Albatta, Alloh ilmni odamlardan tortib olish bilan (birdaniga) olib qoʻymaydi, balki olimlarni oladi (vafot ettiradi) va ular bilan birga ilmni ham koʻtaradi, odamlar orasida esa johil boshliqlarni qoldiradi; ular (odamlarga) ilmsiz fatvo beradilar, natijada oʻzlari adashadilar, (boshqalarni ham) adashtiradilar», dedilar. Urva dedi: men Oishaga buni aytib berganimda, u buni juda gʻalati koʻrdi va inkor etib: «U senga Nabiy ﷺ ning buni aytganlarini eshitganini aytdimi?» dedi. Urva dedi: keyingi yil kelganida, (Oisha) unga: «Ibn Amr (yana hajga) keldi, sen u bilan uchrashib, soʻzni boshla va undan senga ilm haqida zikr qilgan hadis toʻgʻrisida soʻra», dedi. (Urva) dedi: shunda men u bilan uchrashdim va undan soʻradim, u esa menga birinchi safar aytib bergani kabi zikr qildi. Urva dedi: men buni Oishaga xabar berganimda, u: «Men uni faqat rost soʻzlagan deb oʻylayman; uni (hadisga) hech narsa qoʻshmagan ham, undan kamaytirmagan ham deb bilaman», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Оиша менга: «Эй жияним! Менга хабар етишича, Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос ҳажга қатнар экан, сен у билан учрашиб, ундан (диний масалалар ҳақида) сўраб ол, чунки у Набий ﷺ дан кўп илм олган», деди. (Урва) деди: шунда мен у билан учрашдим ва ундан Расулуллоҳ ﷺ дан зикр қилаётган нарсалари ҳақида сўрадим. Урва деди: у зикр қилган нарсалари орасида шуни (ҳам) айтдики, Набий ﷺ: «Албатта, Аллоҳ илмни одамлардан тортиб олиш билан (бирданига) олиб қўймайди, балки олимларни олади (вафот эттиради) ва улар билан бирга илмни ҳам кўтаради, одамлар орасида эса жоҳил бошлиқларни қолдиради; улар (одамларга) илмсиз фатво берадилар, натижада ўзлари адашадилар, (бошқаларни ҳам) адаштирадилар», дедилар. Урва деди: мен Оишага буни айтиб берганимда, у буни жуда ғалати кўрди ва инкор этиб: «У сенга Набий ﷺ нинг буни айтганларини эшитганини айтдими?» деди. Урва деди: кейинги йил келганида, (Оиша) унга: «Ибн Амр (яна ҳажга) келди, сен у билан учрашиб, сўзни бошла ва ундан сенга илм ҳақида зикр қилган ҳадис тўғрисида сўра», деди. (Урва) деди: шунда мен у билан учрашдим ва ундан сўрадим, у эса менга биринчи сафар айтиб бергани каби зикр қилди. Урва деди: мен буни Оишага хабар берганимда, у: «Мен уни фақат рост сўзлаган деб ўйлайман; уни (ҳадисга) ҳеч нарса қўшмаган ҳам, ундан камайтирмаган ҳам деб биламан», деди.
قَالَ عُرْوَةُ وَلَقَدْ حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ، زَوْجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ فِي حُجْرَتِهَا قَبْلَ أَنْ تَظْهَرَ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ asr namozini quyosh (nuri) hali (hujradan) chiqib ketmasidan turib, uning hujrasida turganida oʻqirdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ аср намозини қуёш (нури) ҳали (ҳужрадан) чиқиб кетмасидан туриб, унинг ҳужрасида турганида ўқирдилар.
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، وَابْنُ، نُمَيْرٍ عَنْ
هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ إِنْ كُنَّا لَنَمْكُثُ . وَلَمْ يَذْكُرْ آلَ مُحَمَّدٍ . وَزَادَ أَبُو كُرَيْبٍ فِي
حَدِيثِهِ عَنِ ابْنِ نُمَيْرٍ إِلاَّ أَنْ يَأْتِيَنَا اللُّحَيْمُ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Biz turardik», deb (aytildi), ammo «Muhammad ﷺ ning ahli (oilasi)» zikr qilinmadi. Bir rivoyatda: «Magar bizga ozgina goʻsht kelganda (boshqacha boʻlardi)», deb ziyoda qilingan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Биз турардик», деб (айтилди), аммо «Муҳаммад ﷺ нинг аҳли (оиласи)» зикр қилинмади. Бир ривоятда: «Магар бизга озгина гўшт келганда (бошқача бўларди)», деб зиёда қилинган.
حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ، عَنْ يَزِيدَ،
بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ ح وَحَدَّثَنِي هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ،
عَنِ ابْنِ قُسَيْطٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ
لَقَدْ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا شَبِعَ مِنْ خُبْزٍ وَزَيْتٍ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ مَرَّتَيْنِ
.
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Darhaqiqat, Rasululloh ﷺ vafot etdilar, holbuki u zot bir kunda ikki marta non va zaytun moyidan toʻyib yemagan edilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Дарҳақиқат, Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар, ҳолбуки у зот бир кунда икки марта нон ва зайтун мойидан тўйиб емаган эдилар».
حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ وَحَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى التُّجِيبِيُّ - قَالَ أَبُو الطَّاهِرِ حَدَّثَنَا وَقَالَ، حَرْمَلَةُ أَخْبَرَنَا - ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ، { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ، تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ} قَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي هِيَ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا تُشَارِكُهُ فِي مَالِهِ فَيُعْجِبُهُ مَالُهَا وَجَمَالُهَا فَيُرِيدُ وَلِيُّهَا أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِغَيْرِ أَنْ يُقْسِطَ فِي صَدَاقِهَا فَيُعْطِيَهَا مِثْلَ مَا يُعْطِيهَا غَيْرُهُ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ وَيَبْلُغُوا بِهِنَّ أَعْلَى سُنَّتِهِنَّ مِنَ الصَّدَاقِ وَأُمِرُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا طَابَ لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ سِوَاهُنَّ . قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ اسْتَفْتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ هَذِهِ الآيَةِ فِيهِنَّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللاَّتِي لاَ تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} . قَالَتْ وَالَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ الآيَةُ الأُولَى الَّتِي قَالَ اللَّهُ فِيهَا { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} . قَالَتْ عَائِشَةُ وَقَوْلُ اللَّهِ فِي الآيَةِ الأُخْرَى { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} رَغْبَةَ أَحَدِكُمْ عَنِ الْيَتِيمَةِ الَّتِي تَكُونُ فِي حَجْرِهِ حِينَ تَكُونُ قَلِيلَةَ الْمَالِ وَالْجَمَالِ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا رَغِبُوا فِي مَالِهَا وَجَمَالِهَا مِنْ يَتَامَى النِّسَاءِ إِلاَّ بِالْقِسْطِ مِنْ أَجْلِ رَغْبَتِهِمْ عَنْهُنَّ .
Urva ibn Zubayrdan rivoyat qilinadiki, u Oisha (roziyallohu anho)dan Allohning {Agar yetimlar (haqida) adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz, sizlarga maʼqul boʻlgan ayollardan ikkitadan, uchtadan, toʻrttadan nikohlab olinglar} degan soʻzi haqida soʻradi. (Oisha): «Ey jiyanim, u (oyatdagi yetim) — vasiysining tarbiyasida boʻlib, uning molida sherik boʻlgan yetim qizdir. Uning moli va goʻzalligi vasiysini qiziqtirib qoladi-da, vasiysi unga mahrida adolat qilmasdan, boshqalar beradigan miqdorda mahr bermasdan uni xotinlikka olmoqchi boʻladi. Shunda ularga adolat qilib, mahrning eng yuqori meʼyorini bermaguncha bunday qizlarni nikohlashlari taqiqlandi va ulardan boshqa, oʻzlariga maʼqul boʻlgan ayollarni nikohlashga buyurildi», dedi. Urva dedi: Oisha dedi: «Soʻngra bu oyatdan keyin odamlar Rasululloh ﷺ dan ular (yetim qizlar) haqida fatvo soʻrashdi. Shunda Alloh azza va jalla {(Ey Muhammad,) sendan ayollar haqida fatvo soʻraydilar. Ayt: Alloh sizlarga ular haqida fatvo beradi va Kitobda sizlarga oʻqib eshittiriladigan, oʻzlariga belgilab qoʻyilgan (haq)ni bermayotgan va nikohlashni istayotganingiz yetim ayollar haqidagi (oyatlar ham shundaydir)} (oyatini) nozil qildi», dedi. (Oisha): «Alloh taolo zikr qilgan ‹Kitobda sizlarga oʻqib eshittiriladigan› narsa — bu Allohning shu haqda aytgan birinchi oyatidir: {Agar yetimlar (haqida) adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz, sizlarga maʼqul boʻlgan ayollardan nikohlab olinglar}», dedi. Oisha (yana): «Allohning boshqa oyatdagi {nikohlashni istayotganingiz} degan soʻzi — biringizning moli va goʻzalligi kam boʻlgan, tarbiyasidagi yetim qizdan yuz oʻgirishini bildiradi. Shunday qilib, ulardan yuz oʻgirayotganlari sababli, moli va goʻzalligiga qiziqqan yetim ayollarni adolatdan boshqa (yoʻl bilan) nikohlashlari taqiqlandi», dedi.Урва ибн Зубайрдан ривоят қилинадики, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан Аллоҳнинг {Агар етимлар (ҳақида) адолат қила олмасликдан қўрқсангиз, сизларга маъқул бўлган аёллардан иккитадан, учтадан, тўрттадан никоҳлаб олинглар} деган сўзи ҳақида сўради. (Оиша): «Эй жияним, у (оятдаги етим) — васийсининг тарбиясида бўлиб, унинг молида шерик бўлган етим қиздир. Унинг моли ва гўзаллиги васийсини қизиқтириб қолади-да, васийси унга маҳрида адолат қилмасдан, бошқалар берадиган миқдорда маҳр бермасдан уни хотинликка олмоқчи бўлади. Шунда уларга адолат қилиб, маҳрнинг энг юқори меъёрини бермагунча бундай қизларни никоҳлашлари тақиқланди ва улардан бошқа, ўзларига маъқул бўлган аёлларни никоҳлашга буюрилди», деди. Урва деди: Оиша деди: «Сўнгра бу оятдан кейин одамлар Расулуллоҳ ﷺ дан улар (етим қизлар) ҳақида фатво сўрашди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла {(Эй Муҳаммад,) сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар. Айт: Аллоҳ сизларга улар ҳақида фатво беради ва Китобда сизларга ўқиб эшиттириладиган, ўзларига белгилаб қўйилган (ҳақ)ни бермаётган ва никоҳлашни истаётганингиз етим аёллар ҳақидаги (оятлар ҳам шундайдир)} (оятини) нозил қилди», деди. (Оиша): «Аллоҳ таоло зикр қилган ‹Китобда сизларга ўқиб эшиттириладиган› нарса — бу Аллоҳнинг шу ҳақда айтган биринчи оятидир: {Агар етимлар (ҳақида) адолат қила олмасликдан қўрқсангиз, сизларга маъқул бўлган аёллардан никоҳлаб олинглар}», деди. Оиша (яна): «Аллоҳнинг бошқа оятдаги {никоҳлашни истаётганингиз} деган сўзи — бирингизнинг моли ва гўзаллиги кам бўлган, тарбиясидаги етим қиздан юз ўгиришини билдиради. Шундай қилиб, улардан юз ўгираётганлари сабабли, моли ва гўзаллигига қизиққан етим аёлларни адолатдан бошқа (йўл билан) никоҳлашлари тақиқланди», деди.
وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ الْحُلْوَانِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، جَمِيعًا عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ، {وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ، تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِمِثْلِ حَدِيثِ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَزَادَ فِي آخِرِهِ مِنْ أَجْلِ رَغْبَتِهِمْ عَنْهُنَّ إِذَا كُنَّ قَلِيلاَتِ الْمَالِ وَالْجَمَالِ .
Urva (ibn Zubayr)dan rivoyat qilinadiki, u Oisha (roziyallohu anho)dan Allohning {Agar yetimlar (haqida) adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz} degan soʻzi haqida soʻradi. Va u (rivoyatchi) hadisni Yunusning Zuhriydan (rivoyat qilgan) hadisi misli (ayni mazmunda) keltirdi va oxirida: «Ular (yetim qizlar) moli va goʻzalligi kam boʻlganida, ulardan yuz oʻgirganlari sababli», deb (soʻz) qoʻshdi.Урва (ибн Зубайр)дан ривоят қилинадики, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан Аллоҳнинг {Агар етимлар (ҳақида) адолат қила олмасликдан қўрқсангиз} деган сўзи ҳақида сўради. Ва у (ривоятчи) ҳадисни Юнуснинг Зуҳрийдан (ривоят қилган) ҳадиси мисли (айни мазмунда) келтирди ва охирида: «Улар (етим қизлар) моли ва гўзаллиги кам бўлганида, улардан юз ўгирганлари сабабли», деб (сўз) қўшди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَتْ لِي عَائِشَةُ يَا ابْنَ أُخْتِي أُمِرُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا، لأَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَبُّوهُمْ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Ey jiyanim, (musulmonlarga) Rasululloh ﷺ ning sahobalari uchun magʻfirat soʻrash buyurilgan edi-yu, ammo ular (baʼzilar) ularni soʻkdilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Эй жияним, (мусулмонларга) Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари учун мағфират сўраш буюрилган эди-ю, аммо улар (баъзилар) уларни сўкдилар», деди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي سُبْحَةَ الضُّحَى قَطُّ . وَإِنِّي لأُسَبِّحُهَا وَإِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيَدَعُ الْعَمَلَ وَهُوَ يُحِبُّ أَنْ يَعْمَلَ بِهِ خَشْيَةَ أَنْ يَعْمَلَ بِهِ النَّاسُ فَيُفْرَضَ عَلَيْهِمْ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ni hech qachon zuho (chosht) namozini oʻqiyotganlarini koʻrmadim. Men esa uni oʻqiyman. Darhaqiqat, Rasululloh ﷺ oʻzlari yaxshi koʻrgan bir amalni — odamlar (ham) unga amal qilib, ustlariga farz qilib qoʻyilishidan qoʻrqib — tark etardilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ни ҳеч қачон зуҳо (чошт) намозини ўқиётганларини кўрмадим. Мен эса уни ўқийман. Дарҳақиқат, Расулуллоҳ ﷺ ўзлари яхши кўрган бир амални — одамлар (ҳам) унга амал қилиб, устларига фарз қилиб қўйилишидан қўрқиб — тарк этардилар.
وَحَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، وَمُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمُرَادِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ أَنَّ الْحَوْلاَءَ بِنْتَ تُوَيْتِ بْنِ حَبِيبِ بْنِ أَسَدِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى مَرَّتْ بِهَا وَعِنْدَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ هَذِهِ الْحَوْلاَءُ بِنْتُ تُوَيْتٍ وَزَعَمُوا أَنَّهَا لاَ تَنَامُ اللَّيْلَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَنَامُ اللَّيْلَ خُذُوا مِنَ الْعَمَلِ مَا تُطِيقُونَ فَوَاللَّهِ لاَ يَسْأَمُ اللَّهُ حَتَّى تَسْأَمُوا " .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Havlo bint Tuvayt ibn Habib ibn Asad ibn Abdul-Uzzo uning yonidan oʻtdi, oʻsha payt Oishaning huzurida Rasululloh ﷺ bor edilar. (Oisha aytdi:) «Mana bu Havlo bint Tuvayt, uni tunda uxlamaydi deb daʼvo qiladilar», — dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Tunda uxlamaydimi?! Amaldan oʻzingiz qodir boʻlganini olinglar. Vallohi, sizlar zerikmaguningizcha, Alloh (savob berishdan) zerikmaydi», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳавло бинт Тувайт ибн Ҳабиб ибн Асад ибн Абдул-Уззо унинг ёнидан ўтди, ўша пайт Оишанинг ҳузурида Расулуллоҳ ﷺ бор эдилар. (Оиша айтди:) «Мана бу Ҳавло бинт Тувайт, уни тунда ухламайди деб даъво қиладилар», — дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Тунда ухламайдими?! Амалдан ўзингиз қодир бўлганини олинглар. Валлоҳи, сизлар зерикмагунингизча, Аллоҳ (савоб беришдан) зерикмайди», — дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، وَأَبُو كُرَيْبٍ وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ وَأَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَبَّلَ بَعْضَ نِسَائِهِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ وَلَمْ يَتَوَضَّأْ . قَالَ قُلْتُ مَنْ هِيَ إِلاَّ أَنْتِ قَالَ فَضَحِكَتْ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ قَالُوا لَيْسَ فِي الْقُبْلَةِ وُضُوءٌ . وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ فِي الْقُبْلَةِ وُضُوءٌ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ . وَإِنَّمَا تَرَكَ أَصْحَابُنَا حَدِيثَ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا لأَنَّهُ لاَ يَصِحُّ عِنْدَهُمْ لِحَالِ الإِسْنَادِ . قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ الْعَطَّارَ الْبَصْرِيَّ يَذْكُرُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ قَالَ ضَعَّفَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ هَذَا الْحَدِيثَ جِدًّا . وَقَالَ هُوَ شِبْهُ لاَ شَىْءَ . قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يُضَعِّفُ هَذَا الْحَدِيثَ وَقَالَ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُرْوَةَ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَبَّلَهَا وَلَمْ يَتَوَضَّأْ . وَهَذَا لاَ يَصِحُّ أَيْضًا . وَلاَ نَعْرِفُ لإِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ سَمَاعًا مِنْ عَائِشَةَ . وَلَيْسَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ شَيْءٌ .
Urva (rahimahulloh) Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ ayollaridan birini oʻpdilar, soʻng tahorat olmasdan namozga chiqdilar. (Urva) aytdi: «Men: ‹U (ayol) sizdan boshqa kim boʻlardi?› dedim». (Oisha) kuldi. Abu Iso aytdi: Bunga oʻxshash (rivoyat) Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeʼinlardan boʻlgan bir nechta ilm ahlidan rivoyat qilingan. Bu Sufyon Savriy va kufaliklarning soʻzi boʻlib, ular: «Oʻpishda tahorat (vojib) emas», dedilar. Molik ibn Anas, Avzoiy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq esa: «Oʻpishda tahorat (vojib) boʻladi», dedilar. Bu Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeʼinlardan boʻlgan bir nechta ilm ahlining (ham) soʻzidir. Bizning ashoblarimiz (sheriklarimiz) bu masalada Oishaning Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisini faqat shuning uchun tark etdilarki, u isnodi holati tufayli ularning nazdida sahih emas. (Abu Iso) aytdi: Men Abu Bakr Attor Basriyning Ali ibn Madiniydan zikr qilib aytganini eshitdim: Yahyo ibn Said Qatton bu hadisni juda zaif (sanagan) va: «U deyarli hech narsa (yoʻq) kabidir», degan. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilning (Buxoriyning) bu hadisni zaif sanaganini eshitdim, u: «Habib ibn Abu Sobit Urvadan (hadis) eshitmagan», dedi. Ibrohim Taymiydan, u Oishadan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ uni oʻpdilar va tahorat olmadilar. Bu ham sahih emas. Biz Ibrohim Taymiyning Oishadan (hadis) eshitganini bilmaymiz. Bu bobda Nabiy ﷺdan biror sahih (narsa) yoʻq.Урва (раҳимаҳуллоҳ) Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қиладики, Набий ﷺ аёлларидан бирини ўпдилар, сўнг таҳорат олмасдан намозга чиқдилар. (Урва) айтди: «Мен: ‹У (аёл) сиздан бошқа ким бўларди?› дедим». (Оиша) кулди. Абу Исо айтди: Бунга ўхшаш (ривоят) Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеъинлардан бўлган бир нечта илм аҳлидан ривоят қилинган. Бу Суфён Саврий ва куфаликларнинг сўзи бўлиб, улар: «Ўпишда таҳорат (вожиб) эмас», дедилар. Молик ибн Анас, Авзоий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ эса: «Ўпишда таҳорат (вожиб) бўлади», дедилар. Бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеъинлардан бўлган бир нечта илм аҳлининг (ҳам) сўзидир. Бизнинг ашобларимиз (шерикларимиз) бу масалада Оишанинг Набий ﷺдан (қилган) ҳадисини фақат шунинг учун тарк этдиларки, у исноди ҳолати туфайли уларнинг наздида саҳиҳ эмас. (Абу Исо) айтди: Мен Абу Бакр Аттор Басрийнинг Али ибн Мадинийдан зикр қилиб айтганини эшитдим: Яҳё ибн Саид Қаттон бу ҳадисни жуда заиф (санаган) ва: «У деярли ҳеч нарса (йўқ) кабидир», деган. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг (Бухорийнинг) бу ҳадисни заиф санаганини эшитдим, у: «Ҳабиб ибн Абу Собит Урвадан (ҳадис) эшитмаган», деди. Иброҳим Таймийдан, у Оишадан ривоят қилинишича, Набий ﷺ уни ўпдилар ва таҳорат олмадилар. Бу ҳам саҳиҳ эмас. Биз Иброҳим Таймийнинг Оишадан (ҳадис) эшитганини билмаймиз. Бу бобда Набий ﷺдан бирор саҳиҳ (нарса) йўқ.