Baro ibn Ozib al-Ansoriy

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَرَأَ رَجُلٌ الْكَهْفَ وَفِي الدَّارِ الدَّابَّةُ فَجَعَلَتْ تَنْفِرُ فَسَلَّمَ، فَإِذَا ضَبَابَةٌ ـ أَوْ سَحَابَةٌ ـ غَشِيَتْهُ، فَذَكَرَهُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اقْرَأْ فُلاَنُ، فَإِنَّهَا السَّكِينَةُ نَزَلَتْ لِلْقُرْآنِ، أَوْ تَنَزَّلَتْ لِلْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi (namozida) Kahf surasini oʻqidi va uyda — qoʻrqib, sakray boshlagan — bir (minadigan) hayvon bor edi. U kishi namozini salom bilan tugatdi, va mana! Uning ustida bir tuman (yoki bulut) (paydo boʻlib) turardi. U buni Paygʻambar ﷺ ga aytdi va Paygʻambar ﷺ: «Ey falonchi! Oʻqi (davom et) — chunki bu (tuman yoki bulut) — Qurʼon tilovati uchun tushgan sakina (xotirjamlik) alomati edi», — dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши (намозида) Каҳф сурасини ўқиди ва уйда — қўрқиб, сакрай бошлаган — бир (минадиган) ҳайвон бор эди. У киши намозини салом билан тугатди, ва мана! Унинг устида бир туман (ёки булут) (пайдо бўлиб) турарди. У буни Пайғамбар ﷺ га айтди ва Пайғамбар ﷺ: «Эй фалончи! Ўқи (давом эт) — чунки бу (туман ёки булут) — Қуръон тиловати учун тушган сакина (хотиржамлик) аломати эди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ أَبُو الْحَسَنِ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ، يَقُولُ جَاءَ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ إِلَى أَبِي فِي مَنْزِلِهِ، فَاشْتَرَى مِنْهُ رَحْلاً فَقَالَ لِعَازِبٍ ابْعَثِ ابْنَكَ يَحْمِلْهُ مَعِي‏.‏ قَالَ فَحَمَلْتُهُ مَعَهُ، وَخَرَجَ أَبِي يَنْتَقِدُ ثَمَنَهُ، فَقَالَ لَهُ أَبِي يَا أَبَا بَكْرٍ حَدِّثْنِي كَيْفَ صَنَعْتُمَا حِينَ سَرَيْتَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ أَسْرَيْنَا لَيْلَتَنَا، وَمِنَ الْغَدِ حَتَّى قَامَ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ، وَخَلاَ الطَّرِيقُ لاَ يَمُرُّ فِيهِ أَحَدٌ، فَرُفِعَتْ لَنَا صَخْرَةٌ طَوِيلَةٌ، لَهَا ظِلٌّ لَمْ تَأْتِ عَلَيْهِ الشَّمْسُ فَنَزَلْنَا عِنْدَهُ، وَسَوَّيْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَكَانًا بِيَدِي يَنَامُ عَلَيْهِ، وَبَسَطْتُ فِيهِ فَرْوَةً، وَقُلْتُ نَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَأَنَا أَنْفُضُ لَكَ مَا حَوْلَكَ‏.‏ فَنَامَ وَخَرَجْتُ أَنْفُضُ مَا حَوْلَهُ، فَإِذَا أَنَا بِرَاعٍ مُقْبِلٍ بِغَنَمِهِ إِلَى الصَّخْرَةِ يُرِيدُ مِنْهَا مِثْلَ الَّذِي أَرَدْنَا فَقُلْتُ لِمَنْ أَنْتَ يَا غُلاَمُ فَقَالَ لِرَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ أَوْ مَكَّةَ‏.‏ قُلْتُ أَفِي غَنَمِكَ لَبَنٌ قَالَ نَعَمُ‏.‏ قُلْتُ أَفَتَحْلُبُ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَخَذَ شَاةً‏.‏ فَقُلْتُ انْفُضِ الضَّرْعَ مِنَ التُّرَابِ وَالشَّعَرِ وَالْقَذَى‏.‏ قَالَ فَرَأَيْتُ الْبَرَاءَ يَضْرِبُ إِحْدَى يَدَيْهِ عَلَى الأُخْرَى يَنْفُضُ، فَحَلَبَ فِي قَعْبٍ كُثْبَةً مِنْ لَبَنٍ، وَمَعِي إِدَاوَةٌ حَمَلْتُهَا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَرْتَوِي مِنْهَا، يَشْرَبُ وَيَتَوَضَّأُ، فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَكَرِهْتُ أَنْ أُوقِظَهُ، فَوَافَقْتُهُ حِينَ اسْتَيْقَظَ، فَصَبَبْتُ مِنَ الْمَاءِ عَلَى اللَّبَنِ حَتَّى بَرَدَ أَسْفَلُهُ، فَقُلْتُ اشْرَبْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ـ قَالَ ـ فَشَرِبَ، حَتَّى رَضِيتُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَلَمْ يَأْنِ لِلرَّحِيلِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ بَلَى ـ قَالَ ـ فَارْتَحَلْنَا بَعْدَ مَا مَالَتِ الشَّمْشُ، وَاتَّبَعَنَا سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكٍ، فَقُلْتُ أُتِينَا يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَحْزَنْ، إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا ‏"‏‏.