Abdulloh ibn az-Zubayr

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، قَالَ أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ يَوْمَ الْفِطْرِ، فَبَدَأَ بِالصَّلاَةِ قَبْلَ الْخُطْبَةِ‏.‏ قَالَ وَأَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَرْسَلَ إِلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ فِي أَوَّلِ مَا بُويِعَ لَهُ إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ يُؤَذَّنُ بِالصَّلاَةِ يَوْمَ الْفِطْرِ، إِنَّمَا الْخُطْبَةُ بَعْدَ الصَّلاَةِ‏.‏ وَأَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ لَمْ يَكُنْ يُؤَذَّنُ يَوْمَ الْفِطْرِ وَلاَ يَوْمَ الأَضْحَى‏.‏ وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَامَ فَبَدَأَ بِالصَّلاَةِ، ثُمَّ خَطَبَ النَّاسَ بَعْدُ، فَلَّمَا فَرَغَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَزَلَ فَأَتَى النِّسَاءَ، فَذَكَّرَهُنَّ وَهْوَ يَتَوَكَّأُ عَلَى يَدِ بِلاَلٍ، وَبِلاَلٌ بَاسِطٌ ثَوْبَهُ، يُلْقِي فِيهِ النِّسَاءُ صَدَقَةً‏.‏ قُلْتُ لِعَطَاءٍ أَتَرَى حَقًّا عَلَى الإِمَامِ الآنَ أَنْ يَأْتِيَ النِّسَاءَ فَيُذَكِّرَهُنَّ حِينَ يَفْرُغُ قَالَ إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ عَلَيْهِمْ، وَمَا لَهُمْ أَنْ لاَ يَفْعَلُوا

Ibn Jurayj (Ato, Jobirdan) rivoyat qiladi: Ato dedi: «Jobir ibn Abdulloh: ‹Paygʻambar ﷺ Iyd-ul-fitr kuni chiqdilar va xutba qilishdan oldin namoz oʻqidilar›, — dedi». Ato menga aytdiki, Ibn Zubayrning dastlabki (hokimlik) kunlarida Ibn Abbos unga xabar joʻnatib, (Rasululloh ﷺ hayotida) iyd namozi uchun azon hech aytilmagani va xutba namozdan keyin aytilganini bildirdi. Ato menga aytdiki, Ibn Abbos va Jobir ibn Abdulloh: «Iyd-ul-fitr va Iyd-ul-azha namozi uchun azon yoʻq edi», — dedi. Ato: «Men Jobir ibn Abdullohning shunday deganini eshitdim: ‹Paygʻambar ﷺ turib, namozdan boshladilar va undan keyin xutba qildilar. Paygʻambar ﷺ (xutbani) tugatgach, ayollar tomonga borib, ularga vaʼz qildilar — u zot Bilolning qoʻliga suyangan holda (edilar). Bilol oʻz kiyimini yozgan, ayollar esa unga sadaqa solayotgan edi›», — dedi. Men Atoga: «Senimcha, imom namoz va xutbani tugatgandan keyin ayollar tomonga borib, ularga vaʼz qilishi vojibmi?» — dedim. Ato: «Shubhasiz, imomlarga shunday qilish vojibdir; nega ular shunday qilmasin?» — dedi.Ибн Журайж (Ато, Жобирдан) ривоят қилади: Ато деди: «Жобир ибн Абдуллоҳ: ‹Пайғамбар ﷺ Ийд-ул-фитр куни чиқдилар ва хутба қилишдан олдин намоз ўқидилар›, — деди». Ато менга айтдики, Ибн Зубайрнинг дастлабки (ҳокимлик) кунларида Ибн Аббос унга хабар жўнатиб, (Расулуллоҳ ﷺ ҳаётида) ийд намози учун азон ҳеч айтилмагани ва хутба намоздан кейин айтилганини билдирди. Ато менга айтдики, Ибн Аббос ва Жобир ибн Абдуллоҳ: «Ийд-ул-фитр ва Ийд-ул-азҳа намози учун азон йўқ эди», — деди. Ато: «Мен Жобир ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитдим: ‹Пайғамбар ﷺ туриб, намоздан бошладилар ва ундан кейин хутба қилдилар. Пайғамбар ﷺ (хутбани) тугатгач, аёллар томонга бориб, уларга ваъз қилдилар — у зот Билолнинг қўлига суянган ҳолда (эдилар). Билол ўз кийимини ёзган, аёллар эса унга садақа солаётган эди›», — деди. Мен Атога: «Сенимча, имом намоз ва хутбани тугатгандан кейин аёллар томонга бориб, уларга ваъз қилиши вожибми?» — дедим. Ато: «Шубҳасиз, имомларга шундай қилиш вожибдир; нега улар шундай қилмасин?» — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، ح وَحَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ خَسَفَتِ الشَّمْسُ فِي حَيَاةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَخَرَجَ إِلَى الْمَسْجِدِ فَصَفَّ النَّاسُ وَرَاءَهُ، فَكَبَّرَ فَاقْتَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قِرَاءَةً طَوِيلَةً، ثُمَّ كَبَّرَ فَرَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً، ثُمَّ قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ‏.‏ فَقَامَ وَلَمْ يَسْجُدْ، وَقَرَأَ قِرَاءَةً طَوِيلَةً، هِيَ أَدْنَى مِنَ الْقِرَاءَةِ الأُولَى، ثُمَّ كَبَّرَ وَرَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً، وَهْوَ أَدْنَى مِنَ الرُّكُوعِ الأَوَّلِ، ثُمَّ قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ‏.‏ ثُمَّ سَجَدَ، ثُمَّ قَالَ فِي الرَّكْعَةِ الآخِرَةِ مِثْلَ ذَلِكَ، فَاسْتَكْمَلَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ، وَانْجَلَتِ الشَّمْسُ قَبْلَ أَنْ يَنْصَرِفَ، ثُمَّ قَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هُمَا آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ، لاَ يَخْسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلاَ لِحَيَاتِهِ، فَإِذَا رَأَيْتُمُوهُمَا فَافْزَعُوا إِلَى الصَّلاَةِ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ يُحَدِّثُ كَثِيرُ بْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ يُحَدِّثُ يَوْمَ خَسَفَتِ الشَّمْسُ بِمِثْلِ حَدِيثِ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ‏.‏ فَقُلْتُ لِعُرْوَةَ إِنَّ أَخَاكَ يَوْمَ خَسَفَتْ بِالْمَدِينَةِ لَمْ يَزِدْ عَلَى رَكْعَتَيْنِ مِثْلَ الصُّبْحِ‏.‏ قَالَ أَجَلْ لأَنَّهُ أَخْطَأَ السُّنَّةَ‏.‏

Oisha (Paygʻambar ﷺ ning zavjasi) (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ hayotlik paytlarida quyosh tutildi va u zot masjidga bordilar, odamlar u zot orqasida saflandi. U zot takbir aytib (namozni boshlab), qiroatni choʻzdilar, soʻng takbir aytib, uzoq rukuʼ qildilar; soʻng (boshlarini koʻtarib): «Samiʼalloohu liman hamidah (Alloh oʻziga hamd aytganni eshitdi)», — dedilar. Soʻng sajda qilmay, turib, birinchisidan qisqaroq uzun qiroat qildilar. Yana takbir aytib, birinchisidan qisqaroq uzun rukuʼ qildilar, soʻng: «Samiʼalloohu liman hamidah, Robbana va lakal-hamd (Alloh oʻziga hamd aytganni eshitdi; ey Robbimiz, barcha hamd Senga xosdir)», — dedilar, soʻng sajda qildilar va ikkinchi rakatda ham shunday qildilar; shu tariqa u zot toʻrt rukuʼ va toʻrt sajda qildilar. U zot namozni tugatmasdan oldin quyosh (tutilishi) ochilgan edi. (Namozdan keyin) u zot turib, Allohga loyiq hamd va sano aytdilar, soʻng: «Quyosh va oy — Allohning belgilaridan ikki belgi. Ular biror kishining oʻlishi yoki tirilishi sababli tutilmaydi. Ularni koʻrganingizda, namozga shoshilinglar», — dedilar. Zuhriy rivoyat qiladi: Men Urvaga: «Madinada quyosh tutilganda, akang (Abdulloh ibn Zubayr) faqat bomdod namozidek ikki rakat namoz oʻqidi», — dedim. Urva: «Ha, chunki u Paygʻambar ﷺ ning sunnatini (bu borada) qoʻldan boy berdi», — deb javob berdi.Оиша (Пайғамбар ﷺ нинг завжаси) (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ҳаётлик пайтларида қуёш тутилди ва у зот масжидга бордилар, одамлар у зот орқасида сафланди. У зот такбир айтиб (намозни бошлаб), қироатни чўздилар, сўнг такбир айтиб, узоқ рукуъ қилдилар; сўнг (бошларини кўтариб): «Самиъаллооҳу лиман ҳамидаҳ (Аллоҳ ўзига ҳамд айтганни эшитди)», — дедилар. Сўнг сажда қилмай, туриб, биринчисидан қисқароқ узун қироат қилдилар. Яна такбир айтиб, биринчисидан қисқароқ узун рукуъ қилдилар, сўнг: «Самиъаллооҳу лиман ҳамидаҳ, Роббана ва лакал-ҳамд (Аллоҳ ўзига ҳамд айтганни эшитди; эй Роббимиз, барча ҳамд Сенга хосдир)», — дедилар, сўнг сажда қилдилар ва иккинчи ракатда ҳам шундай қилдилар; шу тариқа у зот тўрт рукуъ ва тўрт сажда қилдилар. У зот намозни тугатмасдан олдин қуёш (тутилиши) очилган эди. (Намоздан кейин) у зот туриб, Аллоҳга лойиқ ҳамд ва сано айтдилар, сўнг: «Қуёш ва ой — Аллоҳнинг белгиларидан икки белги. Улар бирор кишининг ўлиши ёки тирилиши сабабли тутилмайди. Уларни кўрганингизда, намозга шошилинглар», — дедилар. Зуҳрий ривоят қилади: Мен Урвага: «Мадинада қуёш тутилганда, аканг (Абдуллоҳ ибн Зубайр) фақат бомдод намозидек икки ракат намоз ўқиди», — дедим. Урва: «Ҳа, чунки у Пайғамбар ﷺ нинг суннатини (бу борада) қўлдан бой берди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِهْرَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ نَمِرٍ، سَمِعَ ابْنَ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ جَهَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةِ الْخُسُوفِ بِقِرَاءَتِهِ، فَإِذَا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَتِهِ كَبَّرَ فَرَكَعَ، وَإِذَا رَفَعَ مِنَ الرَّكْعَةِ قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ‏.‏ ثُمَّ يُعَاوِدُ الْقِرَاءَةَ فِي صَلاَةِ الْكُسُوفِ، أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي رَكْعَتَيْنِ وَأَرْبَعَ سَجَدَاتٍ‏.‏ وَقَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَغَيْرُهُ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ الشَّمْسَ، خَسَفَتْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَعَثَ مُنَادِيًا بِالصَّلاَةُ جَامِعَةٌ، فَتَقَدَّمَ فَصَلَّى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي رَكْعَتَيْنِ وَأَرْبَعَ سَجَدَاتٍ‏.‏ وَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ نَمِرٍ سَمِعَ ابْنَ شِهَابٍ مِثْلَهُ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَقُلْتُ مَا صَنَعَ أَخُوكَ ذَلِكَ، عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ مَا صَلَّى إِلاَّ رَكْعَتَيْنِ مِثْلَ الصُّبْحِ إِذْ صَلَّى بِالْمَدِينَةِ‏.‏ قَالَ أَجَلْ، إِنَّهُ أَخْطَأَ السُّنَّةَ‏.‏ تَابَعَهُ سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِي الْجَهْرِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ tutilish namozida (Qurʼonni) jahriy oʻqidilar; tutilish namozini tugatgach, takbir aytib, rukuʼ qildilar. Rukuʼdan tik turganlarida: «Samiʼalloohu liman hamidah, Robbana va lakal-hamd», — der edilar. Soʻng yana qiroatni boshlar edilar. Tutilish namozida ikki rakatda toʻrt rukuʼ va toʻrt sajda bor. Avzoiy va boshqalar: «Biz Zuhriydan — u Urvadan, u Oishadan — eshitdik: ‹Rasululloh ﷺ hayotlik paytlarida quyosh tutildi va u zot bir kishiga: Jamoat namozi, — deb eʼlon qildirdilar. U zot namozga imomlik qilib, ikki rakatda toʻrt rukuʼ va toʻrt sajda qildilar›», — dedi. Valid rivoyat qiladiki, Abdurrahmon ibn Namir unga — u shuning oʻxshashini eshitganini — xabar berdi. Ibn Shihob ham shuning oʻxshashini eshitdi. Zuhriy: «Men (Urvadan): Akang Abdulloh ibn Zubayr nima qildi? U Madinada (tutilish) namozini oʻqiganda, bomdod namozidek ikki rakat oʻqidi, — deb (soʻradim). Urva: U (bu borada) Paygʻambar ﷺ ning sunnatini qoʻldan boy berdi, — deb javob berdi», — dedi. Sulaymon ibn Kasir va Sufyon ibn Husayn Zuhriydan: «Tutilish namozi jahriy qiroat bilan oʻqilar edi», — deb rivoyat qildi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ тутилиш намозида (Қуръонни) жаҳрий ўқидилар; тутилиш намозини тугатгач, такбир айтиб, рукуъ қилдилар. Рукуъдан тик турганларида: «Самиъаллооҳу лиман ҳамидаҳ, Роббана ва лакал-ҳамд», — дер эдилар. Сўнг яна қироатни бошлар эдилар. Тутилиш намозида икки ракатда тўрт рукуъ ва тўрт сажда бор. Авзоий ва бошқалар: «Биз Зуҳрийдан — у Урвадан, у Оишадан — эшитдик: ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаётлик пайтларида қуёш тутилди ва у зот бир кишига: Жамоат намози, — деб эълон қилдирдилар. У зот намозга имомлик қилиб, икки ракатда тўрт рукуъ ва тўрт сажда қилдилар›», — деди. Валид ривоят қиладики, Абдурраҳмон ибн Намир унга — у шунинг ўхшашини эшитганини — хабар берди. Ибн Шиҳоб ҳам шунинг ўхшашини эшитди. Зуҳрий: «Мен (Урвадан): Аканг Абдуллоҳ ибн Зубайр нима қилди? У Мадинада (тутилиш) намозини ўқиганда, бомдод намозидек икки ракат ўқиди, — деб (сўрадим). Урва: У (бу борада) Пайғамбар ﷺ нинг суннатини қўлдан бой берди, — деб жавоб берди», — деди. Сулаймон ибн Касир ва Суфён ибн Ҳусайн Зуҳрийдан: «Тутилиш намози жаҳрий қироат билан ўқилар эди», — деб ривоят қилди.