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ فِي حُجْرَتِهَا لَمْ يَظْهَرِ الْفَىْءُ مِنْ حُجْرَتِهَا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي أَرْوَى وَجَابِرٍ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ . قَالَ وَيُرْوَى عَنْ رَافِعٍ أَيْضًا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي تَأْخِيرِ الْعَصْرِ وَلاَ يَصِحُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةُ وَأَنَسٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ التَّابِعِينَ تَعْجِيلُ صَلاَةِ الْعَصْرِ وَكَرِهُوا تَأْخِيرَهَا . وَبِهِ يَقُولُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Urva Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladiki, u: «Rasululloh ﷺ asrni oʻqidilar, quyosh hali uning (Oishaning) hujrasida (tushib turar), hujradan soya hali koʻtarilmagan edi», dedi. U (rovi) aytdi: Bu bobda Anas, Abu Arvo, Jobir va Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. U aytdi: Rofiʼdan ham Paygʻambar ﷺdan asrni kechiktirish haqida rivoyat qilinadi, lekin u sahih emas. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan baʼzi ahli ilm ixtiyor qilgan (qarash)dir; ular orasida Umar, Abdulloh ibn Masʼud, Oisha, Anas va tobeinlardan koʻpchilik bor — (ular) asr namozini erta oʻqishni (maʼqul koʻrib), uni kechiktirishni makruh sanaganlar. Abdulloh ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar.Урва Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қиладики, у: «Расулуллоҳ ﷺ асрни ўқидилар, қуёш ҳали унинг (Оишанинг) ҳужрасида (тушиб турар), ҳужрадан соя ҳали кўтарилмаган эди», деди. У (рови) айтди: Бу бобда Анас, Абу Арво, Жобир ва Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. У айтди: Рофиъдан ҳам Пайғамбар ﷺдан асрни кечиктириш ҳақида ривоят қилинади, лекин у саҳиҳ эмас. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан баъзи аҳли илм ихтиёр қилган (қараш)дир; улар орасида Умар, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Оиша, Анас ва тобеинлардан кўпчилик бор — (улар) аср намозини эрта ўқишни (маъқул кўриб), уни кечиктиришни макруҳ санаганлар. Абдуллоҳ ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ بَرِيرَةَ جَاءَتْ تَسْتَعِينُ عَائِشَةَ فِي كِتَابَتِهَا وَلَمْ تَكُنْ قَضَتْ مِنْ كِتَابَتِهَا شَيْئًا فَقَالَتْ لَهَا عَائِشَةُ ارْجِعِي إِلَى أَهْلِكِ فَإِنْ أَحَبُّوا أَنْ أَقْضِيَ عَنْكِ كِتَابَتَكِ وَيَكُونَ لِي وَلاَؤُكِ فَعَلْتُ . فَذَكَرَتْ ذَلِكَ بَرِيرَةُ لأَهْلِهَا فَأَبَوْا وَقَالُوا إِنْ شَاءَتْ أَنْ تَحْتَسِبَ عَلَيْكِ وَيَكُونَ لَنَا وَلاَؤُكِ فَلْتَفْعَلْ . فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ابْتَاعِي فَأَعْتِقِي فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ " ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَنِ اشْتَرَطَ شَرْطًا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَلَيْسَ لَهُ وَإِنِ اشْتَرَطَ مِائَةَ مَرَّةٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَائِشَةَ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْتَقَ .
Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Oisha (roziyallohu anho) unga xabar bergan: Barira mukotaba (ozodlik shartnomasi) toʻlovida Oishadan yordam soʻrab keldi, u mukotabasidan hali hech narsa toʻlamagan edi. Oisha unga: «Ahling oldiga qayt, agar ular mukotabangni men toʻlashim va sening valong men uchun boʻlishiga rozi boʻlishsa, men buni qilaman», dedi. Barira buni ahliga aytdi, ular esa rad etib: «Agar u sening (ozodliging uchun) ajr (savob) istasa-yu, valong biz uchun boʻlsa, qilaversin», deyishdi. (Oisha) buni Rasululloh ﷺga aytdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Uni sotib ol va ozod qil, zero valo faqat ozod qilgan kishiga boʻladi», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ turib: «Allohning Kitobida boʻlmagan shartlarni shart qilayotgan qavmlarga nima boʻldi?! Kim Allohning Kitobida boʻlmagan shartni shart qilsa, u (shart) unga (foyda bermaydi va) yaroqsizdir, garchi yuz marta shart qilsa ham», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, Oishadan bir necha yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Ilm ahli huzurida amal shunga koʻradir: valo (meros huquqi) faqat ozod qilgan kishiga boʻladi.Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Оиша (розияллоҳу анҳо) унга хабар берган: Барира мукотаба (озодлик шартномаси) тўловида Оишадан ёрдам сўраб келди, у мукотабасидан ҳали ҳеч нарса тўламаган эди. Оиша унга: «Аҳлинг олдига қайт, агар улар мукотабангни мен тўлашим ва сенинг валонг мен учун бўлишига рози бўлишса, мен буни қиламан», деди. Барира буни аҳлига айтди, улар эса рад этиб: «Агар у сенинг (озодлигинг учун) ажр (савоб) истаса-ю, валонг биз учун бўлса, қилаверсин», дейишди. (Оиша) буни Расулуллоҳ ﷺга айтди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Уни сотиб ол ва озод қил, зеро вало фақат озод қилган кишига бўлади», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ туриб: «Аллоҳнинг Китобида бўлмаган шартларни шарт қилаётган қавмларга нима бўлди?! Ким Аллоҳнинг Китобида бўлмаган шартни шарт қилса, у (шарт) унга (фойда бермайди ва) яроқсиздир, гарчи юз марта шарт қилса ҳам», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, Оишадан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир: вало (мерос ҳуқуқи) фақат озод қилган кишига бўлади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا النَّخْلَ . فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ يَمُرُّ فَأَبَى عَلَيْهِ فَاخْتَصَمُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ " اسْقِ يَا زُبَيْرُ وَأَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ " . فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ وَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ . فَتَغَيَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ " يَا زُبَيْرُ اسْقِ وَاحْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ " . فَقَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَحْسِبُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِك : (فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهم) الآيَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ قَدْ رَوَى ابْنُ وَهْبٍ هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَيُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ . وَرَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنِ الزُّبَيْرِ وَلَمْ يَذْكُرْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ .
Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi xurmozorni sugʻoradigan Harra arigʻi xususida Zubayr bilan janjallashdi. Ansoriy: «Suvni qoʻyib yubor, oʻtsin», dedi. Zubayr esa unamadi. Shunda ular nizolarini Rasululloh ﷺ huzuriga olib bordilar. Rasululloh ﷺ Zubayrga: «Ey Zubayr, (avval oʻzing) sugʻorgin, soʻng suvni qoʻshningga oqizib yubor», dedilar. Ansoriy gʻazablanib: «Ey Rasululloh, u ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?!» dedi. Shunda Rasululloh ﷺning yuzlari oʻzgardi-da: «Ey Zubayr, sugʻorgin, soʻng suvni devorga(cha qaytib kelguncha) toʻsib turgin», dedilar. Zubayr: «Allohga qasamki, men bu oyat shu xususda nozil boʻlgan deb oʻylayman: {Yoʻq, Robbingga qasamki, ular oʻrtalaridagi nizoda seni hakam qilmagunlaricha imon keltirmaganlaridek (boʻlurlar)...}» (Niso 65) dedi. Abu Iso aytdi: Muhammadning shunday deganini eshitdim: Ibn Vahb bu hadisni Lays ibn Saʼd va Yunusdan, ular Zuhriydan, u Urvadan, u Abdulloh ibn Zubayrdan shunga oʻxshash qilib rivoyat qilgan. Shuayb ibn Abu Hamza esa uni Zuhriydan, u Urvadan, u Zubayrdan deb rivoyat qilib, Abdulloh ibn Zubayrni zikr qilmagan.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши хурмозорни суғорадиган Ҳарра ариғи хусусида Зубайр билан жанжаллашди. Ансорий: «Сувни қўйиб юбор, ўтсин», деди. Зубайр эса унамади. Шунда улар низоларини Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига олиб бордилар. Расулуллоҳ ﷺ Зубайрга: «Эй Зубайр, (аввал ўзинг) суғоргин, сўнг сувни қўшнингга оқизиб юбор», дедилар. Ансорий ғазабланиб: «Эй Расулуллоҳ, у аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?!» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари ўзгарди-да: «Эй Зубайр, суғоргин, сўнг сувни деворга(ча қайтиб келгунча) тўсиб тургин», дедилар. Зубайр: «Аллоҳга қасамки, мен бу оят шу хусусда нозил бўлган деб ўйлайман: {Йўқ, Роббингга қасамки, улар ўрталаридаги низода сени ҳакам қилмагунларича имон келтирмаганларидек (бўлурлар)...}» (Нисо 65) деди. Абу Исо айтди: Муҳаммаднинг шундай деганини эшитдим: Ибн Ваҳб бу ҳадисни Лайс ибн Саъд ва Юнусдан, улар Зуҳрийдан, у Урвадан, у Абдуллоҳ ибн Зубайрдан шунга ўхшаш қилиб ривоят қилган. Шуайб ибн Абу Ҳамза эса уни Зуҳрийдан, у Урвадан, у Зубайрдан деб ривоят қилиб, Абдуллоҳ ибн Зубайрни зикр қилмаган.
حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ الأَسْوَدِ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْرُدُ سَرْدَكُمْ هَذَا وَلَكِنَّهُ كَانَ يَتَكَلَّمُ بِكَلاَمٍ بَيْنَهُ فَصْلٌ يَحْفَظُهُ مَنْ جَلَسَ إِلَيْهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ وَقَدْ رَوَاهُ يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ عَنِ الزُّهْرِيِّ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ sizlar kabi (soʻzlarni) ketma-ket shoshib gapirmas edilar, balki orasi ajralib turadigan, oldida oʻtirgan kishi yodlab oladigan tarzda gapirar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, biz uni faqat Zuhriyning hadisi orqaligina bilamiz. Uni Yunus ibn Yazid ham Zuhriydan rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ сизлар каби (сўзларни) кетма-кет шошиб гапирмас эдилар, балки ораси ажралиб турадиган, олдида ўтирган киши ёдлаб оладиган тарзда гапирар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, биз уни фақат Зуҳрийнинг ҳадиси орқалигина биламиз. Уни Юнус ибн Язид ҳам Зуҳрийдан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ بُرْدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جِئْتُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فِي الْبَيْتِ وَالْبَابُ عَلَيْهِ مُغْلَقٌ فَمَشَى حَتَّى فَتَحَ لِي ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مَكَانِهِ . وَوَصَفَتِ الْبَابَ فِي الْقِبْلَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Men keldim, Rasululloh ﷺ uyda namoz oʻqiyotgan edilar, eshik ham yopiq edi. Bas, u zot yurib borib, menga eshikni ochdilar, soʻng oʻz joylariga qaytdilar», dedi. U eshikni qibla tomonida ekanini taʼrifladi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Мен келдим, Расулуллоҳ ﷺ уйда намоз ўқиётган эдилар, эшик ҳам ёпиқ эди. Бас, у зот юриб бориб, менга эшикни очдилар, сўнг ўз жойларига қайтдилар», деди. У эшикни қибла томонида эканини таърифлади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ سُئِلَ ابْنُ عُمَرَ فِي أَىِّ شَهْرٍ اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ فِي رَجَبٍ . قَالَ فَقَالَتْ عَائِشَةُ مَا اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ وَهُوَ مَعَهُ تَعْنِي ابْنَ عُمَرَ وَمَا اعْتَمَرَ فِي شَهْرِ رَجَبٍ قَطُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ .
Urva (rahimahulloh) aytadi: Ibn Umardan: «Rasululloh ﷺ qaysi oyda umra qildilar?» — deb soʻralganda, u: «Rajab oyida», — dedi. Shunda Oisha (roziyallohu anho): «Rasululloh ﷺ qachon umra qilgan boʻlsalar, u (yaʼni Ibn Umar) ham albatta u zot bilan birga boʻlgan; u zot hech qachon rajab oyida umra qilmaganlar», — dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Men Muhammad (ibn Ismoil)ning: «Habib ibn Abu Sobit Urva ibn az-Zubayrdan (hadis) eshitmagan», — deganini eshitdim.Урва (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Ибн Умардан: «Расулуллоҳ ﷺ қайси ойда умра қилдилар?» — деб сўралганда, у: «Ражаб ойида», — деди. Шунда Оиша (розияллоҳу анҳо): «Расулуллоҳ ﷺ қачон умра қилган бўлсалар, у (яъни Ибн Умар) ҳам албатта у зот билан бирга бўлган; у зот ҳеч қачон ражаб ойида умра қилмаганлар», — дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Мен Муҳаммад (ибн Исмоил)нинг: «Ҳабиб ибн Абу Собит Урва ибн аз-Зубайрдан (ҳадис) эшитмаган», — деганини эшитдим.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ لِلْمِقْدَادِ وَذَكَرَ نَحْوَ هَذَا قَالَ فَسَأَلَهُ الْمِقْدَادُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لِيَغْسِلْ ذَكَرَهُ وَأُنْثَيَيْهِ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ الثَّوْرِيُّ وَجَمَاعَةٌ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِيهِ : " وَالأُنْثَيَيْنِ " .
Urva aytadi: Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) Miqdodga (yuqoridagiga oʻxshash gapni) aytdi — va (roviy) shunga oʻxshash (qissani) zikr qildi. Miqdod undan (Paygʻambar ﷺ dan) soʻradi. Rasululloh ﷺ: «Zakarini va ikki xusyasini (moyagini) yuvsin», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Buni Savriy va bir jamoa Hishomdan, u otasidan, u Alidan, u Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilib, unda: «va ikki xusya (moyak)», — degan.Урва айтади: Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) Миқдодга (юқоридагига ўхшаш гапни) айтди — ва (ровий) шунга ўхшаш (қиссани) зикр қилди. Миқдод ундан (Пайғамбар ﷺ дан) сўради. Расулуллоҳ ﷺ: «Закарини ва икки хусясини (моягини) ювсин», — дедилар. Абу Довуд айтди: Буни Саврий ва бир жамоа Ҳишомдан, у отасидан, у Алидан, у Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилиб, унда: «ва икки хуся (мояк)», — деган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَدِيثٍ، حَدَّثَهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ قُلْتُ لِلْمِقْدَادِ . فَذَكَرَ مَعْنَاهُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ الْمُفَضَّلُ بْنُ فَضَالَةَ وَجَمَاعَةٌ وَالثَّوْرِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَرَوَاهُ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْمِقْدَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَذْكُرْ " أُنْثَيَيْهِ " .