‏ فَدَعَا عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَارْتَطَمَتْ بِهِ فَرَسُهُ إِلَى بَطْنِهَا ـ أُرَى فِي جَلَدٍ مِنَ الأَرْضِ، شَكَّ زُهَيْرٌ ـ فَقَالَ إِنِّي أُرَاكُمَا قَدْ دَعَوْتُمَا عَلَىَّ فَادْعُوَا لِي، فَاللَّهُ لَكُمَا أَنْ أَرُدَّ عَنْكُمَا الطَّلَبَ‏.‏ فَدَعَا لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَنَجَا فَجَعَلَ لاَ يَلْقَى أَحَدًا إِلاَّ قَالَ كَفَيْتُكُمْ مَا هُنَا‏.‏ فَلاَ يَلْقَى أَحَدًا إِلاَّ رَدَّهُ‏.‏ قَالَ وَوَفَى لَنَا‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr — uyda boʻlgan otamning oldiga kelib, undan bir egar sotib oldi. U Ozibga: «Oʻgʻlingga ayt — uni men bilan (birga) koʻtarib borsin», — dedi. Bas, men uni u bilan koʻtarib bordim va otam — (egarning) narxini olish uchun — bizga ergashdi. Otam: «Ey Abu Bakr! Menga — Allohning Rasuli bilan (hijrat) tungi sayohatingda nima boʻlganini — ayt», — dedi. U: «Ha, biz tun boʻyi va ertasi kuni — peshingacha — yurdik; oʻshanda (kuchli issiq sababli) yoʻlda hech kim koʻrinmasdi. Soʻng — tagida soya boʻlgan, quyosh hali tushmagan — uzun bir qoya paydo boʻldi. Bas, biz u yerda (tuyadan) tushdik va men Paygʻambar ﷺ uxlashi uchun bir joyni tekisladim va uni bir hayvon terisi yoki quruq oʻt bilan qopladim. Men: ‹Uxlang, yo Rasululloh; men sizni qoʻriqlayman›, — dedim. Bas, u uxladi va men uni qoʻriqlash uchun (tashqariga) chiqdim. Birdan men — qoʻylari bilan oʻsha qoya tomon kelayotgan bir choʻponni — koʻrdim; u (ham) — biz kelgandagi maqsadda (yaʼni soyada dam olish uchun) kelayotgan edi. Men (undan): ‹Sen kimniki(san), ey bola?› — deb soʻradim. U: ‹Men — Madina yoki Makkadan boʻlgan bir kishiniki(man)›, — deb javob berdi. Men: ‹Sening qoʻylaringda sut bormi?› — dedim. U: ‹Ha›, — dedi. Men: ‹Biz uchun (sut) sogʻib berasanmi?› — dedim. U: ‹Ha›, — dedi. U bir qoʻyni ushladi va men undan — (qoʻyning) yelinini chang, tuk va kirdan tozalashini — soʻradim (Rivoyatchi: U Baroning bir qoʻlini boshqasi bilan urganini — choʻpon changni qanday tozalaganini koʻrsatib — koʻrdi). Choʻpon yogʻoch idishga ozgina sut sogʻdi va menda — Paygʻambar ﷺ ichishi va tahorat olishi uchun oʻzim koʻtarib yurgan — bir charm idish (mesh) bor edi. Men Paygʻambarning oldiga bordim — uni uygʻotishni istamasdim, lekin men yetib borganimda, Paygʻambar ﷺ allaqachon uygʻongan edi; bas, men — sut sovuguncha — idishning oʻrta qismiga suv quydim. Soʻng men: ‹Iching, yo Rasululloh!› — dedim. U — men mamnun boʻlguncha — ichdi. Soʻng u: ‹Joʻnash vaqtimiz keldimi?› — dedi. Men: ‹Ha›, — dedim. Bas, biz peshindan keyin joʻnadik. Suroqa ibn Molik bizga ergashdi va men: ‹Biz topib qolindik, yo Rasululloh!