Urva ibn az-Zubayr

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ هِلاَلٍ ـ هُوَ الْوَزَّانُ ـ عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ ‏"‏ لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسْجِدًا ‏"‏‏.‏ قَالَتْ وَلَوْلاَ ذَلِكَ لأَبْرَزُوا قَبْرَهُ غَيْرَ أَنِّي أَخْشَى أَنْ يُتَّخَذَ مَسْجِدًا‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha dedi: «Paygʻambar ﷺ oʻz (vafotiga sabab boʻlgan) kasalliklari paytida: ‹Alloh yahudiy va nasroniylarni laʼnatladi — chunki ular oʻz paygʻambarlarining qabrlarini namozgoh (ibodat joyi) qilib oldi›, — dedilar». Oisha qoʻshdi: «Agar shu (xavf) boʻlmaganda, Paygʻambar ﷺ ning qabri ochiqda (koʻrinarli) qoldirilar edi; lekin men uning namozgohga aylantirilishidan qoʻrqaman».Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша деди: «Пайғамбар ﷺ ўз (вафотига сабаб бўлган) касалликлари пайтида: ‹Аллоҳ яҳудий ва насронийларни лаънатлади — чунки улар ўз пайғамбарларининг қабрларини намозгоҳ (ибодат жойи) қилиб олди›, — дедилар». Оиша қўшди: «Агар шу (хавф) бўлмаганда, Пайғамбар ﷺ нинг қабри очиқда (кўринарли) қолдирилар эди; лекин мен унинг намозгоҳга айлантирилишидан қўрқаман».

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَخَلْتُ عَلَى أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ فِي كَمْ كَفَّنْتُمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ فِي ثَلاَثَةِ أَثْوَابٍ بِيضٍ سَحُولِيَّةٍ، لَيْسَ فِيهَا قَمِيصٌ وَلاَ عِمَامَةٌ‏.‏ وَقَالَ لَهَا فِي أَىِّ يَوْمٍ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ يَوْمَ الاِثْنَيْنِ‏.‏ قَالَ فَأَىُّ يَوْمٍ هَذَا قَالَتْ يَوْمُ الاِثْنَيْنِ‏.‏ قَالَ أَرْجُو فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَ اللَّيْلِ‏.‏ فَنَظَرَ إِلَى ثَوْبٍ عَلَيْهِ كَانَ يُمَرَّضُ فِيهِ، بِهِ رَدْعٌ مِنْ زَعْفَرَانٍ فَقَالَ اغْسِلُوا ثَوْبِي هَذَا، وَزِيدُوا عَلَيْهِ ثَوْبَيْنِ فَكَفِّنُونِي فِيهَا‏.‏ قُلْتُ إِنَّ هَذَا خَلَقٌ‏.‏ قَالَ إِنَّ الْحَىَّ أَحَقُّ بِالْجَدِيدِ مِنَ الْمَيِّتِ، إِنَّمَا هُوَ لِلْمُهْلَةِ‏.‏ فَلَمْ يُتَوَفَّ حَتَّى أَمْسَى مِنْ لَيْلَةِ الثُّلاَثَاءِ وَدُفِنَ قَبْلَ أَنْ يُصْبِحَ‏.‏

Hishomning otasi (Urva, Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha dedi: «Men Abu Bakrning oldiga (uning vafotiga sabab boʻlgan kasalligi paytida) bordim va u mendan: ‹Paygʻambar ﷺ necha (boʻlak) matoga kafanlandilar?› — deb soʻradi. (Men:) ‹Uchta oq ‹Suhuliya› paxta matoga; ularda na koʻylak, na salla bor edi›, — dedim. Abu Bakr yana: ‹Paygʻambar ﷺ qaysi kun vafot etdilar?› — deb soʻradi. (Men:) ‹U zot dushanba kuni vafot etdilar›, — dedim. U: ‹Bugun qaysi kun?› — dedi. (Men:) ‹Bugun dushanba›, — dedim. U: ‹Men — shu ertalabdan bu kechagacha orasida — vafot etishni umid qilaman›, — dedi. Soʻng u — kasalligi paytida kiygan — bir kiyimiga qaradi; unda zaʼfaron (sariq) dogʻlari bor edi. Soʻng u: ‹Bu kiyimimni yuving va yana ikkita kiyim qoʻshib, meni shularga kafanlanglar›, — dedi. Men: ‹Bu eskirgan-ku›, — dedim. U: ‹Tirik (kishi) — oʻlikdan koʻra — yangi kiyim kiyishga haqliroq; kafan — faqat tan (jasad) yiringigina (uchun)›, — dedi. U — to seshanba kechasigacha — vafot etmadi va tong otmasdan oldin dafn etildi».Ҳишомнинг отаси (Урва, Оишадан) ривоят қилади: Оиша деди: «Мен Абу Бакрнинг олдига (унинг вафотига сабаб бўлган касаллиги пайтида) бордим ва у мендан: ‹Пайғамбар ﷺ неча (бўлак) матога кафанландилар?› — деб сўради. (Мен:) ‹Учта оқ ‹Суҳулия› пахта матога; уларда на кўйлак, на салла бор эди›, — дедим. Абу Бакр яна: ‹Пайғамбар ﷺ қайси кун вафот этдилар?› — деб сўради. (Мен:) ‹У зот душанба куни вафот этдилар›, — дедим. У: ‹Бугун қайси кун?› — деди. (Мен:) ‹Бугун душанба›, — дедим. У: ‹Мен — шу эрталабдан бу кечагача орасида — вафот этишни умид қиламан›, — деди. Сўнг у — касаллиги пайтида кийган — бир кийимига қаради; унда заъфарон (сариқ) доғлари бор эди. Сўнг у: ‹Бу кийимимни ювинг ва яна иккита кийим қўшиб, мени шуларга кафанланглар›, — деди. Мен: ‹Бу эскирган-ку›, — дедим. У: ‹Тирик (киши) — ўликдан кўра — янги кийим кийишга ҳақлироқ; кафан — фақат тан (жасад) йирингигина (учун)›, — деди. У — то сешанба кечасигача — вафот этмади ва тонг отмасдан олдин дафн этилди».

حَدَّثَنَا فَرْوَةُ، حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، لَمَّا سَقَطَ عَلَيْهِمُ الْحَائِطُ فِي زَمَانِ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ أَخَذُوا فِي بِنَائِهِ، فَبَدَتْ لَهُمْ قَدَمٌ فَفَزِعُوا، وَظَنُّوا أَنَّهَا قَدَمُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَمَا وَجَدُوا أَحَدًا يَعْلَمُ ذَلِكَ حَتَّى قَالَ لَهُمْ عُرْوَةُ لاَ وَاللَّهِ مَا هِيَ قَدَمُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا هِيَ إِلاَّ قَدَمُ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ‏.‏

Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Valid ibn Abdulmalik xilofati paytida (qabrlar ustidagi) devor ularga (qabrlarga) qulab tushganda, odamlar uni taʼmirlay boshladi va ularga bir oyoq (panjasi) koʻrindi. Odamlar qoʻrqdi va uni Paygʻambar ﷺ ning oyogʻi deb oʻyladi. Buni ularga aytib bera oladigan hech kim topilmadi — to men (Urva) ularga: «Allohga qasamki, bu Paygʻambar ﷺ ning oyogʻi emas, balki (bu) Umarning oyogʻidir», — degunimga qadar.Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Валид ибн Абдулмалик хилофати пайтида (қабрлар устидаги) девор уларга (қабрларга) қулаб тушганда, одамлар уни таъмирлай бошлади ва уларга бир оёқ (панжаси) кўринди. Одамлар қўрқди ва уни Пайғамбар ﷺ нинг оёғи деб ўйлади. Буни уларга айтиб бера оладиган ҳеч ким топилмади — то мен (Урва) уларга: «Аллоҳга қасамки, бу Пайғамбар ﷺ нинг оёғи эмас, балки (бу) Умарнинг оёғидир», — дегунимга қадар.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ،، ذَكَرْتُ لِعُرْوَةَ، قَالَ فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ أَوَّلَ، شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ تَوَضَّأَ، ثُمَّ طَافَ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ـ رضى الله عنهما ـ مِثْلَهُ، ثُمَّ حَجَجْتُ مَعَ أَبِي الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنه ـ فَأَوَّلُ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ، ثُمَّ رَأَيْتُ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارَ يَفْعَلُونَهُ، وَقَدْ أَخْبَرَتْنِي أُمِّي أَنَّهَا أَهَلَّتْ هِيَ وَأُخْتُهَا وَالزُّبَيْرُ وَفُلاَنٌ وَفُلاَنٌ بِعُمْرَةٍ، فَلَمَّا مَسَحُوا الرُّكْنَ حَلُّوا‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha dedi: «Paygʻambar ﷺ Makkaga yetib kelganda birinchi qilgan ishi — tahorat, soʻng Kaʼbani tavof qilish edi; bu (yolgʻiz) umra emas edi (balki Qiron haji)». Urva qoʻshdi: «Keyin Abu Bakr va Umar ham oʻz hajlarida shunday qildi». Men ham otam Zubayr bilan haj qildim va uning birinchi qilgan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi. Keyin men muhojirlar va ansorlarning ham shunday qilganini koʻrdim. Onam (Asmo) menga — u, opasi (Oisha), Zubayr va falon-falonchi (kishilar) umra uchun ehrom bogʻlagani va ular Hajarul-Asvad rukniga qoʻllarini surgach (yaʼni Kaʼbani tavof qilib, Safo-Marva orasida saʼy qilgach), ehromdan chiqganini — aytdi.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша деди: «Пайғамбар ﷺ Маккага етиб келганда биринчи қилган иши — таҳорат, сўнг Каъбани тавоф қилиш эди; бу (ёлғиз) умра эмас эди (балки Қирон ҳажи)». Урва қўшди: «Кейин Абу Бакр ва Умар ҳам ўз ҳажларида шундай қилди». Мен ҳам отам Зубайр билан ҳаж қилдим ва унинг биринчи қилган иши — Каъбани тавоф қилиш эди. Кейин мен муҳожирлар ва ансорларнинг ҳам шундай қилганини кўрдим. Онам (Асмо) менга — у, опаси (Оиша), Зубайр ва фалон-фалончи (кишилар) умра учун эҳром боғлагани ва улар Ҳажарул-Асвад рукнига қўлларини сургач (яъни Каъбани тавоф қилиб, Сафо-Марва орасида саъй қилгач), эҳромдан чиқганини — айтди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ عُرْوَةُ سَأَلْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَقُلْتُ لَهَا أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏}‏ فَوَاللَّهِ مَا عَلَى أَحَدٍ جُنَاحٌ أَنْ لاَ يَطُوفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ‏.‏ قَالَتْ بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي إِنَّ هَذِهِ لَوْ كَانَتْ كَمَا أَوَّلْتَهَا عَلَيْهِ كَانَتْ لاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَتَطَوَّفَ بِهِمَا، وَلَكِنَّهَا أُنْزِلَتْ فِي الأَنْصَارِ، كَانُوا قَبْلَ أَنْ يُسْلِمُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا عِنْدَ الْمُشَلَّلِ، فَكَانَ مَنْ أَهَلَّ يَتَحَرَّجُ أَنْ يَطُوفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا أَسْلَمُوا سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا كُنَّا نَتَحَرَّجُ أَنْ نَطُوفَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ وَقَدْ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا، فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا‏.‏ ثُمَّ أَخْبَرْتُ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، فَقَالَ إِنَّ هَذَا لَعِلْمٌ مَا كُنْتُ سَمِعْتُهُ، وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، يَذْكُرُونَ أَنَّ النَّاسَ إِلاَّ مَنْ ذَكَرَتْ عَائِشَةُ مِمَّنْ كَانَ يُهِلُّ بِمَنَاةَ، كَانُوا يَطُوفُونَ كُلُّهُمْ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ فِي الْقُرْآنِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كُنَّا نَطُوفُ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ، فَلَمْ يَذْكُرِ الصَّفَا فَهَلْ عَلَيْنَا مِنْ حَرَجٍ أَنْ نَطَّوَّفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَأَسْمَعُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْفَرِيقَيْنِ كِلَيْهِمَا فِي الَّذِينَ كَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا بِالْجَاهِلِيَّةِ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَالَّذِينَ يَطُوفُونَ ثُمَّ تَحَرَّجُوا أَنْ يَطُوفُوا بِهِمَا فِي الإِسْلاَمِ مِنْ أَجْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الصَّفَا حَتَّى ذَكَرَ ذَلِكَ بَعْدَ مَا ذَكَرَ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Oishadan: «Allohning (mana bu) soʻzini qanday tushunasiz: ‹Albatta, Safo va Marva — Allohning (dini) shiorlaridan(dir); bas, kim (Kaʼbani) haj qilsa yoki umra qilsa, ularning (Safo va Marva) orasida tavof qilishi uning uchun gunoh emas› (Baqara, 158). Allohga qasamki, (bu oyatdan) — kishi Safo bilan Marva orasida tavof qilmasa ham, hech zarar yoʻqligi (koʻrinmoqda)», — deb soʻradim. Oisha: «Ey jiyanim, sening tafsiring toʻgʻri emas. Agar sening bu tafsiring toʻgʻri boʻlganda, Allohning soʻzi: ‹Ularning orasida tavof qilmasa, uning uchun gunoh emas›, — boʻlishi kerak edi. Aslida, bu (oyat) — ansorlar haqida nozil boʻldi: ular Islomni qabul qilishdan oldin Mushallal degan joyda ‹Manot› degan butga sigʻinar edi va kim (oʻsha butga) ehrom bogʻlagan boʻlsa, u Safo bilan Marva orasida tavof qilishni (oʻziga) nomaʼqul deb bilar edi. Ular Islomni qabul qilganda, bu haqda Rasululloh ﷺ dan: ‹Yo Rasululloh, biz Safo bilan Marva orasida tavof qilishdan tiyilar edik›, — deb soʻradi. Bas, Alloh: ‹Albatta, Safo va Marva — Allohning shiorlaridandir›, — degan (oyatni) nozil qildi», — dedi. Oisha qoʻshdi: «Albatta, Rasululloh ﷺ Safo bilan Marva orasida tavof qilish (saʼy)ni sunnat qildi; shuning uchun hech kim ularning orasida tavof qilmay qolishi joiz emas». Keyin men (Urva) buni (Oishaning rivoyatini) Abu Bakr ibn Abdurrahmonga aytdim; u: «Men bunday xabarni eshitmadim, lekin men olimlarning shunday deganini eshitdim: Oisha zikr qilgan — Manot uchun ehrom bogʻlaydigan — kishilardan boshqa barcha odamlar Safo bilan Marva orasida tavof qilar edi. Alloh Kaʼba tavofini zikr qilib, Qurʼonda Safo va Marvani zikr qilmaganda, odamlar: ‹Yo Rasululloh, biz Safo bilan Marva orasida tavof qilar edik va Alloh Kaʼba tavofi(ning oyatini) nozil qildi-yu, Safo va Marvani zikr qilmadi. Agar biz Safo bilan Marva orasida tavof qilsak, biror gunoh boʻladimi?› — dedi. Bas, Alloh: ‹Albatta, Safo va Marva — Allohning shiorlaridandir›, — degan (oyatni) nozil qildi», — dedi. Abu Bakr: «Menga koʻrinishicha, bu oyat ikki guruh haqida nozil boʻlgan: johiliyat davrida Safo bilan Marva orasida tavof qilishdan tiyilganlar va oʻsha paytda tavof qilganlar — ular Islomni qabul qilgach, Alloh Kaʼba tavofini buyurib, Safo va Marvani (avval) zikr qilmagani uchun, ularning orasida tavof qilishdan tiyildi — chunki Alloh (Safo-Marva) tavofini Kaʼba tavofini zikr qilganidan keyingina zikr qildi», — dedi.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Мен Оишадан: «Аллоҳнинг (мана бу) сўзини қандай тушунасиз: ‹Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг (дини) шиорларидан(дир); бас, ким (Каъбани) ҳаж қилса ёки умра қилса, уларнинг (Сафо ва Марва) орасида тавоф қилиши унинг учун гуноҳ эмас› (Бақара, 158). Аллоҳга қасамки, (бу оятдан) — киши Сафо билан Марва орасида тавоф қилмаса ҳам, ҳеч зарар йўқлиги (кўринмоқда)», — деб сўрадим. Оиша: «Эй жияним, сенинг тафсиринг тўғри эмас. Агар сенинг бу тафсиринг тўғри бўлганда, Аллоҳнинг сўзи: ‹Уларнинг орасида тавоф қилмаса, унинг учун гуноҳ эмас›, — бўлиши керак эди. Аслида, бу (оят) — ансорлар ҳақида нозил бўлди: улар Исломни қабул қилишдан олдин Мушаллал деган жойда ‹Манот› деган бутга сиғинар эди ва ким (ўша бутга) эҳром боғлаган бўлса, у Сафо билан Марва орасида тавоф қилишни (ўзига) номаъқул деб билар эди. Улар Исломни қабул қилганда, бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺ дан: ‹Ё Расулуллоҳ, биз Сафо билан Марва орасида тавоф қилишдан тийилар эдик›, — деб сўради. Бас, Аллоҳ: ‹Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг шиорларидандир›, — деган (оятни) нозил қилди», — деди. Оиша қўшди: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ Сафо билан Марва орасида тавоф қилиш (саъй)ни суннат қилди; шунинг учун ҳеч ким уларнинг орасида тавоф қилмай қолиши жоиз эмас». Кейин мен (Урва) буни (Оишанинг ривоятини) Абу Бакр ибн Абдурраҳмонга айтдим; у: «Мен бундай хабарни эшитмадим, лекин мен олимларнинг шундай деганини эшитдим: Оиша зикр қилган — Манот учун эҳром боғлайдиган — кишилардан бошқа барча одамлар Сафо билан Марва орасида тавоф қилар эди. Аллоҳ Каъба тавофини зикр қилиб, Қуръонда Сафо ва Марвани зикр қилмаганда, одамлар: ‹Ё Расулуллоҳ, биз Сафо билан Марва орасида тавоф қилар эдик ва Аллоҳ Каъба тавофи(нинг оятини) нозил қилди-ю, Сафо ва Марвани зикр қилмади. Агар биз Сафо билан Марва орасида тавоф қилсак, бирор гуноҳ бўладими?› — деди. Бас, Аллоҳ: ‹Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг шиорларидандир›, — деган (оятни) нозил қилди», — деди. Абу Бакр: «Менга кўринишича, бу оят икки гуруҳ ҳақида нозил бўлган: жоҳилият даврида Сафо билан Марва орасида тавоф қилишдан тийилганлар ва ўша пайтда тавоф қилганлар — улар Исломни қабул қилгач, Аллоҳ Каъба тавофини буюриб, Сафо ва Марвани (аввал) зикр қилмагани учун, уларнинг орасида тавоф қилишдан тийилди — чунки Аллоҳ (Сафо-Марва) тавофини Каъба тавофини зикр қилганидан кейингина зикр қилди», — деди.