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ، أَنَّهُ قَالَ وَمَنْ يَتَّقِي شَيْئًا مِنَ الْبَيْتِ، وَكَانَ مُعَاوِيَةُ يَسْتَلِمُ الأَرْكَانَ، فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ إِنَّهُ لاَ يُسْتَلَمُ هَذَانِ الرُّكْنَانِ‏.‏ فَقَالَ لَيْسَ شَىْءٌ مِنَ الْبَيْتِ مَهْجُورًا، وَكَانَ ابْنُ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهما ـ يَسْتَلِمُهُنَّ كُلَّهُنَّ‏.‏

Abu Shaʼsoʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Kaʼbaning baʼzi qismidan (yaʼni baʼzi burchaklarini istilom qilishdan) kim chetda turadi?» (deb aytdi). Muoviya Kaʼbaning toʻrt burchagini istilom qilar edi; Ibn Abbos unga: «Bu ikki burchak (Hijr roʻparasidagi) — istilom qilinmaydi», — dedi. Muoviya: «Kaʼbada hech bir (joy) istilom qilinmaydigan emas (yaʼni hammasini istilom qilsa boʻladi)», — dedi. Ibn Zubayr esa Kaʼbaning barcha burchaklarini istilom qilar edi.Абу Шаъсў (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Каъбанинг баъзи қисмидан (яъни баъзи бурчакларини истилом қилишдан) ким четда туради?» (деб айтди). Муовия Каъбанинг тўрт бурчагини истилом қилар эди; Ибн Аббос унга: «Бу икки бурчак (Ҳижр рўпарасидаги) — истилом қилинмайди», — деди. Муовия: «Каъбада ҳеч бир (жой) истилом қилинмайдиган эмас (яъни ҳаммасини истилом қилса бўлади)», — деди. Ибн Зубайр эса Каъбанинг барча бурчакларини истилом қилар эди.

حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ـ هُوَ الزَّعْفَرَانِيُّ ـ حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ رُفَيْعٍ، قَالَ رَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهما ـ يَطُوفُ بَعْدَ الْفَجْرِ، وَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ وَرَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ، وَيُخْبِرُ أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ حَدَّثَتْهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَدْخُلْ بَيْتَهَا إِلاَّ صَلاَّهُمَا‏.‏

Abida ibn Humayd (Abdulaziz ibn Rufayʼdan) rivoyat qiladi: Abdulaziz ibn Rufayʼ dedi: «Men Abdulloh ibn Zubayrning bomdod namozidan keyin Kaʼbani tavof qilib, soʻng ikki rakat (namoz) oʻqiganini koʻrdim». Abdulaziz qoʻshdi: «Men Abdulloh ibn Zubayrning asr namozidan keyin ikki rakat (namoz) oʻqiganini koʻrdim». U menga — Oisha unga: ‹Paygʻambar ﷺ uning (Oishaning) uyiga kirgan har safar, oʻsha ikki rakatni oʻqir edilar›, — deb aytganini — xabar berdi.Абида ибн Ҳумайд (Абдулазиз ибн Руфайъдан) ривоят қилади: Абдулазиз ибн Руфайъ деди: «Мен Абдуллоҳ ибн Зубайрнинг бомдод намозидан кейин Каъбани тавоф қилиб, сўнг икки ракат (намоз) ўқиганини кўрдим». Абдулазиз қўшди: «Мен Абдуллоҳ ибн Зубайрнинг аср намозидан кейин икки ракат (намоз) ўқиганини кўрдим». У менга — Оиша унга: ‹Пайғамбар ﷺ унинг (Оишанинг) уйига кирган ҳар сафар, ўша икки ракатни ўқир эдилар›, — деб айтганини — хабар берди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَرَادَ الْحَجَّ عَامَ نَزَلَ الْحَجَّاجُ بِابْنِ الزُّبَيْرِ‏.‏ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ النَّاسَ كَائِنٌ بَيْنَهُمْ قِتَالٌ، وَإِنَّا نَخَافُ أَنْ يَصُدُّوكَ‏.‏ فَقَالَ ‏[quran sura="33" aya_start="21" aya_end="21"]{‏لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ‏}‏ إِذًا أَصْنَعَ كَمَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، إِنِّي أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ عُمْرَةً‏.‏ ثُمَّ خَرَجَ حَتَّى إِذَا كَانَ بِظَاهِرِ الْبَيْدَاءِ قَالَ مَا شَأْنُ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ إِلاَّ وَاحِدٌ، أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ حَجًّا مَعَ عُمْرَتِي‏.‏ وَأَهْدَى هَدْيًا اشْتَرَاهُ بِقُدَيْدٍ وَلَمْ يَزِدْ عَلَى ذَلِكَ، فَلَمْ يَنْحَرْ، وَلَمْ يَحِلَّ مِنْ شَىْءٍ حَرُمَ مِنْهُ، وَلَمْ يَحْلِقْ وَلَمْ يُقَصِّرْ حَتَّى كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ، فَنَحَرَ وَحَلَقَ، وَرَأَى أَنْ قَدْ قَضَى طَوَافَ الْحَجِّ، وَالْعُمْرَةِ بِطَوَافِهِ الأَوَّلِ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ كَذَلِكَ فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Hajjoj Ibn Zubayrga hujum qilgan yili Ibn Umar haj qilishni niyat qildi. Kimdir Ibn Umarga: «Ular orasida jang chiqish xavfi bor», — dedi. Ibn Umar: «Albatta, Allohning Rasuli ﷺ da siz uchun goʻzal namuna bor. (Agar sen aytgandek boʻlsa,) men Rasululloh ﷺ qilganlaridek qilar edim. Men sizni guvoh qilamanki, men umra qilishni qaror qildim», — dedi. Soʻng u yoʻlga chiqdi va Baydoʼga yetganda: «Haj va umraning marosimlari bir xil. Men sizni guvoh qilamanki, men haj bilan birga umrani ham oʻzimga vojib qildim», — dedi. U Qudayddan sotib olgan Hadiyini (Makkaga) haydab bordi va bundan ortiq (boshqa narsa) qilmadi. U — qurbonlik kuni (Zulhijjaning oʻninchisi)gacha — na Hadiyini soʻydi, na ehromdan chiqdi, na sochini oldirdi yoki qisqartirdi. Soʻng u Hadiyini soʻydi, boshini oldirdi va birinchi tavofni (Safo bilan Marva orasidagini) — haj va umra uchun yetarli deb — hisobladi. Ibn Umar: «Rasululloh ﷺ ham shunday qildi», — dedi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ҳажжож Ибн Зубайрга ҳужум қилган йили Ибн Умар ҳаж қилишни ният қилди. Кимдир Ибн Умарга: «Улар орасида жанг чиқиш хавфи бор», — деди. Ибн Умар: «Албатта, Аллоҳнинг Расули ﷺ да сиз учун гўзал намуна бор. (Агар сен айтгандек бўлса,) мен Расулуллоҳ ﷺ қилганларидек қилар эдим. Мен сизни гувоҳ қиламанки, мен умра қилишни қарор қилдим», — деди. Сўнг у йўлга чиқди ва Байдўга етганда: «Ҳаж ва умранинг маросимлари бир хил. Мен сизни гувоҳ қиламанки, мен ҳаж билан бирга умрани ҳам ўзимга вожиб қилдим», — деди. У Қудайддан сотиб олган Ҳадийини (Маккага) ҳайдаб борди ва бундан ортиқ (бошқа нарса) қилмади. У — қурбонлик куни (Зулҳижжанинг ўнинчиси)гача — на Ҳадийини сўйди, на эҳромдан чиқди, на сочини олдирди ёки қисқартирди. Сўнг у Ҳадийини сўйди, бошини олдирди ва биринчи тавофни (Сафо билан Марва орасидагини) — ҳаж ва умра учун етарли деб — ҳисоблади. Ибн Умар: «Расулуллоҳ ﷺ ҳам шундай қилди», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ الْقُرَشِيِّ، أَنَّهُ سَأَلَ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ قَدْ حَجَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهُ أَوَّلُ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ أَنَّهُ تَوَضَّأَ ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ فَكَانَ أَوَّلَ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً‏.‏ ثُمَّ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ مِثْلُ ذَلِكَ‏.‏ ثُمَّ حَجَّ عُثْمَانُ ـ رضى الله عنه ـ فَرَأَيْتُهُ أَوَّلُ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ مُعَاوِيَةُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، ثُمَّ حَجَجْتُ مَعَ أَبِي الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ، فَكَانَ أَوَّلَ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ رَأَيْتُ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارَ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ آخِرُ مَنْ رَأَيْتُ فَعَلَ ذَلِكَ ابْنُ عُمَرَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُضْهَا عُمْرَةً، وَهَذَا ابْنُ عُمَرَ عِنْدَهُمْ فَلاَ يَسْأَلُونَهُ، وَلاَ أَحَدٌ مِمَّنْ مَضَى، مَا كَانُوا يَبْدَءُونَ بِشَىْءٍ حَتَّى يَضَعُوا أَقْدَامَهُمْ مِنَ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لاَ يَحِلُّونَ، وَقَدْ رَأَيْتُ أُمِّي وَخَالَتِي، حِينَ تَقْدَمَانِ لاَ تَبْتَدِئَانِ بِشَىْءٍ أَوَّلَ مِنَ الْبَيْتِ، تَطُوفَانِ بِهِ، ثُمَّ لاَ تَحِلاَّنِ‏.‏ وَقَدْ أَخْبَرَتْنِي أُمِّي، أَنَّهَا أَهَلَّتْ هِيَ وَأُخْتُهَا وَالزُّبَيْرُ وَفُلاَنٌ وَفُلاَنٌ بِعُمْرَةٍ، فَلَمَّا مَسَحُوا الرُّكْنَ حَلُّوا‏.‏

Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Navfal al-Qurashiy (Urvadan) rivoyat qiladi: Men Urva ibn Zubayrdan (Paygʻambar ﷺ ning haji haqida) soʻradim. Urva: «Oisha rivoyat qildi: ‹Paygʻambar ﷺ Makkaga yetib kelganda birinchi boshlagan ishi — tahorat, soʻng Kaʼbani tavof qilish edi va uning niyati (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga)›», — dedi. Keyin Abu Bakr haj qildi va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga). Soʻng Umar ham shunday qildi. Soʻng Usmon haj qildi va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi. Soʻng Muoviya va Abdulloh ibn Umar ham shunday qildi. Men Ibn Zubayr bilan haj qildim va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga). Soʻng men muhojirlar va ansorlarning ham shunday qilganini koʻrdim va bu (yolgʻiz) umra emas edi. Men shunday qilganini koʻrgan soʻnggi kishi — Ibn Umar edi va u birinchisini (hajni) tugatgach, boshqa umra qilmadi. Mana, Ibn Umar odamlar orasida hozir (turibdi)! Ular na undan, na avvalgi (zikr qilinganlar)dan birortasidan soʻraydi. Bu odamlarning hammasi Makkaga kirganda, Kaʼbani tavof qilmaguncha hech narsa bilan boshlamas va ehromdan chiqmas edi. Shubhasiz, men onam va xolam (Oisha)ni ham Makkaga kirganda, Kaʼbani tavof qilmasdan oldin hech narsa qilmaganini va ehromdan chiqmaganini koʻrdim. Onam menga — u, opasi (Oisha), Zubayr va falon-falonchi (kishilar) umra uchun ehrom bogʻlagani va ular (Hajarul-Asvad) burchagiga qoʻllarini surgach (yaʼni umrani tugatgach) ehromdan chiqganini — aytdi.Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Навфал ал-Қураший (Урвадан) ривоят қилади: Мен Урва ибн Зубайрдан (Пайғамбар ﷺ нинг ҳажи ҳақида) сўрадим. Урва: «Оиша ривоят қилди: ‹Пайғамбар ﷺ Маккага етиб келганда биринчи бошлаган иши — таҳорат, сўнг Каъбани тавоф қилиш эди ва унинг нияти (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга)›», — деди. Кейин Абу Бакр ҳаж қилди ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга). Сўнг Умар ҳам шундай қилди. Сўнг Усмон ҳаж қилди ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди. Сўнг Муовия ва Абдуллоҳ ибн Умар ҳам шундай қилди. Мен Ибн Зубайр билан ҳаж қилдим ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга). Сўнг мен муҳожирлар ва ансорларнинг ҳам шундай қилганини кўрдим ва бу (ёлғиз) умра эмас эди. Мен шундай қилганини кўрган сўнгги киши — Ибн Умар эди ва у биринчисини (ҳажни) тугатгач, бошқа умра қилмади. Мана, Ибн Умар одамлар орасида ҳозир (турибди)! Улар на ундан, на аввалги (зикр қилинганлар)дан бирортасидан сўрайди. Бу одамларнинг ҳаммаси Маккага кирганда, Каъбани тавоф қилмагунча ҳеч нарса билан бошламас ва эҳромдан чиқмас эди. Шубҳасиз, мен онам ва холам (Оиша)ни ҳам Маккага кирганда, Каъбани тавоф қилмасдан олдин ҳеч нарса қилмаганини ва эҳромдан чиқмаганини кўрдим. Онам менга — у, опаси (Оиша), Зубайр ва фалон-фалончи (кишилар) умра учун эҳром боғлагани ва улар (Ҳажарул-Асвад) бурчагига қўлларини сургач (яъни умрани тугатгач) эҳромдан чиқганини — айтди.

وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمٌ، أَنَّ الْحَجَّاجَ بْنَ يُوسُفَ، عَامَ نَزَلَ بِابْنِ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهما ـ سَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ كَيْفَ تَصْنَعُ فِي الْمَوْقِفِ يَوْمَ عَرَفَةَ فَقَالَ سَالِمٌ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ السُّنَّةَ فَهَجِّرْ بِالصَّلاَةِ يَوْمَ عَرَفَةَ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ صَدَقَ‏.‏ إِنَّهُمْ كَانُوا يَجْمَعُونَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ فِي السُّنَّةِ‏.‏ فَقُلْتُ لِسَالِمٍ أَفَعَلَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ سَالِمٌ وَهَلْ تَتَّبِعُونَ فِي ذَلِكَ إِلاَّ سُنَّتَهُ

Ibn Shihob (Solimdan) rivoyat qiladi: Solim dedi: «Hajjoj ibn Yusuf Ibn Zubayrga hujum qilgan yili, u (Hajjoj) Abdulloh (Ibn Umar)dan — Arafa kuni (Zulhijjaning toʻqqizinchisi) turishda (vuqufda) nima qilish kerakligini — soʻradi. Men unga: ‹Agar sen sunnatga (Paygʻambar ﷺ ning yoʻliga) ergashmoqchi boʻlsang, Arafa kuni namozni peshindan keyin darrov oʻqi›, — dedim. Abdulloh ibn Umar: ‹U (Solim) toʻgʻri aytdi›, — dedi». Ular (Paygʻambar ﷺ ning sahobalari) sunnatga koʻra peshin va asr namozini birga (jam qilib) oʻqir edi. Men Solimdan: «Rasululloh ﷺ shunday qildilarmi?» — deb soʻradim. Solim: «Buni qilishda sizlar — u zotning sunnatidan boshqa narsaga ergashasizmi?» — dedi.Ибн Шиҳоб (Солимдан) ривоят қилади: Солим деди: «Ҳажжож ибн Юсуф Ибн Зубайрга ҳужум қилган йили, у (Ҳажжож) Абдуллоҳ (Ибн Умар)дан — Арафа куни (Зулҳижжанинг тўққизинчиси) туришда (вуқуфда) нима қилиш кераклигини — сўради. Мен унга: ‹Агар сен суннатга (Пайғамбар ﷺ нинг йўлига) эргашмоқчи бўлсанг, Арафа куни намозни пешиндан кейин дарров ўқи›, — дедим. Абдуллоҳ ибн Умар: ‹У (Солим) тўғри айтди›, — деди». Улар (Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари) суннатга кўра пешин ва аср намозини бирга (жам қилиб) ўқир эди. Мен Солимдан: «Расулуллоҳ ﷺ шундай қилдиларми?» — деб сўрадим. Солим: «Буни қилишда сизлар — у зотнинг суннатидан бошқа нарсага эргашасизми?» — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، وَسَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَاهُ أَنَّهُمَا، كَلَّمَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ لَيَالِيَ نَزَلَ الْجَيْشُ بِابْنِ الزُّبَيْرِ فَقَالاَ لاَ يَضُرُّكَ أَنْ لاَ تَحُجَّ الْعَامَ، وَإِنَّا نَخَافُ أَنْ يُحَالَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ الْبَيْتِ‏.‏ فَقَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ دُونَ الْبَيْتِ، فَنَحَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم هَدْيَهُ، وَحَلَقَ رَأْسَهُ، وَأُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ الْعُمْرَةَ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْطَلِقُ، فَإِنْ خُلِّيَ بَيْنِي وَبَيْنَ الْبَيْتِ طُفْتُ، وَإِنْ حِيلَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ فَعَلْتُ كَمَا فَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا مَعَهُ‏.‏ فَأَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ، ثُمَّ سَارَ سَاعَةً، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا شَأْنُهُمَا وَاحِدٌ، أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ حَجَّةً مَعَ عُمْرَتِي ‏"‏‏.‏ فَلَمْ يَحِلَّ مِنْهُمَا حَتَّى حَلَّ يَوْمَ النَّحْرِ، وَأَهْدَى، وَكَانَ يَقُولُ لاَ يَحِلُّ حَتَّى يَطُوفَ طَوَافًا وَاحِدًا يَوْمَ يَدْخُلُ مَكَّةَ‏.‏

Nofiʼ (Ubaydulloh ibn Abdulloh va Solim ibn Abdullohdan) rivoyat qiladi: Ular ikkovi unga xabar berdiki, Ibn Zubayrga qoʻshin hujum qilgan paytda, ular Ibn Umarga: «Sen shu yili haj qilmasang ham, senga hech zarar yoʻq. Biz seni Kaʼbaga yetishdan toʻsib qoʻyishidan qoʻrqamiz», — dedi. Ibn Umar: «Biz Allohning Rasuli ﷺ bilan yoʻlga chiqdik va Quraysh kofirlari bizni Kaʼbaga yetishdan toʻsdi; bas, Paygʻambar ﷺ Hadiyini soʻydi va boshini oldirdi», — dedi. Ibn Umar qoʻshdi: «Men sizlarni guvoh qilamanki, men umrani oʻzimga vojib qildim. Inshoolloh, men boraman va agar Kaʼba yoʻli ochiq boʻlsa, tavof qilaman; agar Kaʼbaga borishdan toʻsilsam, men — u zot bilan birga boʻlganimda Paygʻambar ﷺ qilganidek — qilar edim», — dedi. Soʻng Ibn Umar Zulhulayfadan umra uchun ehrom bogʻladi va bir oz yurib: «Umra va hajning shartlari bir xil. Men sizlarni guvoh qilamanki, men umra bilan birga hajni ham oʻzimga vojib qildim», — dedi. Bas, u — to Nahr (qurbonlik) kuni kelguncha — ehromdan chiqmadi va Hadiyini soʻydi. U: «Men — to (bir) tavof, yaʼni Makkaga kirgan kuni (Safo bilan Marva orasidagi) bir tavof qilgunimcha — ehromdan chiqmayman (bu bir tavof haj va umra ikkalasi uchun (kifoya qiladi))», — der edi.Нофиъ (Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ва Солим ибн Абдуллоҳдан) ривоят қилади: Улар иккови унга хабар бердики, Ибн Зубайрга қўшин ҳужум қилган пайтда, улар Ибн Умарга: «Сен шу йили ҳаж қилмасанг ҳам, сенга ҳеч зарар йўқ. Биз сени Каъбага етишдан тўсиб қўйишидан қўрқамиз», — деди. Ибн Умар: «Биз Аллоҳнинг Расули ﷺ билан йўлга чиқдик ва Қурайш кофирлари бизни Каъбага етишдан тўсди; бас, Пайғамбар ﷺ Ҳадийини сўйди ва бошини олдирди», — деди. Ибн Умар қўшди: «Мен сизларни гувоҳ қиламанки, мен умрани ўзимга вожиб қилдим. Иншооллоҳ, мен бораман ва агар Каъба йўли очиқ бўлса, тавоф қиламан; агар Каъбага боришдан тўсилсам, мен — у зот билан бирга бўлганимда Пайғамбар ﷺ қилганидек — қилар эдим», — деди. Сўнг Ибн Умар Зулҳулайфадан умра учун эҳром боғлади ва бир оз юриб: «Умра ва ҳажнинг шартлари бир хил. Мен сизларни гувоҳ қиламанки, мен умра билан бирга ҳажни ҳам ўзимга вожиб қилдим», — деди. Бас, у — то Наҳр (қурбонлик) куни келгунча — эҳромдан чиқмади ва Ҳадийини сўйди. У: «Мен — то (бир) тавоф, яъни Маккага кирган куни (Сафо билан Марва орасидаги) бир тавоф қилгунимча — эҳромдан чиқмайман (бу бир тавоф ҳаж ва умра иккаласи учун (кифоя қилади))», — дер эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْعَدَوِيِّ، أَنَّهُ قَالَ لِعَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ، وَهُوَ يَبْعَثُ الْبُعُوثَ إِلَى مَكَّةَ ائْذَنْ لِي أَيُّهَا الأَمِيرُ أُحَدِّثْكَ قَوْلاً قَامَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلْغَدِ مِنْ يَوْمِ الْفَتْحِ، فَسَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ، وَوَعَاهُ قَلْبِي، وَأَبْصَرَتْهُ عَيْنَاىَ حِينَ تَكَلَّمَ بِهِ، إِنَّهُ حَمِدَ اللَّهَ، وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ، فَلاَ يَحِلُّ لاِمْرِئٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ يَسْفِكَ بِهَا دَمًا وَلاَ يَعْضُدَ بِهَا شَجَرَةً، فَإِنْ أَحَدٌ تَرَخَّصَ لِقِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُولُوا لَهُ إِنَّ اللَّهَ أَذِنَ لِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَأْذَنْ لَكُمْ، وَإِنَّمَا أَذِنَ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، وَقَدْ عَادَتْ حُرْمَتُهَا الْيَوْمَ كَحُرْمَتِهَا بِالأَمْسِ، وَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ ‏"‏‏.‏ فَقِيلَ لأَبِي شُرَيْحٍ مَا قَالَ لَكَ عَمْرٌو قَالَ أَنَا أَعْلَمُ بِذَلِكَ مِنْكَ يَا أَبَا شُرَيْحٍ، إِنَّ الْحَرَمَ لاَ يُعِيذُ عَاصِيًا، وَلاَ فَارًّا بِدَمٍ، وَلاَ فَارًّا بِخَرْبَةٍ‏.‏ خَرْبَةٌ بَلِيَّةٌ‏.‏

Said ibn Abu Said al-Maqburiy (Abu Shurayh al-Adaviydan) rivoyat qiladi: Abu Shurayh Amr ibn Saidga — u (Amr) Makkaga (Abdulloh ibn Zubayrga qarshi jang qilish uchun) qoʻshin joʻnatayotgan paytda — shunday degan edi: «Ey amir! Menga — Makka fathining ertasi kuni Allohning Rasuli ﷺ aytgan soʻzini — senga aytishga ruxsat ber. Mening quloqlarim uni eshitdi, qalbim uni yaxshilab angladi va men oʻz koʻzim bilan Paygʻambar ﷺ ni koʻrdim — u zot Allohga hamd va sano aytgandan keyin: ‹Makkani — odamlar emas — Alloh haram (muqaddas) qildi; bas, Allohga va Oxirat kuniga iymon keltirgan kishi unda na qon toʻksin, na uning daraxtini kessin. Agar kimdir — Allohning Rasuli ﷺ Makkada jang qilgan edi, deb — (unda) jang qilish joiz, deb (daʼvo) qilsa, unga: «Alloh oʻz Paygʻambariga ruxsat berdi, lekin senga ruxsat bermadi», — deb ayt. Alloh menga ham oʻsha kuni (fath kuni) faqat bir necha soat (jang qilishga) ruxsat berdi; bugun esa uning hurmati — avval boʻlganidek — (qaytadan) amal qiladi. Bas, hozir boʻlganlar buni hozir boʻlmaganlarga yetkazsin›, — der edi». Abu Shurayhdan: «Amr (senga) nima javob berdi?» — deb soʻraldi. U: «(Amr:) ‹Ey Abu Shurayh, men bu borada sendan koʻproq bilaman: Makka — gunohkor, qotil yoki oʻgʻrini himoya qilmaydi›, — dedi», — dedi.Саид ибн Абу Саид ал-Мақбурий (Абу Шурайҳ ал-Адавийдан) ривоят қилади: Абу Шурайҳ Амр ибн Саидга — у (Амр) Маккага (Абдуллоҳ ибн Зубайрга қарши жанг қилиш учун) қўшин жўнатаётган пайтда — шундай деган эди: «Эй амир! Менга — Макка фатҳининг эртаси куни Аллоҳнинг Расули ﷺ айтган сўзини — сенга айтишга рухсат бер. Менинг қулоқларим уни эшитди, қалбим уни яхшилаб англади ва мен ўз кўзим билан Пайғамбар ﷺ ни кўрдим — у зот Аллоҳга ҳамд ва сано айтгандан кейин: ‹Маккани — одамлар эмас — Аллоҳ ҳарам (муқаддас) қилди; бас, Аллоҳга ва Охират кунига иймон келтирган киши унда на қон тўксин, на унинг дарахтини кессин. Агар кимдир — Аллоҳнинг Расули ﷺ Маккада жанг қилган эди, деб — (унда) жанг қилиш жоиз, деб (даъво) қилса, унга: «Аллоҳ ўз Пайғамбарига рухсат берди, лекин сенга рухсат бермади», — деб айт. Аллоҳ менга ҳам ўша куни (фатҳ куни) фақат бир неча соат (жанг қилишга) рухсат берди; бугун эса унинг ҳурмати — аввал бўлганидек — (қайтадан) амал қилади. Бас, ҳозир бўлганлар буни ҳозир бўлмаганларга етказсин›, — дер эди». Абу Шурайҳдан: «Амр (сенга) нима жавоб берди?» — деб сўралди. У: «(Амр:) ‹Эй Абу Шурайҳ, мен бу борада сендан кўпроқ биламан: Макка — гуноҳкор, қотил ёки ўғрини ҳимоя қилмайди›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، قَالَ قَالَ لِي ابْنُ الزُّبَيْرِ كَانَتْ عَائِشَةُ تُسِرُّ إِلَيْكَ كَثِيرًا فَمَا حَدَّثَتْكَ فِي الْكَعْبَةِ قُلْتُ قَالَتْ لِي قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَائِشَةُ، لَوْلاَ قَوْمُكِ حَدِيثٌ عَهْدُهُمْ ـ قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ بِكُفْرٍ ـ لَنَقَضْتُ الْكَعْبَةَ فَجَعَلْتُ لَهَا بَابَيْنِ باب يَدْخُلُ النَّاسُ، وَبَابٌ يَخْرُجُونَ ‏"‏‏.‏ فَفَعَلَهُ ابْنُ الزُّبَيْرِ‏.‏

Aswad (ibn Yazid)dan rivoyat qilinadi: Ibn Zubayr menga: «Oisha senga sir tarzida koʻp narsa aytar edi. U senga Kaʼba haqida nima aytdi?» — dedi. Men: «U menga shunday dedi: Bir kuni Paygʻambar ﷺ: ‹Ey Oisha, qavming johiliyatga yaqin (yangi musulmon) boʻlmaganida edi, men Kaʼbani buzib, uning (yerga tegib turgan qismidan) ikki eshik qilardim — biri kirish, biri chiqish uchun›, — dedilar», — dedi. Keyin Ibn Zubayr shunday qildi.Асвад (ибн Язид)дан ривоят қилинади: Ибн Зубайр менга: «Оиша сенга сир тарзида кўп нарса айтар эди. У сенга Каъба ҳақида нима айтди?» — деди. Мен: «У менга шундай деди: Бир куни Пайғамбар ﷺ: ‹Эй Оиша, қавминг жоҳилиятга яқин (янги мусулмон) бўлмаганида эди, мен Каъбани бузиб, унинг (ерга тегиб турган қисмидан) икки эшик қилардим — бири кириш, бири чиқиш учун›, — дедилар», — деди. Кейин Ибн Зубайр шундай қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ جَبَلَةَ، قَالَ كُنَّا بِالْمَدِينَةِ فَأَصَابَتْنَا سَنَةٌ، فَكَانَ ابْنُ الزُّبَيْرِ يَرْزُقُنَا التَّمْرَ، وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَمُرُّ بِنَا فَيَقُولُ لاَ تَقْرُنُوا فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الإِقْرَانِ، إِلاَّ أَنْ يَسْتَأْذِنَ الرَّجُلُ مِنْكُمْ أَخَاهُ‏.‏