Urva otasidan, u Ali ibn Abu Tolibdan (qilingan) bir hadisni rivoyat qiladi: U (Ali): «Men Miqdodga (soʻrashni) aytdim», — dedi. Soʻng (roviy) shu maʼnoni zikr qildi. Abu Dovud aytdi: Buni Mufaddal ibn Fadola, bir jamoa, Savriy va Ibn Uyayna Hishomdan, u otasidan, u Ali ibn Abu Tolibdan rivoyat qilishgan; Ibn Ishoq esa Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Miqdoddan, u Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilib, «ikki xusyasini (moyagini)» (degan soʻzni) eslamagan.Урва отасидан, у Али ибн Абу Толибдан (қилинган) бир ҳадисни ривоят қилади: У (Али): «Мен Миқдодга (сўрашни) айтдим», — деди. Сўнг (ровий) шу маънони зикр қилди. Абу Довуд айтди: Буни Муфаддал ибн Фадола, бир жамоа, Саврий ва Ибн Уяйна Ҳишомдан, у отасидан, у Али ибн Абу Толибдан ривоят қилишган; Ибн Ишоқ эса Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Миқдоддан, у Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилиб, «икки хусясини (моягини)» (деган сўзни) эсламаган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَبِي حُبَيْشٍ، جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنِّي امْرَأَةٌ أُسْتَحَاضُ فَلاَ أَطْهُرُ أَفَأَدَعُ الصَّلاَةَ قَالَ " إِنَّمَا ذَلِكِ عِرْقٌ وَلَيْسَتْ بِالْحَيْضَةِ فَإِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَدَعِي الصَّلاَةَ وَإِذَا أَدْبَرَتْ فَاغْسِلِي عَنْكِ الدَّمَ ثُمَّ صَلِّي " .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Fotima binti Abu Hubaysh Rasululloh ﷺ ning oldilariga kelib: «Men istihoza boʻladigan ayolman, (hech) poklanmayman; namozni tark etaymi?» — dedi. U zot: «Albatta, u — (bir) tomir (qoni)dir, hayz emas. Hayz kelganda, namozni tark et; u ketganda, oʻzingdan qonni yuv, soʻng namoz oʻqi», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Фотима бинти Абу Ҳубайш Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келиб: «Мен истиҳоза бўладиган аёлман, (ҳеч) покланмайман; намозни тарк этайми?» — деди. У зот: «Албатта, у — (бир) томир (қони)дир, ҳайз эмас. Ҳайз келганда, намозни тарк эт; у кетганда, ўзингдан қонни юв, сўнг намоз ўқи», — дедилар.
حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ أَبِي يَعْقُوبَ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ، أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ فَمَاتَ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ فَزَوَّجَهَا النَّجَاشِيُّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَمْهَرَهَا عنه أَرْبَعَةَ آلاَفٍ وَبَعَثَ بِهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَ شُرَحْبِيلَ ابْنِ حَسَنَةَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ حَسَنَةُ هِيَ أُمُّهُ .
Urva (rahimahulloh) Umm Habiba (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladi: U Ubaydulloh ibn Jahshning nikohida edi. (Ubaydulloh) Habasha yerida vafot etdi. Shunda Najjoshiy uni Paygʻambar ﷺga nikohlab berdi va u zot nomidan unga toʻrt ming (dirham) mahr berdi hamda uni Shurahbil ibn Hasana bilan Rasululloh ﷺ huzuriga joʻnatdi. Abu Dovud aytdi: «Hasana — uning (Shurahbilning) onasidir».Урва (раҳимаҳуллоҳ) Умм Ҳабиба (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилади: У Убайдуллоҳ ибн Жаҳшнинг никоҳида эди. (Убайдуллоҳ) Ҳабаша ерида вафот этди. Шунда Нажжоший уни Пайғамбар ﷺга никоҳлаб берди ва у зот номидан унга тўрт минг (дирҳам) маҳр берди ҳамда уни Шураҳбил ибн Ҳасана билан Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига жўнатди. Абу Довуд айтди: «Ҳасана — унинг (Шураҳбилнинг) онасидир».
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَقَدْ عَابَتْ ذَلِكَ عَائِشَةُ - رضى الله عنها - أَشَدَّ الْعَيْبِ يَعْنِي حَدِيثَ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ وَقَالَتْ إِنَّ فَاطِمَةَ كَانَتْ فِي مَكَانٍ وَحْشٍ فَخِيفَ عَلَى نَاحِيَتِهَا فَلِذَلِكَ رَخَّصَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Urva (rahimahulloh) otasidan rivoyat qiladi: U aytdi: Oisha (roziyallohu anho) buni — yaʼni Fotima binti Qaysning hadisini — qattiq aybladi va: «Albatta, Fotima xilvat (kimsasiz) bir joyda edi, uning atrofidan xavfsirashdi, shuning uchun Rasululloh ﷺ unga (uydan chiqishga) ruxsat berdilar», dedi.Урва (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилади: У айтди: Оиша (розияллоҳу анҳо) буни — яъни Фотима бинти Қайснинг ҳадисини — қаттиқ айблади ва: «Албатта, Фотима хилват (кимсасиз) бир жойда эди, унинг атрофидан хавфсирашди, шунинг учун Расулуллоҳ ﷺ унга (уйдан чиқишга) рухсат бердилар», деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي صَلاَتَهُ مِنَ اللَّيْلِ وَهِيَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ رَاقِدَةً عَلَى الْفِرَاشِ الَّذِي يَرْقُدُ عَلَيْهِ حَتَّى إِذَا أَرَادَ أَنْ يُوتِرَ أَيْقَظَهَا فَأَوْتَرَتْ .
Urva (rahimahulloh) Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ kechasi namozlarini oʻqir edilar, u (Oisha) esa u zot bilan qibla orasida, u zot yotadigan toʻshakda yotgan holda koʻndalang boʻlib turardi. U zot vitr (namozi)ni oʻqimoqchi boʻlganlarida, uni uygʻotardilar, u esa vitr oʻqirdi.Урва (раҳимаҳуллоҳ) Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ кечаси намозларини ўқир эдилар, у (Оиша) эса у зот билан қибла орасида, у зот ётадиган тўшакда ётган ҳолда кўндаланг бўлиб турарди. У зот витр (намози)ни ўқимоқчи бўлганларида, уни уйғотардилар, у эса витр ўқирди.