حَدَّثَنَا فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، قَالَ عُرْوَةُ كَانَ النَّاسُ يَطُوفُونَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ عُرَاةً إِلاَّ الْحُمْسَ، وَالْحُمْسُ قُرَيْشٌ وَمَا وَلَدَتْ، وَكَانَتِ الْحُمْسُ يَحْتَسِبُونَ عَلَى النَّاسِ يُعْطِي الرَّجُلُ الرَّجُلَ الثِّيَابَ يَطُوفُ فِيهَا، وَتُعْطِي الْمَرْأَةُ الْمَرْأَةَ الثِّيَابَ تَطُوفُ فِيهَا، فَمَنْ لَمْ يُعْطِهِ الْحُمْسُ طَافَ بِالْبَيْتِ عُرْيَانًا، وَكَانَ يُفِيضُ جَمَاعَةُ النَّاسِ مِنْ عَرَفَاتٍ، وَيُفِيضُ الْحُمْسُ مِنْ جَمْعٍ‏.‏ قَالَ وَأَخْبَرَنِي أَبِي عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْحُمْسِ ‏[quran sura="2" aya_start="199" aya_end="199"]{‏ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ‏}‏ قَالَ كَانُوا يُفِيضُونَ مِنْ جَمْعٍ فَدُفِعُوا إِلَى عَرَفَاتٍ‏.‏

Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Johiliyat davrida odamlar — Humsdan boshqa — Kaʼbani yalangʻoch tavof qilar edi; Hums esa Quraysh va ularning avlodi edi. Hums (erkaklari) — tavofni (oʻz kiyimlarida) qiladigan erkaklarga kiyim berar edi; (Humsning) ayollari esa tavofni (oʻz kiyimlarida) qiladigan ayollarga kiyim berar edi. Hums kiyim bermagan kishilar Kaʼbani yalangʻoch tavof qilar edi. Koʻp odamlar toʻgʻridan-toʻgʻri Arafatdan tarqar (qaytar) edi; ular (Hums) esa Muzdalifada turgandan keyin qaytar edi. Urva qoʻshdi: «Otam rivoyat qildi: Oisha aytdiki, mana bu oyat Hums haqida nozil boʻldi: ‹Soʻng odamlar qaytadigan joydan (Arafatdan) qaytinglar› (Baqara, 199)». Urva qoʻshdi: «Ular (Hums) Muzdalifada turar va u yerdan (Minoga) qaytar edi; bas, ular (Allohning amri bilan) Arafatga joʻnatildi (yaʼni Arafatdan qaytishga buyurildi)».Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Жоҳилият даврида одамлар — Ҳумсдан бошқа — Каъбани яланғоч тавоф қилар эди; Ҳумс эса Қурайш ва уларнинг авлоди эди. Ҳумс (эркаклари) — тавофни (ўз кийимларида) қиладиган эркакларга кийим берар эди; (Ҳумснинг) аёллари эса тавофни (ўз кийимларида) қиладиган аёлларга кийим берар эди. Ҳумс кийим бермаган кишилар Каъбани яланғоч тавоф қилар эди. Кўп одамлар тўғридан-тўғри Арафатдан тарқар (қайтар) эди; улар (Ҳумс) эса Муздалифада тургандан кейин қайтар эди. Урва қўшди: «Отам ривоят қилди: Оиша айтдики, мана бу оят Ҳумс ҳақида нозил бўлди: ‹Сўнг одамлар қайтадиган жойдан (Арафатдан) қайтинглар› (Бақара, 199)». Урва қўшди: «Улар (Ҳумс) Муздалифада турар ва у ердан (Минога) қайтар эди; бас, улар (Аллоҳнинг амри билан) Арафатга жўнатилди (яъни Арафатдан қайтишга буюрилди)».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ سُئِلَ أُسَامَةُ وَأَنَا جَالِسٌ، كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسِيرُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ حِينَ دَفَعَ قَالَ كَانَ يَسِيرُ الْعَنَقَ، فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ وَالنَّصُّ فَوْقَ الْعَنَقِ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فَجْوَةٌ مُتَّسَعٌ، وَالْجَمِيعُ فَجَوَاتٌ وَفِجَاءٌ، وَكَذَلِكَ رَكْوَةٌ وَرِكَاءٌ‏.‏ مَنَاصٌ لَيْسَ حِينَ فِرَارٍ‏.‏

Urva (Usomadan) rivoyat qiladi: Mening huzurimda Usomadan: «Vidoʼ hajida Rasululloh ﷺ Arafatdan qaytayotganda (u zotning tuyasi)ning yurishi qanday edi?» — deb soʻraldi. Usoma: «Paygʻambar ﷺ moʼtadil yurish bilan yurdi; (yoʻl) keng boʻlganda esa, u zot (tuyasini) juda tez yurgizar edi», — deb javob berdi.Урва (Усомадан) ривоят қилади: Менинг ҳузуримда Усомадан: «Видў ҳажида Расулуллоҳ ﷺ Арафатдан қайтаётганда (у зотнинг туяси)нинг юриши қандай эди?» — деб сўралди. Усома: «Пайғамбар ﷺ мўтадил юриш билан юрди; (йўл) кенг бўлганда эса, у зот (туясини) жуда тез юргизар эди», — деб жавоб берди.

وَعَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَخْبَرَتْهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي تَمَتُّعِهِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَتَمَتَّعَ النَّاسُ مَعَهُ بِمِثْلِ الَّذِي أَخْبَرَنِي سَالِمٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha menga Paygʻambar ﷺ ning haji va umrasi (birga) haqida xabar berdi — u zot bilan birga (haj va umrada) boʻlganlar ham (xabar berdi) — Ibn Umarning (oldingi) rivoyatiga oʻxshash.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша менга Пайғамбар ﷺ нинг ҳажи ва умраси (бирга) ҳақида хабар берди — у зот билан бирга (ҳаж ва умрада) бўлганлар ҳам (хабар берди) — Ибн Умарнинг (олдинги) ривоятига ўхшаш.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ مَا اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي رَجَبٍ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Oishadan (Paygʻambar ﷺ Rajabda umra qilganmi, deb) soʻradim. U: «Allohning Rasuli ﷺ hech qachon Rajabda umra qilmagan», — deb javob berdi.Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Оишадан (Пайғамбар ﷺ Ражабда умра қилганми, деб) сўрадим. У: «Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳеч қачон Ражабда умра қилмаган», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ إِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيُقَبِّلُ بَعْضَ أَزْوَاجِهِ وَهُوَ صَائِمٌ‏.‏ ثُمَّضَحِكَتْ‏.‏