Jabala (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Madinada qahatchilik bilan azoblandik. Ibn Zubayr bizga taom (sifatida) xurmo berar edi. Ibn Umar yonimizdan oʻtib: «Bir vaqtda ikkita xurmoni (qoʻshib) yemanglar — chunki Paygʻambar ﷺ — bir kishi sherik birodaridan ruxsat olmasa — (yigʻinda) bir vaqtda ikkita xurmoni (qoʻshib) yeyishdan qaytargan», — der edi.Жабала (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Мадинада қаҳатчилик билан азобландик. Ибн Зубайр бизга таом (сифатида) хурмо берар эди. Ибн Умар ёнимиздан ўтиб: «Бир вақтда иккита хурмони (қўшиб) еманглар — чунки Пайғамбар ﷺ — бир киши шерик биродаридан рухсат олмаса — (йиғинда) бир вақтда иккита хурмони (қўшиб) ейишдан қайтарган», — дер эди.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدٌ، عَنْ زُهْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِشَامٍ ـ وَكَانَ قَدْ أَدْرَكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ـ وَذَهَبَتْ بِهِ أُمُّهُ زَيْنَبُ بِنْتُ حُمَيْدٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَايِعْهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ صَغِيرٌ ‏"‏‏.‏ فَمَسَحَ رَأْسَهُ وَدَعَا لَهُ‏.‏ وَعَنْ زُهْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ، أَنَّهُ كَانَ يَخْرُجُ بِهِ جَدُّهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هِشَامٍ إِلَى السُّوقِ فَيَشْتَرِي الطَّعَامَ فَيَلْقَاهُ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهم ـ فَيَقُولاَنِ لَهُ أَشْرِكْنَا، فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ دَعَا لَكَ بِالْبَرَكَةِ فَيَشْرَكُهُمْ، فَرُبَّمَا أَصَابَ الرَّاحِلَةَ كَمَا هِيَ، فَيَبْعَثُ بِهَا إِلَى الْمَنْزِلِ‏.‏

Abdulloh ibn Hishom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uning onasi Zaynab bint Humayd uni Paygʻambar ﷺ ning oldiga olib borib: «Yo Rasululloh, undan bayʼat oling», — dedi. Lekin u zot: «U bayʼat (berish) uchun hali juda yosh», — dedilar va oʻz qoʻlini uning (Abdullohning) boshiga surdi hamda unga Allohdan barakat soʻrab duo qildi. Zuhra ibn Maʼbad (rivoyat qildi): U (Zuhra) — oʻz bobosi Abdulloh ibn Hishom bilan — taom sotib olish uchun bozorga borar edi. Ibn Umar va Ibn Zubayr uni uchratib, unga: «Bizga sherik boʻl — chunki Paygʻambar ﷺ senga barakat soʻrab duo qilgan», — der edi. Bas, u ularga sherik boʻlar va koʻpincha bir tuya yuki (foyda) yutib, uni uyiga joʻnatar edi.Абдуллоҳ ибн Ҳишом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Унинг онаси Зайнаб бинт Ҳумайд уни Пайғамбар ﷺ нинг олдига олиб бориб: «Ё Расулуллоҳ, ундан байъат олинг», — деди. Лекин у зот: «У байъат (бериш) учун ҳали жуда ёш», — дедилар ва ўз қўлини унинг (Абдуллоҳнинг) бошига сурди ҳамда унга Аллоҳдан баракат сўраб дуо қилди. Зуҳра ибн Маъбад (ривоят қилди): У (Зуҳра) — ўз бобоси Абдуллоҳ ибн Ҳишом билан — таом сотиб олиш учун бозорга борар эди. Ибн Умар ва Ибн Зубайр уни учратиб, унга: «Бизга шерик бўл — чунки Пайғамбар ﷺ сенга баракат сўраб дуо қилган», — дер эди. Бас, у уларга шерик бўлар ва кўпинча бир туя юки (фойда) ютиб, уни уйига жўнатар эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ جَاءَتِ امْرَأَةُ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ كُنْتُ عِنْدَ رِفَاعَةَ فَطَلَّقَنِي فَأَبَتَّ طَلاَقِي، فَتَزَوَّجْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزَّبِيرِ، إِنَّمَا مَعَهُ مِثْلُ هُدْبَةِ الثَّوْبِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَتُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ لاَ حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ وَيَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ ‏"‏‏.‏ وَأَبُو بَكْرٍ جَالِسٌ عِنْدَهُ وَخَالِدُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ بِالْبَابِ يَنْتَظِرُ أَنْ يُؤْذَنَ لَهُ، فَقَالَ يَا أَبَا بَكْرٍ، أَلاَ تَسْمَعُ إِلَى هَذِهِ مَا تَجْهَرُ بِهِ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rifoa al-Quraziyning xotini Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: «Men Rifoaning xotini edim, lekin u meni taloq qildi va bu — qatʼiy (uchinchi) taloq edi. Soʻng men Abdurrahmon ibn Zubayrga turmushga chiqdim, lekin u — jinsiy quvvatsiz (impotent)», — dedi. Paygʻambar ﷺ undan: «Sen Rifoaga qaytib (turmushga) chiqmoqchimisan? Yoʻq (boʻlmaydi) — to sen u (yangi er) bilan toʻliq jinsiy aloqada boʻlmaguncha va u sen bilan (toʻliq aloqada) boʻlmaguncha», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Рифоа ал-Қуразийнинг хотини Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: «Мен Рифоанинг хотини эдим, лекин у мени талоқ қилди ва бу — қатъий (учинчи) талоқ эди. Сўнг мен Абдурраҳмон ибн Зубайрга турмушга чиқдим, лекин у — жинсий қуввациз (импотент)», — деди. Пайғамбар ﷺ ундан: «Сен Рифоага қайтиб (турмушга) чиқмоқчимисан? Йўқ (бўлмайди) — то сен у (янги эр) билан тўлиқ жинсий алоқада бўлмагунча ва у сен билан (тўлиқ алоқада) бўлмагунча», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، وَحُمَيْدُ بْنُ الأَسْوَدِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ لاِبْنِ جَعْفَرٍ ـ رضى الله عنهم أَتَذْكُرُ إِذْ تَلَقَّيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَا وَأَنْتَ وَابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ نَعَمْ، فَحَمَلَنَا وَتَرَكَكَ‏.‏

Ibn Abu Mulayka (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Zubayr Ibn Jaʼfarga: «Men, sen va Ibn Abbos Allohning Rasuli ﷺ ni kutib olishga chiqqanimiz esingdami?» — dedi. Ibn Jaʼfar ‹ha› deb javob berdi. Ibn Zubayr qoʻshdi: «Va Allohning Rasuli ﷺ bizni (yaʼni meni va Ibn Abbosni) oʻzi bilan birga (ulovga) mingashtirdi va seni qoldirdi».Ибн Абу Мулайка (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Зубайр Ибн Жаъфарга: «Мен, сен ва Ибн Аббос Аллоҳнинг Расули ﷺ ни кутиб олишга чиққанимиз эсингдами?» — деди. Ибн Жаъфар ‹ҳа› деб жавоб берди. Ибн Зубайр қўшди: «Ва Аллоҳнинг Расули ﷺ бизни (яъни мени ва Ибн Аббосни) ўзи билан бирга (уловга) мингаштирди ва сени қолдирди».

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرًا، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَعَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، فَحَدَّثَهُمَا بَجَالَةُ، سَنَةَ سَبْعِينَ ـ عَامَ حَجَّ مُصْعَبُ بْنُ الزُّبَيْرِ بِأَهْلِ الْبَصْرَةِ ـ عِنْدَ دَرَجِ زَمْزَمَ قَالَ كُنْتُ كَاتِبًا لِجَزْءِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَمِّ الأَحْنَفِ، فَأَتَانَا كِتَابُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَبْلَ مَوْتِهِ بِسَنَةٍ فَرِّقُوا بَيْنَ كُلِّ ذِي مَحْرَمٍ مِنَ الْمَجُوسِ‏.‏ وَلَمْ يَكُنْ عُمَرُ أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنَ الْمَجُوسِ‏.‏ حَتَّى شَهِدَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا مِنْ مَجُوسِ هَجَرٍ‏.‏

Amr ibn Dinor (Bajala orqali) rivoyat qiladi: Men Jobir ibn Zayd va Amr ibn Avs bilan oʻtirgan edim va Bajala — hijriy 70-yilda, Musʼab ibn Zubayr Basra hojilarining boshligʻi boʻlgan yilda — ularga rivoyat qilardi. Biz Zamzam (qudugʻi) zinapoyalarida oʻtirgan edik va Bajala: «Men — Ahnafning amakisi Juz ibn Muoviyaning kotibi edim. Umar ibn Xattobdan — uning vafotidan bir yil oldin — bir maktub keldi va u oʻqildi: ‹Majusiylar orasidagi yaqin qarindoshlar oʻrtasida tuzilgan har bir nikohni bekor qilinglar (Islomda harom hisoblangan nikohlar; bunday qarindosh — zu-mahram deb ataladi)›. Umar — to Abdurrahmon ibn Avf: ‹Allohning Rasuli ﷺ Hajar majusiylaridan jizya olgan›, — deb guvohlik berguncha — majusiy kofirlardan jizya olmagan edi», — dedi.Амр ибн Динор (Бажала орқали) ривоят қилади: Мен Жобир ибн Зайд ва Амр ибн Авс билан ўтирган эдим ва Бажала — ҳижрий 70-йилда, Мусъаб ибн Зубайр Басра ҳожиларининг бошлиғи бўлган йилда — уларга ривоят қиларди. Биз Замзам (қудуғи) зинапояларида ўтирган эдик ва Бажала: «Мен — Аҳнафнинг амакиси Жуз ибн Муовиянинг котиби эдим. Умар ибн Хаттобдан — унинг вафотидан бир йил олдин — бир мактуб келди ва у ўқилди: ‹Мажусийлар орасидаги яқин қариндошлар ўртасида тузилган ҳар бир никоҳни бекор қилинглар (Исломда ҳаром ҳисобланган никоҳлар; бундай қариндош — зу-маҳрам деб аталади)›. Умар — то Абдурраҳмон ибн Авф: ‹Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳажар мажусийларидан жизя олган›, — деб гувоҳлик бергунча — мажусий кофирлардан жизя олмаган эди», — деди.

وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي أَبُو الأَسْوَدِ، مُحَمَّدٌ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ ذَهَبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ مَعَ أُنَاسٍ مِنْ بَنِي زُهْرَةَ إِلَى عَائِشَةَ، وَكَانَتْ أَرَقَّ شَىْءٍ لِقَرَابَتِهِمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Urva ibn Zubayr rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Zubayr — Bani Zuhra qabilasidan baʼzi ayollar bilan — Oishaning oldiga bordi; u (Oisha) ularni — Allohning Rasuli bilan qarindoshliklari sababli — yaxshi (muomala bilan) kutib olardi.Урва ибн Зубайр ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Зубайр — Бани Зуҳра қабиласидан баъзи аёллар билан — Оишанинг олдига борди; у (Оиша) уларни — Аллоҳнинг Расули билан қариндошликлари сабабли — яхши (муомала билан) кутиб оларди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الأَسْوَدِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ أَحَبَّ الْبَشَرِ إِلَى عَائِشَةَ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ، وَكَانَ أَبَرَّ النَّاسِ بِهَا، وَكَانَتْ لاَ تُمْسِكُ شَيْئًا مِمَّا جَاءَهَا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ ‏{‏إِلاَّ‏}‏ تَصَدَّقَتْ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ يَنْبَغِي أَنْ يُؤْخَذَ عَلَى يَدَيْهَا‏.‏ فَقَالَتْ أَيُؤْخَذُ عَلَى يَدَىَّ عَلَىَّ نَذْرٌ إِنْ كَلَّمْتُهُ‏.‏ فَاسْتَشْفَعَ إِلَيْهَا بِرِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ، وَبِأَخْوَالِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَاصَّةً فَامْتَنَعَتْ، فَقَالَ لَهُ الزُّهْرِيُّونَ أَخْوَالُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ وَالْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ إِذَا اسْتَأْذَنَّا فَاقْتَحِمِ الْحِجَابَ‏.‏ فَفَعَلَ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا بِعَشْرِ رِقَابٍ، فَأَعْتَقَتْهُمْ، ثُمَّ لَمْ تَزَلْ تُعْتِقُهُمْ حَتَّى بَلَغَتْ أَرْبَعِينَ‏.‏ فَقَالَتْ وَدِدْتُ أَنِّي جَعَلْتُ حِينَ حَلَفْتُ عَمَلاً أَعْمَلُهُ فَأَفْرُغَ مِنْهُ‏.‏

