أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ كَانَ فِي الزُّبَيْرِ ثَلاَثُ ضَرَبَاتٍ بِالسَّيْفِ، إِحْدَاهُنَّ فِي عَاتِقِهِ، قَالَ إِنْ كُنْتُ لأُدْخِلُ أَصَابِعِي فِيهَا. قَالَ ضُرِبَ ثِنْتَيْنِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَوَاحِدَةً يَوْمَ الْيَرْمُوكِ. قَالَ عُرْوَةُ وَقَالَ لِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ حِينَ قُتِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ يَا عُرْوَةُ، هَلْ تَعْرِفُ سَيْفَ الزُّبَيْرِ قُلْتُ نَعَمْ. قَالَ فَمَا فِيهِ قُلْتُ فِيهِ فَلَّةٌ فُلَّهَا يَوْمَ بَدْرٍ. قَالَ صَدَقْتَ. بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ ثُمَّ رَدَّهُ عَلَى عُرْوَةَ. قَالَ هِشَامٌ فَأَقَمْنَاهُ بَيْنَنَا ثَلاَثَةَ آلاَفٍ، وَأَخَذَهُ بَعْضُنَا، وَلَوَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ أَخَذْتُهُ.
Zubayrda qilich (urush)ining uchta zarbasi (chandigʻi) bor edi, ulardan biri yelkasida edi. (Urva) aytdi: Men barmoqlarimni unga (oʻsha chandiqqa) tiqar edim. (Urva) aytdi: U ikkitasini Badr kuni, bittasini Yarmuk kuni (zarba) yegan edi. Urva aytdi: Abdulloh ibn Zubayr oʻldirilganda, Abdulmalik ibn Marvon menga: «Ey Urva, Zubayrning qilichini tanaysanmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Unda nima (alomat) bor?» dedi. Men: «Unda bir oʻyiq (qirralanish) bor, u Badr kuni oʻyilgan», dedim. U: «Rost aytding», dedi va: «(Sangtarosh shoir aytganidek) ‹ularda (qilichlarda) qoʻshinlar bilan toʻqnashuvdan (qolgan) oʻyiqlar bor›», dedi. Soʻng uni Urvaga qaytardi. Hishom: «Biz uni oʻzaro uch ming (dirhamga) baholadik, uni baʼzimiz oldi. Men uni oʻzim olganimni juda istardim», dedi.Зубайрда қилич (уруш)ининг учта зарбаси (чандиғи) бор эди, улардан бири елкасида эди. (Урва) айтди: Мен бармоқларимни унга (ўша чандиққа) тиқар эдим. (Урва) айтди: У иккитасини Бадр куни, биттасини Ярмук куни (зарба) еган эди. Урва айтди: Абдуллоҳ ибн Зубайр ўлдирилганда, Абдулмалик ибн Марвон менга: «Эй Урва, Зубайрнинг қиличини танайсанми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Унда нима (аломат) бор?» деди. Мен: «Унда бир ўйиқ (қирраланиш) бор, у Бадр куни ўйилган», дедим. У: «Рост айтдинг», деди ва: «(Сангтарош шоир айтганидек) ‹уларда (қиличларда) қўшинлар билан тўқнашувдан (қолган) ўйиқлар бор›», деди. Сўнг уни Урвага қайтарди. Ҳишом: «Биз уни ўзаро уч минг (дирҳамга) баҳоладик, уни баъзимиз олди. Мен уни ўзим олганимни жуда истардим», деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ أَصْحَابَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا لِلزُّبَيْرِ يَوْمَ الْيَرْمُوكِ أَلاَ تَشُدُّ فَنَشُدَّ مَعَكَ فَقَالَ إِنِّي إِنْ شَدَدْتُ كَذَبْتُمْ. فَقَالُوا لاَ نَفْعَلُ، فَحَمَلَ عَلَيْهِمْ حَتَّى شَقَّ صُفُوفَهُمْ، فَجَاوَزَهُمْ وَمَا مَعَهُ أَحَدٌ، ثُمَّ رَجَعَ مُقْبِلاً، فَأَخَذُوا بِلِجَامِهِ، فَضَرَبُوهُ ضَرْبَتَيْنِ عَلَى عَاتِقِهِ بَيْنَهُمَا ضَرْبَةٌ ضُرِبَهَا يَوْمَ بَدْرٍ. قَالَ عُرْوَةُ كُنْتُ أُدْخِلُ أَصَابِعِي فِي تِلْكَ الضَّرَبَاتِ أَلْعَبُ وَأَنَا صَغِيرٌ. قَالَ عُرْوَةُ وَكَانَ مَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ يَوْمَئِذٍ وَهْوَ ابْنُ عَشْرِ سِنِينَ، فَحَمَلَهُ عَلَى فَرَسٍ وَكَّلَ بِهِ رَجُلاً.
Rasululloh ﷺning sahobalari Yarmuk kuni Zubayrga: «(Hujumga) tashlanmaysanmi? Biz ham sen bilan tashlansak», deyishdi. U: «Agar men (hujumga) tashlansam, sizlar (ergasholmay) yolgʻon aytib qolasiz», dedi. Ular: «(Yoʻq, ergashamiz,) qilmaymiz (qoldirmaymiz)», deyishdi. Shunda u ularga (dushmanga) hujum qildi, to ularning saflarini yorib, ularni (yorib) oʻtdi — uning yonida hech kim yoʻq edi. Soʻng u (orqaga) qaytib kelarkan, ular (dushmanlar) uning jilovidan ushlab, uni yelkasiga ikki zarba urishdi — ular orasida Badr kuni yegan bir zarba (chandigʻi) bor edi. Urva: «Men kichik (bola) ekanimda, oʻsha zarbalarga barmoqlarimni tiqib oʻynardim», dedi. Urva aytdi: Oʻsha kuni uning yonida Abdulloh ibn Zubayr ham bor edi — u oʻn yoshli (bola) edi. U (Zubayr) uni bir otga mindirib, uning (qarovi) uchun bir kishini tayinlagan edi.Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари Ярмук куни Зубайрга: «(Ҳужумга) ташланмайсанми? Биз ҳам сен билан ташлансак», дейишди. У: «Агар мен (ҳужумга) ташлансам, сизлар (эргашолмай) ёлғон айтиб қоласиз», деди. Улар: «(Йўқ, эргашамиз,) қилмаймиз (қолдирмаймиз)», дейишди. Шунда у уларга (душманга) ҳужум қилди, то уларнинг сафларини ёриб, уларни (ёриб) ўтди — унинг ёнида ҳеч ким йўқ эди. Сўнг у (орқага) қайтиб келаркан, улар (душманлар) унинг жиловидан ушлаб, уни елкасига икки зарба уришди — улар орасида Бадр куни еган бир зарба (чандиғи) бор эди. Урва: «Мен кичик (бола) эканимда, ўша зарбаларга бармоқларимни тиқиб ўйнардим», деди. Урва айтди: Ўша куни унинг ёнида Абдуллоҳ ибн Зубайр ҳам бор эди — у ўн ёшли (бола) эди. У (Зубайр) уни бир отга миндириб, унинг (қарови) учун бир кишини тайинлаган эди.
حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ ذُكِرَ عِنْدَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ رَفَعَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ فِي قَبْرِهِ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ ". فَقَالَتْ إِنَّمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّهُ لَيُعَذَّبُ بِخَطِيئَتِهِ وَذَنْبِهِ، وَإِنَّ أَهْلَهُ لَيَبْكُونَ عَلَيْهِ الآنَ ". قَالَتْ وَذَاكَ مِثْلُ قَوْلِهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَامَ عَلَى الْقَلِيبِ وَفِيهِ قَتْلَى بَدْرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَقَالَ لَهُمْ مَا قَالَ إِنَّهُمْ لَيَسْمَعُونَ مَا أَقُولُ. إِنَّمَا قَالَ " إِنَّهُمُ الآنَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّ مَا كُنْتُ أَقُولُ لَهُمْ حَقٌّ ". ثُمَّ قَرَأَتْ [quran sura="27" aya_start="80" aya_end="80"]{إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَى} [quran sura="35" aya_start="22" aya_end="22"]{وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ} تَقُولُ حِينَ تَبَوَّءُوا مَقَاعِدَهُمْ مِنَ النَّارِ.
Oishaning oldida zikr qilindiki, Ibn Umar Paygʻambar ﷺga (nisbat berib): «Albatta marhum (oʻlik) qabrida ahlining yigʻisi (sababli) azoblanadi», dedi. Shunda u (Oisha): «Rasululloh ﷺ faqat: ‹Albatta u oʻz xatosi va gunohi (sababli) azoblanadi, ahli esa hozir uning ustida yigʻlamoqda› dedilar», dedi. U: «Bu xuddi u zotning (boshqa) soʻzlaridek — Rasululloh ﷺ quduq ustida turdilar, unda Badrning mushrik oʻliklari bor edi, ularga aytadiganini aytib: ‹Albatta ular men aytayotgan narsani eshitmoqdalar› dedilar. (Aslida) u zot faqat: ‹Albatta ular hozir men ularga aytib kelgan narsam haq ekanini bilmoqdalar› dedilar», dedi. Soʻng u: «Albatta sen oʻliklarga eshittira olmaysan...» (Naml surasi, 80) va «Sen qabrlardagilarga eshittiruvchi emassan...» (Fotir surasi, 22) (oyatlarini) oʻqib: «Ular oʻzlarining oʻtdagi joylariga (oʻrnashganda — shunday boʻladi)», dedi.Оишанинг олдида зикр қилиндики, Ибн Умар Пайғамбар ﷺга (нисбат бериб): «Албатта марҳум (ўлик) қабрида аҳлининг йиғиси (сабабли) азобланади», деди. Шунда у (Оиша): «Расулуллоҳ ﷺ фақат: ‹Албатта у ўз хатоси ва гуноҳи (сабабли) азобланади, аҳли эса ҳозир унинг устида йиғламоқда› дедилар», деди. У: «Бу худди у зотнинг (бошқа) сўзларидек — Расулуллоҳ ﷺ қудуқ устида турдилар, унда Бадрнинг мушрик ўликлари бор эди, уларга айтадиганини айтиб: ‹Албатта улар мен айтаётган нарсани эшитмоқдалар› дедилар. (Аслида) у зот фақат: ‹Албатта улар ҳозир мен уларга айтиб келган нарсам ҳақ эканини билмоқдалар› дедилар», деди. Сўнг у: «Албатта сен ўликларга эшиттира олмайсан...» (Намл сураси, 80) ва «Сен қабрлардагиларга эшиттирувчи эмассан...» (Фотир сураси, 22) (оятларини) ўқиб: «Улар ўзларининг ўтдаги жойларига (ўрнашганда — шундай бўлади)», деди.
حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ الزُّبَيْرُ لَقِيتُ يَوْمَ بَدْرٍ عُبَيْدَةَ بْنَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ وَهْوَ مُدَجَّجٌ لاَ يُرَى مِنْهُ إِلاَّ عَيْنَاهُ، وَهْوَ يُكْنَى أَبُو ذَاتِ الْكَرِشِ، فَقَالَ أَنَا أَبُو ذَاتِ الْكَرِشِ. فَحَمَلْتُ عَلَيْهِ بِالْعَنَزَةِ، فَطَعَنْتُهُ فِي عَيْنِهِ فَمَاتَ. قَالَ هِشَامٌ فَأُخْبِرْتُ أَنَّ الزُّبَيْرَ قَالَ لَقَدْ وَضَعْتُ رِجْلِي عَلَيْهِ ثُمَّ تَمَطَّأْتُ، فَكَانَ الْجَهْدَ أَنْ نَزَعْتُهَا وَقَدِ انْثَنَى طَرَفَاهَا. قَالَ عُرْوَةُ فَسَأَلَهُ إِيَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَاهُ، فَلَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا، ثُمَّ طَلَبَهَا أَبُو بَكْرٍ فَأَعْطَاهُ، فَلَمَّا قُبِضَ أَبُو بَكْرٍ سَأَلَهَا إِيَّاهُ عُمَرُ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهَا، فَلَمَّا قُبِضَ عُمَرُ أَخَذَهَا، ثُمَّ طَلَبَهَا عُثْمَانُ مِنْهُ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهَا، فَلَمَّا قُتِلَ عُثْمَانُ وَقَعَتْ عِنْدَ آلِ عَلِيٍّ، فَطَلَبَهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، فَكَانَتْ عِنْدَهُ حَتَّى قُتِلَ.
Zubayr aytdi: Men Badr kuni Ubayda ibn Saʼid ibnul-Osga yoʻliqdim — u (temir bilan) qoplangan (sovutli) edi, undan faqat ikki koʻzi koʻrinardi, uning kunyasi Abu Zotil-Karish edi. U: «Men Abu Zotil-Karishman», dedi. Men unga aneza (kalta nayza) bilan hujum qilib, uni koʻziga sanchdim, u oʻldi. Hishom aytdi: Menga xabar berildiki, Zubayr: «Men oyogʻimni uning ustiga qoʻyib, soʻng (tortib) choʻzildim, uni (nayzani) zoʻrgʻa (yulib) chiqardim, uning ikki uchi (qayrilib) bukilgan edi», degan. Urva aytdi: Rasululloh ﷺ undan uni (nayzani) soʻradilar, u (Zubayr) uni berdi. Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, uni (qaytarib) oldi. Soʻng uni Abu Bakr soʻradi, u berdi; Abu Bakr vafot etganida, Umar undan uni soʻradi, u berdi; Umar vafot etganida, uni (qaytarib) oldi. Soʻng Usmon undan uni soʻradi, u berdi; Usmon oʻldirilganida, u Ali xonadonining qoʻlida qoldi. Soʻng uni Abdulloh ibn Zubayr soʻradi, u (nayza) uning yonida qoldi, to u oʻldirilguncha.Зубайр айтди: Мен Бадр куни Убайда ибн Саъид ибнул-Осга йўлиқдим — у (темир билан) қопланган (совутли) эди, ундан фақат икки кўзи кўринарди, унинг куняси Абу Зотил-Кариш эди. У: «Мен Абу Зотил-Каришман», деди. Мен унга анеза (калта найза) билан ҳужум қилиб, уни кўзига санчдим, у ўлди. Ҳишом айтди: Менга хабар берилдики, Зубайр: «Мен оёғимни унинг устига қўйиб, сўнг (тортиб) чўзилдим, уни (найзани) зўрға (юлиб) чиқардим, унинг икки учи (қайрилиб) букилган эди», деган. Урва айтди: Расулуллоҳ ﷺ ундан уни (найзани) сўрадилар, у (Зубайр) уни берди. Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, уни (қайтариб) олди. Сўнг уни Абу Бакр сўради, у берди; Абу Бакр вафот этганида, Умар ундан уни сўради, у берди; Умар вафот этганида, уни (қайтариб) олди. Сўнг Усмон ундан уни сўради, у берди; Усмон ўлдирилганида, у Али хонадонининг қўлида қолди. Сўнг уни Абдуллоҳ ибн Зубайр сўради, у (найза) унинг ёнида қолди, то у ўлдирилгунча.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ ذَهَبْتُ أَسُبُّ حَسَّانَ عِنْدَ عَائِشَةَ فَقَالَتْ لاَ تَسُبَّهُ، فَإِنَّهُ كَانَ يُنَافِحُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. وَقَالَتْ عَائِشَةُ اسْتَأْذَنَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي هِجَاءِ الْمُشْرِكِينَ قَالَ " كَيْفَ بِنَسَبِي ". قَالَ لأَسُلَّنَّكَ مِنْهُمْ كَمَا تُسَلُّ الشَّعْرَةُ مِنَ الْعَجِينِ.