Hishom (otasidan) rivoyat qiladi: Oisha: «Allohning Rasuli ﷺ roʻzador holda zavjalaridan baʼzilarini oʻpar edilar», — dedi va soʻng (u) jilmaydi.Ҳишом (отасидан) ривоят қилади: Оиша: «Аллоҳнинг Расули ﷺ рўзадор ҳолда завжаларидан баъзиларини ўпар эдилар», — деди ва сўнг (у) жилмайди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ لَيْلَةً مِنْ جَوْفِ اللَّيْلِ، فَصَلَّى فِي الْمَسْجِدِ، وَصَلَّى رِجَالٌ بِصَلاَتِهِ، فَأَصْبَحَ النَّاسُ فَتَحَدَّثُوا، فَاجْتَمَعَ أَكْثَرُ مِنْهُمْ، فَصَلَّوْا مَعَهُ، فَأَصْبَحَ النَّاسُ فَتَحَدَّثُوا، فَكَثُرَ أَهْلُ الْمَسْجِدِ مِنَ اللَّيْلَةِ الثَّالِثَةِ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى، فَصَلَّوْا بِصَلاَتِهِ، فَلَمَّا كَانَتِ اللَّيْلَةُ الرَّابِعَةُ عَجَزَ الْمَسْجِدُ عَنْ أَهْلِهِ، حَتَّى خَرَجَ لِصَلاَةِ الصُّبْحِ، فَلَمَّا قَضَى الْفَجْرَ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ، فَتَشَهَّدَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّهُ لَمْ يَخْفَ عَلَىَّ مَكَانُكُمْ، وَلَكِنِّي خَشِيتُ أَنْ تُفْتَرَضَ عَلَيْكُمْ فَتَعْجِزُوا عَنْهَا ‏"‏‏.‏ فَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha unga xabar berdiki: «Allohning Rasuli ﷺ yarim kechasi (masjidga) chiqdi va masjidda namoz oʻqidi; baʼzi kishilar u zotning ortida namoz oʻqidi. Ertalab odamlar bu haqda (bir-biriga) gapirdi va (keyingi kechasi) ulardan koʻp (odam) jamlandi hamda u zotning ortida namoz oʻqidi. Keyingi ertalab odamlar yana bu haqda gapirdi va uchinchi kechasi masjid koʻp (odam) bilan toʻldi. Allohning Rasuli ﷺ (masjidga) chiqdi va odamlar u zotning ortida namoz oʻqidi. Toʻrtinchi kechasi masjid odamlar bilan toʻlib-toshdi va ularni sigʻdira olmadi, lekin Paygʻambar ﷺ (faqat) bomdod namozi uchun (masjidga) chiqdi. Bomdod namozi tugagach, u zot tashahhud oʻqidi va (odamlarga qarab): ‹Ammo baʼd, sizlarning (bu yerda) hozir boʻlganingiz mendan yashirin emas edi, lekin men — tungi namoz (qiyom) sizlarga farz qilinib qolishidan va sizlar uni bajara olmay qolishingizdan — qoʻrqdim›, — dedi». Bas, Allohning Rasuli ﷺ vafot etdi va vaziyat shu holda qoldi (yaʼni odamlar (taravini) yakka oʻqidi).Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша унга хабар бердики: «Аллоҳнинг Расули ﷺ ярим кечаси (масжидга) чиқди ва масжидда намоз ўқиди; баъзи кишилар у зотнинг ортида намоз ўқиди. Эрталаб одамлар бу ҳақда (бир-бирига) гапирди ва (кейинги кечаси) улардан кўп (одам) жамланди ҳамда у зотнинг ортида намоз ўқиди. Кейинги эрталаб одамлар яна бу ҳақда гапирди ва учинчи кечаси масжид кўп (одам) билан тўлди. Аллоҳнинг Расули ﷺ (масжидга) чиқди ва одамлар у зотнинг ортида намоз ўқиди. Тўртинчи кечаси масжид одамлар билан тўлиб-тошди ва уларни сиғдира олмади, лекин Пайғамбар ﷺ (фақат) бомдод намози учун (масжидга) чиқди. Бомдод намози тугагач, у зот ташаҳҳуд ўқиди ва (одамларга қараб): ‹Аммо баъд, сизларнинг (бу ерда) ҳозир бўлганингиз мендан яширин эмас эди, лекин мен — тунги намоз (қиём) сизларга фарз қилиниб қолишидан ва сизлар уни бажара олмай қолишингиздан — қўрқдим›, — деди». Бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ вафот этди ва вазият шу ҳолда қолди (яъни одамлар (таравини) якка ўқиди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا كَانَتْ تُرَجِّلُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهِيَ حَائِضٌ وَهْوَ مُعْتَكِفٌ فِي الْمَسْجِدِ وَهْىَ فِي حُجْرَتِهَا، يُنَاوِلُهَا رَأْسَهُ‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha hayz paytida — Paygʻambar ﷺ masjidda eʼtikofda ekanlarida — u zotning sochini tarar va (unga) yogʻ surar edi. U zot boshini unga (Oishaga) tomon — u (Oisha) oʻz hujrasida ekan — choʻzar edilar.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша ҳайз пайтида — Пайғамбар ﷺ масжидда эътикофда эканларида — у зотнинг сочини тарар ва (унга) ёғ сурар эди. У зот бошини унга (Оишага) томон — у (Оиша) ўз ҳужрасида экан — чўзар эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ جَاءَتْنِي بَرِيرَةُ فَقَالَتْ كَاتَبْتُ أَهْلِي عَلَى تِسْعِ أَوَاقٍ فِي كُلِّ عَامٍ وَقِيَّةٌ، فَأَعِينِينِي‏.‏ فَقُلْتُ إِنْ أَحَبَّ أَهْلُكِ أَنْ أَعُدَّهَا لَهُمْ وَيَكُونَ وَلاَؤُكِ لِي فَعَلْتُ‏.‏ فَذَهَبَتْ بَرِيرَةُ إِلَى أَهْلِهَا، فَقَالَتْ لَهُمْ فَأَبَوْا عَلَيْهَا، فَجَاءَتْ مِنْ عِنْدِهِمْ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ، فَقَالَتْ إِنِّي قَدْ عَرَضْتُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَأَبَوْا، إِلاَّ أَنْ يَكُونَ الْوَلاَءُ لَهُمْ‏.‏ فَسَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَتْ عَائِشَةُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ خُذِيهَا وَاشْتَرِطِي لَهُمُ الْوَلاَءَ، فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏‏.‏ فَفَعَلَتْ عَائِشَةُ ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّاسِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ مَا بَالُ رِجَالٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ، مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَهُوَ بَاطِلٌ وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ، قَضَاءُ اللَّهِ أَحَقُّ، وَشَرْطُ اللَّهِ أَوْثَقُ، وَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha dedi: «Barira mening oldimga kelib: ‹Men egalarim bilan — ularga toʻqqiz uqiya (oltin)ni (boʻlib-boʻlib), har yili bir uqiyadan toʻlashga — kelishganman; (iltimos,) menga yordam ber›, — dedi. Men: ‹Men butun summani hozir toʻlashga tayyorman, agar egalaring — valoʼ (vala) menga (qolishi)ga — rozi boʻlsa›, — dedim. Bas, Barira egalari oldiga borib, ularga bu taklif haqida aytdi, lekin ular uni qabul qilishni rad etdi. U qaytdi va oʻsha paytda Allohning Rasuli ﷺ (u yerda) oʻtirgan edilar. Barira: ‹Men ularga taklifni aytdim, lekin ular uni qabul qilmadi va valoʼ (vala) (oʻzlariga qolishi)ni talab qildi›, — dedi. Paygʻambar ﷺ buni eshitdi». Oisha butun voqeani Paygʻambar ﷺ ga aytdi. U zot unga: «Uni sotib ol va — valoʼ sen uchun boʻlishi shartini — qoʻy; chunki valoʼ — ozod qilgan kishiga(dir)», — dedilar. Oisha shunday qildi. Soʻng Allohning Rasuli ﷺ odamlar oldida (oʻrnidan) turib, Allohga hamd aytgandan keyin: «Amma baʼd! Allohning Kitobida (shariatida) boʻlmagan shartlarni qoʻyadigan odamlarga nima boʻldi? Allohning Kitobida boʻlmagan har qanday shart — u yuz shart boʻlsa ham — botil(dir); chunki Allohning hukmi eng toʻgʻri va Uning shartlari eng mustahkam(dir); va valoʼ — ozod qilgan kishiga(dir)», — dedilar.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша деди: «Барира менинг олдимга келиб: ‹Мен эгаларим билан — уларга тўққиз уқия (олтин)ни (бўлиб-бўлиб), ҳар йили бир уқиядан тўлашга — келишганман; (илтимос,) менга ёрдам бер›, — деди. Мен: ‹Мен бутун суммани ҳозир тўлашга тайёрман, агар эгаларинг — валў (вала) менга (қолиши)га — рози бўлса›, — дедим. Бас, Барира эгалари олдига бориб, уларга бу таклиф ҳақида айтди, лекин улар уни қабул қилишни рад этди. У қайтди ва ўша пайтда Аллоҳнинг Расули ﷺ (у ерда) ўтирган эдилар. Барира: ‹Мен уларга таклифни айтдим, лекин улар уни қабул қилмади ва валў (вала) (ўзларига қолиши)ни талаб қилди›, — деди. Пайғамбар ﷺ буни эшитди». Оиша бутун воқеани Пайғамбар ﷺ га айтди. У зот унга: «Уни сотиб ол ва — валў сен учун бўлиши шартини — қўй; чунки валў — озод қилган кишига(дир)», — дедилар. Оиша шундай қилди. Сўнг Аллоҳнинг Расули ﷺ одамлар олдида (ўрнидан) туриб, Аллоҳга ҳамд айтгандан кейин: «Амма баъд! Аллоҳнинг Китобида (шариатида) бўлмаган шартларни қўядиган одамларга нима бўлди? Аллоҳнинг Китобида бўлмаган ҳар қандай шарт — у юз шарт бўлса ҳам — ботил(дир); чунки Аллоҳнинг ҳукми энг тўғри ва Унинг шартлари энг мустаҳкам(дир); ва валў — озод қилган кишига(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَرَأَيْتَ أُمُورًا كُنْتُ أَتَحَنَّثُ ـ أَوْ أَتَحَنَّتُ بِهَا ـ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ صِلَةٍ وَعَتَاقَةٍ وَصَدَقَةٍ، هَلْ لِي فِيهَا أَجْرٌ قَالَ حَكِيمٌ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَسْلَمْتَ عَلَى مَا سَلَفَ لَكَ مِنْ خَيْرٍ ‏"‏‏.‏

Urva ibn Zubayr (Hakim ibn Hizomdan) rivoyat qiladi: Hakim ibn Hizom: «Yo Rasululloh, men johiliyat davrida — masalan, sila-rahm qilish, qullarni ozod qilish va sadaqa berish kabi — yaxshi amallar qilar edim. Men bularning (barchasi) uchun savob olamanmi?» — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Sen oʻtmishda qilgan barcha yaxshi amallaring bilan (birga) Islomni qabul qilding (yaʼni ular savobsiz ketmaydi)», — deb javob berdilar.Урва ибн Зубайр (Ҳаким ибн Ҳизомдан) ривоят қилади: Ҳаким ибн Ҳизом: «Ё Расулуллоҳ, мен жоҳилият даврида — масалан, сила-раҳм қилиш, қулларни озод қилиш ва садақа бериш каби — яхши амаллар қилар эдим. Мен буларнинг (барчаси) учун савоб оламанми?» — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Сен ўтмишда қилган барча яхши амалларинг билан (бирга) Исломни қабул қилдинг (яъни улар савобсиз кетмайди)», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا زُبَيْرُ اسْقِ ثُمَّ أَرْسِلْ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ إِنَّهُ ابْنُ عَمَّتِكَ‏.‏ فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ، ثُمَّ يَبْلُغُ الْمَاءُ الْجَدْرَ، ثُمَّ أَمْسِكْ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ فَأَحْسِبُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ ‏[quran sura="4" aya_start="65" aya_end="65"]{‏َلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ‏}‏‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ لَيْسَ أَحَدٌ يَذْكُرُ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، إِلاَّ اللَّيْثُ فَقَطْ‏.‏

Urva (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir ansoriy kishi Zubayr bilan janjallashganda, Paygʻambar ﷺ: «Ey Zubayr! Avval (oʻz yeringni) sugʻor, soʻng suvni (boshqalarning yeriga) oqizib yubor», — dedilar. Shunda ansoriy (Paygʻambar ﷺ ga): «(Bu) — u sizning ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?» — dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Ey Zubayr! Suvni — to u daraxtlar atrofidagi (chuqurchalar orasidagi) devorchalarga yetguncha — (oʻz yeringda) sugʻor, soʻng toʻxta (yaʼni suvni boshqaning yeriga qoʻyib yubor)», — dedilar. Menimcha, mana bu oyat shu voqea munosabati bilan nozil boʻldi: ‹Yoʻq, Robbingga qasamki, ular — oʻz orasidagi nizolarda seni hakam qilmaguncha — (haqiqiy) moʻmin boʻlmaydi› (Niso, 65).Урва (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир ансорий киши Зубайр билан жанжаллашганда, Пайғамбар ﷺ: «Эй Зубайр! Аввал (ўз ерингни) суғор, сўнг сувни (бошқаларнинг ерига) оқизиб юбор», — дедилар. Шунда ансорий (Пайғамбар ﷺ га): «(Бу) — у сизнинг аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» — деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Эй Зубайр! Сувни — то у дарахтлар атрофидаги (чуқурчалар орасидаги) деворчаларга етгунча — (ўз ерингда) суғор, сўнг тўхта (яъни сувни бошқанинг ерига қўйиб юбор)», — дедилар. Менимча, мана бу оят шу воқеа муносабати билан нозил бўлди: ‹Йўқ, Роббингга қасамки, улар — ўз орасидаги низоларда сени ҳакам қилмагунча — (ҳақиқий) мўмин бўлмайди› (Нисо, 65).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا مَخْلَدٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ فِي شِرَاجٍ مِنَ الْحَرَّةِ يَسْقِي بِهَا النَّخْلَ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ ـ فَأَمَرَهُ بِالْمَعْرُوفِ ـ ثُمَّ أَرْسِلْ إِلَى جَارِكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ‏.‏ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اسْقِ ثُمَّ احْبِسْ حَتَّى يَرْجِعَ الْمَاءُ إِلَى الْجَدْرِ ‏"‏‏.‏ وَاسْتَوْعَى لَهُ حَقَّهُ‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنَّ هَذِهِ الآيَةَ أُنْزِلَتْ فِي ذَلِكَ ‏[quran sura="4" aya_start="65" aya_end="65"]{‏َلاَ وَرَبِّكِ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ‏}‏‏.‏ قَالَ لِي ابْنُ شِهَابٍ فَقَدَّرَتِ الأَنْصَارُ وَالنَّاسُ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْقِ ثُمَّ احْبِسْ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ ذَلِكَ إِلَى الْكَعْبَيْنِ‏.‏