Urva ibn Zubayr rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Zubayr — Paygʻambar ﷺ va Abu Bakrdan boshqa — Oishaga eng suyukli kishi edi; va u (Abdulloh) ham, oʻz navbatida, unga (Oishaga) eng sodiq (kishi) edi. Oisha — Alloh bergan pulni ushlab qolmas, balki uni sadaqaga sarflardi. Abdulloh ibn Zubayr: ‹Oisha buni qilishdan toʻxtatilishi kerak (yaʼni hammasini sadaqa qilmasligi kerak)›, — dedi. (Oisha buni eshitganda,) u norozilik bilan: ‹Men shuni qilishdan toʻxtatilamanmi? Men qasam ichamanki, Abdulloh ibn Zubayr bilan boshqa hech qachon gaplashmayman›, — dedi. Shunda Ibn Zubayr — Qurayshdan baʼzi kishilarni, ayniqsa Allohning Rasuli ﷺ ning ikki togʻasini — u (Oisha) bilan vositachilik qilishni soʻradi, lekin u (Oisha gaplashishni) rad etdi. Zuhriylar — Paygʻambarning togʻalari, jumladan Abdurrahmon ibn Aswad ibn Abd Yagʻus va Misvar ibn Maxrama — unga: ‹Biz uning (oldiga) kirishga ruxsat soʻraganimizda, sen ham — uning iznini olmasdan — biz bilan birga uyiga kir›, — dedi. U shunday qildi (va u — yaʼni Oisha — ularning vositachiligini qabul qildi). U (Abdulloh) unga oʻnta qulni yubordi va u (Oisha) ularni — oʻz qasami (uchun kafforat sifatida) — ozod qildi. Oisha — xuddi shu maqsadda — yana qullarni ozod qilishda davom etdi — to qirqta qulni ozod qilguncha. U: ‹Koshki edi, men qasam ichganimda — uni bajarmagan taqdirimda nima qilishimni — aniq aytib qoʻyganimda edi, toki men uni oson bajarsam edi›, — dedi.Урва ибн Зубайр ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Зубайр — Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакрдан бошқа — Оишага энг суюкли киши эди; ва у (Абдуллоҳ) ҳам, ўз навбатида, унга (Оишага) энг содиқ (киши) эди. Оиша — Аллоҳ берган пулни ушлаб қолмас, балки уни садақага сарфларди. Абдуллоҳ ибн Зубайр: ‹Оиша буни қилишдан тўхтатилиши керак (яъни ҳаммасини садақа қилмаслиги керак)›, — деди. (Оиша буни эшитганда,) у норозилик билан: ‹Мен шуни қилишдан тўхтатиламанми? Мен қасам ичаманки, Абдуллоҳ ибн Зубайр билан бошқа ҳеч қачон гаплашмайман›, — деди. Шунда Ибн Зубайр — Қурайшдан баъзи кишиларни, айниқса Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг икки тоғасини — у (Оиша) билан воситачилик қилишни сўради, лекин у (Оиша гаплашишни) рад этди. Зуҳрийлар — Пайғамбарнинг тоғалари, жумладан Абдурраҳмон ибн Асвад ибн Абд Яғус ва Мисвар ибн Махрама — унга: ‹Биз унинг (олдига) киришга рухсат сўраганимизда, сен ҳам — унинг изнини олмасдан — биз билан бирга уйига кир›, — деди. У шундай қилди (ва у — яъни Оиша — уларнинг воситачилигини қабул қилди). У (Абдуллоҳ) унга ўнта қулни юборди ва у (Оиша) уларни — ўз қасами (учун каффорат сифатида) — озод қилди. Оиша — худди шу мақсадда — яна қулларни озод қилишда давом этди — то қирқта қулни озод қилгунча. У: ‹Кошки эди, мен қасам ичганимда — уни бажармаган тақдиримда нима қилишимни — аниқ айтиб қўйганимда эди, токи мен уни осон бажарсам эди›, — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ عُثْمَانَ، دَعَا زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَسَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَنَسَخُوهَا فِي الْمَصَاحِفِ، وَقَالَ عُثْمَانُ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ إِذَا اخْتَلَفْتُمْ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي شَىْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ، فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ، فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ‏.‏ فَفَعَلُوا ذَلِكَ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Usmon — Zayd ibn Sobit, Abdulloh ibn Zubayr, Said ibn al-Os va Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishomni chaqirdi va soʻng ular muqaddas Qurʼon nusxalarini — kitob shaklida — bir necha nusxada yozdi. Usmon uchta qurayshlik kishiga: ‹Agar Zayd ibn Sobit bilan Qurʼonning biror nuqtasida ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida (lahjasida) yozinglar — chunki Qurʼon ularning tilida nozil qilingan›, — dedi. Bas, ular shunday qildi (Zayd ibn Sobit — ansoriy edi, qurayshlik emas edi).Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Усмон — Зайд ибн Собит, Абдуллоҳ ибн Зубайр, Саид ибн ал-Ос ва Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомни чақирди ва сўнг улар муқаддас Қуръон нусхаларини — китоб шаклида — бир неча нусхада ёзди. Усмон учта қурайшлик кишига: ‹Агар Зайд ибн Собит билан Қуръоннинг бирор нуқтасида ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида (лаҳжасида) ёзинглар — чунки Қуръон уларнинг тилида нозил қилинган›, — деди. Бас, улар шундай қилди (Зайд ибн Собит — ансорий эди, қурайшлик эмас эди).

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ كَتَبَ أَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ فِي الْجَدِّ‏.‏ فَقَالَ أَمَّا الَّذِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا مِنْ هَذِهِ الأُمَّةِ خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُهُ ‏"‏‏.‏ أَنْزَلَهُ أَبًا يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ‏.‏

Kufa ahli Ibn Zubayrga (meros taqsimida) bobo haqida yozishdi. Shunda u: «Rasululloh ﷺ: ‹Agar men bu ummatdan bir xalil tutadigan boʻlsam, albatta uni tutardim› deb aytgan kishini — yaʼni Abu Bakrni — u zot ota (oʻrnida) qoʻyganlar», dedi.Куфа аҳли Ибн Зубайрга (мерос тақсимида) бобо ҳақида ёзишди. Шунда у: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар мен бу умматдан бир халил тутадиган бўлсам, албатта уни тутардим› деб айтган кишини — яъни Абу Бакрни — у зот ота (ўрнида) қўйганлар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ، قَالاَ لَمْ يَكُنْ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَوْلَ الْبَيْتِ حَائِطٌ، كَانُوا يُصَلُّونَ حَوْلَ الْبَيْتِ، حَتَّى كَانَ عُمَرُ، فَبَنَى حَوْلَهُ حَائِطًا ـ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ ـ جَدْرُهُ قَصِيرٌ، فَبَنَاهُ ابْنُ الزُّبَيْرِ‏.‏

Paygʻambar ﷺ zamonlarida Baytning (Kaʼbaning) atrofida devor yoʻq edi, odamlar Bayt atrofida (toʻgʻridan-toʻgʻri) namoz oʻqir edilar, to Umar (davri) boʻlguncha; u uning atrofiga bir devor qurdi. Ubaydulloh: «Uning devori past edi, soʻng uni Ibn Zubayr (qayta) qurdi», dedi.Пайғамбар ﷺ замонларида Байтнинг (Каъбанинг) атрофида девор йўқ эди, одамлар Байт атрофида (тўғридан-тўғри) намоз ўқир эдилар, то Умар (даври) бўлгунча; у унинг атрофига бир девор қурди. Убайдуллоҳ: «Унинг девори паст эди, сўнг уни Ибн Зубайр (қайта) қурди», деди.

حَدَّثَنِي زَكَرِيَّاءُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَسْمَاءَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا حَمَلَتْ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَتْ فَخَرَجْتُ وَأَنَا مُتِمٌّ، فَأَتَيْتُ الْمَدِينَةَ، فَنَزَلْتُ بِقُبَاءٍ، فَوَلَدْتُهُ بِقُبَاءٍ، ثُمَّ أَتَيْتُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَوَضَعْتُهُ فِي حَجْرِهِ، ثُمَّ دَعَا بِتَمْرَةٍ، فَمَضَغَهَا، ثُمَّ تَفَلَ فِي فِيهِ، فَكَانَ أَوَّلَ شَىْءٍ دَخَلَ جَوْفَهُ رِيقُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ حَنَّكَهُ بِتَمْرَةٍ ثُمَّ دَعَا لَهُ وَبَرَّكَ عَلَيْهِ، وَكَانَ أَوَّلَ مَوْلُودٍ وُلِدَ فِي الإِسْلاَمِ‏.‏ تَابَعَهُ خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَسْمَاءَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا هَاجَرَتْ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْىَ حُبْلَى‏.‏

U (Asmo) Abdulloh ibn Zubayrga homilador edi. (Asmo) aytdi: Men homilam toʻliq holatda (yoʻlga) chiqib, Madinaga keldim va Quboʼda (mehmon) tushdim, uni Quboʼda tugʻdim. Soʻng uni Paygʻambar ﷺning oldilariga olib kelib, u zotning bagʻrilariga qoʻydim. U zot bir xurmo soʻrab, uni chaynadilar, soʻng uning (chaqaloqning) ogʻziga (chaynalgan xurmoni) tupurdilar. Shunday qilib, uning ichiga kirgan birinchi narsa Rasululloh ﷺning soʻlaklari boʻldi. Soʻng u zot uning tanglayini xurmo bilan ishqaladilar (tahnik qildilar), soʻng u uchun duo qilib, unga baraka tiladilar. U islomda tugʻilgan birinchi (chaqaloq) edi. Buni Xolid ibn Maxlad (rivoyatda) qoʻllab-quvvatladi: Asmo (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺ tomon homilador holida hijrat qilgan edi.У (Асмо) Абдуллоҳ ибн Зубайрга ҳомиладор эди. (Асмо) айтди: Мен ҳомилам тўлиқ ҳолатда (йўлга) чиқиб, Мадинага келдим ва Қубўда (меҳмон) тушдим, уни Қубўда туғдим. Сўнг уни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига олиб келиб, у зотнинг бағриларига қўйдим. У зот бир хурмо сўраб, уни чайнадилар, сўнг унинг (чақалоқнинг) оғзига (чайналган хурмони) тупурдилар. Шундай қилиб, унинг ичига кирган биринчи нарса Расулуллоҳ ﷺнинг сўлаклари бўлди. Сўнг у зот унинг танглайини хурмо билан ишқаладилар (таҳник қилдилар), сўнг у учун дуо қилиб, унга барака тиладилар. У исломда туғилган биринчи (чақалоқ) эди. Буни Холид ибн Махлад (ривоятда) қўллаб-қувватлади: Асмо (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺ томон ҳомиладор ҳолида ҳижрат қилган эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ أَوَّلُ مَوْلُودٍ وُلِدَ فِي الإِسْلاَمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَتَوْا بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم تَمْرَةً فَلاَكَهَا ثُمَّ أَدْخَلَهَا فِي فِيهِ، فَأَوَّلُ مَا دَخَلَ بَطْنَهُ رِيقُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Islomda tugʻilgan birinchi (chaqaloq) Abdulloh ibn Zubayr edi. Uni Paygʻambar ﷺning oldilariga keltirishdi. Paygʻambar ﷺ bir xurmo olib, uni chaynadilar, soʻng uni uning (chaqaloqning) ogʻziga kiritdilar. Shunday qilib, uning qorniga kirgan birinchi narsa Paygʻambar ﷺning soʻlaklari boʻldi.Исломда туғилган биринчи (чақалоқ) Абдуллоҳ ибн Зубайр эди. Уни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келтиришди. Пайғамбар ﷺ бир хурмо олиб, уни чайнадилар, сўнг уни унинг (чақалоқнинг) оғзига киритдилар. Шундай қилиб, унинг қорнига кирган биринчи нарса Пайғамбар ﷺнинг сўлаклари бўлди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ أَصْحَابَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا لِلزُّبَيْرِ يَوْمَ الْيَرْمُوكِ أَلاَ تَشُدُّ فَنَشُدَّ مَعَكَ فَقَالَ إِنِّي إِنْ شَدَدْتُ كَذَبْتُمْ‏.‏ فَقَالُوا لاَ نَفْعَلُ، فَحَمَلَ عَلَيْهِمْ حَتَّى شَقَّ صُفُوفَهُمْ، فَجَاوَزَهُمْ وَمَا مَعَهُ أَحَدٌ، ثُمَّ رَجَعَ مُقْبِلاً، فَأَخَذُوا بِلِجَامِهِ، فَضَرَبُوهُ ضَرْبَتَيْنِ عَلَى عَاتِقِهِ بَيْنَهُمَا ضَرْبَةٌ ضُرِبَهَا يَوْمَ بَدْرٍ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ كُنْتُ أُدْخِلُ أَصَابِعِي فِي تِلْكَ الضَّرَبَاتِ أَلْعَبُ وَأَنَا صَغِيرٌ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ وَكَانَ مَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ يَوْمَئِذٍ وَهْوَ ابْنُ عَشْرِ سِنِينَ، فَحَمَلَهُ عَلَى فَرَسٍ وَكَّلَ بِهِ رَجُلاً‏.‏

Rasululloh ﷺning sahobalari Yarmuk kuni Zubayrga: «(Hujumga) tashlanmaysanmi? Biz ham sen bilan tashlansak», deyishdi. U: «Agar men (hujumga) tashlansam, sizlar (ergasholmay) yolgʻon aytib qolasiz», dedi. Ular: «(Yoʻq, ergashamiz,) qilmaymiz (qoldirmaymiz)», deyishdi. Shunda u ularga (dushmanga) hujum qildi, to ularning saflarini yorib, ularni (yorib) oʻtdi — uning yonida hech kim yoʻq edi. Soʻng u (orqaga) qaytib kelarkan, ular (dushmanlar) uning jilovidan ushlab, uni yelkasiga ikki zarba urishdi — ular orasida Badr kuni yegan bir zarba (chandigʻi) bor edi. Urva: «Men kichik (bola) ekanimda, oʻsha zarbalarga barmoqlarimni tiqib oʻynardim», dedi. Urva aytdi: Oʻsha kuni uning yonida Abdulloh ibn Zubayr ham bor edi — u oʻn yoshli (bola) edi. U (Zubayr) uni bir otga mindirib, uning (qarovi) uchun bir kishini tayinlagan edi.Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари Ярмук куни Зубайрга: «(Ҳужумга) ташланмайсанми? Биз ҳам сен билан ташлансак», дейишди. У: «Агар мен (ҳужумга) ташлансам, сизлар (эргашолмай) ёлғон айтиб қоласиз», деди. Улар: «(Йўқ, эргашамиз,) қилмаймиз (қолдирмаймиз)», дейишди. Шунда у уларга (душманга) ҳужум қилди, то уларнинг сафларини ёриб, уларни (ёриб) ўтди — унинг ёнида ҳеч ким йўқ эди. Сўнг у (орқага) қайтиб келаркан, улар (душманлар) унинг жиловидан ушлаб, уни елкасига икки зарба уришди — улар орасида Бадр куни еган бир зарба (чандиғи) бор эди. Урва: «Мен кичик (бола) эканимда, ўша зарбаларга бармоқларимни тиқиб ўйнардим», деди. Урва айтди: Ўша куни унинг ёнида Абдуллоҳ ибн Зубайр ҳам бор эди — у ўн ёшли (бола) эди. У (Зубайр) уни бир отга миндириб, унинг (қарови) учун бир кишини тайинлаган эди.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ الزُّبَيْرُ لَقِيتُ يَوْمَ بَدْرٍ عُبَيْدَةَ بْنَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ وَهْوَ مُدَجَّجٌ لاَ يُرَى مِنْهُ إِلاَّ عَيْنَاهُ، وَهْوَ يُكْنَى أَبُو ذَاتِ الْكَرِشِ، فَقَالَ أَنَا أَبُو ذَاتِ الْكَرِشِ‏.‏ فَحَمَلْتُ عَلَيْهِ بِالْعَنَزَةِ، فَطَعَنْتُهُ فِي عَيْنِهِ فَمَاتَ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ فَأُخْبِرْتُ أَنَّ الزُّبَيْرَ قَالَ لَقَدْ وَضَعْتُ رِجْلِي عَلَيْهِ ثُمَّ تَمَطَّأْتُ، فَكَانَ الْجَهْدَ أَنْ نَزَعْتُهَا وَقَدِ انْثَنَى طَرَفَاهَا‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَسَأَلَهُ إِيَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَاهُ، فَلَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا، ثُمَّ طَلَبَهَا أَبُو بَكْرٍ فَأَعْطَاهُ، فَلَمَّا قُبِضَ أَبُو بَكْرٍ سَأَلَهَا إِيَّاهُ عُمَرُ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهَا، فَلَمَّا قُبِضَ عُمَرُ أَخَذَهَا، ثُمَّ طَلَبَهَا عُثْمَانُ مِنْهُ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهَا، فَلَمَّا قُتِلَ عُثْمَانُ وَقَعَتْ عِنْدَ آلِ عَلِيٍّ، فَطَلَبَهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، فَكَانَتْ عِنْدَهُ حَتَّى قُتِلَ‏.‏