وَقَالَ مُحَمَّدٌ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ فَرْقَدٍ، سَمِعْتُ هِشَامًا، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَبَبْتُ حَسَّانَ، وَكَانَ مِمَّنْ كَثَّرَ عَلَيْهَا.
(Urva aytdi:) Men Oishaning oldida Hassonni soʻkmoqchi boʻ ldim. U: «Uni soʻkma, chunki u Rasululloh ﷺ (sharafini) himoya qilar (yoqlar) edi», dedi. Oisha aytdi: Hasson Paygʻambar ﷺdan mushriklarni (sheʼr bilan) hajv qilishga izn soʻradi. U zot: «Mening nasabim (Quraysh nasli) qanday boʻladi (sen hajv qilsang menga ham tegmaydimi)?» dedilar. (Hasson): «Men sizni ulardan — xamirdan tuk tortib olinganidek — (ozod) tortib olaman (ajrataman)», dedi. Muhammad (rivoyatda): Usmon ibn Farqaddan, u Hishomdan, u otasidan: «Men Hassonni soʻkdim, u (Oisha) ustidan (gap) koʻpaytirganlardan edi», dedi.(Урва айтди:) Мен Оишанинг олдида Ҳассонни сўкмоқчи бў лдим. У: «Уни сўкма, чунки у Расулуллоҳ ﷺ (шарафини) ҳимоя қилар (ёқлар) эди», деди. Оиша айтди: Ҳассон Пайғамбар ﷺдан мушрикларни (шеър билан) ҳажв қилишга изн сўради. У зот: «Менинг насабим (Қурайш насли) қандай бўлади (сен ҳажв қилсанг менга ҳам тегмайдими)?» дедилар. (Ҳассон): «Мен сизни улардан — хамирдан тук тортиб олинганидек — (озод) тортиб оламан (ажратаман)», деди. Муҳаммад (ривоятда): Усмон ибн Фарқаддан, у Ҳишомдан, у отасидан: «Мен Ҳассонни сўкдим, у (Оиша) устидан (гап) кўпайтирганлардан эди», деди.
حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمِّهِ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، يُخْبِرَانِ خَبَرًا مِنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي عُمْرَةِ الْحُدَيْبِيَةِ فَكَانَ فِيمَا أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ عَنْهُمَا أَنَّهُ لَمَّا كَاتَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُهَيْلَ بْنَ عَمْرٍو، يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ عَلَى قَضِيَّةِ الْمُدَّةِ، وَكَانَ فِيمَا اشْتَرَطَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو أَنَّهُ قَالَ لاَ يَأْتِيكَ مِنَّا أَحَدٌ وَإِنْ كَانَ عَلَى دِينِكَ إِلاَّ رَدَدْتَهُ إِلَيْنَا، وَخَلَّيْتَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ. وَأَبَى سُهَيْلٌ أَنْ يُقَاضِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ عَلَى ذَلِكَ، فَكَرِهَ الْمُؤْمِنُونَ ذَلِكَ وَامَّعَضُوا، فَتَكَلَّمُوا فِيهِ، فَلَمَّا أَبَى سُهَيْلٌ أَنْ يُقَاضِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ عَلَى ذَلِكَ، كَاتَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَرَدَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا جَنْدَلِ بْنَ سُهَيْلٍ يَوْمَئِذٍ إِلَى أَبِيهِ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو، وَلَمْ يَأْتِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحَدٌ مِنَ الرِّجَالِ إِلاَّ رَدَّهُ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ، وَإِنْ كَانَ مُسْلِمًا، وَجَاءَتِ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ، فَكَانَتْ أُمُّ كُلْثُومٍ بِنْتُ عُقْبَةَ بْنِ مُعَيْطٍ مِمَّنْ خَرَجَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْىَ عَاتِقٌ، فَجَاءَ أَهْلُهَا يَسْأَلُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَرْجِعَهَا إِلَيْهِمْ، حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْمُؤْمِنَاتِ مَا أَنْزَلَ.
(Urva ibn Zubayr Marvon ibnul-Hakam va Misvar ibn Maxramaning Rasululloh ﷺning Hudaybiya umrasi haqidagi xabarini eshitdi. Urva ulardan menga xabar bergan narsalardan biri shuki:) Rasululloh ﷺ Hudaybiya kuni Suhayl ibn Amr bilan (sulh) muddati masalasida (shartnoma) bitishganda, Suhayl ibn Amr shart qilgan narsalar orasida shu (bor) ediki, u: «Bizdan senga — sening diningda boʻlsa ham — hech kim kelmasin, magar uni bizga qaytarasan va biz bilan uning orasini boʻsh qoʻyasan (bizga topshirasan)», dedi. Suhayl Rasululloh ﷺ bilan faqat shu (shart) ustiga bitishishga koʻ ndi (boshqasiga unamadi). Moʻminlar buni yoqtirmay, gʻazablandilar va bu haqda gapirdilar. Suhayl Rasululloh ﷺ bilan faqat shu ustiga bitishishga unaganidan keyin, Rasululloh ﷺ u bilan (shartnoma) yozishdilar. Rasululloh ﷺ oʻsha kuni Abu Jandal ibn Suhaylni otasi Suhayl ibn Amrga qaytardilar (topshirdilar). Oʻsha muddat (ichida) Rasululloh ﷺning oldilariga erkaklardan kim kelsa — musulmon boʻlsa ham — u zot uni (Qurayshga) qaytardilar. Moʻmina ayollar esa muhojir (hijrat qilib) kelishdi. Ummu Kulsum bint Uqba ibn Muayt — Rasululloh ﷺ tomon chiqqan (hijrat qilgan)lardan edi, u yosh (balogʻatga yetgan) qiz edi. Uning oilasi kelib, Rasululloh ﷺdan uni ularga qaytarishni soʻrashdi — to Alloh taolo moʻmina ayollar haqida nozil qiladiganini nozil qilguniga qadar (qaytarmadilar).(Урва ибн Зубайр Марвон ибнул-Ҳакам ва Мисвар ибн Махраманинг Расулуллоҳ ﷺнинг Ҳудайбия умраси ҳақидаги хабарини эшитди. Урва улардан менга хабар берган нарсалардан бири шуки:) Расулуллоҳ ﷺ Ҳудайбия куни Суҳайл ибн Амр билан (сулҳ) муддати масаласида (шартнома) битишганда, Суҳайл ибн Амр шарт қилган нарсалар орасида шу (бор) эдики, у: «Биздан сенга — сенинг динингда бўлса ҳам — ҳеч ким келмасин, магар уни бизга қайтарасан ва биз билан унинг орасини бўш қўясан (бизга топширасан)», деди. Суҳайл Расулуллоҳ ﷺ билан фақат шу (шарт) устига битишишга кў нди (бошқасига унамади). Мўминлар буни ёқтирмай, ғазабландилар ва бу ҳақда гапирдилар. Суҳайл Расулуллоҳ ﷺ билан фақат шу устига битишишга унаганидан кейин, Расулуллоҳ ﷺ у билан (шартнома) ёзишдилар. Расулуллоҳ ﷺ ўша куни Абу Жандал ибн Суҳайлни отаси Суҳайл ибн Амрга қайтардилар (топширдилар). Ўша муддат (ичида) Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига эркаклардан ким келса — мусулмон бўлса ҳам — у зот уни (Қурайшга) қайтардилар. Мўмина аёллар эса муҳожир (ҳижрат қилиб) келишди. Умму Кулсум бинт Уқба ибн Муайт — Расулуллоҳ ﷺ томон чиққан (ҳижрат қилган)лардан эди, у ёш (балоғатга етган) қиз эди. Унинг оиласи келиб, Расулуллоҳ ﷺдан уни уларга қайтаришни сўрашди — то Аллоҳ таоло мўмина аёллар ҳақида нозил қиладиганини нозил қилгунига қадар (қайтармадилар).
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا سَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ فَبَلَغَ ذَلِكَ قُرَيْشًا، خَرَجَ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ وَحَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ وَبُدَيْلُ بْنُ وَرْقَاءَ يَلْتَمِسُونَ الْخَبَرَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَقْبَلُوا يَسِيرُونَ حَتَّى أَتَوْا مَرَّ الظَّهْرَانِ، فَإِذَا هُمْ بِنِيرَانٍ كَأَنَّهَا نِيرَانُ عَرَفَةَ، فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ مَا هَذِهِ لَكَأَنَّهَا نِيرَانُ عَرَفَةَ. فَقَالَ بُدَيْلُ بْنُ وَرْقَاءَ نِيرَانُ بَنِي عَمْرٍو. فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ عَمْرٌو أَقَلُّ مِنْ ذَلِكَ. فَرَآهُمْ نَاسٌ مِنْ حَرَسِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَدْرَكُوهُمْ فَأَخَذُوهُمْ، فَأَتَوْا بِهِمْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَسْلَمَ أَبُو سُفْيَانَ، فَلَمَّا سَارَ قَالَ لِلْعَبَّاسِ " احْبِسْ أَبَا سُفْيَانَ عِنْدَ حَطْمِ الْخَيْلِ حَتَّى يَنْظُرَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ ". فَحَبَسَهُ الْعَبَّاسُ، فَجَعَلَتِ الْقَبَائِلُ تَمُرُّ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَمُرُّ كَتِيبَةً كَتِيبَةً عَلَى أَبِي سُفْيَانَ، فَمَرَّتْ كَتِيبَةٌ قَالَ يَا عَبَّاسُ مَنْ هَذِهِ قَالَ هَذِهِ غِفَارُ. قَالَ مَا لِي وَلِغِفَارَ ثُمَّ مَرَّتْ جُهَيْنَةُ، قَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ مَرَّتْ سَعْدُ بْنُ هُذَيْمٍ، فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، وَمَرَّتْ سُلَيْمُ، فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، حَتَّى أَقْبَلَتْ كَتِيبَةٌ لَمْ يَرَ مِثْلَهَا، قَالَ مَنْ هَذِهِ قَالَ هَؤُلاَءِ الأَنْصَارُ عَلَيْهِمْ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ مَعَهُ الرَّايَةُ. فَقَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ يَا أَبَا سُفْيَانَ الْيَوْمُ يَوْمُ الْمَلْحَمَةِ، الْيَوْمَ تُسْتَحَلُّ الْكَعْبَةُ. فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَا عَبَّاسُ حَبَّذَا يَوْمُ الذِّمَارِ. ثُمَّ جَاءَتْ كَتِيبَةٌ، وَهْىَ أَقَلُّ الْكَتَائِبِ، فِيهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ، وَرَايَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَعَ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ، فَلَمَّا مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِأَبِي سُفْيَانَ قَالَ أَلَمْ تَعْلَمْ مَا قَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ قَالَ " مَا قَالَ ". قَالَ كَذَا وَكَذَا. فَقَالَ " كَذَبَ سَعْدٌ، وَلَكِنْ هَذَا يَوْمٌ يُعَظِّمُ اللَّهُ فِيهِ الْكَعْبَةَ، وَيَوْمٌ تُكْسَى فِيهِ الْكَعْبَةُ ". قَالَ وَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُرْكَزَ رَايَتُهُ بِالْحَجُونِ. قَالَ عُرْوَةُ وَأَخْبَرَنِي نَافِعُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ قَالَ سَمِعْتُ الْعَبَّاسَ يَقُولُ لِلزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، هَا هُنَا أَمَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَرْكُزَ الرَّايَةَ، قَالَ وَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ أَنْ يَدْخُلَ مِنْ أَعْلَى مَكَّةَ مِنْ كَدَاءٍ، وَدَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ كُدَا، فَقُتِلَ مِنْ خَيْلِ خَالِدٍ يَوْمَئِذٍ رَجُلاَنِ حُبَيْشُ بْنُ الأَشْعَرِ وَكُرْزُ بْنُ جَابِرٍ الْفِهْرِيُّ.