Urva ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir ansoriy kishi Zubayr bilan — xurmozorlarni sugʻorishda ishlatiladigan Harradagi bir ariq haqida — janjallashdi. Allohning Rasuli ﷺ Zubayrni meʼyorda (adolatli) boʻlishga buyurib: «Ey Zubayr! Avval (oʻz yeringni) sugʻor, soʻng suvni qoʻshning uchun qoldir», — dedilar. Ansoriy: «(Bu) — u sizning ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?» — dedi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ ning yuzi (rangi) oʻzgardi va u zot: «Ey Zubayr! (Oʻz yeringni) sugʻor va suvni — to u daraxtlar atrofidagi (chuqurchalar orasidagi) devorchalarga yetguncha — (oʻz yeringda) ushlab tur», — dedilar. Bas, Allohning Rasuli ﷺ Zubayrga uning toʻliq haqini berdi. Zubayr: «Allohga qasamki, mana bu oyat shu munosabat bilan nozil boʻldi», — dedi: ‹Yoʻq, Robbingga qasamki, ular — oʻz orasidagi nizolarda seni hakam qilmaguncha — (haqiqiy) moʻmin boʻlmaydi› (Niso, 65). Ibn Shihob Jurayjga: «Ansorlar va boshqa odamlar Paygʻambar ﷺ ning ‹Suvni — to u daraxtlar atrofidagi devorchalarga yetguncha — (oʻz yeringda) ushlab tur› degan soʻzini — toʻpiq(qacha) (suv yetishi) deb izohladi», — dedi.Урва ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир ансорий киши Зубайр билан — хурмозорларни суғоришда ишлатиладиган Ҳаррадаги бир ариқ ҳақида — жанжаллашди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Зубайрни меъёрда (адолатли) бўлишга буюриб: «Эй Зубайр! Аввал (ўз ерингни) суғор, сўнг сувни қўшнинг учун қолдир», — дедилар. Ансорий: «(Бу) — у сизнинг аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» — деди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг юзи (ранги) ўзгарди ва у зот: «Эй Зубайр! (Ўз ерингни) суғор ва сувни — то у дарахтлар атрофидаги (чуқурчалар орасидаги) деворчаларга етгунча — (ўз ерингда) ушлаб тур», — дедилар. Бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ Зубайрга унинг тўлиқ ҳақини берди. Зубайр: «Аллоҳга қасамки, мана бу оят шу муносабат билан нозил бўлди», — деди: ‹Йўқ, Роббингга қасамки, улар — ўз орасидаги низоларда сени ҳакам қилмагунча — (ҳақиқий) мўмин бўлмайди› (Нисо, 65). Ибн Шиҳоб Журайжга: «Ансорлар ва бошқа одамлар Пайғамбар ﷺ нинг ‹Сувни — то у дарахтлар атрофидаги деворчаларга етгунча — (ўз ерингда) ушлаб тур› деган сўзини — тўпиқ(қача) (сув етиши) деб изоҳлади», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعَامِرِيُّ الأُوَيْسِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏[quran sura="4" aya_start="3" aya_end="3"]{‏وَإِنْ خِفْتُمْ‏}‏ إِلَى ‏{‏وَرُبَاعَ‏}‏‏.‏ فَقَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي هِيَ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا تُشَارِكُهُ فِي مَالِهِ، فَيُعْجِبُهُ مَالُهَا وَجَمَالُهَا، فَيُرِيدُ وَلِيُّهَا أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِغَيْرِ أَنْ يُقْسِطَ فِي صَدَاقِهَا، فَيُعْطِيهَا مِثْلَ مَا يُعْطِيهَا غَيْرُهُ، فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ وَيَبْلُغُوا بِهِنَّ أَعْلَى سُنَّتِهِنَّ مِنَ الصَّدَاقِ، وَأُمِرُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا طَابَ لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ سِوَاهُنَّ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ اسْتَفْتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ هَذِهِ الآيَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{‏وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{‏وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ‏}‏ وَالَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ أَنَّهُ يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ الآيَةُ الأُولَى الَّتِي قَالَ فِيهَا [quran sura="4" aya_start="3" aya_end="3"]‏{‏وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ‏}‏ قَالَتْ عَائِشَةُ وَقَوْلُ اللَّهِ فِي الآيَةِ الأُخْرَى ‏[quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{‏وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ‏}‏ يَعْنِي هِيَ رَغْبَةُ أَحَدِكُمْ لِيَتِيمَتِهِ الَّتِي تَكُونُ فِي حَجْرِهِ، حِينَ تَكُونُ قَلِيلَةَ الْمَالِ وَالْجَمَالِ، فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا رَغِبُوا فِي مَالِهَا وَجَمَالِهَا مِنْ يَتَامَى النِّسَاءِ إِلاَّ بِالْقِسْطِ مِنْ، أَجْلِ رَغْبَتِهِمْ عَنْهُنَّ‏.‏

Urva ibn Zubayr (Oishadan) rivoyat qiladi: U Oishadan Allohning: ‹Agar yetim qizlarga adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz, oʻzingizga yoqqan (boshqa) ayollarga — ikki, uch yoki toʻrt(tagacha) — uylaninglar› (Niso, 3) — degan soʻzining maʼnosi haqida soʻradi. U (Oisha): «Ey jiyanim! Bu — vasiysi (homiysi) bilan birga yashaydigan va uning molida sherik boʻlgan yetim qiz haqida(dir). Uning boyligi va goʻzalligi — vasiysi uni — boshqa sovchi berishi mumkin boʻlgan (loyiq) mahrni bermay — nikohga olishga vasvasaga solishi mumkin. Bas, bunday vasiylarga — ular bu (yetim) qizlarga adolat qilmasa va ularga eng munosib mahrni bermasa — bunday yetim qizlarga uylanishi taqiqlandi; aks holda, ularga — boshqa biror ayolga uylanishga — buyurildi», — dedi. Oisha yana: «Oʻsha oyatdan keyin odamlar Paygʻambar ﷺ dan (yetim qizlarga uylanish haqida) yana soʻradi; bas, Alloh (mana bu) oyatlarni nozil qildi: ‹Ular sendan ayollar haqida fatvo soʻraydi. Aytki: «Alloh ular haqida hamda — sizlar (oʻz) nasibasini bermaydigan, lekin nikohga olishni istaydigan yetim qizlar haqida — Kitobda sizlarga oʻqiladigan (oyatlar) sizlarga fatvo beradi...»› (Niso, 127)», — dedi.Урва ибн Зубайр (Оишадан) ривоят қилади: У Оишадан Аллоҳнинг: ‹Агар етим қизларга адолат қила олмасликдан қўрқсангиз, ўзингизга ёққан (бошқа) аёлларга — икки, уч ёки тўрт(тагача) — уйланинглар› (Нисо, 3) — деган сўзининг маъноси ҳақида сўради. У (Оиша): «Эй жияним! Бу — васийси (ҳомийси) билан бирга яшайдиган ва унинг молида шерик бўлган етим қиз ҳақида(дир). Унинг бойлиги ва гўзаллиги — васийси уни — бошқа совчи бериши мумкин бўлган (лойиқ) маҳрни бермай — никоҳга олишга васвасага солиши мумкин. Бас, бундай васийларга — улар бу (етим) қизларга адолат қилмаса ва уларга энг муносиб маҳрни бермаса — бундай етим қизларга уйланиши тақиқланди; акс ҳолда, уларга — бошқа бирор аёлга уйланишга — буюрилди», — деди. Оиша яна: «Ўша оятдан кейин одамлар Пайғамбар ﷺ дан (етим қизларга уйланиш ҳақида) яна сўради; бас, Аллоҳ (мана бу) оятларни нозил қилди: ‹Улар сендан аёллар ҳақида фатво сўрайди. Айтки: «Аллоҳ улар ҳақида ҳамда — сизлар (ўз) насибасини бермайдиган, лекин никоҳга олишни истайдиган етим қизлар ҳақида — Китобда сизларга ўқиладиган (оятлар) сизларга фатво беради...»› (Нисо, 127)», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ بَرِيرَةَ جَاءَتْ تَسْتَعِينُهَا فِي كِتَابَتِهَا، وَلَمْ تَكُنْ قَضَتْ مِنْ كِتَابَتِهَا شَيْئًا، قَالَتْ لَهَا عَائِشَةُ ارْجِعِي إِلَى أَهْلِكِ، فَإِنْ أَحَبُّوا أَنْ أَقْضِيَ عَنْكِ كِتَابَتَكِ، وَيَكُونَ وَلاَؤُكِ لِي فَعَلْتُ‏.‏ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ بَرِيرَةُ لأَهْلِهَا فَأَبَوْا وَقَالُوا إِنْ شَاءَتْ أَنْ تَحْتَسِبَ عَلَيْكِ فَلْتَفْعَلْ، وَيَكُونَ وَلاَؤُكِ لَنَا، فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ابْتَاعِي فَأَعْتِقِي، فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا بَالُ أُنَاسٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَنِ اشْتَرَطَ شَرْطًا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَلَيْسَ لَهُ، وَإِنْ شَرَطَ مِائَةَ مَرَّةٍ، شَرْطُ اللَّهِ أَحَقُّ وَأَوْثَقُ ‏"‏‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha unga aytdi: Barira (Oishaning) oldiga — oʻz ozodlik bitimi (mukotaba)da yordam soʻrab — keldi va oʻsha paytda u undan (bitim summasidan) hech narsa toʻlamagan edi. Oisha unga: «Oʻz xojalaring oldiga qayt; agar ular — men sening mukotaba (summa)ngni toʻlab, valongni (olish)ga — rozi boʻlsa, men shunday qilaman», — dedi. Barira buni oʻz xojalariga aytdi, lekin ular rad etdi va: «Agar u (Oisha) Allohning (savobini) istasa, u shunday qilishi mumkin, lekin sening valong biz uchun boʻladi», — dedi. Oisha buni Allohning Rasuli ﷺ ga aytdi va u zot unga: «Uni sotib ol va ozod qil — valo (ozod) qilgan kishi uchun(dir)», — dedilar. Soʻng Allohning Rasuli ﷺ (oʻrnidan) turib: «Allohning qonunlarida boʻlmagan shartlarni qoʻyadigan odamlarga nima boʻldi? Kim Allohning qonunlarida boʻlmagan shartlarni qoʻysa, oʻsha shartlar — u yuz marta (shunday shart) qoʻygan boʻlsa ham — botil(dir). Allohning shartlari (qonunlari) — haq(dir) va (eng) mustahkam(dir)», — dedilar.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша унга айтди: Барира (Оишанинг) олдига — ўз озодлик битими (мукотаба)да ёрдам сўраб — келди ва ўша пайтда у ундан (битим суммасидан) ҳеч нарса тўламаган эди. Оиша унга: «Ўз хожаларинг олдига қайт; агар улар — мен сенинг мукотаба (сумма)нгни тўлаб, валонгни (олиш)га — рози бўлса, мен шундай қиламан», — деди. Барира буни ўз хожаларига айтди, лекин улар рад этди ва: «Агар у (Оиша) Аллоҳнинг (савобини) истаса, у шундай қилиши мумкин, лекин сенинг валонг биз учун бўлади», — деди. Оиша буни Аллоҳнинг Расули ﷺ га айтди ва у зот унга: «Уни сотиб ол ва озод қил — вало (озод) қилган киши учун(дир)», — дедилар. Сўнг Аллоҳнинг Расули ﷺ (ўрнидан) туриб: «Аллоҳнинг қонунларида бўлмаган шартларни қўядиган одамларга нима бўлди? Ким Аллоҳнинг қонунларида бўлмаган шартларни қўйса, ўша шартлар — у юз марта (шундай шарт) қўйган бўлса ҳам — ботил(дир). Аллоҳнинг шартлари (қонунлари) — ҳақ(дир) ва (энг) мустаҳкам(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأُوَيْسِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتْ لِعُرْوَةَ ابْنَ أُخْتِي، إِنْ كُنَّا لَنَنْظُرُ إِلَى الْهِلاَلِ ثُمَّ الْهِلاَلِ، ثَلاَثَةَ أَهِلَّةٍ فِي شَهْرَيْنِ، وَمَا أُوقِدَتْ فِي أَبْيَاتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَارٌ‏.‏ فَقُلْتُ يَا خَالَةُ مَا كَانَ يُعِيشُكُمْ قَالَتِ الأَسْوَدَانِ التَّمْرُ وَالْمَاءُ، إِلاَّ أَنَّهُ قَدْ كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جِيرَانٌ مِنَ الأَنْصَارِ كَانَتْ لَهُمْ مَنَائِحُ، وَكَانُوا يَمْنَحُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَلْبَانِهِمْ، فَيَسْقِينَا‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha menga: «Ey jiyanim! Biz hilolni (yangi oyni), soʻng hilolni, soʻng hilolni koʻrar edik — shu tarzda biz ikki oyda uchta hilolni koʻrdik va Allohning Rasuli ﷺ ning uylarida (ovqat pishirish uchun) olov yoqilmas edi», — dedi. Men: «Ey xolajon! Unda sizlarni nima (bilan) tirik (tutar) edi?» — dedim. Oisha: «Ikki qora narsa — xurmo va suv; ansordan boʻlgan qoʻshnilarimizda baʼzi sutli hayvonlar bor edi va ular Allohning Rasuli ﷺ ga oʻz sutlaridan biroz hadya qilar, u zot esa uni bizga ichirar edi», — dedi.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша менга: «Эй жияним! Биз ҳилолни (янги ойни), сўнг ҳилолни, сўнг ҳилолни кўрар эдик — шу тарзда биз икки ойда учта ҳилолни кўрдик ва Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг уйларида (овқат пишириш учун) олов ёқилмас эди», — деди. Мен: «Эй холажон! Унда сизларни нима (билан) тирик (тутар) эди?» — дедим. Оиша: «Икки қора нарса — хурмо ва сув; ансордан бўлган қўшниларимизда баъзи сутли ҳайвонлар бор эди ва улар Аллоҳнинг Расули ﷺ га ўз сутларидан бироз ҳадя қилар, у зот эса уни бизга ичирар эди», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ،‏.‏ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ امْرَأَةً، سَرَقَتْ فِي غَزْوَةِ الْفَتْحِ، فَأُتِيَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ أَمَرَ فَقُطِعَتْ يَدُهَا‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَحَسُنَتْ تَوْبَتُهَا وَتَزَوَّجَتْ، وَكَانَتْ تَأْتِي بَعْدَ ذَلِكَ فَأَرْفَعُ حَاجَتَهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Urva ibn Zubayr (Oishadan) rivoyat qiladi: Fath (Makka fathi) gʻazotida bir ayol oʻgʻirlik qildi va u Paygʻambar ﷺ ning oldiga keltirildi; u zot uning qoʻlini kesishni buyurdi. Oisha: «Uning tavbasi mukammal edi va u (keyinchalik) turmushga chiqdi hamda (shundan keyin) mening oldimga kelar edi va men uning ehtiyojlarini Allohning Rasuli ﷺ ga taqdim qilar edim», — dedi.Урва ибн Зубайр (Оишадан) ривоят қилади: Фатҳ (Макка фатҳи) ғазотида бир аёл ўғирлик қилди ва у Пайғамбар ﷺ нинг олдига келтирилди; у зот унинг қўлини кесишни буюрди. Оиша: «Унинг тавбаси мукаммал эди ва у (кейинчалик) турмушга чиқди ҳамда (шундан кейин) менинг олдимга келар эди ва мен унинг эҳтиёжларини Аллоҳнинг Расули ﷺ га тақдим қилар эдим», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ الزُّبَيْرَ، كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّهُ خَاصَمَ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي شِرَاجٍ مِنَ الْحَرَّةِ كَانَا يَسْقِيَانِ بِهِ كِلاَهُمَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلْ إِلَى جَارِكَ ‏"‏‏.‏ فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ آنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اسْقِ ثُمَّ احْبِسْ حَتَّى يَبْلُغَ الْجَدْرَ ‏"‏‏.‏ فَاسْتَوْعَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَئِذٍ حَقَّهُ لِلزُّبَيْرِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ ذَلِكَ أَشَارَ عَلَى الزُّبَيْرِ بِرَأْىٍ سَعَةٍ لَهُ وَلِلأَنْصَارِيِّ، فَلَمَّا أَحْفَظَ الأَنْصَارِيُّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَوْعَى لِلزُّبَيْرِ حَقَّهُ فِي صَرِيحِ الْحُكْمِ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ قَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ مَا أَحْسِبُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ إِلاَّ فِي ذَلِكَ ‏[quran sura="4" aya_start="65" aya_end="65"]{‏فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ‏}‏ الآيَةَ‏.‏