Zubayr aytdi: Men Badr kuni Ubayda ibn Saʼid ibnul-Osga yoʻliqdim — u (temir bilan) qoplangan (sovutli) edi, undan faqat ikki koʻzi koʻrinardi, uning kunyasi Abu Zotil-Karish edi. U: «Men Abu Zotil-Karishman», dedi. Men unga aneza (kalta nayza) bilan hujum qilib, uni koʻziga sanchdim, u oʻldi. Hishom aytdi: Menga xabar berildiki, Zubayr: «Men oyogʻimni uning ustiga qoʻyib, soʻng (tortib) choʻzildim, uni (nayzani) zoʻrgʻa (yulib) chiqardim, uning ikki uchi (qayrilib) bukilgan edi», degan. Urva aytdi: Rasululloh ﷺ undan uni (nayzani) soʻradilar, u (Zubayr) uni berdi. Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, uni (qaytarib) oldi. Soʻng uni Abu Bakr soʻradi, u berdi; Abu Bakr vafot etganida, Umar undan uni soʻradi, u berdi; Umar vafot etganida, uni (qaytarib) oldi. Soʻng Usmon undan uni soʻradi, u berdi; Usmon oʻldirilganida, u Ali xonadonining qoʻlida qoldi. Soʻng uni Abdulloh ibn Zubayr soʻradi, u (nayza) uning yonida qoldi, to u oʻldirilguncha.Зубайр айтди: Мен Бадр куни Убайда ибн Саъид ибнул-Осга йўлиқдим — у (темир билан) қопланган (совутли) эди, ундан фақат икки кўзи кўринарди, унинг куняси Абу Зотил-Кариш эди. У: «Мен Абу Зотил-Каришман», деди. Мен унга анеза (калта найза) билан ҳужум қилиб, уни кўзига санчдим, у ўлди. Ҳишом айтди: Менга хабар берилдики, Зубайр: «Мен оёғимни унинг устига қўйиб, сўнг (тортиб) чўзилдим, уни (найзани) зўрға (юлиб) чиқардим, унинг икки учи (қайрилиб) букилган эди», деган. Урва айтди: Расулуллоҳ ﷺ ундан уни (найзани) сўрадилар, у (Зубайр) уни берди. Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, уни (қайтариб) олди. Сўнг уни Абу Бакр сўради, у берди; Абу Бакр вафот этганида, Умар ундан уни сўради, у берди; Умар вафот этганида, уни (қайтариб) олди. Сўнг Усмон ундан уни сўради, у берди; Усмон ўлдирилганида, у Али хонадонининг қўлида қолди. Сўнг уни Абдуллоҳ ибн Зубайр сўради, у (найза) унинг ёнида қолди, то у ўлдирилгунча.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، أَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ، قَدِمَ رَكْبٌ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَمِّرِ الْقَعْقَاعَ بْنَ مَعْبَدِ بْنِ زُرَارَةَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ بَلْ أَمِّرِ الأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ مَا أَرَدْتَ إِلاَّ خِلاَفِي‏.‏ قَالَ عُمَرُ مَا أَرَدْتُ خِلاَفَكَ‏.‏ فَتَمَارَيَا حَتَّى ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا فَنَزَلَ فِي ذَلِكَ ‏[quran sura="49" aya_start="1" aya_end="1"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُقَدِّمُوا‏}‏ حَتَّى انْقَضَتْ‏.‏

(Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, Bani Tamimdan bir karvon Paygʻambar ﷺning oldiga keldi. Abu Bakr: «Qaʼqoʼ ibn Maʼbad ibn Zurorani amir qil», dedi. Umar: «Yoʻq, Aqraʼ ibn Hobisni amir qil», dedi. Abu Bakr: «Sen faqat menga xilof (qarshi ish) qilishni iroda qilding», dedi. Umar: «Men senga xilof qilishni iroda qilmadim», dedi. Ikkovi tortishdi, to ovozlari koʻtarildi. Shunda bu haqida: «Ey iymon keltirganlar! (Alloh va Rasuli) oldida (oldinga) oʻtmanglar...» (Hujurot surasi, 1) (oyati) — tamom boʻ lguncha — nozil boʻ ldi.(Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, Бани Тамимдан бир карвон Пайғамбар ﷺнинг олдига келди. Абу Бакр: «Қаъқў ибн Маъбад ибн Зурорани амир қил», деди. Умар: «Йўқ, Ақраъ ибн Ҳобисни амир қил», деди. Абу Бакр: «Сен фақат менга хилоф (қарши иш) қилишни ирода қилдинг», деди. Умар: «Мен сенга хилоф қилишни ирода қилмадим», деди. Иккови тортишди, то овозлари кўтарилди. Шунда бу ҳақида: «Эй иймон келтирганлар! (Аллоҳ ва Расули) олдида (олдинга) ўтманглар...» (Ҳужурот сураси, 1) (ояти) — тамом бў лгунча — нозил бў лди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَتَاهُ رَجُلاَنِ فِي فِتْنَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ فَقَالاَ إِنَّ النَّاسَ قَدْ ضُيِّعُوا، وَأَنْتَ ابْنُ عُمَرَ وَصَاحِبُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَمَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَخْرُجَ فَقَالَ يَمْنَعُنِي أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ دَمَ أَخِي‏.‏ فَقَالاَ أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="193" aya_end="193"]{‏وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ ‏}‏ فَقَالَ قَاتَلْنَا حَتَّى لَمْ تَكُنْ فِتْنَةٌ، وَكَانَ الدِّينُ لِلَّهِ، وَأَنْتُمْ تُرِيدُونَ أَنْ تُقَاتِلُوا حَتَّى تَكُونَ فِتْنَةٌ، وَيَكُونَ الدِّينُ لِغَيْرِ اللَّهِ‏.‏ وَزَادَ عُثْمَانُ بْنُ صَالِحٍ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي فُلاَنٌ، وَحَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَمْرٍو الْمَعَافِرِيِّ، أَنَّ بُكَيْرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَهُ عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى ابْنَ عُمَرَ فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَا حَمَلَكَ عَلَى أَنْ تَحُجَّ عَامًا وَتَعْتَمِرَ عَامًا، وَتَتْرُكَ الْجِهَادَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَقَدْ عَلِمْتَ مَا رَغَّبَ اللَّهُ فِيهِ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي بُنِيَ الإِسْلاَمُ عَلَى خَمْسٍ إِيمَانٍ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَالصَّلاَةِ الْخَمْسِ، وَصِيَامِ رَمَضَانَ، وَأَدَاءِ الزَّكَاةِ، وَحَجِّ الْبَيْتِ‏.‏ قَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَلاَ تَسْمَعُ مَا ذَكَرَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ ‏[quran sura="49" aya_start="9" aya_end="9"]{‏وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا‏}‏ ‏[quran sura="49" aya_start="9" aya_end="9"]{‏إِلَى أَمْرِ اللَّهِ‏}‏ ‏[quran sura="2" aya_start="193" aya_end="193"]{‏قَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ‏}‏ قَالَ فَعَلْنَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ الإِسْلاَمُ قَلِيلاً، فَكَانَ الرَّجُلُ يُفْتَنُ فِي دِينِهِ إِمَّا قَتَلُوهُ، وَإِمَّا يُعَذِّبُوهُ، حَتَّى كَثُرَ الإِسْلاَمُ فَلَمْ تَكُنْ فِتْنَةٌ‏.‏ قَالَ فَمَا قَوْلُكَ فِي عَلِيٍّ وَعُثْمَانَ قَالَ أَمَّا عُثْمَانُ فَكَأَنَّ اللَّهَ عَفَا عَنْهُ، وَأَمَّا أَنْتُمْ فَكَرِهْتُمْ أَنْ تَعْفُوا عَنْهُ، وَأَمَّا عَلِيٌّ فَابْنُ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَخَتَنُهُ‏.‏ وَأَشَارَ بِيَدِهِ فَقَالَ هَذَا بَيْتُهُ حَيْثُ تَرَوْنَ‏.‏

(Nofiʼ rivoyat qildi)ki, Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning oldiga — Ibn Zubayr fitnasi (davrida) — ikki kishi kelib: «Albatta odamlar zoe boʻ lmoqda (boshsiz qoldi); sen esa — Ibn Umar va Paygʻambar ﷺning sahobiysan; (jangga) chiqishingni nima toʻsmoqda?» dedi. U: «Meni — Alloh (din) qardoshim qonini harom qilgani — toʻsmoqda», dedi. Ular: «Alloh: ‹Va ular bilan — fitna qolmaguncha — jang qilinglar› (Baqara surasi, 193) demaganmi?» dedi. U: «Biz — fitna qolmay, din Allohga (xolis) boʻ lgunga qadar — jang qildik; sizlar esa — fitna boʻ lib, din Allohdan oʻzga uchun boʻ lishi uchun — jang qilmoqchisiz», dedi. (Boshqa rivoyatda, bir kishi Ibn Umarga: «Ey Abu Abdurrahmon, seni — bir yil haj, bir yil umra qilib, Alloh azza va jalla yoʻ lidagi jihodni tark etishingga — nima undadi? Allohning unga (jihodga) qanchalik ragʻbat berganini bilasan-ku», dedi. U: «Ey jiyanim, islom besh (asos) ustiga qurilgan: Allohga va Rasuliga iymon, besh vaqt namoz, Ramazon roʻzasi, zakot berish va Baytni haj qilish», dedi. U: «Ey Abu Abdurrahmon, Alloh oʻz Kitobida zikr qilgan ‹Agar moʻminlardan ikki toifa janglashsa, ularning orasini isloh qilinglar... Allohning amriga (qaytguncha)› (Hujurot surasi, 9) (va) ‹Ular bilan fitna qolmaguncha jang qilinglar› (Baqara surasi, 193) (oyatlarini) eshitmaysanmi?» dedi. U: «Biz buni Rasululloh ﷺ davrida qildik — islom (ahli) oz edi; kishi dini sababli fitnaga (azobga) solinar — uni yo oʻldirar, yo azoblar edilar — to islom koʻpayib, fitna qolmaguncha. (Endi esa fitna yoʻq)», dedi. U: «Ali va Usmon haqida soʻzing nima?» dedi. U: «Usmonga kelsak, goʻyo Alloh uni avf etgan; sizlar esa uni avf etishni yoqtirmadingiz. Aliga kelsak, u — Rasululloh ﷺning amakivachchasi va kuyovi (qizining eri)dir», dedi va qoʻ li bilan ishora qilib: «Bu — uning uyi, koʻ rib turganingizdek», dedi.)(Нофиъ ривоят қилди)ки, Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига — Ибн Зубайр фитнаси (даврида) — икки киши келиб: «Албатта одамлар зоэ бў лмоқда (бошсиз қолди); сен эса — Ибн Умар ва Пайғамбар ﷺнинг саҳобийсан; (жангга) чиқишингни нима тўсмоқда?» деди. У: «Мени — Аллоҳ (дин) қардошим қонини ҳаром қилгани — тўсмоқда», деди. Улар: «Аллоҳ: ‹Ва улар билан — фитна қолмагунча — жанг қилинглар› (Бақара сураси, 193) демаганми?» деди. У: «Биз — фитна қолмай, дин Аллоҳга (холис) бў лгунга қадар — жанг қилдик; сизлар эса — фитна бў либ, дин Аллоҳдан ўзга учун бў лиши учун — жанг қилмоқчисиз», деди. (Бошқа ривоятда, бир киши Ибн Умарга: «Эй Абу Абдурраҳмон, сени — бир йил ҳаж, бир йил умра қилиб, Аллоҳ азза ва жалла йў лидаги жиҳодни тарк этишингга — нима ундади? Аллоҳнинг унга (жиҳодга) қанчалик рағбат берганини биласан-ку», деди. У: «Эй жияним, ислом беш (асос) устига қурилган: Аллоҳга ва Расулига иймон, беш вақт намоз, Рамазон рўзаси, закот бериш ва Байтни ҳаж қилиш», деди. У: «Эй Абу Абдурраҳмон, Аллоҳ ўз Китобида зикр қилган ‹Агар мўминлардан икки тоифа жанглашса, уларнинг орасини ислоҳ қилинглар... Аллоҳнинг амрига (қайтгунча)› (Ҳужурот сураси, 9) (ва) ‹Улар билан фитна қолмагунча жанг қилинглар› (Бақара сураси, 193) (оятларини) эшитмайсанми?» деди. У: «Биз буни Расулуллоҳ ﷺ даврида қилдик — ислом (аҳли) оз эди; киши дини сабабли фитнага (азобга) солинар — уни ё ўлдирар, ё азоблар эдилар — то ислом кўпайиб, фитна қолмагунча. (Энди эса фитна йўқ)», деди. У: «Али ва Усмон ҳақида сўзинг нима?» деди. У: «Усмонга келсак, гўё Аллоҳ уни авф этган; сизлар эса уни авф этишни ёқтирмадингиз. Алига келсак, у — Расулуллоҳ ﷺнинг амакиваччаси ва куёви (қизининг эри)дир», деди ва қў ли билан ишора қилиб: «Бу — унинг уйи, кў риб турганингиздек», деди.)

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا حَيْوَةُ، وَغَيْرُهُ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبُو الأَسْوَدِ، قَالَ قُطِعَ عَلَى أَهْلِ الْمَدِينَةِ بَعْثٌ فَاكْتُتِبْتُ فِيهِ، فَلَقِيتُ عِكْرِمَةَ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرْتُهُ، فَنَهَانِي عَنْ ذَلِكَ أَشَدَّ النَّهْىِ، ثُمَّ قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ نَاسًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا مَعَ الْمُشْرِكِينَ يُكَثِّرُونَ سَوَادَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِي السَّهْمُ فَيُرْمَى بِهِ، فَيُصِيبُ أَحَدَهُمْ فَيَقْتُلُهُ أَوْ يُضْرَبُ فَيُقْتَلُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="4" aya_start="45" aya_end="45"]{‏إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلاَئِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ رَوَاهُ اللَّيْثُ عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ‏.‏

(Muhammad ibn Abdurrahmon Abul-Asvad aytdi:) Madina ahliga bir (harbiy) safar (uchun askar yigʻ ish) belgilandi; men (ham) unga yozildim (roʻ yxatga olindim). Soʻng Ibn Abbosning mavlosi Ikrimani uchratib, unga (buni) xabar berdim; u meni bundan qattiq qaytardi, soʻng: «Menga Ibn Abbos xabar berdi: musulmonlardan baʼzi odamlar mushriklar bilan birga (boʻ lib), Rasululloh ﷺga qarshi mushriklarning sonini (qoʻ shinini) koʻ paytirar edilar; (jangda) bir oʻq kelib otilar, ulardan biriga tegib uni oʻ ldirar, yoki (qilich bilan) urilib oʻ ldirilar edi. Shunda Alloh ‹Albatta — oʻ zlariga zulm qilgan holda — farishtalar jonini oladiganlar...› (Niso surasi, 97) (oyatini) oxiriga qadar nozil qildi», dedi.(Муҳаммад ибн Абдурраҳмон Абул-Асвад айтди:) Мадина аҳлига бир (ҳарбий) сафар (учун аскар йиғ иш) белгиланди; мен (ҳам) унга ёзилдим (рў йхатга олиндим). Сўнг Ибн Аббоснинг мавлоси Икримани учратиб, унга (буни) хабар бердим; у мени бундан қаттиқ қайтарди, сўнг: «Менга Ибн Аббос хабар берди: мусулмонлардан баъзи одамлар мушриклар билан бирга (бў либ), Расулуллоҳ ﷺга қарши мушрикларнинг сонини (қў шинини) кў пайтирар эдилар; (жангда) бир ўқ келиб отилар, улардан бирига тегиб уни ў лдирар, ёки (қилич билан) урилиб ў лдирилар эди. Шунда Аллоҳ ‹Албатта — ў зларига зулм қилган ҳолда — фаришталар жонини оладиганлар...› (Нисо сураси, 97) (оятини) охирига қадар нозил қилди», деди.