(Hishom otasidan (Urva ibn Zubayr) aytdi:) Rasululloh ﷺ Fath yili yurganlarida va bu Qurayshga yetganida, Abu Sufyon ibn Harb, Hakim ibn Hizom va Budayl ibn Varqo Rasululloh ﷺ haqida xabar izlab chiqdilar. Ular yurib keldilar, to Marruz-Zahronga yetdilar; qarasalar, Arafa olovlaridek olovlar (yonib turibdi). Abu Sufyon: «Bu nima? Goʻyo Arafa olovlaridek», dedi. Budayl ibn Varqo: «Bani Amrning olovlari», dedi. Abu Sufyon: «Amr bundan kamroq (oz)dir», dedi. Ularni Rasululloh ﷺning qoʻriqchilaridan baʼzilari koʻrib, ularga yetib, ularni tutdilar va Rasululloh ﷺga keltirdilar. Abu Sufyon islom (qabul) qildi. (Rasululloh ﷺ) yurganlarida, Abbosga: «Abu Sufyonni otlar (qoʻshin) siqilib oʻtadigan tor (joy)da ushlab tur — toki musulmonlarga qarab (kuzatib) tursin», dedilar. Abbos uni (oʻsha yerda) ushlab turdi. Qabilalar Paygʻambar ﷺ bilan — guruh-guruh — Abu Sufyondan oʻta boshladi. Bir guruh oʻtdi, u: «Ey Abbos, bu kim?» dedi. U: «Bu — Gʻifor», dedi. (Abu Sufyon:) «Menga Gʻifordan nima (manfaat yoki zarar)?» dedi. Soʻng Juhayna oʻtdi, u shunday dedi. Soʻng Saʼd ibn Huzaym oʻtdi, u shunday dedi. Soʻng Sulaym oʻtdi, u shunday dedi. To bir guruh keldi — u (Abu Sufyon) uni kabisini koʻrmagan edi. U: «Bu kim?» dedi. U (Abbos): «Bular ansordir, ular ustida Saʼd ibn Ubada — bayroq uning qoʻ lida», dedi. Saʼd ibn Ubada: «Ey Abu Sufyon, bugun — jang (malhama) kuni; bugun Kaʼba(ga hujum) halol qilinadi!» dedi. Abu Sufyon: «Ey Abbos, qanday yaxshi — (Kaʼba) himoya qilinadigan kun!» dedi. Soʻng bir guruh keldi — u guruhlarning eng oz(soni)dir; ularda Rasululloh ﷺ va sahobalari bor edi; Paygʻambar ﷺning bayrogʻi Zubayr ibnul-Avvom bilan edi. Rasululloh ﷺ Abu Sufyondan oʻtganlarida, u: «Saʼd ibn Ubada nima deganini bilmadingmi?» dedi. U zot: «U nima dedi?» dedilar. U: «Shunday-shunday», dedi. U zot: «Saʼd yolgʻon (xato) aytdi; balki bu — Alloh unda Kaʼbani ulugʻlaydigan kun, Kaʼbaga (kiyim) kiydiriladigan kundir», dedilar. (Urva) aytdi: Rasululloh ﷺ bayroqlarini Hajunda oʻrnatishni buyurdilar. Urva aytdi: Menga Nofiʼ ibn Jubayr ibn Mutʼim xabar berdi: Men Abbosni Zubayr ibnul-Avvomga: «Ey Abu Abdulloh, mana shu yerda Rasululloh ﷺ senga bayroqni oʻrnatishni buyurgan edilar», deganini eshitdim. (Urva) aytdi: Rasululloh ﷺ oʻsha kuni Xolid ibnul-Validni Makkaning yuqorisidan — Kadoʼdan — kirishga buyurdilar, Paygʻambar ﷺ esa Kudodan kirdilar. Oʻsha kuni Xolidning otliqlaridan ikki kishi — Hubaysh ibnul-Ashʼar va Kurz ibn Jobir al-Fihriy — oʻldirildi.(Ҳишом отасидан (Урва ибн Зубайр) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ йили юрганларида ва бу Қурайшга етганида, Абу Суфён ибн Ҳарб, Ҳаким ибн Ҳизом ва Будайл ибн Варқо Расулуллоҳ ﷺ ҳақида хабар излаб чиқдилар. Улар юриб келдилар, то Марруз-Заҳронга етдилар; қарасалар, Арафа оловларидек оловлар (ёниб турибди). Абу Суфён: «Бу нима? Гўё Арафа оловларидек», деди. Будайл ибн Варқо: «Бани Амрнинг оловлари», деди. Абу Суфён: «Амр бундан камроқ (оз)дир», деди. Уларни Расулуллоҳ ﷺнинг қўриқчиларидан баъзилари кўриб, уларга етиб, уларни тутдилар ва Расулуллоҳ ﷺга келтирдилар. Абу Суфён ислом (қабул) қилди. (Расулуллоҳ ﷺ) юрганларида, Аббосга: «Абу Суфённи отлар (қўшин) сиқилиб ўтадиган тор (жой)да ушлаб тур — токи мусулмонларга қараб (кузатиб) турсин», дедилар. Аббос уни (ўша ерда) ушлаб турди. Қабилалар Пайғамбар ﷺ билан — гуруҳ-гуруҳ — Абу Суфёндан ўта бошлади. Бир гуруҳ ўтди, у: «Эй Аббос, бу ким?» деди. У: «Бу — Ғифор», деди. (Абу Суфён:) «Менга Ғифордан нима (манфаат ёки зарар)?» деди. Сўнг Жуҳайна ўтди, у шундай деди. Сўнг Саъд ибн Ҳузайм ўтди, у шундай деди. Сўнг Сулайм ўтди, у шундай деди. То бир гуруҳ келди — у (Абу Суфён) уни кабисини кўрмаган эди. У: «Бу ким?» деди. У (Аббос): «Булар ансордир, улар устида Саъд ибн Убада — байроқ унинг қў лида», деди. Саъд ибн Убада: «Эй Абу Суфён, бугун — жанг (малҳама) куни; бугун Каъба(га ҳужум) ҳалол қилинади!» деди. Абу Суфён: «Эй Аббос, қандай яхши — (Каъба) ҳимоя қилинадиган кун!» деди. Сўнг бир гуруҳ келди — у гуруҳларнинг энг оз(сони)дир; уларда Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари бор эди; Пайғамбар ﷺнинг байроғи Зубайр ибнул-Аввом билан эди. Расулуллоҳ ﷺ Абу Суфёндан ўтганларида, у: «Саъд ибн Убада нима деганини билмадингми?» деди. У зот: «У нима деди?» дедилар. У: «Шундай-шундай», деди. У зот: «Саъд ёлғон (хато) айтди; балки бу — Аллоҳ унда Каъбани улуғлайдиган кун, Каъбага (кийим) кийдириладиган кундир», дедилар. (Урва) айтди: Расулуллоҳ ﷺ байроқларини Ҳажунда ўрнатишни буюрдилар. Урва айтди: Менга Нофиъ ибн Жубайр ибн Мутъим хабар берди: Мен Аббосни Зубайр ибнул-Аввомга: «Эй Абу Абдуллоҳ, мана шу ерда Расулуллоҳ ﷺ сенга байроқни ўрнатишни буюрган эдилар», деганини эшитдим. (Урва) айтди: Расулуллоҳ ﷺ ўша куни Холид ибнул-Валидни Макканинг юқорисидан — Кадўдан — киришга буюрдилар, Пайғамбар ﷺ эса Кудодан кирдилар. Ўша куни Холиднинг отлиқларидан икки киши — Ҳубайш ибнул-Ашъар ва Курз ибн Жобир ал-Фиҳрий — ўлдирилди.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، دَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ مِنْ أَعْلَى مَكَّةَ مِنْ كَدَاءٍ.
(Hishom otasidan (Urva)): Paygʻambar ﷺ Fath yili Makkaning yuqorisidan — Kadoʼdan — kirdilar.(Ҳишом отасидан (Урва)): Пайғамбар ﷺ Фатҳ йили Макканинг юқорисидан — Кадўдан — кирдилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ امْرَأَةً، سَرَقَتْ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ الْفَتْحِ، فَفَزِعَ قَوْمُهَا إِلَى أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ يَسْتَشْفِعُونَهُ، قَالَ عُرْوَةُ فَلَمَّا كَلَّمَهُ أُسَامَةُ فِيهَا تَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " أَتُكَلِّمُنِي فِي حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ ". قَالَ أُسَامَةُ اسْتَغْفِرْ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَلَمَّا كَانَ الْعَشِيُّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطِيبًا، فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ " أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّمَا أَهْلَكَ النَّاسَ قَبْلَكُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الشَّرِيفُ تَرَكُوهُ، وَإِذَا سَرَقَ فِيهِمِ الضَّعِيفُ أَقَامُوا عَلَيْهِ الْحَدَّ، وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ، لَوْ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ مُحَمَّدٍ سَرَقَتْ لَقَطَعْتُ يَدَهَا ". ثُمَّ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِتِلْكَ الْمَرْأَةِ، فَقُطِعَتْ يَدُهَا، فَحَسُنَتْ تَوْبَتُهَا بَعْدَ ذَلِكَ وَتَزَوَّجَتْ. قَالَتْ عَائِشَةُ فَكَانَتْ تَأْتِي بَعْدَ ذَلِكَ فَأَرْفَعُ حَاجَتَهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.
(Urva ibn Zubayr xabar berdi)ki, bir ayol Rasululloh ﷺ davrida Fath gʻazotida (biror narsa) oʻgʻirladi. Uning qavmi shafoat soʻrab, Usoma ibn Zaydga (yugurib) bordi. Urva aytdi: Usoma u (ayol) haqida u zotga gapirganida, Rasululloh ﷺning yuzi (rangi) oʻzgardi va: «Sen menga Allohning hadlaridan bir had (jazo) haqida (shafoat soʻrab) gapirasanmi?!» dedilar. Usoma: «Men uchun (Allohdan) magʻfirat soʻrang, ey Allohning Rasuli», dedi. Kechqurun boʻ lganida, Rasululloh ﷺ xatib (boʻ lib) turib, Allohga — U loyiq boʻ lgan (maqtov) bilan — sano aytdilar, soʻng: «Ammo baʼd; albatta sizdan oldingi odamlarni — ular ichida sharafli (odam) oʻgʻirlik qilsa uni tark etib (qoʻ yib yuborishlari), ular ichida zaif (kuchsiz) oʻgʻirlik qilsa unga had (jazo) berishlari — halok qildi. Muhammadning joni qoʻ lida boʻ lgan Zotga qasamki, agar Muhammadning qizi Fotima oʻgʻirlik qilsa edi, albatta uning qoʻ lini kesgan boʻ lardim», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ oʻsha ayol(ning jazosi) haqida buyurdilar, uning qoʻ li kesildi. Bundan keyin uning tavbasi yaxshi boʻ ldi va u turmushga chiqdi. Oisha aytdi: U bundan keyin (oldimga) kelar, men uning hojatini Rasululloh ﷺga yetkazardim.(Урва ибн Зубайр хабар берди)ки, бир аёл Расулуллоҳ ﷺ даврида Фатҳ ғазотида (бирор нарса) ўғирлади. Унинг қавми шафоат сўраб, Усома ибн Зайдга (югуриб) борди. Урва айтди: Усома у (аёл) ҳақида у зотга гапирганида, Расулуллоҳ ﷺнинг юзи (ранги) ўзгарди ва: «Сен менга Аллоҳнинг ҳадларидан бир ҳад (жазо) ҳақида (шафоат сўраб) гапирасанми?!» дедилар. Усома: «Мен учун (Аллоҳдан) мағфират сўранг, эй Аллоҳнинг Расули», деди. Кечқурун бў лганида, Расулуллоҳ ﷺ хатиб (бў либ) туриб, Аллоҳга — У лойиқ бў лган (мақтов) билан — сано айтдилар, сўнг: «Аммо баъд; албатта сиздан олдинги одамларни — улар ичида шарафли (одам) ўғирлик қилса уни тарк этиб (қў йиб юборишлари), улар ичида заиф (кучсиз) ўғирлик қилса унга ҳад (жазо) беришлари — ҳалок қилди. Муҳаммаднинг жони қў лида бў лган Зотга қасамки, агар Муҳаммаднинг қизи Фотима ўғирлик қилса эди, албатта унинг қў лини кесган бў лардим», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ўша аёл(нинг жазоси) ҳақида буюрдилар, унинг қў ли кесилди. Бундан кейин унинг тавбаси яхши бў лди ва у турмушга чиқди. Оиша айтди: У бундан кейин (олдимга) келар, мен унинг ҳожатини Расулуллоҳ ﷺга етказардим.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، سُئِلَ أُسَامَةُ وَأَنَا شَاهِدٌ، عَنْ سَيْرِ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّتِهِ. فَقَالَ الْعَنَقَ، فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ.
(Hishom otasidan (Urva) aytdi:) Usomadan — men hozir boʻ lgan holda — Paygʻambar ﷺning hajdagi yurishlari haqida soʻraldi. U: «(Odatda) anaq (oʻrtacha yurish) bilan (yurardilar); boʻ sh (keng) joy topsalar, nass (tezroq yurish) qilardilar», dedi.(Ҳишом отасидан (Урва) айтди:) Усомадан — мен ҳозир бў лган ҳолда — Пайғамбар ﷺнинг ҳаждаги юришлари ҳақида сўралди. У: «(Одатда) анақ (ўртача юриш) билан (юрардилар); бў ш (кенг) жой топсалар, насс (тезроқ юриш) қилардилар», деди.
حَدَّثَنَا الصَّلْتُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ هِلاَلٍ الْوَزَّانِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي مَرَضِهِ الَّذِي لَمْ يَقُمْ مِنْهُ " لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ، اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ ". قَالَتْ عَائِشَةُ لَوْلاَ ذَلِكَ لأُبْرِزَ قَبْرُهُ. خَشِيَ أَنْ يُتَّخَذَ مَسْجِدًا.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ oʻzlari undan (qaytib) turolmagan oʻsha kasalliklarida: «Alloh yahudiylarni laʼnatladi — ular oʻz paygʻambarlarining qabrlarini masjid (sajdagoh) qilib oldilar», dedilar. Oisha: «Agar shu (xavf) boʻ lmaganida, u zotning qabri (ochiq) koʻrsatilgan boʻ lardi; (lekin) u (qabri) masjid qilib olinishidan qoʻrqdilar», dedi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ ўзлари ундан (қайтиб) туролмаган ўша касалликларида: «Аллоҳ яҳудийларни лаънатлади — улар ўз пайғамбарларининг қабрларини масжид (саждагоҳ) қилиб олдилар», дедилар. Оиша: «Агар шу (хавф) бў лмаганида, у зотнинг қабри (очиқ) кўрсатилган бў ларди; (лекин) у (қабри) масжид қилиб олинишидан қўрқдилар», деди.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَسْأَلُ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ يَقُولَ " أَيْنَ أَنَا غَدًا أَيْنَ أَنَا غَدًا " يُرِيدُ يَوْمَ عَائِشَةَ، فَأَذِنَ لَهُ أَزْوَاجُهُ يَكُونُ حَيْثُ شَاءَ، فَكَانَ فِي بَيْتِ عَائِشَةَ حَتَّى مَاتَ عِنْدَهَا، قَالَتْ عَائِشَةُ فَمَاتَ فِي الْيَوْمِ الَّذِي كَانَ يَدُورُ عَلَىَّ فِيهِ فِي بَيْتِي، فَقَبَضَهُ اللَّهُ وَإِنَّ رَأْسَهُ لَبَيْنَ نَحْرِي وَسَحْرِي، وَخَالَطَ رِيقُهُ رِيقِي ـ ثُمَّ قَالَتْ ـ دَخَلَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَمَعَهُ سِوَاكٌ يَسْتَنُّ بِهِ فَنَظَرَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ أَعْطِنِي هَذَا السِّوَاكَ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ. فَأَعْطَانِيهِ فَقَضِمْتُهُ، ثُمَّ مَضَغْتُهُ فَأَعْطَيْتُهُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَنَّ بِهِ وَهْوَ مُسْتَنِدٌ إِلَى صَدْرِي.