Urva ibn Zubayr (Zubayrdan) rivoyat qiladi: Zubayr menga aytdiki, u — Badr (jangi)da qatnashgan bir ansoriy kishi bilan, Allohning Rasuli ﷺ ning oldida, ikkalasi (bogʻini) sugʻorishda foydalanadigan bir suv arigʻi haqida nizolashdi. Allohning Rasuli ﷺ Zubayrga: «Ey Zubayr! Avval (oʻz bogʻingni) sugʻor, soʻng suvni qoʻshningga oqiz», — dedi. Ansoriy gʻazablanib: «Yo Rasululloh, (bu) — u sizning amakingizning oʻgʻli boʻlganligi sabablimi?» — dedi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ ning chehrasi (gʻazabdan) oʻzgardi va (Zubayrga): «(Avval oʻz bogʻingni) sugʻor, soʻng — suvni, u devorlarga (xurmolar atrofidagi) yetib borgunicha — ushlab tur», — dedi. Bas, Allohning Rasuli ﷺ Zubayrga uning toʻliq haqini berdi. Bundan oldin Allohning Rasuli ﷺ — Zubayr va ansoriy uchun (ham) foydali — bir saxovatli (yarashtiruvchi) hukm bergan edi; lekin ansoriy Allohning Rasuli ﷺ ni gʻazablantirganda, u zot — ochiq qonunga koʻra — Zubayrga uning toʻliq haqini berdi. Zubayr: «Allohga qasamki, menimcha, (mana bu) oyat shu (voqea) haqida nozil boʻldi: ‹Yoʻq, Robbingga qasamki, ular — oʻz orasidagi nizolarda seni hakam qilmaguncha... iymon keltirgan boʻlmaydi› (Niso, 65)», — dedi.Урва ибн Зубайр (Зубайрдан) ривоят қилади: Зубайр менга айтдики, у — Бадр (жанги)да қатнашган бир ансорий киши билан, Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдида, иккаласи (боғини) суғоришда фойдаланадиган бир сув ариғи ҳақида низолашди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Зубайрга: «Эй Зубайр! Аввал (ўз боғингни) суғор, сўнг сувни қўшнингга оқиз», — деди. Ансорий ғазабланиб: «Ё Расулуллоҳ, (бу) — у сизнинг амакингизнинг ўғли бўлганлиги сабаблими?» — деди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг чеҳраси (ғазабдан) ўзгарди ва (Зубайрга): «(Аввал ўз боғингни) суғор, сўнг — сувни, у деворларга (хурмолар атрофидаги) етиб боргунича — ушлаб тур», — деди. Бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ Зубайрга унинг тўлиқ ҳақини берди. Бундан олдин Аллоҳнинг Расули ﷺ — Зубайр ва ансорий учун (ҳам) фойдали — бир саховатли (яраштирувчи) ҳукм берган эди; лекин ансорий Аллоҳнинг Расули ﷺ ни ғазаблантирганда, у зот — очиқ қонунга кўра — Зубайрга унинг тўлиқ ҳақини берди. Зубайр: «Аллоҳга қасамки, менимча, (мана бу) оят шу (воқеа) ҳақида нозил бўлди: ‹Йўқ, Роббингга қасамки, улар — ўз орасидаги низоларда сени ҳакам қилмагунча... иймон келтирган бўлмайди› (Нисо, 65)», — деди.

قَالَ عُرْوَةُ فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَمْتَحِنُهُنَّ بِهَذِهِ الآيَةِ ‏[quran sura="60" aya_start="10" aya_end="12"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ ‏}‏ إِلَى ‏[quran sura="60" aya_start="12" aya_end="12"]{‏غَفُورٌ رَحِيمٌ‏}‏‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ فَمَنْ أَقَرَّ بِهَذَا الشَّرْطِ مِنْهُنَّ قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ بَايَعْتُكِ ‏"‏‏.‏ كَلاَمًا يُكَلِّمُهَا بِهِ، وَاللَّهِ مَا مَسَّتْ يَدُهُ يَدَ امْرَأَةٍ قَطُّ فِي الْمُبَايَعَةِ، وَمَا بَايَعَهُنَّ إِلاَّ بِقَوْلِهِ‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha menga aytdi: «Allohning Rasuli ﷺ ularni (hijrat qilib kelgan ayollarni) mana bu oyatga koʻra imtihon qilar edi: ‹Ey iymon keltirganlar! Moʻmina ayollar sizning oldingizga hijrat qilib kelsa, ularni imtihon qilinglar... chunki Alloh — magʻfiratli, rahmli(dir)› (Mumtahina, 10-12)». Oisha: «Ulardan biri oʻsha shartga rozi boʻlganda, Allohning Rasuli ﷺ unga: ‹Men sening bayʼatingni qabul qildim›, — der edi. U zot faqat shu (soʻzni) aytar edi, lekin, Allohga qasamki, u zot bayʼat olish paytida hech bir ayolning qoʻlini (hech) tegizmas (yaʼni ular bilan qoʻl berib koʻrishmas) edi va ularning bayʼatini — faqat oʻz soʻzi bilan — olar edi», — dedi.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша менга айтди: «Аллоҳнинг Расули ﷺ уларни (ҳижрат қилиб келган аёлларни) мана бу оятга кўра имтиҳон қилар эди: ‹Эй иймон келтирганлар! Мўмина аёллар сизнинг олдингизга ҳижрат қилиб келса, уларни имтиҳон қилинглар... чунки Аллоҳ — мағфиратли, раҳмли(дир)› (Мумтаҳина, 10-12)». Оиша: «Улардан бири ўша шартга рози бўлганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ унга: ‹Мен сенинг байъатингни қабул қилдим›, — дер эди. У зот фақат шу (сўзни) айтар эди, лекин, Аллоҳга қасамки, у зот байъат олиш пайтида ҳеч бир аёлнинг қўлини (ҳеч) тегизмас (яъни улар билан қўл бериб кўришмас) эди ва уларнинг байъатини — фақат ўз сўзи билан — олар эди», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةََ،ـ رضى الله عنها ـ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ بَرِيرَةَ جَاءَتْ عَائِشَةَ تَسْتَعِينُهَا فِي كِتَابَتِهَا، وَلَمْ تَكُنْ قَضَتْ مِنْ كِتَابَتِهَا شَيْئًا، قَالَتْ لَهَا عَائِشَةُ ارْجِعِي إِلَى أَهْلِكِ، فَإِنْ أَحَبُّوا أَنْ أَقْضِيَ عَنْكِ كِتَابَتَكِ، وَيَكُونَ وَلاَؤُكِ لِي فَعَلْتُ‏.‏ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ بَرِيرَةُ إِلَى أَهْلِهَا فَأَبَوْا وَقَالُوا إِنْ شَاءَتْ أَنْ تَحْتَسِبَ عَلَيْكِ فَلْتَفْعَلْ، وَيَكُونَ لَنَا وَلاَؤُكِ‏.‏ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهَا ‏"‏ ابْتَاعِي فَأَعْتِقِي، فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha menga aytdiki, Barira — oʻz ozodlik bitimi (mukotaba)da yordam soʻrab — keldi va oʻsha paytda u — oʻz narxidan hech narsa toʻlamagan edi. Oisha unga: «Oʻz xojalaring oldiga qayt; agar ular — men sening narxingni toʻlab (seni ozod qilsam), sening valong men uchun boʻlishi sharti bilan — rozi boʻlsa, men pulni toʻlayman», — dedi. Barira buni oʻz xojalariga aytdi, lekin ular rad etdi va: «Agar Oisha (bir) yaxshilik qilishni (xohlasa), u qilishi mumkin, lekin sening valong biz uchun boʻladi», — dedi. Oisha buni Allohning Rasuli ﷺ ga aytdi va u zot unga: «Barirani sotib ol va ozod qil — chunki valo ozod qilgan (kishi)ga ketadi», — dedilar.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша менга айтдики, Барира — ўз озодлик битими (мукотаба)да ёрдам сўраб — келди ва ўша пайтда у — ўз нархидан ҳеч нарса тўламаган эди. Оиша унга: «Ўз хожаларинг олдига қайт; агар улар — мен сенинг нархингни тўлаб (сени озод қилсам), сенинг валонг мен учун бўлиши шарти билан — рози бўлса, мен пулни тўлайман», — деди. Барира буни ўз хожаларига айтди, лекин улар рад этди ва: «Агар Оиша (бир) яхшилик қилишни (хоҳласа), у қилиши мумкин, лекин сенинг валонг биз учун бўлади», — деди. Оиша буни Аллоҳнинг Расули ﷺ га айтди ва у зот унга: «Барирани сотиб ол ва озод қил — чунки вало озод қилган (киши)га кетади», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتْنِي بَرِيرَةُ فَقَالَتْ كَاتَبْتُ أَهْلِي عَلَى تِسْعِ أَوَاقٍ فِي كُلِّ عَامٍ أُوقِيَّةٌ، فَأَعِينِينِي‏.‏ فَقَالَتْ إِنْ أَحَبُّوا أَنْ أَعُدَّهَا لَهُمْ، وَيَكُونَ وَلاَؤُكِ لِي فَعَلْتُ‏.‏ فَذَهَبَتْ بَرِيرَةُ إِلَى أَهْلِهَا، فَقَالَتْ لَهُمْ، فَأَبَوْا عَلَيْهَا، فَجَاءَتْ مِنْ عِنْدِهِمْ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ، فَقَالَتْ إِنِّي قَدْ عَرَضْتُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَأَبَوْا إِلاَّ أَنْ يَكُونَ الْوَلاَءُ لَهُمْ‏.‏ فَسَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَتْ عَائِشَةُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ خُذِيهَا وَاشْتَرِطِي لَهُمُ الْوَلاَءَ، فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏‏.‏ فَفَعَلَتْ عَائِشَةُ، ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّاسِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا بَالُ رِجَالٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَهْوَ بَاطِلٌ، وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ، قَضَاءُ اللَّهِ أَحَقُّ، وَشَرْطُ اللَّهِ أَوْثَقُ، وَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha (shunday) dedi: «Barira mening oldimga kelib: ‹Mening qavmim (xojalarim) — har yili bir uqiyadan, toʻqqiz uqiya (oltin) — boʻlib toʻlov bilan toʻlashimga ozodlik bitimi (mukotaba) yozdi; bas, menga yordam ber›, — dedi. Oisha (unga): ‹Agar xojalaring rozi boʻlsa, men — sening valong men uchun boʻlishi sharti bilan — butun (summa)ni toʻlayman›, — dedi». (Va Barira xojalariga aytdi, ammo ular — valo oʻzlariga boʻlmasa — rad etdi; Paygʻambar ﷺ esa: ‹Uni sotib ol va ozod qil — valo ozod qilgan (kishi) uchun(dir)›, — dedi.)Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша (шундай) деди: «Барира менинг олдимга келиб: ‹Менинг қавмим (хожаларим) — ҳар йили бир уқиядан, тўққиз уқия (олтин) — бўлиб тўлов билан тўлашимга озодлик битими (мукотаба) ёзди; бас, менга ёрдам бер›, — деди. Оиша (унга): ‹Агар хожаларинг рози бўлса, мен — сенинг валонг мен учун бўлиши шарти билан — бутун (сумма)ни тўлайман›, — деди». (Ва Барира хожаларига айтди, аммо улар — вало ўзларига бўлмаса — рад этди; Пайғамбар ﷺ эса: ‹Уни сотиб ол ва озод қил — вало озод қилган (киши) учун(дир)›, — деди.)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي، ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ قَالَ لِي ‏"‏ يَا حَكِيمُ، إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرٌ حُلْوٌ، فَمَنْ أَخَذَهُ بِسَخَاوَةِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ، وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ، وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ، وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏‏.‏ قَالَ حَكِيمٌ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ أَرْزَأُ أَحَدًا بَعْدَكَ شَيْئًا حَتَّى أُفَارِقَ الدُّنْيَا‏.‏ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَدْعُو حَكِيمًا لِيُعْطِيَهُ الْعَطَاءَ فَيَأْبَى أَنْ يَقْبَلَ مِنْهُ شَيْئًا، ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ دَعَاهُ لِيُعْطِيَهُ فَيَأْبَى أَنْ يَقْبَلَهُ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، إِنِّي أَعْرِضُ عَلَيْهِ حَقَّهُ الَّذِي قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِنْ هَذَا الْفَىْءِ فَيَأْبَى أَنْ يَأْخُذَهُ‏.‏ فَلَمْ يَرْزَأْ حَكِيمٌ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى تُوُفِّيَ رَحِمَهُ اللَّهُ‏.‏