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَرَّادٍ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَأْخُذَ الْعَفْوَ مِنْ أَخْلاَقِ النَّاسِ‏.‏ أَوْ كَمَا قَالَ‏.‏

(Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo) aytdi:) Alloh oʻ z Paygʻambariga ﷺ — odamlarning axloqlaridan afvni (yengillikni) olishni — buyurdi. Yoki u (Ibn Zubayr) aytgandek (shunga oʻ xshash).(Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Аллоҳ ў з Пайғамбарига ﷺ — одамларнинг ахлоқларидан афвни (енгилликни) олишни — буюрди. Ёки у (Ибн Зубайр) айтгандек (шунга ў хшаш).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ قَالَ حِينَ وَقَعَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ ابْنِ الزُّبَيْرِ قُلْتُ أَبُوهُ الزُّبَيْرُ، وَأُمُّهُ أَسْمَاءُ، وَخَالَتُهُ عَائِشَةُ، وَجَدُّهُ أَبُو بَكْرٍ، وَجَدَّتُهُ صَفِيَّةُ‏.‏ فَقُلْتُ لِسُفْيَانَ إِسْنَادُهُ‏.‏ فَقَالَ حَدَّثَنَا، فَشَغَلَهُ إِنْسَانٌ وَلَمْ يَقُلِ ابْنُ جُرَيْجٍ‏.‏

(Ibn Abu Mulayka rivoyat qildi)ki, Ibn Abbos — oʻ ziga va Ibn Zubayrga (oʻ rtasida nizo) tushganida: «Uning otasi — Zubayr, onasi — Asmo, xolasi — Oisha, bobosi — Abu Bakr, buvisi — Safiyya (edi-yu, qanday past sanay)?» dedi. (Rovi:) Men Sufyonga: «Uning isnodi (nima)?» dedim. U: «Bizga soʻzlab berdi» dedi, soʻng uni bir kishi mashgʻ ul qildi va Ibn Jurayjni (isnodda) aytmadi.(Ибн Абу Мулайка ривоят қилди)ки, Ибн Аббос — ў зига ва Ибн Зубайрга (ў ртасида низо) тушганида: «Унинг отаси — Зубайр, онаси — Асмо, холаси — Оиша, бобоси — Абу Бакр, бувиси — Сафийя (эди-ю, қандай паст санай)?» деди. (Рови:) Мен Суфёнга: «Унинг исноди (нима)?» дедим. У: «Бизга сўзлаб берди» деди, сўнг уни бир киши машғ ул қилди ва Ибн Журайжни (иснодда) айтмади.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ وَكَانَ بَيْنَهُمَا شَىْءٌ فَغَدَوْتُ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ أَتُرِيدُ أَنْ تُقَاتِلَ ابْنَ الزُّبَيْرِ، فَتُحِلُّ حَرَمَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ مَعَاذَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ ابْنَ الزُّبَيْرِ وَبَنِي أُمَيَّةَ مُحِلِّينَ، وَإِنِّي وَاللَّهِ لاَ أُحِلُّهُ أَبَدًا‏.‏ قَالَ قَالَ النَّاسُ بَايِعْ لاِبْنِ الزُّبَيْرِ‏.‏ فَقُلْتُ وَأَيْنَ بِهَذَا الأَمْرِ عَنْهُ أَمَّا أَبُوهُ فَحَوَارِيُّ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، يُرِيدُ الزُّبَيْرَ، وَأَمَّا جَدُّهُ فَصَاحِبُ الْغَارِ، يُرِيدُ أَبَا بَكْرٍ، وَأُمُّهُ فَذَاتُ النِّطَاقِ، يُرِيدُ أَسْمَاءَ، وَأَمَّا خَالَتُهُ فَأُمُّ الْمُؤْمِنِينَ، يُرِيدُ عَائِشَةَ، وَأَمَّا عَمَّتُهُ فَزَوْجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، يُرِيدُ خَدِيجَةَ، وَأَمَّا عَمَّةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَجَدَّتُهُ، يُرِيدُ صَفِيَّةَ، ثُمَّ عَفِيفٌ فِي الإِسْلاَمِ، قَارِئٌ لِلْقُرْآنِ‏.‏ وَاللَّهِ إِنْ وَصَلُونِي وَصَلُونِي مِنْ قَرِيبٍ، وَإِنْ رَبُّونِي رَبَّنِي أَكْفَاءٌ كِرَامٌ، فَآثَرَ التُّوَيْتَاتِ وَالأُسَامَاتِ وَالْحُمَيْدَاتِ، يُرِيدُ أَبْطُنًا مِنْ بَنِي أَسَدٍ بَنِي تُوَيْتٍ وَبَنِي أُسَامَةَ وَبَنِي أَسَدٍ، إِنَّ ابْنَ أَبِي الْعَاصِ بَرَزَ يَمْشِي الْقُدَمِيَّةَ، يَعْنِي عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ مَرْوَانَ، وَإِنَّهُ لَوَّى ذَنَبَهُ، يَعْنِي ابْنَ الزُّبَيْرِ‏.‏

(Ibn Abu Mulayka aytdi:) Ular (Ibn Abbos bilan Ibn Zubayr) orasida (bir nizo) bor edi. Men Ibn Abbosning oldiga ertalab bordim va: «Ibn Zubayr bilan jang qilmoqchimisan, (shu bilan) Allohning Haramini halol qilasanmi?» dedim. U: «Allohga panoh; albatta Alloh Ibn Zubayr va Banu Umayyani (Haramni) halol qiluvchilar (deb) yozdi; men esa, Allohga qasamki, uni aslo halol qilmayman», dedi. (Ibn Abbos) aytdi: Odamlar: «Ibn Zubayrga bayʼat qil» dedi. Men: «Bu ish (xilofat) undan qaerga (uzoq)? Otasi — Paygʻambar ﷺning havoriysi (Zubayr); bobosi — gʻor sohibi (Abu Bakr); onasi — ‹Zotun-nitoqayn› (Asmo); xolasi — moʻminlar onasi (Oisha); ammasi — Paygʻambar ﷺning zavjasi (Xadija — yaʼni xola tomondan); Paygʻambar ﷺning ammasi (Safiyya) esa uning buvisidir; soʻng (oʻ zi) islomda iffatli, Qurʼon qorisi. Allohga qasamki, agar ular meni (oʻ zlariga) ulasa, yaqindan ulagan boʻ ladi; agar meni (boshqarib) tarbiyalasa, meni karim (sharafli) tengkurlar tarbiyalagan boʻ ladi», dedim. (Lekin) u — Tuvaytlar, Usomalar va Humaydlarni — yaʼni Banu Asaddan baʼzi xonadonlarni — afzal koʻ rdi. Ibn Abul-Os esa — yaʼni Abdulmalik ibn Marvon — oldinga chiqib, toʻ gʻ ri (dadil) yurdi; u (esa) — yaʼni Ibn Zubayr — dumini bukdi (chekindi).(Ибн Абу Мулайка айтди:) Улар (Ибн Аббос билан Ибн Зубайр) орасида (бир низо) бор эди. Мен Ибн Аббоснинг олдига эрталаб бордим ва: «Ибн Зубайр билан жанг қилмоқчимисан, (шу билан) Аллоҳнинг Ҳарамини ҳалол қиласанми?» дедим. У: «Аллоҳга паноҳ; албатта Аллоҳ Ибн Зубайр ва Бану Умайяни (Ҳарамни) ҳалол қилувчилар (деб) ёзди; мен эса, Аллоҳга қасамки, уни асло ҳалол қилмайман», деди. (Ибн Аббос) айтди: Одамлар: «Ибн Зубайрга байъат қил» деди. Мен: «Бу иш (хилофат) ундан қаэрга (узоқ)? Отаси — Пайғамбар ﷺнинг ҳаворийси (Зубайр); бобоси — ғор соҳиби (Абу Бакр); онаси — ‹Зотун-нитоқайн› (Асмо); холаси — мўминлар онаси (Оиша); аммаси — Пайғамбар ﷺнинг завжаси (Хадижа — яъни хола томондан); Пайғамбар ﷺнинг аммаси (Сафийя) эса унинг бувисидир; сўнг (ў зи) исломда иффатли, Қуръон қориси. Аллоҳга қасамки, агар улар мени (ў зларига) уласа, яқиндан улаган бў лади; агар мени (бошқариб) тарбияласа, мени карим (шарафли) тенгкурлар тарбиялаган бў лади», дедим. (Лекин) у — Тувайтлар, Усомалар ва Ҳумайдларни — яъни Бану Асаддан баъзи хонадонларни — афзал кў рди. Ибн Абул-Ос эса — яъни Абдулмалик ибн Марвон — олдинга чиқиб, тў ғ ри (дадил) юрди; у (эса) — яъни Ибн Зубайр — думини букди (чекинди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، دَخَلْنَا عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ أَلاَ تَعْجَبُونَ لاِبْنِ الزُّبَيْرِ قَامَ فِي أَمْرِهِ هَذَا فَقُلْتُ لأُحَاسِبَنَّ نَفْسِي لَهُ مَا حَاسَبْتُهَا لأَبِي بَكْرٍ وَلاَ لِعُمَرَ، وَلَهُمَا كَانَا أَوْلَى بِكُلِّ خَيْرٍ مِنْهُ، وَقُلْتُ ابْنُ عَمَّةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، وَابْنُ الزُّبَيْرِ، وَابْنُ أَبِي بَكْرٍ، وَابْنُ أَخِي خَدِيجَةَ، وَابْنُ أُخْتِ عَائِشَةَ فَإِذَا هُوَ يَتَعَلَّى عَنِّي وَلاَ يُرِيدُ ذَلِكَ فَقُلْتُ مَا كُنْتُ أَظُنُّ أَنِّي أَعْرِضُ هَذَا مِنْ نَفْسِي، فَيَدَعُهُ، وَمَا أُرَاهُ يُرِيدُ خَيْرًا، وَإِنْ كَانَ لاَ بُدَّ لأَنْ يَرُبَّنِي بَنُو عَمِّي أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ يَرُبَّنِي غَيْرُهُمْ‏.‏

(Ibn Abu Mulayka aytdi:) Biz Ibn Abbosning oldiga kirdik; u: «Ibn Zubayrdan ajablanmaysizmi — u oʻ zining bu ishida (xilofatda) qoim boʻ ldi (daʼvo qildi)?! Men: ‹Men oʻ zimni — uni Abu Bakr va Umar uchun hisoblamaganimdek — u (Ibn Zubayr) uchun hisoblab (qadrlab) koʻ raman; holbuki ular ikkovi har bir yaxshilikda undan haqliroq edilar›, dedim va: ‹U — Paygʻambar ﷺ ammasining oʻgʻ li, Zubayrning oʻgʻ li, Abu Bakrning (nabirasi-)oʻgʻ li, Xadijaning ukasining oʻgʻ li, Oishaning singlisining oʻgʻ li (edi-yu...)›, dedim. (Lekin) u mendan yuqori (kibrli) tutdi va buni (mening yaqinligimni) istamadi. Men: ‹Men oʻ zimning bu (yaqinligimni) unga taqdim qilaman, u esa uni tark etadi (qabul qilmaydi) deb oʻ ylamas edim; men uni yaxshilik istaydi deb ham koʻ rmayman; agar (kimnidir) menga boshliq (tarbiyachi) boʻ lishi muqarrar boʻ lsa, amakimning oʻgʻ illari menga boshliq boʻ lishi — boshqalar menga boshliq boʻ lishidan suyukliroqdir›, dedim», dedi.(Ибн Абу Мулайка айтди:) Биз Ибн Аббоснинг олдига кирдик; у: «Ибн Зубайрдан ажабланмайсизми — у ў зининг бу ишида (хилофатда) қоим бў лди (даъво қилди)?! Мен: ‹Мен ў зимни — уни Абу Бакр ва Умар учун ҳисобламаганимдек — у (Ибн Зубайр) учун ҳисоблаб (қадрлаб) кў раман; ҳолбуки улар иккови ҳар бир яхшиликда ундан ҳақлироқ эдилар›, дедим ва: ‹У — Пайғамбар ﷺ аммасининг ўғ ли, Зубайрнинг ўғ ли, Абу Бакрнинг (набираси-)ўғ ли, Хадижанинг укасининг ўғ ли, Оишанинг синглисининг ўғ ли (эди-ю...)›, дедим. (Лекин) у мендан юқори (кибрли) тутди ва буни (менинг яқинлигимни) истамади. Мен: ‹Мен ў зимнинг бу (яқинлигимни) унга тақдим қиламан, у эса уни тарк этади (қабул қилмайди) деб ў йламас эдим; мен уни яхшилик истайди деб ҳам кў рмайман; агар (кимнидир) менга бошлиқ (тарбиячи) бў лиши муқаррар бў лса, амакимнинг ўғ иллари менга бошлиқ бў лиши — бошқалар менга бошлиқ бў лишидан суюклироқдир›, дедим», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي حُسَيْنٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ اسْتَأْذَنَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَبْلَ مَوْتِهَا عَلَى عَائِشَةَ، وَهْىَ مَغْلُوبَةٌ قَالَتْ أَخْشَى أَنْ يُثْنِيَ عَلَىَّ‏.‏ فَقِيلَ ابْنُ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمِنْ وُجُوهِ الْمُسْلِمِينَ‏.‏ قَالَتِ ائْذَنُوا لَهُ‏.‏ فَقَالَ كَيْفَ تَجِدِينَكِ قَالَتْ بِخَيْرٍ إِنِ اتَّقَيْتُ‏.‏ قَالَ فَأَنْتِ بِخَيْرٍ ـ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ـ زَوْجَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَنْكِحْ بِكْرًا غَيْرَكِ، وَنَزَلَ عُذْرُكِ مِنَ السَّمَاءِ‏.‏ وَدَخَلَ ابْنُ الزُّبَيْرِ خِلاَفَهُ فَقَالَتْ دَخَلَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَثْنَى عَلَىَّ وَوَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ نِسْيًا مَنْسِيًّا‏.‏