(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ oʻzlari vafot etgan kasalliklarida: «Men ertaga qaerdaman? Men ertaga qaerdaman?» deb soʻrar edilar — Oishaning kunini istar edilar (qachon kelishini kutardilar). Zavjalari u zotga — xohlagan joylarida boʻ lishga — izn berdilar; shu sababli u zot Oishaning uyida boʻ ldilar, to uning yonida vafot etgunlaricha. Oisha aytdi: U zot oʻ zining (navbati) men tomon aylanadigan kunda, mening uyimda vafot etdilar; Alloh uni qabz qildi — boshlari mening nahrim (boʻ ynim osti) bilan sahrim orasida (boʻ lgan holda) — va uning soʻ lagi mening soʻ lagimga aralashdi. Soʻng (Oisha) aytdi: Abdurrahmon ibn Abu Bakr — oʻ zi ishlatayotgan siwak (boʻ lgan holda) — kirdi; Rasululloh ﷺ unga (siwakka) qaradilar. Men unga: «Bu siwakni menga ber, ey Abdurrahmon», dedim. U menga berdi; men uni (tishlab) sindirdim, soʻng chaynadim, soʻng uni Rasululloh ﷺga berdim; u zot u bilan — mening koʻkragimga suyangan holda — (tishlarini) tozaladilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ ўзлари вафот этган касалликларида: «Мен эртага қаэрдаман? Мен эртага қаэрдаман?» деб сўрар эдилар — Оишанинг кунини истар эдилар (қачон келишини кутардилар). Завжалари у зотга — хоҳлаган жойларида бў лишга — изн бердилар; шу сабабли у зот Оишанинг уйида бў лдилар, то унинг ёнида вафот этгунларича. Оиша айтди: У зот ў зининг (навбати) мен томон айланадиган кунда, менинг уйимда вафот этдилар; Аллоҳ уни қабз қилди — бошлари менинг наҳрим (бў йним ости) билан саҳрим орасида (бў лган ҳолда) — ва унинг сў лаги менинг сў лагимга аралашди. Сўнг (Оиша) айтди: Абдурраҳмон ибн Абу Бакр — ў зи ишлатаётган сивак (бў лган ҳолда) — кирди; Расулуллоҳ ﷺ унга (сивакка) қарадилар. Мен унга: «Бу сивакни менга бер, эй Абдурраҳмон», дедим. У менга берди; мен уни (тишлаб) синдирдим, сўнг чайнадим, сўнг уни Расулуллоҳ ﷺга бердим; у зот у билан — менинг кўкрагимга суянган ҳолда — (тишларини) тозаладилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا يَوْمَئِذٍ حَدِيثُ السِّنِّ أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى [quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} فَمَا أُرَى عَلَى أَحَدٍ شَيْئًا أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا. فَقَالَتْ عَائِشَةُ كَلاَّ لَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ كَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا، إِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي الأَنْصَارِ، كَانُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ، وَكَانَتْ مَنَاةُ حَذْوَ قُدَيْدٍ، وَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا}
(Urva aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning zavjasi Oishaga — oʻsha kuni men yosh edim — dedim: «Alloh tabaraka va taoloning: ‹Albatta Safo va Marva Allohning shiorlaridandir; kim Baytni haj yoki umra qilsa, ular orasida tavof (saʼy) qilishida unga gunoh yoʻq› (Baqara surasi, 158) degan soʻzini qanday koʻrasiz? Men, kimki ular orasida saʼy qilmasa, unga hech (gunoh) yoʻq (deb) koʻraman», dedim. Oisha: «Yoʻq (unday emas)! Agar sen aytgandek boʻ lganida, ‹ular orasida saʼy qilmasligida unga gunoh yoʻq› (deb kelgan) boʻ lardi. Bu oyat faqat ansor haqida nozil boʻ ldi: ular Manot (butiga) talbiya (ehrom) aytar edilar — Manot Qudayd roʻparasida (joylashgan) edi — va ular Safo bilan Marva orasida saʼy qilishdan (gunoh deb) hijolat (torayish) qilar edilar. Islom kelganida, ular Rasululloh ﷺdan bu haqida soʻradilar; shunda Alloh: ‹Albatta Safo va Marva Allohning shiorlaridandir; kim Baytni haj yoki umra qilsa, ular orasida saʼy qilishida unga gunoh yoʻq› (Baqara surasi, 158) (oyatini) nozil qildi», dedi.(Урва айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг завжаси Оишага — ўша куни мен ёш эдим — дедим: «Аллоҳ табарака ва таолонинг: ‹Албатта Сафо ва Марва Аллоҳнинг шиорларидандир; ким Байтни ҳаж ёки умра қилса, улар орасида тавоф (саъй) қилишида унга гуноҳ йўқ› (Бақара сураси, 158) деган сўзини қандай кўрасиз? Мен, кимки улар орасида саъй қилмаса, унга ҳеч (гуноҳ) йўқ (деб) кўраман», дедим. Оиша: «Йўқ (ундай эмас)! Агар сен айтгандек бў лганида, ‹улар орасида саъй қилмаслигида унга гуноҳ йўқ› (деб келган) бў ларди. Бу оят фақат ансор ҳақида нозил бў лди: улар Манот (бутига) талбия (эҳром) айтар эдилар — Манот Қудайд рўпарасида (жойлашган) эди — ва улар Сафо билан Марва орасида саъй қилишдан (гуноҳ деб) ҳижолат (торайиш) қилар эдилар. Ислом келганида, улар Расулуллоҳ ﷺдан бу ҳақида сўрадилар; шунда Аллоҳ: ‹Албатта Сафо ва Марва Аллоҳнинг шиорларидандир; ким Байтни ҳаж ёки умра қилса, улар орасида саъй қилишида унга гуноҳ йўқ› (Бақара сураси, 158) (оятини) нозил қилди», деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ، تَعَالَى {وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى}. فَقَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي، هَذِهِ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا، تَشْرَكُهُ فِي مَالِهِ وَيُعْجِبُهُ مَالُهَا وَجَمَالُهَا، فَيُرِيدُ وَلِيُّهَا أَنْ يَتَزَوَّجَهَا، بِغَيْرِ أَنْ يُقْسِطَ فِي صَدَاقِهَا، فَيُعْطِيَهَا مِثْلَ مَا يُعْطِيهَا غَيْرُهُ، فَنُهُوا عَنْ أَنْ يَنْكِحُوهُنَّ، إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ، وَيَبْلُغُوا لَهُنَّ أَعْلَى سُنَّتِهِنَّ فِي الصَّدَاقِ، فَأُمِرُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا طَابَ لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ سِوَاهُنَّ. قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ وَإِنَّ النَّاسَ اسْتَفْتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ هَذِهِ الآيَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ} قَالَتْ عَائِشَةُ وَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى [quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} رَغْبَةُ أَحَدِكُمْ عَنْ يَتِيمَتِهِ حِينَ تَكُونُ قَلِيلَةَ الْمَالِ وَالْجَمَالِ قَالَتْ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوا عَنْ مَنْ رَغِبُوا فِي مَالِهِ وَجَمَالِهِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ، إِلاَّ بِالْقِسْطِ، مِنْ أَجْلِ رَغْبَتِهِمْ عَنْهُنَّ إِذَا كُنَّ قَلِيلاَتِ الْمَالِ وَالْجَمَالِ.
(Urva ibn Zubayr aytdi:) U Oishadan Alloh taoloning ‹Va agar yetim (qiz)lar haqida adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz...› (Niso surasi, 3) degan soʻzi haqida soʻradi. U (Oisha): «Ey jiyanim, bu — vasiysining qaramogʻ idagi, uning molida sherik boʻ lgan yetim qizdir; uning moli va goʻ zalligi vasiyiga yoqadi-yu, vasiy — uning mahrida adolat qilmay (yaʼni boshqalar beradigan mahrdek bermay) — unga uylanmoqchi boʻ ladi. Shu sababli ular — (qizlarga) adolat qilib, mahrda ularning eng yuqori (odatdagi) meʼyoriga yetkazmaguncha — bunday (yetim) qizlarga uylanishdan qaytarildi; soʻng ular oʻ zlariga maʼqul boshqa ayollarga uylanishga buyurildi», dedi. Urva aytdi: Oisha aytdi: «Odamlar bu oyatdan keyin Rasululloh ﷺdan fatvo soʻradilar; shunda Alloh: ‹Sendan ayollar haqida fatvo soʻraydilar...› (Niso surasi, 127) (oyatini) nozil qildi.» Oisha aytdi: «Alloh taoloning boshqa bir oyatdagi ‹...va ularga uylanishni ragʻbat qilasizlar...› (Niso surasi, 127) degan soʻzi — biringizning — moli va goʻ zalligi oz boʻ lgan yetim (qizi)dan yuz oʻ girishi (uylanishni istamasligi)dir.» (Oisha): «Shu sababli ular — (qizlar) moli va goʻ zalligi oz boʻ lganda (ulardan) yuz oʻ girishlari uchun — moli va goʻ zaligiga ragʻbat qilgan yetim qizlarga — faqat adolat (qist) bilan boʻ lmasa — uylanishdan qaytarildi», dedi.(Урва ибн Зубайр айтди:) У Оишадан Аллоҳ таолонинг ‹Ва агар етим (қиз)лар ҳақида адолат қила олмасликдан қўрқсангиз...› (Нисо сураси, 3) деган сўзи ҳақида сўради. У (Оиша): «Эй жияним, бу — васийсининг қарамоғ идаги, унинг молида шерик бў лган етим қиздир; унинг моли ва гў заллиги васийига ёқади-ю, васий — унинг маҳрида адолат қилмай (яъни бошқалар берадиган маҳрдек бермай) — унга уйланмоқчи бў лади. Шу сабабли улар — (қизларга) адолат қилиб, маҳрда уларнинг энг юқори (одатдаги) меъёрига етказмагунча — бундай (етим) қизларга уйланишдан қайтарилди; сўнг улар ў зларига маъқул бошқа аёлларга уйланишга буюрилди», деди. Урва айтди: Оиша айтди: «Одамлар бу оятдан кейин Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўрадилар; шунда Аллоҳ: ‹Сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар...› (Нисо сураси, 127) (оятини) нозил қилди.» Оиша айтди: «Аллоҳ таолонинг бошқа бир оятдаги ‹...ва уларга уйланишни рағбат қиласизлар...› (Нисо сураси, 127) деган сўзи — бирингизнинг — моли ва гў заллиги оз бў лган етим (қизи)дан юз ў гириши (уйланишни истамаслиги)дир.» (Оиша): «Шу сабабли улар — (қизлар) моли ва гў заллиги оз бў лганда (улардан) юз ў гиришлари учун — моли ва гў залигига рағбат қилган етим қизларга — фақат адолат (қист) билан бў лмаса — уйланишдан қайтарилди», деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ خَاصَمَ الزُّبَيْرُ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ فِي شَرِيجٍ مِنَ الْحَرَّةِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ ". فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ فَتَلَوَّنَ وَجْهُهُ ثُمَّ قَالَ " اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ، ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ ". وَاسْتَوْعَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ حَقَّهُ فِي صَرِيحِ الْحُكْمِ حِينَ أَحْفَظَهُ الأَنْصَارِيُّ، كَانَ أَشَارَ عَلَيْهِمَا بِأَمْرٍ لَهُمَا فِيهِ سَعَةٌ. قَالَ الزُّبَيْرُ فَمَا أَحْسِبُ هَذِهِ الآيَاتِ إِلاَّ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ [quran sura="4" aya_start="65" aya_end="65"]{فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ}
(Urva aytdi:) Zubayr bir ansoriy kishi bilan Harra (toshloq)dagi bir ariq (suv) toʻgʻ risida nizolashdi. Paygʻambar ﷺ: «Ey Zubayr, (avval) sugʻor, soʻng suvni qoʻ shningga qoʻ yib yubor», dedilar. Ansoriy: «Ey Allohning Rasuli, (u) ammangizning oʻgʻ li boʻ lgani uchunmi (shunday hukm qilasiz)?» dedi. Shunda (Paygʻambar ﷺning) yuzlari oʻ zgardi, soʻng: «Ey Zubayr, (avval) sugʻor, soʻng suvni — devorlarga (suv izlariga) qaytguniga qadar — toʻ xtat, soʻng suvni qoʻ shningga qoʻ y», dedilar. Ansoriy uni (Paygʻambar ﷺni) gʻazablantirganida, Paygʻambar ﷺ Zubayrga — uning haqini toʻ liq (oʻz oʻrniga qoʻ yib) — hukmni ochiq-oydin (sarih) qildi; (avval esa) u zot ikkalasiga — ularga keng (imkon) boʻ lgan bir ishni ishora qilgan edilar. Zubayr: «Men bu oyatlarni faqat shu haqda nozil boʻ ldi deb oʻylayman: ‹Yoʻq, Robbingga qasamki, ular — oralarida chiqgan nizoda seni hakam qilmagunlaricha — (haqiqiy) iymon keltirmaydilar...› (Niso surasi, 65)», dedi.(Урва айтди:) Зубайр бир ансорий киши билан Ҳарра (тошлоқ)даги бир ариқ (сув) тўғ рисида низолашди. Пайғамбар ﷺ: «Эй Зубайр, (аввал) суғор, сўнг сувни қў шнингга қў йиб юбор», дедилар. Ансорий: «Эй Аллоҳнинг Расули, (у) аммангизнинг ўғ ли бў лгани учунми (шундай ҳукм қиласиз)?» деди. Шунда (Пайғамбар ﷺнинг) юзлари ў згарди, сўнг: «Эй Зубайр, (аввал) суғор, сўнг сувни — деворларга (сув изларига) қайтгунига қадар — тў хтат, сўнг сувни қў шнингга қў й», дедилар. Ансорий уни (Пайғамбар ﷺни) ғазаблантирганида, Пайғамбар ﷺ Зубайрга — унинг ҳақини тў лиқ (ўз ўрнига қў йиб) — ҳукмни очиқ-ойдин (сариҳ) қилди; (аввал эса) у зот иккаласига — уларга кенг (имкон) бў лган бир ишни ишора қилган эдилар. Зубайр: «Мен бу оятларни фақат шу ҳақда нозил бў лди деб ўйлайман: ‹Йўқ, Роббингга қасамки, улар — ораларида чиқган низода сени ҳакам қилмагунларича — (ҳақиқий) иймон келтирмайдилар...› (Нисо сураси, 65)», деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ لَهُ وَهُوَ يَسْأَلُهَا عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى [quran sura="12" aya_start="110" aya_end="110"]{حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} قَالَ قُلْتُ أَكُذِبُوا أَمْ كُذِّبُوا قَالَتْ عَائِشَةُ كُذِّبُوا. قُلْتُ فَقَدِ اسْتَيْقَنُوا أَنَّ قَوْمَهُمْ كَذَّبُوهُمْ فَمَا هُوَ بِالظَّنِّ قَالَتْ أَجَلْ لَعَمْرِي لَقَدِ اسْتَيْقَنُوا بِذَلِكَ. فَقُلْتُ لَهَا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا قَالَتْ مَعَاذَ اللَّهِ لَمْ تَكُنِ الرُّسُلُ تَظُنُّ ذَلِكَ بِرَبِّهَا. قُلْتُ فَمَا هَذِهِ الآيَةُ. قَالَتْ هُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ الَّذِينَ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَصَدَّقُوهُمْ، فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْبَلاَءُ، وَاسْتَأْخَرَ عَنْهُمُ النَّصْرُ حَتَّى اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ مِمَّنْ كَذَّبَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ وَظَنَّتِ الرُّسُلُ أَنَّ أَتْبَاعَهُمْ قَدْ كَذَّبُوهُمْ جَاءَهُمْ نَصْرُ اللَّهِ عِنْدَ ذَلِكَ.
(Urva ibn Zubayr, Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi:) U (Urva) Oishadan Alloh taoloning ‹...Toki, paygʻambarlar (najotdan) umid uzganlarida...› (Yusuf surasi, 110) degan soʻzi haqida soʻrar edi. (Urva) aytdi: Men: «‹Akuzibu› (yengil)mi yoki ‹kuzzibu› (ogʻ ir)mi?» dedim. Oisha: «‹Kuzzibu› (deb oʻqiladi)», dedi. Men: «(Unda) ular qavmlari oʻ zlarini yolgʻonchi qilganiga yaqin (ishonch) hosil qilgan-ku — bu (oddiy) gumon emas-ku?» dedim. U: «Ha, umrimga qasamki, ular bunga yaqin (ishonch) hosil qilgan edilar», dedi. Men unga: «(Balki) ular oʻ zlarini (Alloh) yolgʻonga chiqardi deb gumon qildi(mikan)?» dedim. U: «Allohga panoh! Paygʻambarlar oʻ z Robbi haqida bunday gumon qilmas edilar», dedi. Men: «Unda bu oyat nima?» dedim. U: «Ular — Robbiga iymon keltirib, ularni (paygʻambarlarni) tasdiqlagan paygʻambarlarning izdoshlaridir; ularga balo choʻ zildi, nusrat (yordam) kechikdi — to paygʻambarlar oʻ zlarini yolgʻonga chiqargan qavmlaridan umid uzdi va paygʻambarlar oʻ z izdoshlari ham oʻ zlarini yolgʻonga chiqaradi deb gumon qildi; mana oʻ shanda Allohning nusrati ularga keldi», dedi.(Урва ибн Зубайр, Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди:) У (Урва) Оишадан Аллоҳ таолонинг ‹...Токи, пайғамбарлар (нажотдан) умид узганларида...› (Юсуф сураси, 110) деган сўзи ҳақида сўрар эди. (Урва) айтди: Мен: «‹Акузибу› (енгил)ми ёки ‹куззибу› (оғ ир)ми?» дедим. Оиша: «‹Куззибу› (деб ўқилади)», деди. Мен: «(Унда) улар қавмлари ў зларини ёлғончи қилганига яқин (ишонч) ҳосил қилган-ку — бу (оддий) гумон эмас-ку?» дедим. У: «Ҳа, умримга қасамки, улар бунга яқин (ишонч) ҳосил қилган эдилар», деди. Мен унга: «(Балки) улар ў зларини (Аллоҳ) ёлғонга чиқарди деб гумон қилди(микан)?» дедим. У: «Аллоҳга паноҳ! Пайғамбарлар ў з Робби ҳақида бундай гумон қилмас эдилар», деди. Мен: «Унда бу оят нима?» дедим. У: «Улар — Роббига иймон келтириб, уларни (пайғамбарларни) тасдиқлаган пайғамбарларнинг издошларидир; уларга бало чў зилди, нусрат (ёрдам) кечикди — то пайғамбарлар ў зларини ёлғонга чиқарган қавмларидан умид узди ва пайғамбарлар ў з издошлари ҳам ў зларини ёлғонга чиқаради деб гумон қилди; мана ў шанда Аллоҳнинг нусрати уларга келди», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، فَقُلْتُ لَعَلَّهَا {كُذِبُوا} مُخَفَّفَةً. قَالَتْ مَعَاذَ اللَّهِ نَحْوَهُ.