Urva ibn Zubayr (Hakim ibn Hizomdan) rivoyat qiladi: Hakim ibn Hizom: «Men Allohning Rasuli ﷺ dan biror narsa soʻradim va u zot menga berdi; men yana soʻradim va u zot (yana) menga berdi va: ‹Ey Hakim! Bu mol — yashil va shirin (yaʼni mevadek jozibali); kim uni ochkoʻzliksiz olsa, unga (mol) baraka boʻladi; kim uni ochkoʻzlik bilan olsa, unga baraka boʻlmaydi va u — yeb-yeb (hech) toʻymaydigan kishidek(dir). Yuqori (yaʼni beradigan) qoʻl — quyi (yaʼni oladigan) qoʻldan yaxshiroq›, — dedi», — dedi. Hakim qoʻshdi: «Men: ‹Yo Rasululloh! Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men sizdan keyin — to oʻlgunimcha — hech kimdan hech narsa soʻramayman›, — dedim». Keyinchalik Abu Bakr Hakimni — unga biror narsa berish uchun — chaqirar edi, lekin u undan hech narsa qabul qilishni rad etdi. Soʻng Umar uni — (biror narsa) berish uchun — chaqirdi, lekin u rad etdi. Shunda Umar: «Ey musulmonlar! Men unga (Hakimga) — Alloh unga shu oʻljadan (gʻanimatdan) belgilagan ulushini — taklif qildim, lekin u uni olishni rad etyapti», — dedi. Shu tariqa Hakim Paygʻambar ﷺ dan keyin — to vafot etgunicha — hech kimdan hech narsa soʻramadi; Alloh unga rahm qilsin.Урва ибн Зубайр (Ҳаким ибн Ҳизомдан) ривоят қилади: Ҳаким ибн Ҳизом: «Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ дан бирор нарса сўрадим ва у зот менга берди; мен яна сўрадим ва у зот (яна) менга берди ва: ‹Эй Ҳаким! Бу мол — яшил ва ширин (яъни мевадек жозибали); ким уни очкўзликсиз олса, унга (мол) барака бўлади; ким уни очкўзлик билан олса, унга барака бўлмайди ва у — еб-еб (ҳеч) тўймайдиган кишидек(дир). Юқори (яъни берадиган) қўл — қуйи (яъни оладиган) қўлдан яхшироқ›, — деди», — деди. Ҳаким қўшди: «Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен сиздан кейин — то ўлгунимча — ҳеч кимдан ҳеч нарса сўрамайман›, — дедим». Кейинчалик Абу Бакр Ҳакимни — унга бирор нарса бериш учун — чақирар эди, лекин у ундан ҳеч нарса қабул қилишни рад этди. Сўнг Умар уни — (бирор нарса) бериш учун — чақирди, лекин у рад этди. Шунда Умар: «Эй мусулмонлар! Мен унга (Ҳакимга) — Аллоҳ унга шу ўлжадан (ғаниматдан) белгилаган улушини — таклиф қилдим, лекин у уни олишни рад этяпти», — деди. Шу тариқа Ҳаким Пайғамбар ﷺ дан кейин — то вафот этгунича — ҳеч кимдан ҳеч нарса сўрамади; Аллоҳ унга раҳм қилсин.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالَ، سُئِلَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ يَحْيَى يَقُولُ وَأَنَا أَسْمَعُ فَسَقَطَ عَنِّي ـ عَنْ مَسِيرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، قَالَ فَكَانَ يَسِيرُ الْعَنَقَ، فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ‏.‏ وَالنَّصُّ فَوْقَ الْعَنَقِ‏.‏

Hishomning otasi (Usoma ibn Zayddan) rivoyat qiladi: Usoma ibn Zayddan — Paygʻambar ﷺ Hajjatul vidoʼda qanday tezlikda yurgani — soʻralganda, u: «U zot oʻrtacha tezlikda yurardi; lekin ochiq yoʻlga (keng joyga) chiqqanda, u zot toʻliq tezlikda yurardi», — dedi.Ҳишомнинг отаси (Усома ибн Зайддан) ривоят қилади: Усома ибн Зайддан — Пайғамбар ﷺ Ҳажжатул видўда қандай тезликда юргани — сўралганда, у: «У зот ўртача тезликда юрарди; лекин очиқ йўлга (кенг жойга) чиққанда, у зот тўлиқ тезликда юрарди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي، ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي، ثُمَّ قَالَ لِي ‏"‏ يَا حَكِيمُ، إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرٌ حُلْوٌ، فَمَنْ أَخَذَهُ بِسَخَاوَةِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ، وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ، وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ، وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏‏.‏ قَالَ حَكِيمٌ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ أَرْزَأُ أَحَدًا بَعْدَكَ شَيْئًا حَتَّى أُفَارِقَ الدُّنْيَا‏.‏ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَدْعُو حَكِيمًا لِيُعْطِيَهُ الْعَطَاءَ، فَيَأْبَى أَنْ يَقْبَلَ مِنْهُ شَيْئًا، ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ دَعَاهُ لِيُعْطِيَهُ فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، إِنِّي أَعْرِضُ عَلَيْهِ حَقَّهُ الَّذِي قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِنْ هَذَا الْفَىْءِ، فَيَأْبَى أَنْ يَأْخُذَهُ‏.‏ فَلَمْ يَرْزَأْ حَكِيمٌ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى تُوُفِّيَ‏.‏

Urva ibn Zubayr (Hakim ibn Hizomdan) rivoyat qiladi: Hakim ibn Hizom: «Men Allohning Rasuli ﷺ dan bir narsa soʻradim va u menga berdi. Men undan yana soʻradim va u menga berdi hamda menga: ‹Ey Hakim! Bu mol — yashil, shirin (meva) kabidir: agar kishi uni ochkoʻzliksiz olsa, unda (mol) unga barakali boʻladi; agar uni ochkoʻzlik bilan olsa, unda barakali boʻlmaydi va u — yeb toʻymaydigan kishi kabi boʻladi. Yuqori (yaʼni beruvchi) qoʻl — pastki (yaʼni oluvchi) qoʻldan yaxshiroq(dir)›, — dedi. Men: ‹Yo Rasululloh! Seni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men — bu dunyodan ketgunimcha — sendan keyin hech kimdan hech narsa soʻramayman›, — dedim», — dedi. Bas, Abu Bakr oʻz xalifaligida Hakimni — unga (biroz pul) berish uchun — chaqirganda, Hakim undan hech narsa olishdan bosh tortdi. Bir marta Umar (oʻz xalifaligida) uni — biror narsa berish uchun — chaqirdi, lekin Hakim uni olishdan bosh tortdi; shunda Umar: «Ey musulmonlar! Men unga (Hakimga) — Alloh unga bu fayʼdan (oʻljadan) belgilagan — haqqini beraman, lekin u uni olishdan bosh tortyapti», — dedi. Bas, Hakim — to vafot etguncha — Paygʻambar ﷺ dan keyin hech kimdan hech narsa olmadi.Урва ибн Зубайр (Ҳаким ибн Ҳизомдан) ривоят қилади: Ҳаким ибн Ҳизом: «Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ дан бир нарса сўрадим ва у менга берди. Мен ундан яна сўрадим ва у менга берди ҳамда менга: ‹Эй Ҳаким! Бу мол — яшил, ширин (мева) кабидир: агар киши уни очкўзликсиз олса, унда (мол) унга баракали бўлади; агар уни очкўзлик билан олса, унда баракали бўлмайди ва у — еб тўймайдиган киши каби бўлади. Юқори (яъни берувчи) қўл — пастки (яъни олувчи) қўлдан яхшироқ(дир)›, — деди. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Сени ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен — бу дунёдан кетгунимча — сендан кейин ҳеч кимдан ҳеч нарса сўрамайман›, — дедим», — деди. Бас, Абу Бакр ўз халифалигида Ҳакимни — унга (бироз пул) бериш учун — чақирганда, Ҳаким ундан ҳеч нарса олишдан бош тортди. Бир марта Умар (ўз халифалигида) уни — бирор нарса бериш учун — чақирди, лекин Ҳаким уни олишдан бош тортди; шунда Умар: «Эй мусулмонлар! Мен унга (Ҳакимга) — Аллоҳ унга бу файъдан (ўлжадан) белгилаган — ҳаққини бераман, лекин у уни олишдан бош тортяпти», — деди. Бас, Ҳаким — то вафот этгунча — Пайғамбар ﷺ дан кейин ҳеч кимдан ҳеч нарса олмади.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، قَالَ أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي هِشَامٌ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّهُ سُئِلَ أَتَخْدُمُنِي الْحَائِضُ أَوْ تَدْنُو مِنِّي الْمَرْأَةُ وَهْىَ جُنُبٌ فَقَالَ عُرْوَةُ كُلُّ ذَلِكَ عَلَىَّ هَيِّنٌ، وَكُلُّ ذَلِكَ تَخْدُمُنِي، وَلَيْسَ عَلَى أَحَدٍ فِي ذَلِكَ بَأْسٌ، أَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ أَنَّهَا كَانَتْ تُرَجِّلُ ـ تَعْنِي ـ رَأْسَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهِيَ حَائِضٌ، وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَئِذٍ مُجَاوِرٌ فِي الْمَسْجِدِ، يُدْنِي لَهَا رَأْسَهُ وَهْىَ فِي حُجْرَتِهَا، فَتُرَجِّلُهُ وَهْىَ حَائِضٌ‏.‏

Urva (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi mendan: «Hayzli ayol menga xizmat qila oladimi? Junub ayol menga yaqin kela oladimi?» — deb soʻradi. Men: «Bularning hammasi menga oson (joiz). Ularning hammasi menga xizmat qila oladi, va buni boshqa birov qilsa ham zarari yoʻq. Oisha menga aytishicha, u hayz holda Rasululloh ﷺ ning sochlarini tarar edi — u zot esa eʼtikofda (masjidda) edilar. U zot boshlarini uning xonasiga (yaqin) keltirar, u esa hayz holda sochlarini tarar edi», — dedim.Урва (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши мендан: «Ҳайзли аёл менга хизмат қила оладими? Жунуб аёл менга яқин кела оладими?» — деб сўради. Мен: «Буларнинг ҳаммаси менга осон (жоиз). Уларнинг ҳаммаси менга хизмат қила олади, ва буни бошқа биров қилса ҳам зарари йўқ. Оиша менга айтишича, у ҳайз ҳолда Расулуллоҳ ﷺ нинг сочларини тарар эди — у зот эса эътикофда (масжидда) эдилар. У зот бошларини унинг хонасига (яқин) келтирар, у эса ҳайз ҳолда сочларини тарар эди», — дедим.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ، فَقَدِمْنَا مَكَّةَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَحْرَمَ بِعُمْرَةٍ وَلَمْ يُهْدِ فَلْيُحْلِلْ، وَمَنْ أَحْرَمَ بِعُمْرَةٍ وَأَهْدَى فَلاَ يَحِلُّ حَتَّى يَحِلَّ بِنَحْرِ هَدْيِهِ، وَمَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ فَلْيُتِمَّ حَجَّهُ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَحِضْتُ فَلَمْ أَزَلْ حَائِضًا حَتَّى كَانَ يَوْمُ عَرَفَةَ، وَلَمْ أُهْلِلْ إِلاَّ بِعُمْرَةٍ، فَأَمَرَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَنْقُضَ رَأْسِي وَأَمْتَشِطَ، وَأُهِلَّ بِحَجٍّ، وَأَتْرُكَ الْعُمْرَةَ، فَفَعَلْتُ ذَلِكَ حَتَّى قَضَيْتُ حَجِّي، فَبَعَثَ مَعِي عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ، وَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَمِرَ مَكَانَ عُمْرَتِي مِنَ التَّنْعِيمِ‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha dedi: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan soʻnggi Hajida yoʻlga chiqdik. Baʼzimiz umra, baʼzimiz haj niyatida edi. Makkaga yetganimizda, Rasululloh ﷺ: ‹Umra uchun ihromga kirgan va Hadiy olib kelmaganlar ihromdan chiqsin; umra uchun ihromga kirib, Hadiy olib kelganlar esa Hadiyini soʻymaguncha ihromdan chiqmasin; haj uchun ihromga kirganlar esa Hajini tugatsin›, — dedilar». Oisha yana dedi: «Men hayz koʻrdim va Arafa kunigacha hayz koʻraverdim; men faqat umra uchun ihromga kirgan (tamattuʼ) edim. Paygʻambar ﷺ menga sochimni yozib tarashni, faqat haj uchun ihromga kirishni va umrani tark etishni buyurdilar. Men shunday qildim, to Hajni tugatguncha. Soʻng Paygʻambar ﷺ Abdurrahmon ibn Abu Bakrni men bilan yubordilar va menga qoldirgan umram oʻrniga Tanʼimdan umra qilishni buyurdilar».Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша деди: «Биз Пайғамбар ﷺ билан сўнгги Ҳажида йўлга чиқдик. Баъзимиз умра, баъзимиз ҳаж ниятида эди. Маккага етганимизда, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Умра учун иҳромга кирган ва Ҳадий олиб келмаганлар иҳромдан чиқсин; умра учун иҳромга кириб, Ҳадий олиб келганлар эса Ҳадийини сўймагунча иҳромдан чиқмасин; ҳаж учун иҳромга кирганлар эса Ҳажини тугацин›, — дедилар». Оиша яна деди: «Мен ҳайз кўрдим ва Арафа кунигача ҳайз кўравердим; мен фақат умра учун иҳромга кирган (таматтуъ) эдим. Пайғамбар ﷺ менга сочимни ёзиб тарашни, фақат ҳаж учун иҳромга киришни ва умрани тарк этишни буюрдилар. Мен шундай қилдим, то Ҳажни тугатгунча. Сўнг Пайғамбар ﷺ Абдурраҳмон ибн Абу Бакрни мен билан юбордилар ва менга қолдирган умрам ўрнига Танъимдан умра қилишни буюрдилар».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَرَأَيْتِ قَوْلَهُ ‏[quran sura="12" aya_start="110" aya_end="110"]{‏حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِّبُوا‏}‏ أَوْ كُذِبُوا‏.‏ قَالَتْ بَلْ كَذَّبَهُمْ قَوْمُهُمْ‏.‏ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لَقَدِ اسْتَيْقَنُوا أَنَّ قَوْمَهُمْ كَذَّبُوهُمْ وَمَا هُوَ بِالظَّنِّ‏.‏ فَقَالَتْ يَا عُرَيَّةُ، لَقَدِ اسْتَيْقَنُوا بِذَلِكَ‏.‏ قُلْتُ فَلَعَلَّهَا أَوْ كُذِبُوا‏.‏ قَالَتْ مَعَاذَ اللَّهِ، لَمْ تَكُنِ الرُّسُلُ تَظُنُّ ذَلِكَ بِرَبِّهَا وَأَمَّا هَذِهِ الآيَةُ قَالَتْ هُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ الَّذِينَ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَصَدَّقُوهُمْ، وَطَالَ عَلَيْهِمُ الْبَلاَءُ، وَاسْتَأْخَرَ عَنْهُمُ النَّصْرُ حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَتْ مِمَّنْ كَذَّبَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ، وَظَنُّوا أَنَّ أَتْبَاعَهُمْ كَذَّبُوهُمْ جَاءَهُمْ نَصْرُ اللَّهِ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ‏{‏اسْتَيْأَسُوا‏}‏ افْتَعَلُوا مِنْ يَئِسْتُ‏.‏ ‏{‏مِنْهُ‏}‏ مِنْ يُوسُفَ‏.‏ ‏[quran sura="12" aya_start="87" aya_end="87"]{‏لاَ تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ‏}‏ مَعْنَاهُ الرَّجَاءُ‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Paygʻambarning xotini Oishadan — quyidagi oyatning maʼnosi haqida — soʻradim: ‹(Muhlat beriladi) — to paygʻambarlar (oʻz qavmlaridan) umidlarini uzib, ular (yaʼni qavmlari) tomonidan yolgʻonchi sanalgan deb oʻylaganlarida...› (Yusuf, 110). Oisha: «Haqiqatan, ularning qavmlari ularga iymon keltirmadi», — deb javob berdi. Men: «Allohga qasamki, ular — qavmlari ularni yolgʻonchi sanaganiga aniq ishonchda edi; bu gumon (shubha) masalasi emas edi», — dedim. Oisha: «Ey Urayya (yaʼni Urva)! Shubhasiz, ular bunga juda ishonchda edi», — dedi. Men: «Bu oyat — paygʻambarlar Alloh ularga yordam bermadi deb oʻylagan, degan maʼnoda oʻqilishi mumkinmi?» — dedim. Oisha: «Alloh saqlasin! (Mumkin emas!) Paygʻambarlar oʻz Robbisini bunday narsada gumon qilmagan. Balki bu oyat — paygʻambarlarning izdoshlari haqida(dir): ular oʻz Robbisiga iymon keltirgan va paygʻambarlariga ishongan edi; ularning sinov muddati uzoq boʻldi va Allohning yordami kechikdi — to paygʻambarlar — oʻz qavmlaridagi kofirlarning iymonga kelishidan umidlarini uzib, hatto oʻz izdoshlari (ham) iymonida tebranib qoldi deb gumon qilguncha; (ana) shunda Allohning yordami ularga keldi», — dedi.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Мен Пайғамбарнинг хотини Оишадан — қуйидаги оятнинг маъноси ҳақида — сўрадим: ‹(Муҳлат берилади) — то пайғамбарлар (ўз қавмларидан) умидларини узиб, улар (яъни қавмлари) томонидан ёлғончи саналган деб ўйлаганларида...› (Юсуф, 110). Оиша: «Ҳақиқатан, уларнинг қавмлари уларга иймон келтирмади», — деб жавоб берди. Мен: «Аллоҳга қасамки, улар — қавмлари уларни ёлғончи санаганига аниқ ишончда эди; бу гумон (шубҳа) масаласи эмас эди», — дедим. Оиша: «Эй Урайя (яъни Урва)! Шубҳасиз, улар бунга жуда ишончда эди», — деди. Мен: «Бу оят — пайғамбарлар Аллоҳ уларга ёрдам бермади деб ўйлаган, деган маънода ўқилиши мумкинми?» — дедим. Оиша: «Аллоҳ сақласин! (Мумкин эмас!) Пайғамбарлар ўз Роббисини бундай нарсада гумон қилмаган. Балки бу оят — пайғамбарларнинг издошлари ҳақида(дир): улар ўз Роббисига иймон келтирган ва пайғамбарларига ишонган эди; уларнинг синов муддати узоқ бўлди ва Аллоҳнинг ёрдами кечикди — то пайғамбарлар — ўз қавмларидаги кофирларнинг иймонга келишидан умидларини узиб, ҳатто ўз издошлари (ҳам) иймонида тебраниб қолди деб гумон қилгунча; (ана) шунда Аллоҳнинг ёрдами уларга келди», — деди.

وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي أَبُو الأَسْوَدِ، مُحَمَّدٌ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ ذَهَبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ مَعَ أُنَاسٍ مِنْ بَنِي زُهْرَةَ إِلَى عَائِشَةَ، وَكَانَتْ أَرَقَّ شَىْءٍ لِقَرَابَتِهِمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Urva ibn Zubayr rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Zubayr — Bani Zuhra qabilasidan baʼzi ayollar bilan — Oishaning oldiga bordi; u (Oisha) ularni — Allohning Rasuli bilan qarindoshliklari sababli — yaxshi (muomala bilan) kutib olardi.Урва ибн Зубайр ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Зубайр — Бани Зуҳра қабиласидан баъзи аёллар билан — Оишанинг олдига борди; у (Оиша) уларни — Аллоҳнинг Расули билан қариндошликлари сабабли — яхши (муомала билан) кутиб оларди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الأَسْوَدِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ أَحَبَّ الْبَشَرِ إِلَى عَائِشَةَ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ، وَكَانَ أَبَرَّ النَّاسِ بِهَا، وَكَانَتْ لاَ تُمْسِكُ شَيْئًا مِمَّا جَاءَهَا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ ‏{‏إِلاَّ‏}‏ تَصَدَّقَتْ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ يَنْبَغِي أَنْ يُؤْخَذَ عَلَى يَدَيْهَا‏.‏ فَقَالَتْ أَيُؤْخَذُ عَلَى يَدَىَّ عَلَىَّ نَذْرٌ إِنْ كَلَّمْتُهُ‏.‏ فَاسْتَشْفَعَ إِلَيْهَا بِرِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ، وَبِأَخْوَالِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَاصَّةً فَامْتَنَعَتْ، فَقَالَ لَهُ الزُّهْرِيُّونَ أَخْوَالُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ وَالْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ إِذَا اسْتَأْذَنَّا فَاقْتَحِمِ الْحِجَابَ‏.‏ فَفَعَلَ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا بِعَشْرِ رِقَابٍ، فَأَعْتَقَتْهُمْ، ثُمَّ لَمْ تَزَلْ تُعْتِقُهُمْ حَتَّى بَلَغَتْ أَرْبَعِينَ‏.‏ فَقَالَتْ وَدِدْتُ أَنِّي جَعَلْتُ حِينَ حَلَفْتُ عَمَلاً أَعْمَلُهُ فَأَفْرُغَ مِنْهُ‏.‏

Urva ibn Zubayr rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Zubayr — Paygʻambar ﷺ va Abu Bakrdan boshqa — Oishaga eng suyukli kishi edi; va u (Abdulloh) ham, oʻz navbatida, unga (Oishaga) eng sodiq (kishi) edi. Oisha — Alloh bergan pulni ushlab qolmas, balki uni sadaqaga sarflardi. Abdulloh ibn Zubayr: ‹Oisha buni qilishdan toʻxtatilishi kerak (yaʼni hammasini sadaqa qilmasligi kerak)›, — dedi. (Oisha buni eshitganda,) u norozilik bilan: ‹Men shuni qilishdan toʻxtatilamanmi? Men qasam ichamanki, Abdulloh ibn Zubayr bilan boshqa hech qachon gaplashmayman›, — dedi. Shunda Ibn Zubayr — Qurayshdan baʼzi kishilarni, ayniqsa Allohning Rasuli ﷺ ning ikki togʻasini — u (Oisha) bilan vositachilik qilishni soʻradi, lekin u (Oisha gaplashishni) rad etdi. Zuhriylar — Paygʻambarning togʻalari, jumladan Abdurrahmon ibn Aswad ibn Abd Yagʻus va Misvar ibn Maxrama — unga: ‹Biz uning (oldiga) kirishga ruxsat soʻraganimizda, sen ham — uning iznini olmasdan — biz bilan birga uyiga kir›, — dedi. U shunday qildi (va u — yaʼni Oisha — ularning vositachiligini qabul qildi). U (Abdulloh) unga oʻnta qulni yubordi va u (Oisha) ularni — oʻz qasami (uchun kafforat sifatida) — ozod qildi. Oisha — xuddi shu maqsadda — yana qullarni ozod qilishda davom etdi — to qirqta qulni ozod qilguncha. U: ‹Koshki edi, men qasam ichganimda — uni bajarmagan taqdirimda nima qilishimni — aniq aytib qoʻyganimda edi, toki men uni oson bajarsam edi›, — dedi.Урва ибн Зубайр ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Зубайр — Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакрдан бошқа — Оишага энг суюкли киши эди; ва у (Абдуллоҳ) ҳам, ўз навбатида, унга (Оишага) энг содиқ (киши) эди. Оиша — Аллоҳ берган пулни ушлаб қолмас, балки уни садақага сарфларди. Абдуллоҳ ибн Зубайр: ‹Оиша буни қилишдан тўхтатилиши керак (яъни ҳаммасини садақа қилмаслиги керак)›, — деди. (Оиша буни эшитганда,) у норозилик билан: ‹Мен шуни қилишдан тўхтатиламанми? Мен қасам ичаманки, Абдуллоҳ ибн Зубайр билан бошқа ҳеч қачон гаплашмайман›, — деди. Шунда Ибн Зубайр — Қурайшдан баъзи кишиларни, айниқса Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг икки тоғасини — у (Оиша) билан воситачилик қилишни сўради, лекин у (Оиша гаплашишни) рад этди. Зуҳрийлар — Пайғамбарнинг тоғалари, жумладан Абдурраҳмон ибн Асвад ибн Абд Яғус ва Мисвар ибн Махрама — унга: ‹Биз унинг (олдига) киришга рухсат сўраганимизда, сен ҳам — унинг изнини олмасдан — биз билан бирга уйига кир›, — деди. У шундай қилди (ва у — яъни Оиша — уларнинг воситачилигини қабул қилди). У (Абдуллоҳ) унга ўнта қулни юборди ва у (Оиша) уларни — ўз қасами (учун каффорат сифатида) — озод қилди. Оиша — худди шу мақсадда — яна қулларни озод қилишда давом этди — то қирқта қулни озод қилгунча. У: ‹Кошки эди, мен қасам ичганимда — уни бажармаган тақдиримда нима қилишимни — аниқ айтиб қўйганимда эди, токи мен уни осон бажарсам эди›, — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا شَبِيبُ بْنُ غَرْقَدَةَ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَىَّ، يُحَدِّثُونَ عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهُ دِينَارًا يَشْتَرِي بِهِ شَاةً، فَاشْتَرَى لَهُ بِهِ شَاتَيْنِ، فَبَاعَ إِحْدَاهُمَا بِدِينَارٍ وَجَاءَهُ بِدِينَارٍ وَشَاةٍ، فَدَعَا لَهُ بِالْبَرَكَةِ فِي بَيْعِهِ، وَكَانَ لَوِ اشْتَرَى التُّرَابَ لَرَبِحَ فِيهِ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ كَانَ الْحَسَنُ بْنُ عُمَارَةَ جَاءَنَا بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْهُ، قَالَ سَمِعَهُ شَبِيبٌ مِنْ عُرْوَةَ، فَأَتَيْتُهُ فَقَالَ شَبِيبٌ إِنِّي لَمْ أَسْمَعْهُ مِنْ عُرْوَةَ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَىَّ يُخْبِرُونَهُ عَنْهُ‏.‏ وَلَكِنْ سَمِعْتُهُ يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْخَيْرُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِي الْخَيْلِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَقَدْ رَأَيْتُ فِي دَارِهِ سَبْعِينَ فَرَسًا‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ يَشْتَرِي لَهُ شَاةً كَأَنَّهَا أُضْحِيَّةٌ‏.‏

Paygʻambar ﷺ unga bir qoʻy sotib olish uchun bir dinor berdilar. U bu pulga ikkita qoʻy sotib oldi. Soʻng ulardan birini bir dinorga sotib, (u zotga) bir dinor va bir qoʻy keltirdi. Shunda u zot uning savdosiga baraka tilab duo qildilar. Shundan keyin u tuproq sotib olsa ham, undan foyda koʻradigan boʻldi. (Boshqa rivoyatda) u: «Men Rasululloh ﷺ: ‹Otlarning peshonalariga qiyomat kunigacha yaxshilik bogʻlangandir› deganlarini eshitdim», dedi. (Rovi:) «Men uning uyida yetmishta ot koʻrdim», dedi. Sufyon: «(Paygʻambar ﷺ) unga qurbonlik uchun bir qoʻy sotib olishni (buyurgan edilar)», dedi.Пайғамбар ﷺ унга бир қўй сотиб олиш учун бир динор бердилар. У бу пулга иккита қўй сотиб олди. Сўнг улардан бирини бир динорга сотиб, (у зотга) бир динор ва бир қўй келтирди. Шунда у зот унинг савдосига барака тилаб дуо қилдилар. Шундан кейин у тупроқ сотиб олса ҳам, ундан фойда кўрадиган бўлди. (Бошқа ривоятда) у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹Отларнинг пешоналарига қиёмат кунигача яхшилик боғлангандир› деганларини эшитдим», деди. (Рови:) «Мен унинг уйида етмишта от кўрдим», деди. Суфён: «(Пайғамбар ﷺ) унга қурбонлик учун бир қўй сотиб олишни (буюрган эдилар)», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو عَنْ أَشَدِّ، مَا صَنَعَ الْمُشْرِكُونَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَأَيْتُ عُقْبَةَ بْنَ أَبِي مُعَيْطٍ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُصَلِّي، فَوَضَعَ رِدَاءَهُ فِي عُنُقِهِ فَخَنَقَهُ بِهِ خَنْقًا شَدِيدًا، فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى دَفَعَهُ عَنْهُ فَقَالَ أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ‏.‏ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ‏.‏