(Ibn Abu Mulayka aytdi:) Ibn Abbos — Oishaning vafotidan oldin, u (kasallikdan) majolsiz (holda) — uning oldiga (kirishga) ruxsat soʻradi. U (Oisha): «Men u meni (haddan) madh (maqtov) qilishidan qoʻ rqaman», dedi. Unga: «(U) — Rasululloh ﷺning amakivachchasi va musulmonlarning koʻ zga koʻ ringan (zotlari)dan», deyildi. U: «Unga ruxsat beringlar», dedi. U (Ibn Abbos): «Oʻ zingni qanday (his) topyapsan?» dedi. U: «Agar (Allohdan) qoʻ rqsam (taqvoli boʻ lsam), yaxshi(man)», dedi. U: «Unda sen yaxshisan — Alloh xohlasa: Rasululloh ﷺning zavjasi; u zot sendan boshqa hech bir bokiraga uylanmaganlar va sening uzring (pokliging) osmondan nozil boʻ ldi», dedi. Soʻng undan keyin Ibn Zubayr kirdi. U (Oisha): «Ibn Abbos kirib, meni madh qildi; men (oʻ shanda) unutilgan, esdan chiqarilgan bir narsa (yoʻq) boʻ lishni istar edim», dedi.(Ибн Абу Мулайка айтди:) Ибн Аббос — Оишанинг вафотидан олдин, у (касалликдан) мажолсиз (ҳолда) — унинг олдига (киришга) рухсат сўради. У (Оиша): «Мен у мени (ҳаддан) мадҳ (мақтов) қилишидан қў рқаман», деди. Унга: «(У) — Расулуллоҳ ﷺнинг амакиваччаси ва мусулмонларнинг кў зга кў ринган (зотлари)дан», дейилди. У: «Унга рухсат беринглар», деди. У (Ибн Аббос): «Ў зингни қандай (ҳис) топяпсан?» деди. У: «Агар (Аллоҳдан) қў рқсам (тақволи бў лсам), яхши(ман)», деди. У: «Унда сен яхшисан — Аллоҳ хоҳласа: Расулуллоҳ ﷺнинг завжаси; у зот сендан бошқа ҳеч бир бокирага уйланмаганлар ва сенинг узринг (поклигинг) осмондан нозил бў лди», деди. Сўнг ундан кейин Ибн Зубайр кирди. У (Оиша): «Ибн Аббос кириб, мени мадҳ қилди; мен (ў шанда) унутилган, эсдан чиқарилган бир нарса (йўқ) бў лишни истар эдим», деди.

حَدَّثَنَا يَسَرَةُ بْنُ صَفْوَانَ بْنِ جَمِيلٍ اللَّخْمِيُّ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ كَادَ الْخَيِّرَانِ أَنْ يَهْلِكَا ـ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ رَفَعَا أَصْوَاتَهُمَا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَدِمَ عَلَيْهِ رَكْبُ بَنِي تَمِيمٍ، فَأَشَارَ أَحَدُهُمَا بِالأَقْرَعِ بْنِ حَابِسٍ أَخِي بَنِي مُجَاشِعٍ، وَأَشَارَ الآخَرُ بِرَجُلٍ آخَرَ ـ قَالَ نَافِعٌ لاَ أَحْفَظُ اسْمَهُ ـ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعُمَرَ مَا أَرَدْتَ إِلاَّ خِلاَفِي‏.‏ قَالَ مَا أَرَدْتُ خِلاَفَكَ‏.‏ فَارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا فِي ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="49" aya_start="2" aya_end="2"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ فَمَا كَانَ عُمَرُ يُسْمِعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ هَذِهِ الآيَةِ حَتَّى يَسْتَفْهِمَهُ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ ذَلِكَ عَنْ أَبِيهِ، يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ‏.‏

(Ibn Abu Mulayka aytdi:) Ikki yaxshi (kishi) — Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo) — halok boʻ lishga oz qoldi: ular Banu Tamim suvoriysi (vakillari) u zotning oldigʻa kelgan paytda, Paygʻambar ﷺ huzurida ovozlarini koʻ tardi; ularning biri Aqraʼ ibn Hobis — Banu Mujoshiʼ birodari — bilan (uni amir qilishni), boshqasi (esa) boshqa bir kishi bilan ishora qildi (Nofeʼ: ‹Uning ismini eslamayman› dedi). Abu Bakr Umarga: ‹Sen faqat menga xilof qilishni istading› dedi. (Umar): ‹Senga xilof qilishni istamadim› dedi. Shu (haqda) ularning ovozlari koʻ tarildi. Shunda Alloh ‹Ey iymon keltirganlar! Ovozlaringizni Paygʻambar ﷺ ovozidan baland qilmanglar...› (Hujurot surasi, 2) (oyatini) nozil qildi. Ibn Zubayr aytdi: Shu oyatdan keyin Umar — Rasululloh ﷺga (gapni) eshittirgan paytda — u zotga (yana) qaytarib soʻrashga (majbur boʻ ladigan darajada past ovoz bilan gapirar) edi. (Ibn Abu Mulayka) buni otasi — yaʼni Abu Bakr — haqida zikr qilmadi.(Ибн Абу Мулайка айтди:) Икки яхши (киши) — Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо) — ҳалок бў лишга оз қолди: улар Бану Тамим суворийси (вакиллари) у зотнинг олдиға келган пайтда, Пайғамбар ﷺ ҳузурида овозларини кў тарди; уларнинг бири Ақраъ ибн Ҳобис — Бану Мужошиъ биродари — билан (уни амир қилишни), бошқаси (эса) бошқа бир киши билан ишора қилди (Нофеъ: ‹Унинг исмини эсламайман› деди). Абу Бакр Умарга: ‹Сен фақат менга хилоф қилишни истадинг› деди. (Умар): ‹Сенга хилоф қилишни истамадим› деди. Шу (ҳақда) уларнинг овозлари кў тарилди. Шунда Аллоҳ ‹Эй иймон келтирганлар! Овозларингизни Пайғамбар ﷺ овозидан баланд қилманглар...› (Ҳужурот сураси, 2) (оятини) нозил қилди. Ибн Зубайр айтди: Шу оятдан кейин Умар — Расулуллоҳ ﷺга (гапни) эшиттирган пайтда — у зотга (яна) қайтариб сўрашга (мажбур бў ладиган даражада паст овоз билан гапирар) эди. (Ибн Абу Мулайка) буни отаси — яъни Абу Бакр — ҳақида зикр қилмади.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَأَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ فَأَمَرَ عُثْمَانُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَسَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ أَنْ يَنْسَخُوهَا، فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لَهُمْ إِذَا اخْتَلَفْتُمْ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي عَرَبِيَّةٍ مِنْ عَرَبِيَّةِ الْقُرْآنِ فَاكْتُبُوهَا بِلِسَانِ قُرَيْشٍ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ بِلِسَانِهِمْ فَفَعَلُوا‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Usmon Zayd ibn Sobit, Saʼid ibnul-Os, Abdulloh ibn Zubayr va Abdurrahmon ibnul-Horis ibn Hishomga — ularni (mushaflarga) koʻ chirishni — buyurdi va ularga: «Agar sizlar va Zayd ibn Sobit Qurʼonning arabiyatidan (til-talaffuzidan) biror (narsada) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar — chunki Qurʼon ularning tilida nozil boʻ lgan», dedi; ular shunday qildi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Усмон Зайд ибн Собит, Саъид ибнул-Ос, Абдуллоҳ ибн Зубайр ва Абдурраҳмон ибнул-Ҳорис ибн Ҳишомга — уларни (мушафларга) кў чиришни — буюрди ва уларга: «Агар сизлар ва Зайд ибн Собит Қуръоннинг арабиятидан (тил-талаффузидан) бирор (нарсада) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар — чунки Қуръон уларнинг тилида нозил бў лган», деди; улар шундай қилди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ امْرَأَةَ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ جَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ رِفَاعَةَ طَلَّقَنِي فَبَتَّ طَلاَقِي، وَإِنِّي نَكَحْتُ بَعْدَهُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزَّبِيرِ الْقُرَظِيَّ، وَإِنَّمَا مَعَهُ مِثْلُ الْهُدْبَةِ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَعَلَّكِ تُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ، لاَ، حَتَّى يَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ وَتَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) xabar berdi)ki, Rifoa al-Quraziyning xotini Rasululloh ﷺning oldiga kelib: «Ey Allohning Rasuli, albatta Rifoa meni taloq qildi — taloqimni batt (qatʼiy, uch taloq) qildi; men undan keyin Abdurrahmon ibnuz-Zabir al-Quraziyga nikohlandim; (lekin) uning (erlik quvvati) — faqat libos popugidek (boʻ shashgan) xolos», dedi. Rasululloh ﷺ: «Sen Rifoaga qaytishni istayapsanmi? Yoʻq — to u (yangi ering) sening shirinligingni (asalingni), sen (ham) uning shirinligini totmaguncha (u senga halol boʻ lmaydi)», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) хабар берди)ки, Рифоа ал-Қуразийнинг хотини Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, албатта Рифоа мени талоқ қилди — талоқимни батт (қатъий, уч талоқ) қилди; мен ундан кейин Абдурраҳмон ибнуз-Забир ал-Қуразийга никоҳландим; (лекин) унинг (эрлик қуввати) — фақат либос попугидек (бў шашган) холос», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Сен Рифоага қайтишни истаяпсанми? Йўқ — то у (янги эринг) сенинг ширинлигингни (асалингни), сен (ҳам) унинг ширинлигини тотмагунча (у сенга ҳалол бў лмайди)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، وَعَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، قَالَ كَانَ أَهْلُ الشَّأْمِ يُعَيِّرُونَ ابْنَ الزُّبَيْرِ يَقُولُونَ يَا ابْنَ ذَاتِ النِّطَاقَيْنِ‏.‏ فَقَالَتْ لَهُ أَسْمَاءُ يَا بُنَىَّ إِنَّهُمْ يُعَيِّرُونَكَ بِالنِّطَاقَيْنِ، هَلْ تَدْرِي مَا كَانَ النِّطَاقَانِ إِنَّمَا كَانَ نِطَاقِي شَقَقْتُهُ نِصْفَيْنِ، فَأَوْكَيْتُ قِرْبَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِأَحَدِهِمَا، وَجَعَلْتُ فِي سُفْرَتِهِ آخَرَ، قَالَ فَكَانَ أَهْلُ الشَّأْمِ إِذَا عَيَّرُوهُ بِالنِّطَاقَيْنِ يَقُولُ إِيهًا وَالإِلَهْ‏.‏ تِلْكَ شَكَاةٌ ظَاهِرٌ عَنْكَ عَارُهَا‏.‏

(Wahb ibn Kaysan aytdi:) Shom ahli Ibn Zubayrni — «Ey ikki belbogʻ li (zotun-nitoqayn)ning oʻgʻ li!» deb — ayblar (mazax qilar) edi. Shunda Asmoʼ (roziyallohu anho) unga: «Ey oʻgʻ ilcham, ular seni ikki belbogʻ (sababli) ayblayapti; ikki belbogʻ nima boʻ lganini bilasanmi? Mening belbogʻ im edi — men uni ikki boʻ lak qilib yirtdim: biri bilan Rasululloh ﷺning meshini (suvdonini) bogʻ ladim, ikkinchisini esa u zotning sufrasiga (taom xaltasi) qildim» dedi. (Roviy:) Shom ahli uni ikki belbogʻ bilan ayblaganlarida, u: «Ha (rost), Iloh haqqi! U (ayb) — ori (uyati) sendan yiroq (boʻ lgan) bir taʼna(dir)» (deb (sheʼr) aytar edi).(Ваҳб ибн Кайсан айтди:) Шом аҳли Ибн Зубайрни — «Эй икки белбоғ ли (зотун-нитоқайн)нинг ўғ ли!» деб — айблар (мазах қилар) эди. Шунда Асмў (розияллоҳу анҳо) унга: «Эй ўғ илчам, улар сени икки белбоғ (сабабли) айблаяпти; икки белбоғ нима бў лганини биласанми? Менинг белбоғ им эди — мен уни икки бў лак қилиб йиртдим: бири билан Расулуллоҳ ﷺнинг мешини (сувдонини) боғ ладим, иккинчисини эса у зотнинг суфрасига (таом халтаси) қилдим» деди. (Ровий:) Шом аҳли уни икки белбоғ билан айблаганларида, у: «Ҳа (рост), Илоҳ ҳаққи! У (айб) — ори (уяти) сендан йироқ (бў лган) бир таъна(дир)» (деб (шеър) айтар эди).

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا جَبَلَةُ بْنُ سُحَيْمٍ، قَالَ أَصَابَنَا عَامُ سَنَةٍ مَعَ ابْنِ الزُّبَيْرِ فَرَزَقَنَا تَمْرًا، فَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ يَمُرُّ بِنَا وَنَحْنُ نَأْكُلُ وَيَقُولُ لاَ تُقَارِنُوا فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْقِرَانِ‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ إِلاَّ أَنْ يَسْتَأْذِنَ الرَّجُلُ أَخَاهُ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ الإِذْنُ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عُمَرَ‏.‏

(Jabala ibn Suhaym aytdi:) Bizga Ibn Zubayr (zamonida) bir qahatchilik yili yetdi; u bizni xurmo bilan rizqlantirdi (taʼminladi). Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) biz — yeyayotgan paytimizda — yonimizdan oʻ tar va: «(Xurmoni) qiron (juftlab) yemanglar; chunki Paygʻambar ﷺ qirondan (juftlashdan) qaytargan edilar» der edi. Soʻng: «Magar kishi oʻ z birodaridan izn soʻrasa (boʻ ladi)» der edi. (Shuʼba: «Izn (haqidagi gap) — Ibn Umarning soʻzidan(dir)» dedi.)(Жабала ибн Суҳайм айтди:) Бизга Ибн Зубайр (замонида) бир қаҳатчилик йили етди; у бизни хурмо билан ризқлантирди (таъминлади). Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) биз — еяётган пайтимизда — ёнимиздан ў тар ва: «(Хурмони) қирон (жуфтлаб) еманглар; чунки Пайғамбар ﷺ қирондан (жуфтлашдан) қайтарган эдилар» дер эди. Сўнг: «Магар киши ў з биродаридан изн сўраса (бў лади)» дер эди. (Шуъба: «Изн (ҳақидаги гап) — Ибн Умарнинг сўзидан(дир)» деди.)