(Urva aytdi:) Men (Oishaga): «Balki u (oyat) ‹kuzibu› — yengil (tashdidsiz) (oʻqiladigan)dir?» dedim. U: «Allohga panoh», dedi (va) uning (avvalgi rivoyatining) misli (kabi javob berdi).(Урва айтди:) Мен (Оишага): «Балки у (оят) ‹кузибу› — енгил (ташдидсиз) (ўқиладиган)дир?» дедим. У: «Аллоҳга паноҳ», деди (ва) унинг (аввалги ривоятининг) мисли (каби жавоб берди).
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، قَالَ قُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَخْبِرْنِي بِأَشَدِّ، مَا صَنَعَ الْمُشْرِكُونَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي بِفِنَاءِ الْكَعْبَةِ، إِذْ أَقْبَلَ عُقْبَةُ بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ، فَأَخَذَ بِمَنْكِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَوَى ثَوْبَهُ فِي عُنُقِهِ فَخَنَقَهُ خَنْقًا شَدِيدًا، فَأَقْبَلَ أَبُو بَكْرٍ فَأَخَذَ بِمَنْكِبِهِ، وَدَفَعَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ [quran sura="40" aya_start="28" aya_end="28"]{أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ}
(Urva ibn Zubayr aytdi:) Men Abdulloh ibn Amr ibnul-Osga: «Mushriklar Rasululloh ﷺga qilgan eng qattiq (ozor) haqida menga xabar ber», dedim. U: «Rasululloh ﷺ Kaʼba hovlisida namoz oʻqiyotgan paytlarida, Uqba ibn Abu Muayt kelib, Rasululloh ﷺning yelkasini ushlab, kiyimini u zotning boʻ yniga oʻ rab, u ni qattiq boʻ gʻ di. Shunda Abu Bakr kelib, uning yelkasini ushlab, Rasululloh ﷺdan (uni) itardi (uzoqlatdi) va: ‹Bir kishini — ‹Robbim — Alloh› degani (uchun) — oʻ ldirasizmi? Holbuki u sizlarga Robbingizdan ochiq dalillar (bayyinalar) keltirgan-ku!› (Gʻ ofir surasi, 28) dedi», dedi.(Урва ибн Зубайр айтди:) Мен Абдуллоҳ ибн Амр ибнул-Осга: «Мушриклар Расулуллоҳ ﷺга қилган энг қаттиқ (озор) ҳақида менга хабар бер», дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺ Каъба ҳовлисида намоз ўқиётган пайтларида, Уқба ибн Абу Муайт келиб, Расулуллоҳ ﷺнинг елкасини ушлаб, кийимини у зотнинг бў йнига ў раб, у ни қаттиқ бў ғ ди. Шунда Абу Бакр келиб, унинг елкасини ушлаб, Расулуллоҳ ﷺдан (уни) итарди (узоқлатди) ва: ‹Бир кишини — ‹Роббим — Аллоҳ› дегани (учун) — ў лдирасизми? Ҳолбуки у сизларга Роббингиздан очиқ далиллар (баййиналар) келтирган-ку!› (Ғ офир сураси, 28) деди», деди.
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، سَمِعْتُ عُرْوَةَ، قُلْتُ لِعَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَقَالَتْ إِنَّمَا كَانَ مَنْ أَهَلَّ بِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي بِالْمُشَلَّلِ لاَ يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى [quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} فَطَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ. قَالَ سُفْيَانُ مَنَاةُ بِالْمُشَلَّلِ مِنْ قُدَيْدٍ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ نَزَلَتْ فِي الأَنْصَارِ كَانُوا هُمْ وَغَسَّانُ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ. مِثْلَهُ. وَقَالَ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ كَانَ رِجَالٌ مِنَ الأَنْصَارِ مِمَّنْ كَانَ يُهِلُّ لِمَنَاةَ ـ وَمَنَاةُ صَنَمٌ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ ـ قَالُوا يَا نَبِيَّ اللَّهِ كُنَّا لاَ نَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ تَعْظِيمًا لِمَنَاةَ. نَحْوَهُ.
(Urva aytdi:) Men Oishaga (Safo bilan Marva orasidagi saʼy haqida) aytdim. U: «Mushallalda (joylashgan) Manot — (oʻ sha) togʻ ut (but) uchun ihrom (talbiya) qilganlar Safo bilan Marva orasida tavof (saʼy) qilmas edilar; shunda Alloh taolo ‹Albatta Safo bilan Marva — Allohning shaoirlaridan (belgilaridan)dir› (Baqara surasi, 158) (oyatini) nozil qildi; soʻng Rasululloh ﷺ va musulmonlar (Safo-Marva orasini) tavof qildilar», dedi. (Sufyon: «Manot — Qudayd (yaqinida)gi Mushallalda (edi)» dedi. Abdurrahmon ibn Xolid, Ibn Shihobdan, Urvadan, Oishadan: ‹U (oyat) ansorlar haqida nozil boʻ ldi; ular va Gʻ asson (qabilasi) — islomga kirishdan oldin — Manot uchun talbiya qilar edilar› — shuning misli (rivoyat qildi). Maʼmar, Zuhriydan, Urvadan, Oishadan: ‹Ansorlardan — Manot uchun talbiya qilar edigan baʼzi erkaklar bor edi — Manot esa Makka bilan Madina orasidagi bir but edi — ular: ‹Ey Allohning Paygʻambari, biz — Manotni ulugʻ lab — Safo bilan Marva orasida tavof qilmas edik› dedi› — shunga oʻ xshash (rivoyat qildi).)(Урва айтди:) Мен Оишага (Сафо билан Марва орасидаги саъй ҳақида) айтдим. У: «Мушаллалда (жойлашган) Манот — (ў ша) тоғ ут (бут) учун иҳром (талбия) қилганлар Сафо билан Марва орасида тавоф (саъй) қилмас эдилар; шунда Аллоҳ таоло ‹Албатта Сафо билан Марва — Аллоҳнинг шаоирларидан (белгиларидан)дир› (Бақара сураси, 158) (оятини) нозил қилди; сўнг Расулуллоҳ ﷺ ва мусулмонлар (Сафо-Марва орасини) тавоф қилдилар», деди. (Суфён: «Манот — Қудайд (яқинида)ги Мушаллалда (эди)» деди. Абдурраҳмон ибн Холид, Ибн Шиҳобдан, Урвадан, Оишадан: ‹У (оят) ансорлар ҳақида нозил бў лди; улар ва Ғ ассон (қабиласи) — исломга киришдан олдин — Манот учун талбия қилар эдилар› — шунинг мисли (ривоят қилди). Маъмар, Зуҳрийдан, Урвадан, Оишадан: ‹Ансорлардан — Манот учун талбия қилар эдиган баъзи эркаклар бор эди — Манот эса Макка билан Мадина орасидаги бир бут эди — улар: ‹Эй Аллоҳнинг Пайғамбари, биз — Манотни улуғ лаб — Сафо билан Марва орасида тавоф қилмас эдик› деди› — шунга ў хшаш (ривоят қилди).)
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمِّهِ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَمْتَحِنُ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ بِهَذِهِ الآيَةِ، بِقَوْلِ اللَّهِ [quran sura="60" aya_start="12" aya_end="12"]{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ} إِلَى قَوْلِهِ {غَفُورٌ رَحِيمٌ}. قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ فَمَنْ أَقَرَّ بِهَذَا الشَّرْطِ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " قَدْ بَايَعْتُكِ ". كَلاَمًا وَلاَ وَاللَّهِ مَا مَسَّتْ يَدُهُ يَدَ امْرَأَةٍ قَطُّ فِي الْمُبَايَعَةِ، مَا يُبَايِعُهُنَّ إِلاَّ بِقَوْلِهِ " قَدْ بَايَعْتُكِ عَلَى ذَلِكَ ". تَابَعَهُ يُونُسُ وَمَعْمَرٌ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ. وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاشِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ وَعَمْرَةَ.
(Urva aytdi:) Oisha (roziyallohu anho) — Paygʻambar ﷺning zavjasi — unga xabar berdiki, Rasululloh ﷺ — oʻ z huzuriga hijrat qilib kelgan moʻmina ayollarni — Alloh taoloning ‹Ey Paygʻambar! Moʻmina ayollar senga bayʼat berishga kelsalar...› (degan oyatdan) to ‹...Magʻ firatli, Rahmli(dir)› (Mumtahana surasi, 12) (degan soʻzigacha) bu oyat bilan imtihon (sinov) qilar edilar. Urva aytdi: Oisha: «Moʻmina ayollardan kim bu shartni iqror etsa, Rasululloh ﷺ unga: ‹Men senga bayʼat (qilib) berdim› deb (faqat) soʻz bilan aytar edilar. Allohga qasamki, u zotning qoʻ li bayʼatda hech qachon (begona) bir ayolning qoʻ liga tegmagan; u zot ularga faqat: ‹Men senga shunga bayʼat berdim› degan soʻzlari bilan bayʼat olar edilar», dedi.(Урва айтди:) Оиша (розияллоҳу анҳо) — Пайғамбар ﷺнинг завжаси — унга хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ — ў з ҳузурига ҳижрат қилиб келган мўмина аёлларни — Аллоҳ таолонинг ‹Эй Пайғамбар! Мўмина аёллар сенга байъат беришга келсалар...› (деган оятдан) то ‹...Мағ фиратли, Раҳмли(дир)› (Мумтаҳана сураси, 12) (деган сўзигача) бу оят билан имтиҳон (синов) қилар эдилар. Урва айтди: Оиша: «Мўмина аёллардан ким бу шартни иқрор эца, Расулуллоҳ ﷺ унга: ‹Мен сенга байъат (қилиб) бердим› деб (фақат) сўз билан айтар эдилар. Аллоҳга қасамки, у зотнинг қў ли байъатда ҳеч қачон (бегона) бир аёлнинг қў лига тегмаган; у зот уларга фақат: ‹Мен сенга шунга байъат бердим› деган сўзлари билан байъат олар эдилар», деди.
حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، سَمِعَ حَسَّانَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى [quran sura="4" aya_start="1" aya_end="1"]{وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ لاَ تَعُولُوا}. قَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي، الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا، فَيَرْغَبُ فِي مَالِهَا وَجَمَالِهَا، يُرِيدُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِأَدْنَى مِنْ سُنَّةِ صَدَاقِهَا، فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ فَيُكْمِلُوا الصَّدَاقَ، وَأُمِرُوا بِنِكَاحِ مَنْ سِوَاهُنَّ مِنَ النِّسَاءِ.
(Urva rivoyat qildi)ki, u Oisha (roziyallohu anho)dan Alloh taoloning ‹Agar yetimlar (haqi)da adolat qilolmasligingizdan qoʻ rqsangiz, oʻ zingizga yoqqan (boshqa) ayollardan ikki, uch va toʻ rttagacha uylaninglar; agar (ular orasida) adolat qilolmasligingizdan qoʻ rqsangiz, bittani (oling) yoki qoʻ lingizdagi (choʻri)ni (oling); mana shu — zulm (haqsizlik) qilmasligingizga yaqinroqdir› (Niso surasi, 3) degan soʻzi haqida soʻradi. U: «Ey jiyanim, (bu) — bir yetim qiz(dirki), u oʻ z valiysining qaramogʻ ida (himoyasida) boʻ ladi; (valiysi) uning moli va goʻzalligiga ragʻ bat qilib, uni — mahrining odatdagi (toʻ liq) miqdoridan kam (mahr) bilan — nikohlab olmoqchi boʻ ladi. Bas, ular (valiylar) — bunday qizlarga adolat qilib, mahrni toʻ liq (berish) holatidan boshqa — ularni nikohlab olishdan qaytarildi; va ulardan boshqa ayollarni nikohlab olishga buyurildi», dedi.(Урва ривоят қилди)ки, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан Аллоҳ таолонинг ‹Агар етимлар (ҳақи)да адолат қилолмаслигингиздан қў рқсангиз, ў зингизга ёққан (бошқа) аёллардан икки, уч ва тў рттагача уйланинглар; агар (улар орасида) адолат қилолмаслигингиздан қў рқсангиз, биттани (олинг) ёки қў лингиздаги (чўри)ни (олинг); мана шу — зулм (ҳақсизлик) қилмаслигингизга яқинроқдир› (Нисо сураси, 3) деган сўзи ҳақида сўради. У: «Эй жияним, (бу) — бир етим қиз(дирки), у ў з валийсининг қарамоғ ида (ҳимоясида) бў лади; (валийси) унинг моли ва гўзаллигига рағ бат қилиб, уни — маҳрининг одатдаги (тў лиқ) миқдоридан кам (маҳр) билан — никоҳлаб олмоқчи бў лади. Бас, улар (валийлар) — бундай қизларга адолат қилиб, маҳрни тў лиқ (бериш) ҳолатидан бошқа — уларни никоҳлаб олишдан қайтарилди; ва улардан бошқа аёлларни никоҳлаб олишга буюрилди», деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ، عَنْ عِرَاكٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ عَائِشَةَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ إِنَّمَا أَنَا أَخُوكَ، فَقَالَ " أَنْتَ أَخِي فِي دِينِ اللَّهِ وَكِتَابِهِ وَهْىَ لِي حَلاَلٌ ".
(Urva rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ Oishani Abu Bakrdan (xotinlikka) soʻradilar (xostgorlik qildilar). Abu Bakr u zotga: «Axir men sening birodaringman-ku», dedi. U zot: «Sen — Allohning dini va Kitobida mening birodarimsan; (lekin) u (Oisha) menga halol(dir)», dedilar.(Урва ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ Оишани Абу Бакрдан (хотинликка) сўрадилар (хостгорлик қилдилар). Абу Бакр у зотга: «Ахир мен сенинг биродарингман-ку», деди. У зот: «Сен — Аллоҳнинг дини ва Китобида менинг биродаримсан; (лекин) у (Оиша) менга ҳалол(дир)», дедилар.
حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ [quran sura="4" aya_start="3" aya_end="3"]{وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} قَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي هَذِهِ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا فَيَرْغَبُ فِي جَمَالِهَا وَمَالِهَا، وَيُرِيدُ أَنْ يَنْتَقِصَ صَدَاقَهَا، فَنُهُوا عَنْ نِكَاحِهِنَّ إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا فِي إِكْمَالِ الصَّدَاقِ، وَأُمِرُوا بِنِكَاحِ مَنْ سِوَاهُنَّ، قَالَتْ وَاسْتَفْتَى النَّاسُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ} إِلَى [quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} فَأَنْزَلَ اللَّهُ لَهُمْ أَنَّ الْيَتِيمَةَ إِذَا كَانَتْ ذَاتَ جَمَالٍ وَمَالٍ رَغِبُوا فِي نِكَاحِهَا وَنَسَبِهَا فِي إِكْمَالِ الصَّدَاقِ، وَإِذَا كَانَتْ مَرْغُوبَةً عَنْهَا فِي قِلَّةِ الْمَالِ وَالْجَمَالِ تَرَكُوهَا وَأَخَذُوا غَيْرَهَا مِنَ النِّسَاءِ، قَالَتْ فَكَمَا يَتْرُكُونَهَا حِينَ يَرْغَبُونَ عَنْهَا فَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَنْكِحُوهَا إِذَا رَغِبُوا فِيهَا إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهَا وَيُعْطُوهَا حَقَّهَا الأَوْفَى فِي الصَّدَاقِ.
(Urva, Oisha (roziyallohu anho)dan ‹Agar yetimlar (haqi)da adolat qilolmasligingizdan qoʻ rqsangiz...› (Niso surasi, 3) (haqida) soʻradi:) U: «Ey jiyanim, bu yetim qiz — oʻ z valiysining qaramogʻ ida (himoyasida) boʻ ladi; (valiysi) uning goʻzalligi va moliga ragʻ bat qilib, uning mahrini kamaytirmoqchi boʻ ladi; bas, ular — mahrni toʻ liq (berishda) adolat qilish holatidan boshqa — bunday qizlarga uylanishdan qaytarildi; va ulardan boshqa (ayollarga) uylanishga buyurildi», dedi. Oisha aytdi: Odamlar bundan keyin Rasululloh ﷺdan (yana) fatvo soʻradi. Shunda Alloh ‹Sendan ayollar haqida fatvo soʻraydilar...› (degan oyatdan) to ‹...(yetim qizlar)ga uylanishni istaysizlar› (Niso surasi, 127) (degan soʻzigacha) (oyatni) nozil qildi. Alloh ular uchun (shuni) nozil qildi: yetim qiz — goʻzal va mol-dunyoli boʻ lganida, ular uning nikohiga va nasabiga ragʻ bat qilib, mahrni toʻ liq (berishni istar) edi; (lekin) u — moli va goʻzalligi kamligi sababli — yoqtirilmagan (ragʻbatsiz) boʻ lganida, uni tark qilib, undan boshqa ayollarni olar edi. Oisha aytdi: «Bas, ular undan yuz oʻ girgan paytda uni tark qilganlaridek — unga ragʻ bat qilgan paytda (ham), unga adolat qilib, mahrda uning toʻ liq haqqini bermagunlaricha, unga uylanishga (haqlari) yoʻq», dedi.(Урва, Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ‹Агар етимлар (ҳақи)да адолат қилолмаслигингиздан қў рқсангиз...› (Нисо сураси, 3) (ҳақида) сўради:) У: «Эй жияним, бу етим қиз — ў з валийсининг қарамоғ ида (ҳимоясида) бў лади; (валийси) унинг гўзаллиги ва молига рағ бат қилиб, унинг маҳрини камайтирмоқчи бў лади; бас, улар — маҳрни тў лиқ (беришда) адолат қилиш ҳолатидан бошқа — бундай қизларга уйланишдан қайтарилди; ва улардан бошқа (аёлларга) уйланишга буюрилди», деди. Оиша айтди: Одамлар бундан кейин Расулуллоҳ ﷺдан (яна) фатво сўради. Шунда Аллоҳ ‹Сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар...› (деган оятдан) то ‹...(етим қизлар)га уйланишни истайсизлар› (Нисо сураси, 127) (деган сўзигача) (оятни) нозил қилди. Аллоҳ улар учун (шуни) нозил қилди: етим қиз — гўзал ва мол-дунёли бў лганида, улар унинг никоҳига ва насабига рағ бат қилиб, маҳрни тў лиқ (беришни истар) эди; (лекин) у — моли ва гўзаллиги камлиги сабабли — ёқтирилмаган (рағбатсиз) бў лганида, уни тарк қилиб, ундан бошқа аёлларни олар эди. Оиша айтди: «Бас, улар ундан юз ў гирган пайтда уни тарк қилганларидек — унга рағ бат қилган пайтда (ҳам), унга адолат қилиб, маҳрда унинг тў лиқ ҳаққини бермагунларича, унга уйланишга (ҳақлари) йўқ», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَتْ خَوْلَةُ بِنْتُ حَكِيمٍ مِنَ اللاَّئِي وَهَبْنَ أَنْفُسَهُنَّ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ عَائِشَةُ أَمَا تَسْتَحِي الْمَرْأَةُ أَنْ تَهَبَ نَفْسَهَا لِلرَّجُلِ فَلَمَّا نَزَلَتْ [quran sura="33" aya_start="51" aya_end="51"]{تُرْجِئُ مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ} قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَرَى رَبَّكَ إِلاَّ يُسَارِعُ فِي هَوَاكَ. رَوَاهُ أَبُو سَعِيدٍ الْمُؤَدِّبُ وَمُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ وَعَبْدَةُ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ يَزِيدُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ.
(Urva aytdi:) Xavla bint Hakim — oʻ zlarini Paygʻambar ﷺga hadya (tortiq) qilgan ayollardan biri edi. Oisha: «Ayol oʻ zini bir kishiga hadya qilishdan uyalmaydimi?» dedi. ‹Ulardan (ayollaringizdan) xohlaganingni (oʻ z navbatingdan) keyinga surasan va xohlaganingni oʻ z yoningga olasan...› (Ahzob surasi, 51) (oyati) nozil boʻ lganida, men: «Ey Allohning Rasuli, men Robbingni faqat sening hoyishing (xohishing)da shoshilayotgan (yoʻ liga solayotgan deb) koʻ ryapman», dedim. (Buni Abu Saʼid al-Muaddib, Muhammad ibn Bishr va Abda — Hishomdan, otasidan, Oishadan rivoyat qildi; ularning baʼzisi baʼzisidan ziyodaroq (rivoyat) qildi.)(Урва айтди:) Хавла бинт Ҳаким — ў зларини Пайғамбар ﷺга ҳадя (тортиқ) қилган аёллардан бири эди. Оиша: «Аёл ў зини бир кишига ҳадя қилишдан уялмайдими?» деди. ‹Улардан (аёлларингиздан) хоҳлаганингни (ў з навбатингдан) кейинга сурасан ва хоҳлаганингни ў з ёнингга оласан...› (Аҳзоб сураси, 51) (ояти) нозил бў лганида, мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен Роббингни фақат сенинг ҳойишинг (хоҳишинг)да шошилаётган (йў лига солаётган деб) кў ряпман», дедим. (Буни Абу Саъид ал-Муаддиб, Муҳаммад ибн Бишр ва Абда — Ҳишомдан, отасидан, Оишадан ривоят қилди; уларнинг баъзиси баъзисидан зиёдароқ (ривоят) қилди.)
قَالَ يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ،. حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ أَنَّ النِّكَاحَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَنْحَاءٍ فَنِكَاحٌ مِنْهَا نِكَاحُ النَّاسِ الْيَوْمَ، يَخْطُبُ الرَّجُلُ إِلَى الرَّجُلِ وَلِيَّتَهُ أَوِ ابْنَتَهُ، فَيُصْدِقُهَا ثُمَّ يَنْكِحُهَا، وَنِكَاحٌ آخَرُ كَانَ الرَّجُلُ يَقُولُ لاِمْرَأَتِهِ إِذَا طَهُرَتْ مِنْ طَمْثِهَا أَرْسِلِي إِلَى فُلاَنٍ فَاسْتَبْضِعِي مِنْهُ. وَيَعْتَزِلُهَا زَوْجُهَا، وَلاَ يَمَسُّهَا أَبَدًا، حَتَّى يَتَبَيَّنَ حَمْلُهَا مِنْ ذَلِكَ الرَّجُلِ الَّذِي تَسْتَبْضِعُ مِنْهُ، فَإِذَا تَبَيَّنَ حَمْلُهَا أَصَابَهَا زَوْجُهَا إِذَا أَحَبَّ، وَإِنَّمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ رَغْبَةً فِي نَجَابَةِ الْوَلَدِ، فَكَانَ هَذَا النِّكَاحُ نِكَاحَ الاِسْتِبْضَاعِ، وَنِكَاحٌ آخَرُ يَجْتَمِعُ الرَّهْطُ مَا دُونَ الْعَشَرَةِ فَيَدْخُلُونَ عَلَى الْمَرْأَةِ كُلُّهُمْ يُصِيبُهَا. فَإِذَا حَمَلَتْ وَوَضَعَتْ، وَمَرَّ عَلَيْهَا لَيَالِيَ بَعْدَ أَنْ تَضَعَ حَمْلَهَا، أَرْسَلَتْ إِلَيْهِمْ فَلَمْ يَسْتَطِعْ رَجُلٌ مِنْهُمْ أَنْ يَمْتَنِعَ حَتَّى يَجْتَمِعُوا عِنْدَهَا تَقُولُ لَهُمْ قَدْ عَرَفْتُمُ الَّذِي كَانَ مِنْ أَمْرِكُمْ، وَقَدْ وَلَدْتُ فَهُوَ ابْنُكَ يَا فُلاَنُ. تُسَمِّي مَنْ أَحَبَّتْ بِاسْمِهِ، فَيَلْحَقُ بِهِ وَلَدُهَا، لاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَمْتَنِعَ بِهِ الرَّجُلُ. وَنِكَاحُ الرَّابِعِ يَجْتَمِعُ النَّاسُ الْكَثِيرُ فَيَدْخُلُونَ عَلَى الْمَرْأَةِ لاَ تَمْتَنِعُ مِمَّنْ جَاءَهَا وَهُنَّ الْبَغَايَا كُنَّ يَنْصِبْنَ عَلَى أَبْوَابِهِنَّ رَايَاتٍ تَكُونُ عَلَمًا فَمَنْ أَرَادَهُنَّ دَخَلَ عَلَيْهِنَّ، فَإِذَا حَمَلَتْ إِحْدَاهُنَّ وَوَضَعَتْ حَمْلَهَا جُمِعُوا لَهَا وَدَعَوْا لَهُمُ الْقَافَةَ ثُمَّ أَلْحَقُوا وَلَدَهَا بِالَّذِي يَرَوْنَ فَالْتَاطَ بِهِ، وَدُعِيَ ابْنَهُ لاَ يَمْتَنِعُ مِنْ ذَلِكَ، فَلَمَّا بُعِثَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ هَدَمَ نِكَاحَ الْجَاهِلِيَّةِ كُلَّهُ، إِلاَّ نِكَاحَ النَّاسِ الْيَوْمَ.
(Urva ibn Zubayr rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺning zavjasi Oisha (roziyallohu anho) unga xabar berdi: Johiliyatda nikoh toʻ rt xil (koʻ rinishda) edi. Ulardan biri — bugun odamlarning (qilayotgan) nikohi: bir kishi boshqa kishidan uning vasiysi (himoyasidagi qiz) yoki qizini xostgorlik qiladi, unga mahr beradi, soʻng unga uylanadi. Boshqa bir nikoh (shunday edi): kishi oʻ z xotiniga — u hayzdan pok boʻ lganida — ‹Falon (kishi)ga (odam) yubor va undan istibzoʼ (homiladorlik) qil› der edi; eri esa undan chetlanar va aslo unga tegmas (yaqinlashmas) edi — to undan istibzoʼ qilayotgan oʻ sha kishidan (boʻ lgan) homilasi aniq boʻ lguncha; homilasi aniq boʻ lgach, eri — agar xohlasa — unga (yaqinlik bilan) tegar edi. Bu (ish)ni — bola(ning) najobati (asilligi)ga ragʻ bat qilib — qilar edi. Bas, bu nikoh — istibzoʼ nikohi edi. Boshqa bir nikoh (shunday edi): oʻ ndan kam (kishilik) bir guruh (raht) yigʻ ilib, hammasi bir ayolning oldigʻa kirar va unga (yaqinlik bilan) tegar edi. Ayol homilador boʻ lib, (bolani) tuqqach va tuq(qan)dan keyin unga bir necha kecha oʻ tgach, ularga (odam) yuborar edi — ulardan hech bir kishi (kelishdan) bosh tortolmas edi — to ular uning huzurida yigʻ ilguncha. Ayol ularga: ‹Sizlar oʻ z ishingizdan boʻ lgan (narsa)ni bildingiz; men (bola) tugʻ dim — u — sening oʻgʻ ling, ey falon!› deb, oʻ zi xohlagan (kishi)ni ismi bilan atar edi; bolasi oʻ shanga (nisbat bilan) qoʻ shilar, u kishi undan bosh tortolmas edi. Toʻ rtinchi nikoh (shunday edi): koʻ p odamlar yigʻ ilib, bir ayolning oldigʻa kirar edi; u oʻ ziga kelgan hech kimni rad qilmas edi. Bular — bagʻ iylar (zinokorlar) edi; ular oʻ z eshiklariga — belgi boʻ ladigan — bayroqlar tikar edi; kim ularni (xohlasa), ularning oldigʻa kirar edi. Ulardan biri homilador boʻ lib, homilasini tuqqach, ular oʻ sha (ayol) huzurida yigʻ ilib, qiyofashunoslar (qoifalar)ni chaqirar, soʻng bolasini — ular (qoifalar) (oʻ xshatib) koʻ rgan (kishi)ga qoʻ shar edi; u (bola) oʻ shanga (qoʻ shilib) yopishar va uning oʻgʻ li deb atalar edi — u (kishi) bundan bosh tortolmas edi. Muhammad ﷺ haq (din) bilan (paygʻambar qilib) yuborilgach, johiliyatdagi (oʻ sha) barcha nikohlarni — bugun odamlarning nikohidan boshqasini — buzdi (bekor qildi).(Урва ибн Зубайр ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺнинг завжаси Оиша (розияллоҳу анҳо) унга хабар берди: Жоҳилиятда никоҳ тў рт хил (кў ринишда) эди. Улардан бири — бугун одамларнинг (қилаётган) никоҳи: бир киши бошқа кишидан унинг васийси (ҳимоясидаги қиз) ёки қизини хостгорлик қилади, унга маҳр беради, сўнг унга уйланади. Бошқа бир никоҳ (шундай эди): киши ў з хотинига — у ҳайздан пок бў лганида — ‹Фалон (киши)га (одам) юбор ва ундан истибзў (ҳомиладорлик) қил› дер эди; эри эса ундан четланар ва асло унга тегмас (яқинлашмас) эди — то ундан истибзў қилаётган ў ша кишидан (бў лган) ҳомиласи аниқ бў лгунча; ҳомиласи аниқ бў лгач, эри — агар хоҳласа — унга (яқинлик билан) тегар эди. Бу (иш)ни — бола(нинг) нажобати (асиллиги)га рағ бат қилиб — қилар эди. Бас, бу никоҳ — истибзў никоҳи эди. Бошқа бир никоҳ (шундай эди): ў ндан кам (кишилик) бир гуруҳ (раҳт) йиғ илиб, ҳаммаси бир аёлнинг олдиға кирар ва унга (яқинлик билан) тегар эди. Аёл ҳомиладор бў либ, (болани) туққач ва туқ(қан)дан кейин унга бир неча кеча ў тгач, уларга (одам) юборар эди — улардан ҳеч бир киши (келишдан) бош тортолмас эди — то улар унинг ҳузурида йиғ илгунча. Аёл уларга: ‹Сизлар ў з ишингиздан бў лган (нарса)ни билдингиз; мен (бола) туғ дим — у — сенинг ўғ линг, эй фалон!› деб, ў зи хоҳлаган (киши)ни исми билан атар эди; боласи ў шанга (нисбат билан) қў шилар, у киши ундан бош тортолмас эди. Тў ртинчи никоҳ (шундай эди): кў п одамлар йиғ илиб, бир аёлнинг олдиға кирар эди; у ў зига келган ҳеч кимни рад қилмас эди. Булар — бағ ийлар (зинокорлар) эди; улар ў з эшикларига — белги бў ладиган — байроқлар тикар эди; ким уларни (хоҳласа), уларнинг олдиға кирар эди. Улардан бири ҳомиладор бў либ, ҳомиласини туққач, улар ў ша (аёл) ҳузурида йиғ илиб, қиёфашунослар (қоифалар)ни чақирар, сўнг боласини — улар (қоифалар) (ў хшатиб) кў рган (киши)га қў шар эди; у (бола) ў шанга (қў шилиб) ёпишар ва унинг ўғ ли деб аталар эди — у (киши) бундан бош тортолмас эди. Муҳаммад ﷺ ҳақ (дин) билан (пайғамбар қилиб) юборилгач, жоҳилиятдаги (ў ша) барча никоҳларни — бугун одамларнинг никоҳидан бошқасини — бузди (бекор қилди).