Men Abdulloh ibn Amrdan: «Mushriklar Rasululloh ﷺga qilgan eng qattiq narsa nima edi?» deb soʻradim. U: «Men Uqba ibn Abu Muaytni koʻrdim, u Paygʻambar ﷺ namoz oʻqiyotganlarida (huzurlariga) keldi va ridosini u zotning boʻyinlariga solib, u bilan qattiq boʻgʻdi. Shunda Abu Bakr kelib, uni u zotdan itarib (ajratib): ‹Bir kishini ‹Robbim Alloh› degani uchun oʻldirasizlarmi? Holbuki u sizlarga Robbingizdan ochiq hujjatlar keltirgan!› dedi», dedi.Мен Абдуллоҳ ибн Амрдан: «Мушриклар Расулуллоҳ ﷺга қилган энг қаттиқ нарса нима эди?» деб сўрадим. У: «Мен Уқба ибн Абу Муайтни кўрдим, у Пайғамбар ﷺ намоз ўқиётганларида (ҳузурларига) келди ва ридосини у зотнинг бўйинларига солиб, у билан қаттиқ бўғди. Шунда Абу Бакр келиб, уни у зотдан итариб (ажратиб): ‹Бир кишини ‹Роббим Аллоҳ› дегани учун ўлдирасизларми? Ҳолбуки у сизларга Роббингиздан очиқ ҳужжатлар келтирган!› деди», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ أَصْحَابَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم قَالُوا لِلزُّبَيْرِ يَوْمَ الْيَرْمُوكِ أَلاَ تَشُدُّ فَنَشُدَّ مَعَكَ فَحَمَلَ عَلَيْهِمْ، فَضَرَبُوهُ ضَرْبَتَيْنِ عَلَى عَاتِقِهِ، بَيْنَهُمَا ضَرْبَةٌ ضُرِبَهَا يَوْمَ بَدْرٍ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَكُنْتُ أُدْخِلُ أَصَابِعِي فِي تِلْكَ الضَّرَبَاتِ أَلْعَبُ وَأَنَا صَغِيرٌ‏.‏

Paygʻambar ﷺning sahobalari Yarmuk kuni Zubayrga: «(Dushmanga) hamla qilmaysanmi? Biz ham sen bilan hamla qilamiz», deyishdi. Shunda u ularga (dushmanga) hamla qildi va ular uni yelkasiga ikki marta urishdi, ular orasida Badr kuni urilgan bir zarba (izi) bor edi. Urva aytdi: Men kichkina paytimda barmoqlarimni oʻsha zarba (izlari)ga solib oʻynar edim.Пайғамбар ﷺнинг саҳобалари Ярмук куни Зубайрга: «(Душманга) ҳамла қилмайсанми? Биз ҳам сен билан ҳамла қиламиз», дейишди. Шунда у уларга (душманга) ҳамла қилди ва улар уни елкасига икки марта уришди, улар орасида Бадр куни урилган бир зарба (изи) бор эди. Урва айтди: Мен кичкина пайтимда бармоқларимни ўша зарба (излари)га солиб ўйнар эдим.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ قَائِفٌ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم شَاهِدٌ، وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ وَزَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ مُضْطَجِعَانِ، فَقَالَ إِنَّ هَذِهِ الأَقْدَامَ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ‏.‏ قَالَ فَسُرَّ بِذَلِكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَعْجَبَهُ، فَأَخْبَرَ بِهِ عَائِشَةَ‏.‏

Mening oldimga bir qoyif (iz biluvchi) kirdi, Paygʻambar ﷺ ham hozir edilar, Usoma ibn Zayd va Zayd ibn Horisa esa (yonma-yon) yotgan edilar. (Qoyif:) «Albatta bu oyoqlar baʼzisi baʼzisidan (bir nasldan)», dedi. (Rovi) aytdi: Shunda Paygʻambar ﷺ bundan xursand boʻldilar va bu u zotni mamnun qildi, soʻng buni Oishaga xabar berdilar.Менинг олдимга бир қойиф (из билувчи) кирди, Пайғамбар ﷺ ҳам ҳозир эдилар, Усома ибн Зайд ва Зайд ибн Ҳориса эса (ёнма-ён) ётган эдилар. (Қойиф:) «Албатта бу оёқлар баъзиси баъзисидан (бир наслдан)», деди. (Рови) айтди: Шунда Пайғамбар ﷺ бундан хурсанд бўлдилар ва бу у зотни мамнун қилди, сўнг буни Оишага хабар бердилар.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا كَانَ فِي مَرَضِهِ، جَعَلَ يَدُورُ فِي نِسَائِهِ وَيَقُولُ ‏"‏ أَيْنَ أَنَا غَدًا أَيْنَ أَنَا غَدًا ‏"‏‏.‏ حِرْصًا عَلَى بَيْتِ عَائِشَةَ، قَالَتْ عَائِشَةُ فَلَمَّا كَانَ يَوْمِي سَكَنَ‏.‏

Rasululloh ﷺ kasalliklarida xotinlari (xonadonlari) orasida (galma-gal) aylanib: «Ertaga men qayerda boʻlaman? Ertaga men qayerda?» derdilar — Oishaning uyiga (boʻlishga) harislik bilan. Oisha aytdi: Mening kunim boʻlganida, u zot (oʻsha yerda) qaror topdilar.Расулуллоҳ ﷺ касалликларида хотинлари (хонадонлари) орасида (галма-гал) айланиб: «Эртага мен қаерда бўламан? Эртага мен қаерда?» дердилар — Оишанинг уйига (бўлишга) ҳарислик билан. Оиша айтди: Менинг куним бўлганида, у зот (ўша ерда) қарор топдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ،، قَالَ كَانَ النَّاسُ يَتَحَرَّوْنَ بِهَدَايَاهُمْ يَوْمَ عَائِشَةَ قَالَتْ عَائِشَةُ فَاجْتَمَعَ صَوَاحِبِي إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ، فَقُلْنَ يَا أُمَّ سَلَمَةَ، وَاللَّهِ إِنَّ النَّاسَ يَتَحَرَّوْنَ بِهَدَايَاهُمْ يَوْمَ عَائِشَةَ، وَإِنَّا نُرِيدُ الْخَيْرَ كَمَا تُرِيدُهُ عَائِشَةُ، فَمُرِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَأْمُرَ النَّاسَ أَنْ يُهْدُوا إِلَيْهِ حَيْثُ مَا كَانَ أَوْ حَيْثُ مَا دَارَ، قَالَتْ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ أُمُّ سَلَمَةَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ فَأَعْرَضَ عَنِّي، فَلَمَّا عَادَ إِلَىَّ ذَكَرْتُ لَهُ ذَاكَ فَأَعْرَضَ عَنِّي، فَلَمَّا كَانَ فِي الثَّالِثَةِ ذَكَرْتُ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ يَا أُمَّ سَلَمَةَ لاَ تُؤْذِينِي فِي عَائِشَةَ، فَإِنَّهُ وَاللَّهِ مَا نَزَلَ عَلَىَّ الْوَحْىُ وَأَنَا فِي لِحَافِ امْرَأَةٍ مِنْكُنَّ غَيْرِهَا ‏"‏‏.‏

Odamlar hadyalarini (sovgʻalarini berish uchun) Oishaning kunini (Paygʻambar ﷺ Oishaning huzurida boʻladigan kunni) tanlab (kutib) turishar edi. Oisha aytdi: Shunda mening (kundosh) sheriklarim Ummu Salamaning oldida toʻplanib: «Ey Ummu Salama, Allohga qasamki, odamlar hadyalarini berish uchun Oishaning kunini tanlab (kutib) turishyapti. Biz ham Oisha xohlaganidek yaxshilikni (Paygʻambar ﷺning roziligini) xohlaymiz. Rasululloh ﷺga ayt — odamlarga buyursinlar, u zot qayerda boʻlsalar yoki qayerga (galma-gal) aylansalar, oʻsha yerga hadya yuborsinlar», deyishdi. Oisha aytdi: Ummu Salama buni Paygʻambar ﷺga eslatdi. (Ummu Salama) aytdi: U zot mendan yuz oʻgirdilar. U zot menga (yana) qaytganlarida, buni unga (yana) eslatdim, u zot yana mendan yuz oʻgirdilar. Uchinchi marta unga eslatganimda, u zot: «Ey Ummu Salama, Oisha haqida menga ozor berma. Chunki, Allohga qasamki, sizlardan undan boshqa biror ayolning lihofida (koʻrpasi ostida) boʻlganimda menga vahiy nozil boʻlmagan», dedilar.Одамлар ҳадяларини (совғаларини бериш учун) Оишанинг кунини (Пайғамбар ﷺ Оишанинг ҳузурида бўладиган кунни) танлаб (кутиб) туришар эди. Оиша айтди: Шунда менинг (кундош) шерикларим Умму Саламанинг олдида тўпланиб: «Эй Умму Салама, Аллоҳга қасамки, одамлар ҳадяларини бериш учун Оишанинг кунини танлаб (кутиб) туришяпти. Биз ҳам Оиша хоҳлаганидек яхшиликни (Пайғамбар ﷺнинг розилигини) хоҳлаймиз. Расулуллоҳ ﷺга айт — одамларга буюрсинлар, у зот қаерда бўлсалар ёки қаерга (галма-гал) айлансалар, ўша ерга ҳадя юборсинлар», дейишди. Оиша айтди: Умму Салама буни Пайғамбар ﷺга эслатди. (Умму Салама) айтди: У зот мендан юз ўгирдилар. У зот менга (яна) қайтганларида, буни унга (яна) эслатдим, у зот яна мендан юз ўгирдилар. Учинчи марта унга эслатганимда, у зот: «Эй Умму Салама, Оиша ҳақида менга озор берма. Чунки, Аллоҳга қасамки, сизлардан ундан бошқа бирор аёлнинг лиҳофида (кўрпаси остида) бўлганимда менга ваҳий нозил бўлмаган», дедилар.

حَدَّثَنَا عَيَّاشُ بْنُ الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنِي الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَخْبِرْنِي بِأَشَدِّ، شَىْءٍ صَنَعَهُ الْمُشْرِكُونَ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فِي حِجْرِ الْكَعْبَةِ إِذْ أَقْبَلَ عُقْبَةُ بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ، فَوَضَعَ ثَوْبَهُ فِي عُنُقِهِ فَخَنَقَهُ خَنْقًا شَدِيدًا، فَأَقْبَلَ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى أَخَذَ بِمَنْكِبِهِ وَدَفَعَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏[quran sura="40" aya_start="28" aya_end="28"]{‏أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ تَابَعَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ عُرْوَةَ عَنْ عُرْوَةَ، قُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو‏.‏ وَقَالَ عَبْدَةُ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ قِيلَ لِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ‏.‏

Men Ibn Amr ibnul-Os(ning oʻgʻli)dan: «Menga mushriklar Paygʻambar ﷺga qilgan eng qattiq narsani aytib bering», deb soʻradim. U: «Paygʻambar ﷺ Kaʼba hijrida namoz oʻqiyotganlarida, Uqba ibn Abu Muayt kelib, koʻylagini u zotning boʻyinlariga solib, qattiq boʻgʻdi. Shunda Abu Bakr kelib, uning yelkasidan ushlab, uni Paygʻambar ﷺdan itarib (ajratib): ‹Bir kishini ‹Robbim Alloh› degani uchun oʻldirasizlarmi?...› (Gʻofir surasi, 28) (oyatini oʻqidi)», dedi. Buni Ibn Ishoq (rivoyatda) qoʻllab-quvvatlab: «Menga Yahyo ibn Urva, Urvadan (rivoyat qildi): Men Abdulloh ibn Amrga aytdim», dedi. Abda Hishomdan, u otasidan: «Amr ibnul-Osga aytildi», dedi. Muhammad ibn Amr Abu Salamadan: «Menga Amr ibnul-Os rivoyat qildi», dedi.Мен Ибн Амр ибнул-Ос(нинг ўғли)дан: «Менга мушриклар Пайғамбар ﷺга қилган энг қаттиқ нарсани айтиб беринг», деб сўрадим. У: «Пайғамбар ﷺ Каъба ҳижрида намоз ўқиётганларида, Уқба ибн Абу Муайт келиб, кўйлагини у зотнинг бўйинларига солиб, қаттиқ бўғди. Шунда Абу Бакр келиб, унинг елкасидан ушлаб, уни Пайғамбар ﷺдан итариб (ажратиб): ‹Бир кишини ‹Роббим Аллоҳ› дегани учун ўлдирасизларми?...› (Ғофир сураси, 28) (оятини ўқиди)», деди. Буни Ибн Ишоқ (ривоятда) қўллаб-қувватлаб: «Менга Яҳё ибн Урва, Урвадан (ривоят қилди): Мен Абдуллоҳ ибн Амрга айтдим», деди. Абда Ҳишомдан, у отасидан: «Амр ибнул-Осга айтилди», деди. Муҳаммад ибн Амр Абу Саламадан: «Менга Амр ибнул-Ос ривоят қилди», деди.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ تُوُفِّيَتْ خَدِيجَةُ قَبْلَ مَخْرَجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَدِينَةِ بِثَلاَثِ سِنِينَ، فَلَبِثَ سَنَتَيْنِ أَوْ قَرِيبًا مِنْ ذَلِكَ، وَنَكَحَ عَائِشَةَ وَهْىَ بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، ثُمَّ بَنَى بِهَا وَهْىَ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ‏.‏

Xadija Paygʻambar ﷺning Madinaga chiqishlaridan (hijratlaridan) uch yil oldin vafot etdi. U zot ikki yil yoki shunga yaqin (muddat) turdilar, soʻng Oishaga uylandilar — u olti yoshli qiz edi, soʻng u toʻqqiz yoshli boʻlganda, u bilan (oilaviy hayot) qurdilar.Хадижа Пайғамбар ﷺнинг Мадинага чиқишларидан (ҳижратларидан) уч йил олдин вафот этди. У зот икки йил ёки шунга яқин (муддат) турдилар, сўнг Оишага уйландилар — у олти ёшли қиз эди, сўнг у тўққиз ёшли бўлганда, у билан (оилавий ҳаёт) қурдилар.