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ،. وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَ لَهَا يَا أُمَّتَاهْ [quran sura="4" aya_start="1" aya_end="1"]{وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} إِلَى [quran sura="4" aya_start="3" aya_end="3"]{مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} قَالَتْ عَائِشَةُ يَا ابْنَ أُخْتِي هَذِهِ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا، فَيَرْغَبُ فِي جَمَالِهَا وَمَالِهَا، وَيُرِيدُ أَنْ يَنْتَقِصَ مِنْ صَدَاقِهَا، فَنُهُوا عَنْ نِكَاحِهِنَّ. إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ فِي إِكْمَالِ الصَّدَاقِ وَأُمِرُوا بِنِكَاحِ مَنْ سِوَاهُنَّ مِنَ النِّسَاءِ، قَالَتْ عَائِشَةُ اسْتَفْتَى النَّاسُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ} إِلَى {وَتَرْغَبُونَ} فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُمْ فِي هَذِهِ الآيَةِ أَنَّ الْيَتِيمَةَ إِذَا كَانَتْ ذَاتَ مَالٍ وَجَمَالٍ، رَغِبُوا فِي نِكَاحِهَا وَنَسَبِهَا وَالصَّدَاقِ، وَإِذَا كَانَتْ مَرْغُوبًا عَنْهَا فِي قِلَّةِ الْمَالِ وَالْجَمَالِ، تَرَكُوهَا وَأَخَذُوا غَيْرَهَا مِنَ النِّسَاءِ ـ قَالَتْ ـ فَكَمَا يَتْرُكُونَهَا حِينَ يَرْغَبُونَ عَنْهَا، فَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَنْكِحُوهَا إِذَا رَغِبُوا فِيهَا، إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهَا وَيُعْطُوهَا حَقَّهَا الأَوْفَى مِنَ الصَّدَاقِ.
(Urva ibn Zubayr rivoyat qildi)ki, u Oisha (roziyallohu anho)dan soʻrab: «Ey onajon, ‹Agar yetimlar (haqi)da adolat qilolmasligingizdan qoʻ rqsangiz...› (degan oyatdan) to ‹...qoʻ lingizdagi (choʻrilar)› (Niso surasi, 3) (degan soʻzigacha) (nima maʼno)?» dedi. Oisha: «Ey jiyanim, bu — oʻ z valiysining qaramogʻ ida (himoyasida) boʻ lgan yetim qiz(dir)ki, u (valiy) uning goʻzalligi va moliga ragʻ bat qilib, uning mahrini kamaytirmoqchi boʻ ladi; bas, ular — mahrni toʻ liq (berishda) adolat qilish holatidan boshqa — bunday qizlarga uylanishdan qaytarildi; va ulardan boshqa ayollarga uylanishga buyurildi», dedi. Oisha aytdi: «Odamlar bundan keyin Rasululloh ﷺdan (yana) fatvo soʻradi. Shunda Alloh ‹Sendan ayollar haqida fatvo soʻraydilar...› (degan oyatdan) to ‹...(yetim qizlar)ga uylanishni istaysizlar› (Niso surasi, 127) (degan soʻzigacha) (oyatni) nozil qildi. Alloh ular uchun shu oyatda (shuni) nozil qildi: yetim qiz — mol-dunyoli va goʻzal boʻ lganida, ular uning nikohiga, nasabiga va mahriga ragʻ bat qilar edi; (lekin) u — moli va goʻzalligi kamligi sababli — yoqtirilmagan (ragʻbatsiz) boʻ lganida, uni tark qilib, undan boshqa ayollarni olar edi. Bas, ular undan yuz oʻ girgan paytda uni tark qilganlaridek — unga ragʻ bat qilgan paytda (ham), unga adolat qilib, mahrda uning toʻ liq haqqini bermagunlaricha, unga uylanishga (haqlari) yoʻq», dedi.(Урва ибн Зубайр ривоят қилди)ки, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан сўраб: «Эй онажон, ‹Агар етимлар (ҳақи)да адолат қилолмаслигингиздан қў рқсангиз...› (деган оятдан) то ‹...қў лингиздаги (чўрилар)› (Нисо сураси, 3) (деган сўзигача) (нима маъно)?» деди. Оиша: «Эй жияним, бу — ў з валийсининг қарамоғ ида (ҳимоясида) бў лган етим қиз(дир)ки, у (валий) унинг гўзаллиги ва молига рағ бат қилиб, унинг маҳрини камайтирмоқчи бў лади; бас, улар — маҳрни тў лиқ (беришда) адолат қилиш ҳолатидан бошқа — бундай қизларга уйланишдан қайтарилди; ва улардан бошқа аёлларга уйланишга буюрилди», деди. Оиша айтди: «Одамлар бундан кейин Расулуллоҳ ﷺдан (яна) фатво сўради. Шунда Аллоҳ ‹Сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар...› (деган оятдан) то ‹...(етим қизлар)га уйланишни истайсизлар› (Нисо сураси, 127) (деган сўзигача) (оятни) нозил қилди. Аллоҳ улар учун шу оятда (шуни) нозил қилди: етим қиз — мол-дунёли ва гўзал бў лганида, улар унинг никоҳига, насабига ва маҳрига рағ бат қилар эди; (лекин) у — моли ва гўзаллиги камлиги сабабли — ёқтирилмаган (рағбатсиз) бў лганида, уни тарк қилиб, ундан бошқа аёлларни олар эди. Бас, улар ундан юз ў гирган пайтда уни тарк қилганларидек — унга рағ бат қилган пайтда (ҳам), унга адолат қилиб, маҳрда унинг тў лиқ ҳаққини бермагунларича, унга уйланишга (ҳақлари) йўқ», деди.
حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ بْنُ عُقْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، تَزَوَّجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَائِشَةَ وَهْىَ ابْنَةُ سِتٍّ وَبَنَى بِهَا وَهْىَ ابْنَةُ تِسْعٍ وَمَكَثَتْ عِنْدَهُ تِسْعًا.
(Urva rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ Oishaga — u olti yoshli (qiz) boʻ lgan paytda — uylandilar, va u bilan — u toʻ qqiz yoshli (qiz) boʻ lgan paytda — qurdilar (zifofga kirdilar); u zotning yonida toʻ qqiz (yil) turdi.(Урва ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ Оишага — у олти ёшли (қиз) бў лган пайтда — уйландилар, ва у билан — у тў ққиз ёшли (қиз) бў лган пайтда — қурдилар (зифофга кирдилар); у зотнинг ёнида тў ққиз (йил) турди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ الْحَبَشُ يَلْعَبُونَ بِحِرَابِهِمْ، فَسَتَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أَنْظُرُ، فَمَا زِلْتُ أَنْظُرُ حَتَّى كُنْتُ أَنَا أَنْصَرِفُ فَاقْدُرُوا قَدْرَ الْجَارِيَةِ الْحَدِيثَةِ السِّنِّ تَسْمَعُ اللَّهْوَ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Habashlik (ar)lar oʻ z nayzalari bilan (jangovor) oʻ yin koʻ rsatar edi; Rasululloh ﷺ meni (oʻ z ridolari bilan) toʻ sib (pana qilib) turdilar — men esa (ularga) qarar edim. Men — oʻ zim ketgunimcha (charchab qaytgunimcha) — qarab turaverdim. Bas, yosh (kichkina) qizning lahv (oʻ yin-tomosha)ni eshitishga (boʻ lgan qiziqishini) — (oʻ shandan) qiyoslab (oʻ ylab) koʻ ringlar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Ҳабашлик (ар)лар ў з найзалари билан (жанговор) ў йин кў рсатар эди; Расулуллоҳ ﷺ мени (ў з ридолари билан) тў сиб (пана қилиб) турдилар — мен эса (уларга) қарар эдим. Мен — ў зим кетгунимча (чарчаб қайтгунимча) — қараб туравердим. Бас, ёш (кичкина) қизнинг лаҳв (ў йин-томоша)ни эшитишга (бў лган қизиқишини) — (ў шандан) қиёслаб (ў йлаб) кў ринглар.
وَحَدَّثَنِي حِبَّانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَنْكَرَتْ ذَلِكَ عَلَى فَاطِمَةَ.
(Urva (rivoyat qildi)ki,) Oisha (roziyallohu anho) buni (Fotima bint Qaysning gapini) inkor (rad) qildi.(Урва (ривоят қилди)ки,) Оиша (розияллоҳу анҳо) буни (Фотима бинт Қайснинг гапини) инкор (рад) қилди.
حَدَّثَنَا حِبَّانُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا كَانَتْ تَأْمُرُ بِالتَّلْبِينِ لِلْمَرِيضِ وَلِلْمَحْزُونِ عَلَى الْهَالِكِ، وَكَانَتْ تَقُولُ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ التَّلْبِينَةَ تُجِمُّ فُؤَادَ الْمَرِيضِ، وَتَذْهَبُ بِبَعْضِ الْحُزْنِ ".
(Urva, Oisha (roziyallohu anho)dan (rivoyat qildi)ki,) u (Oisha) bemorga va — oʻ lgan (kishi) uchun gʻ amgin (motamdor)ga — talbina (un-sutli atala) (tayyorlashni) buyurar va: «Men Rasululloh ﷺni: ‹Albatta talbina bemorning yuragini taskinlaydi (orom beradi) va gʻ amning baʼzisini ketkazadi› deganlarini eshitganman» der edi.(Урва, Оиша (розияллоҳу анҳо)дан (ривоят қилди)ки,) у (Оиша) беморга ва — ў лган (киши) учун ғ амгин (мотамдор)га — талбина (ун-сутли атала) (тайёрлашни) буюрар ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺни: ‹Албатта талбина беморнинг юрагини таскинлайди (ором беради) ва ғ амнинг баъзисини кетказади› деганларини эшитганман» дер эди.
حَدَّثَنَا فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا كَانَتْ تَأْمُرُ بِالتَّلْبِينَةِ وَتَقُولُ هُوَ الْبَغِيضُ النَّافِعُ.
(Oisha (roziyallohu anho)) talbinani (tayyorlashni) buyurar va: «U — yoqimsiz (boʻ lsa-da), foydali(dir)» der edi.(Оиша (розияллоҳу анҳо)) талбинани (тайёрлашни) буюрар ва: «У — ёқимсиз (бў лса-да), фойдали(дир)» дер эди.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَكِبَ حِمَارًا عَلَيْهِ إِكَافٌ، تَحْتَهُ قَطِيفَةٌ فَدَكِيَّةٌ، وَأَرْدَفَ وَرَاءَهُ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ وَهْوَ يَعُودُ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ فِي بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ، وَذَلِكَ قَبْلَ وَقْعَةِ بَدْرٍ حَتَّى مَرَّ فِي مَجْلِسٍ فِيهِ أَخْلاَطٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ عَبَدَةِ الأَوْثَانِ وَالْيَهُودِ، وَفِيهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ، وَفِي الْمَجْلِسِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ، فَلَمَّا غَشِيَتِ الْمَجْلِسَ عَجَاجَةُ الدَّابَّةِ خَمَّرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ أَنْفَهُ بِرِدَائِهِ ثُمَّ قَالَ لاَ تُغَبِّرُوا عَلَيْنَا. فَسَلَّمَ عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ وَقَفَ فَنَزَلَ، فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ وَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ أَيُّهَا الْمَرْءُ لاَ أَحْسَنَ مِنْ هَذَا، إِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا، فَلاَ تُؤْذِنَا فِي مَجَالِسِنَا، وَارْجِعْ إِلَى رَحْلِكَ، فَمَنْ جَاءَكَ مِنَّا فَاقْصُصْ عَلَيْهِ. قَالَ ابْنُ رَوَاحَةَ اغْشَنَا فِي مَجَالِسِنَا، فَإِنَّا نُحِبُّ ذَلِكَ. فَاسْتَبَّ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْيَهُودُ حَتَّى هَمُّوا أَنْ يَتَوَاثَبُوا، فَلَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُخَفِّضُهُمْ، ثُمَّ رَكِبَ دَابَّتَهُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَقَالَ " أَىْ سَعْدُ أَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالَ أَبُو حُبَابٍ ". يُرِيدُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ قَالَ كَذَا وَكَذَا قَالَ اعْفُ عَنْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاصْفَحْ فَوَاللَّهِ لَقَدْ أَعْطَاكَ اللَّهُ الَّذِي أَعْطَاكَ، وَلَقَدِ اصْطَلَحَ أَهْلُ هَذِهِ الْبَحْرَةِ عَلَى أَنْ يُتَوِّجُوهُ فَيُعَصِّبُونَهُ بِالْعِصَابَةِ، فَلَمَّا رَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ بِالْحَقِّ الَّذِي أَعْطَاكَ شَرِقَ بِذَلِكَ، فَذَلِكَ فَعَلَ بِهِ مَا رَأَيْتَ، فَعَفَا عَنْهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم.
(Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo) xabar berishicha,) Paygʻambar ﷺ — ustida egar (ikof), uning ostida Fadakiy baxmal (qatifa) boʻlgan bir eshakka minib, Usoma ibn Zaydni ortlariga mindirib — Bani Horis ibn Xazraj (mahallasi)dagi Saʼd ibn Ubodani yoʻqlayotgan edilar — bu Badr voqeasidan oldin (boʻlgan) edi — toki (u zot) ichida musulmonlar, butparast mushriklar va yahudiylardan iborat aralash (jamoa) boʻlgan bir majlis yonidan oʻtgunlaricha; ular ichida Abdulloh ibn Ubay ibn Salul (ham) bor edi; majlisda esa Abdulloh ibn Ravoha (bor edi). Ulovning changi majlisni qoplaganida, Abdulloh ibn Ubay burnini ridosi bilan berkitdi, soʻng: «Ustimizga chang chiqarmanglar» dedi. Paygʻambar ﷺ ularga salom berdilar, soʻng toʻxtab, (eshakdan) tushdilar va ularni Allohga (dinga) chaqirdilar hamda ularga Qurʼon oʻqib berdilar. Abdulloh ibn Ubay ibn Salul: «Ey kishi, agar sen aytayotgan narsa haq boʻlsa, bundan koʻra goʻzalroq (narsa) yoʻq; lekin bizni majlislarimizda u bilan bezovta qilma; oʻz manzilingga qayt, bizdan kim sening oldingga kelsa, oʻshanga (oʻqib) hikoya qil» dedi. Ibn Ravoha: «Bizning majlislarimizga kelib turing, chunki biz buni yaxshi koʻramiz» dedi. Shunda musulmonlar, mushriklar va yahudiylar bir-birini soʻka boshladilar — hatto bir-biriga tashlanay deb qoldilar; Paygʻambar ﷺ esa ularni tinchlantiraverdilar, soʻng oʻz ulovlariga minib, Saʼd ibn Ubodaning oldiga kirgunlaricha (yurib) bordilar. (U zot:) «Ey Saʼd, Abu Hubob nima deganini eshitmadingmi?» dedilar — (u zot) Abdulloh ibn Ubayni nazarda tutardilar — «U shunday-shunday dedi». (Saʼd:) «Uni avf eting, yo Rasululloh, va kechiring (yuz oʻgiring). Vallohi, Alloh senga (nubuvvatdan) bergan narsasini berdi; bu vohaning ahli esa uni (Ibn Ubayni) toj kiydirib, (podsholik) salla bilan oʻrashga kelishgan edilar; Alloh buni — senga bergan haq bilan — qaytargach, u shu sababdan (gʻash boʻlib) boʻgʻzida qoldi (alami ichida qoldi); mana shu uni sen koʻrgan (ish)ni qilishga (undadi)» dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ uni avf etdilar.(Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо) хабар беришича,) Пайғамбар ﷺ — устида эгар (икоф), унинг остида Фадакий бахмал (қатифа) бўлган бир эшакка миниб, Усома ибн Зайдни ортларига миндириб — Бани Ҳорис ибн Хазраж (маҳалласи)даги Саъд ибн Убодани йўқлаётган эдилар — бу Бадр воқеасидан олдин (бўлган) эди — токи (у зот) ичида мусулмонлар, бутпараст мушриклар ва яҳудийлардан иборат аралаш (жамоа) бўлган бир мажлис ёнидан ўтгунларича; улар ичида Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул (ҳам) бор эди; мажлисда эса Абдуллоҳ ибн Равоҳа (бор эди). Уловнинг чанги мажлисни қоплаганида, Абдуллоҳ ибн Убай бурнини ридоси билан беркитди, сўнг: «Устимизга чанг чиқарманглар» деди. Пайғамбар ﷺ уларга салом бердилар, сўнг тўхтаб, (эшакдан) тушдилар ва уларни Аллоҳга (динга) чақирдилар ҳамда уларга Қуръон ўқиб бердилар. Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул: «Эй киши, агар сен айтаётган нарса ҳақ бўлса, бундан кўра гўзалроқ (нарса) йўқ; лекин бизни мажлисларимизда у билан безовта қилма; ўз манзилингга қайт, биздан ким сенинг олдингга келса, ўшанга (ўқиб) ҳикоя қил» деди. Ибн Равоҳа: «Бизнинг мажлисларимизга келиб туринг, чунки биз буни яхши кўрамиз» деди. Шунда мусулмонлар, мушриклар ва яҳудийлар бир-бирини сўка бошладилар — ҳатто бир-бирига ташланай деб қолдилар; Пайғамбар ﷺ эса уларни тинчлантиравердилар, сўнг ўз уловларига миниб, Саъд ибн Убоданинг олдига киргунларича (юриб) бордилар. (У зот:) «Эй Саъд, Абу Ҳубоб нима деганини эшитмадингми?» дедилар — (у зот) Абдуллоҳ ибн Убайни назарда тутардилар — «У шундай-шундай деди». (Саъд:) «Уни авф этинг, ё Расулуллоҳ, ва кечиринг (юз ўгиринг). Валлоҳи, Аллоҳ сенга (нубувватдан) берган нарсасини берди; бу воҳанинг аҳли эса уни (Ибн Убайни) тож кийдириб, (подшолик) салла билан ўрашга келишган эдилар; Аллоҳ буни — сенга берган ҳақ билан — қайтаргач, у шу сабабдан (ғаш бўлиб) бўғзида қолди (алами ичида қолди); мана шу уни сен кўрган (иш)ни қилишга (ундади)» деди. Бас, Пайғамбар ﷺ уни авф этдилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ، عَنْ عِرَاكٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي وَعَائِشَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ عَلَى الْفِرَاشِ الَّذِي يَنَامَانِ عَلَيْهِ.
Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ namoz oʻqir, Oisha esa u bilan uning qiblasi orasida, ular uxlaydigan toʻshakda yotgan edi.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ намоз ўқир, Оиша эса у билан унинг қибласи орасида, улар ухлайдиган тўшакда ётган эди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها أَنَّ أَزْوَاجَ، النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرَدْنَ أَنْ يَبْعَثْنَ عُثْمَانَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ يَسْأَلْنَهُ مِيرَاثَهُنَّ. فَقَالَتْ عَائِشَةُ أَلَيْسَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ".
(Urva (rivoyat qildiki,) Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, Paygʻambar ﷺning xotinlari Usmonni Abu Bakrning oldiga — undan meroslarini soʻrab — yubormoqchi boʻldilar. Shunda Oisha: «Rasululloh ﷺ: ‹Bizdan meros olinmaydi; biz qoldirgan (narsa) — sadaqadir› demaganmidilar?» dedi.(Урва (ривоят қилдики,) Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, Пайғамбар ﷺнинг хотинлари Усмонни Абу Бакрнинг олдига — ундан меросларини сўраб — юбормоқчи бўлдилар. Шунда Оиша: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биздан мерос олинмайди; биз қолдирган (нарса) — садақадир› демаганмидилар?» деди.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنْ عُمَرَ، نَشَدَ النَّاسَ مَنْ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِي السِّقْطِ وَقَالَ الْمُغِيرَةُ أَنَا سَمِعْتُهُ قَضَى فِيهِ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ. قَالَ ائْتِ مَنْ يَشْهَدُ مَعَكَ عَلَى هَذَا فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ أَنَا أَشْهَدُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ هَذَا.
(Hishom otasidan rivoyat qildiki:) Umar odamlardan: «Paygʻambar ﷺ (oʻlik) tushgan homila (siqt) haqida hukm qilganlarini kim eshitgan?» deb soʻradi. Mugʻira: «Men U zotning bu haqda gʻurra — qul yoki choʻri (toʻlash) bilan hukm qilganlarini eshitganman», dedi. (Umar): «Sen bilan birga buni guvohlik beradigan (birovni) keltir», dedi. Muhammad ibn Maslama: «Men Paygʻambar ﷺ haqida xuddi shunga (oʻxshash) guvohlik beraman», dedi.(Ҳишом отасидан ривоят қилдики:) Умар одамлардан: «Пайғамбар ﷺ (ўлик) тушган ҳомила (сиқт) ҳақида ҳукм қилганларини ким эшитган?» деб сўради. Муғира: «Мен У зотнинг бу ҳақда ғурра — қул ёки чўри (тўлаш) билан ҳукм қилганларини эшитганман», деди. (Умар): «Сен билан бирга буни гувоҳлик берадиган (бировни) келтир», деди. Муҳаммад ибн Маслама: «Мен Пайғамбар ﷺ ҳақида худди шунга (ўхшаш) гувоҳлик бераман», деди.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَابِقٍ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ عُمَرَ، أَنَّهُ اسْتَشَارَهُمْ فِي إِمْلاَصِ الْمَرْأَةِ مِثْلَهُ.
(Urva rivoyat qildiki,) u Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)ning Umardan — u (Umar) ayolning (homilasini) tushib ketishi (imlos) haqida ular bilan maslahatlashgani toʻgʻrisida — yuqoridagidek rivoyat qilganini eshitdi.(Урва ривоят қилдики,) у Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)нинг Умардан — у (Умар) аёлнинг (ҳомиласини) тушиб кетиши (имлос) ҳақида улар билан маслаҳатлашгани тўғрисида — юқоридагидек ривоят қилганини эшитди.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالَ، أَخْبَرَنِي ابْنُ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَحَرَّوْا بِصَلاَتِكُمْ طُلُوعَ الشَّمْسِ وَلاَ غُرُوبَهَا ". وَقَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا طَلَعَ حَاجِبُ الشَّمْسِ فَأَخِّرُوا الصَّلاَةَ حَتَّى تَرْتَفِعَ، وَإِذَا غَابَ حَاجِبُ الشَّمْسِ فَأَخِّرُوا الصَّلاَةَ حَتَّى تَغِيبَ ". تَابَعَهُ عَبْدَةُ.
Hishomning otasi (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ibn Umar dedi: «Rasululloh ﷺ: ‹Quyosh chiqayotgan paytda va botayotgan paytda namoz oʻqimanglar›, — dedilar». Ibn Umar (yana) dedi: «Rasululloh ﷺ: ‹Quyosh cheti (ufqdan) koʻrinsa, u balandlaguncha namozni kechiktiringlar; quyosh cheti gʻoyib boʻlsa, u (toʻliq) botguncha namozni kechiktiringlar›, — dedilar».Ҳишомнинг отаси (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ибн Умар деди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қуёш чиқаётган пайтда ва ботаётган пайтда намоз ўқиманглар›, — дедилар». Ибн Умар (яна) деди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қуёш чети (уфқдан) кўринса, у баландлагунча намозни кечиктиринглар; қуёш чети ғойиб бўлса, у (тўлиқ) ботгунча намозни кечиктиринглар›, — дедилар».
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالَتْ، عَائِشَةُ ابْنَ أُخْتِي مَا تَرَكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم السَّجْدَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ عِنْدِي قَطُّ.
Hishomning otasi (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha (menga qarab): «Ey jiyanim, Paygʻambar ﷺ mening uyimda asr namozidan keyin ikki sajda (yaʼni ikki rakat)ni hech qoldirmadilar», — dedi.Ҳишомнинг отаси (Оишадан) ривоят қилади: Оиша (менга қараб): «Эй жияним, Пайғамбар ﷺ менинг уйимда аср намозидан кейин икки сажда (яъни икки ракат)ни ҳеч қолдирмадилар», — деди.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَانَ عُرْوَةُ يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ [quran sura="4" aya_start="3" aya_end="3"]{وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}. قَالَتْ هِيَ الْيَتِيمَةُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا، فَيَرْغَبُ فِي مَالِهَا وَجَمَالِهَا، فَيُرِيدُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِأَدْنَى مِنْ سُنَّةِ نِسَائِهَا، فَنُهُوا عَنْ نِكَاحِهِنَّ، إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ فِي إِكْمَالِ الصَّدَاقِ، ثُمَّ اسْتَفْتَى النَّاسُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ} فَذَكَرَ الْحَدِيثَ.
(Urva rivoyat qildiki, u Oisha (roziyallohu anho)dan: «‹Agar yetim (qiz)lar haqida adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz, oʻzingizga (halol) boʻlgan (boshqa) ayollardan uylaninglar...› (Niso surasi, 3-oyat) haqida» soʻradi. U:) «(Bu oyat) valiysi (vasiysi) qoʻli ostidagi yetim (qiz) haqidadir: u (valiy, qizning) moliga va goʻzalligiga rahbat qoʻyib, uni — (oʻz qavmidagi) ayollarning odatdagi (mahri)dan kamroq (mahr) bilan — xotinlikka olmoqchi boʻladi. Bas, ular (valiylar) — agar mahrni toʻliq (berib) ularga adolat qilmasalar — bunday qizlarga uylanishdan qaytarildilar. Soʻng odamlar Rasululloh ﷺdan (bu haqda) yana fatvo soʻradilar va Alloh: ‹Sendan ayollar haqida fatvo soʻraydilar...› (Niso surasi, 127-oyat) degan (oyatni) nozil qildi», dedi. — Soʻng (roviy) hadisni (toʻliq) zikr qildi.(Урва ривоят қилдики, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан: «‹Агар етим (қиз)лар ҳақида адолат қила олмасликдан қўрқсангиз, ўзингизга (ҳалол) бўлган (бошқа) аёллардан уйланинглар...› (Нисо сураси, 3-оят) ҳақида» сўради. У:) «(Бу оят) валийси (васийси) қўли остидаги етим (қиз) ҳақидадир: у (валий, қизнинг) молига ва гўзаллигига раҳбат қўйиб, уни — (ўз қавмидаги) аёлларнинг одатдаги (маҳри)дан камроқ (маҳр) билан — хотинликка олмоқчи бўлади. Бас, улар (валийлар) — агар маҳрни тўлиқ (бериб) уларга адолат қилмасалар — бундай қизларга уйланишдан қайтарилдилар. Сўнг одамлар Расулуллоҳ ﷺдан (бу ҳақда) яна фатво сўрадилар ва Аллоҳ: ‹Сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар...› (Нисо сураси, 127-оят) деган (оятни) нозил қилди», деди. — Сўнг (ровий) ҳадисни (тўлиқ) зикр қилди.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَمِّهِ، مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، أَخْبَرَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حِينَ أَذِنَ لَهُمُ الْمُسْلِمُونَ فِي عِتْقِ سَبْىِ هَوَازِنَ " إِنِّي لاَ أَدْرِي مَنْ أَذِنَ مِنْكُمْ مِمَّنْ لَمْ يَأْذَنْ، فَارْجِعُوا حَتَّى يَرْفَعَ إِلَيْنَا عُرَفَاؤُكُمْ أَمْرَكُمْ ". فَرَجَعَ النَّاسُ فَكَلَّمَهُمْ عُرَفَاؤُهُمْ، فَرَجَعُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ النَّاسَ قَدْ طَيَّبُوا وَأَذِنُوا.
(Urva ibn Zubayr rivoyat qildiki, Marvon ibn Hakam va al-Misvar ibn Maxrama unga xabar berdilarki,) Musulmonlar Havozin asirlarini ozod qilishga izn berganlarida, Rasululloh ﷺ: «Albatta, men sizlardan kim izn berdi-yu, kim izn bermadi — bilmayman; bas, qaytinglar, toki sizlarning urafolaringiz (oqsoqollaringiz) ishingizni bizga (yetkazib) koʻtarsin», dedilar. Bas, odamlar qaytdilar; urafolari ular bilan (gaplashib) soʻzlashdi, soʻng Rasululloh ﷺning huzurlariga qaytib, U zotga — odamlar (asirlarni ozod qilishga) koʻngil (rozilik) berib, izn berganlarini xabar berdilar.(Урва ибн Зубайр ривоят қилдики, Марвон ибн Ҳакам ва ал-Мисвар ибн Махрама унга хабар бердиларки,) Мусулмонлар Ҳавозин асирларини озод қилишга изн берганларида, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, мен сизлардан ким изн берди-ю, ким изн бермади — билмайман; бас, қайтинглар, токи сизларнинг урафоларингиз (оқсоқолларингиз) ишингизни бизга (етказиб) кўтарсин», дедилар. Бас, одамлар қайтдилар; урафолари улар билан (гаплашиб) сўзлашди, сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига қайтиб, У зотга — одамлар (асирларни озод қилишга) кўнгил (розилик) бериб, изн берганларини хабар бердилар.