› — dedim. U: ‹Gʻam yema — chunki Alloh biz bilan›, — dedi. Paygʻambar ﷺ unga qarshi (yomonlik) duo qildi va shu sabab uning otining oyoqlari — qorniga qadar — yerga botib ketdi (Rivoyatchi Zuhayr — Abu Bakr ‹(U) qattiq yerga (botdi)›, deganmi yoʻqmi, deb aniq emas). Suroqa: ‹Men koʻrdimki, sen menga qarshi (yomonlik) duo qilibsan. Iltimos, men uchun yaxshilik duo qil; va Allohga qasamki, men — seni qidirayotganlarni — qaytaraman›, — dedi. Paygʻambar ﷺ uning uchun yaxshilik duo qildi va u qutuldi. Soʻng u — yoʻlda kimnidir uchratsa: ‹Men uni bu yerda (qidirib) — befoyda — koʻrdim›, — derdi. Bas, u — kimni uchratsa, (oʻshani) qaytarardi. Shunday qilib, Suroqa oʻz vaʼdasini bajardi», — dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Бакр — уйда бўлган отамнинг олдига келиб, ундан бир эгар сотиб олди. У Озибга: «Ўғлингга айт — уни мен билан (бирга) кўтариб борсин», — деди. Бас, мен уни у билан кўтариб бордим ва отам — (эгарнинг) нархини олиш учун — бизга эргашди. Отам: «Эй Абу Бакр! Менга — Аллоҳнинг Расули билан (ҳижрат) тунги саёҳатингда нима бўлганини — айт», — деди. У: «Ҳа, биз тун бўйи ва эртаси куни — пешингача — юрдик; ўшанда (кучли иссиқ сабабли) йўлда ҳеч ким кўринмасди. Сўнг — тагида соя бўлган, қуёш ҳали тушмаган — узун бир қоя пайдо бўлди. Бас, биз у ерда (туядан) тушдик ва мен Пайғамбар ﷺ ухлаши учун бир жойни текисладим ва уни бир ҳайвон териси ёки қуруқ ўт билан қопладим. Мен: ‹Ухланг, ё Расулуллоҳ; мен сизни қўриқлайман›, — дедим. Бас, у ухлади ва мен уни қўриқлаш учун (ташқарига) чиқдим. Бирдан мен — қўйлари билан ўша қоя томон келаётган бир чўпонни — кўрдим; у (ҳам) — биз келгандаги мақсадда (яъни сояда дам олиш учун) келаётган эди. Мен (ундан): ‹Сен кимники(сан), эй бола?› — деб сўрадим. У: ‹Мен — Мадина ёки Маккадан бўлган бир кишиники(ман)›, — деб жавоб берди. Мен: ‹Сенинг қўйларингда сут борми?› — дедим. У: ‹Ҳа›, — деди. Мен: ‹Биз учун (сут) соғиб берасанми?› — дедим. У: ‹Ҳа›, — деди. У бир қўйни ушлади ва мен ундан — (қўйнинг) елинини чанг, тук ва кирдан тозалашини — сўрадим (Ривоятчи: У Баронинг бир қўлини бошқаси билан урганини — чўпон чангни қандай тозалаганини кўрсатиб — кўрди). Чўпон ёғоч идишга озгина сут соғди ва менда — Пайғамбар ﷺ ичиши ва таҳорат олиши учун ўзим кўтариб юрган — бир чарм идиш (меш) бор эди. Мен Пайғамбарнинг олдига бордим — уни уйғотишни истамасдим, лекин мен етиб борганимда, Пайғамбар ﷺ аллақачон уйғонган эди; бас, мен — сут совугунча — идишнинг ўрта қисмига сув қуйдим. Сўнг мен: ‹Ичинг, ё Расулуллоҳ!› — дедим. У — мен мамнун бўлгунча — ичди. Сўнг у: ‹Жўнаш вақтимиз келдими?› — деди. Мен: ‹Ҳа›, — дедим. Бас, биз пешиндан кейин жўнадик. Суроқа ибн Молик бизга эргашди ва мен: ‹Биз топиб қолиндик, ё Расулуллоҳ!› — дедим. У: ‹Ғам ема — чунки Аллоҳ биз билан›, — деди. Пайғамбар ﷺ унга қарши (ёмонлик) дуо қилди ва шу сабаб унинг отининг оёқлари — қорнига қадар — ерга ботиб кетди (Ривоятчи Зуҳайр — Абу Бакр ‹(У) қаттиқ ерга (ботди)›, деганми йўқми, деб аниқ эмас). Суроқа: ‹Мен кўрдимки, сен менга қарши (ёмонлик) дуо қилибсан. Илтимос, мен учун яхшилик дуо қил; ва Аллоҳга қасамки, мен — сени қидираётганларни — қайтараман›, — деди. Пайғамбар ﷺ унинг учун яхшилик дуо қилди ва у қутулди. Сўнг у — йўлда кимнидир учраца: ‹Мен уни бу ерда (қидириб) — бефойда — кўрдим›, — дерди. Бас, у — кимни учраца, (ўшани) қайтарарди. Шундай қилиб, Суроқа ўз ваъдасини бажарди», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ اشْتَرَى أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ مِنْ عَازِبٍ رَحْلاً بِثَلاَثَةَ عَشَرَ دِرْهَمًا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعَازِبٍ مُرِ الْبَرَاءَ فَلْيَحْمِلْ إِلَىَّ رَحْلِي‏.‏ فَقَالَ عَازِبٌ لاَ حَتَّى تُحَدِّثَنَا كَيْفَ صَنَعْتَ أَنْتَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ خَرَجْتُمَا مِنْ مَكَّةَ وَالْمُشْرِكُونَ يَطْلُبُونَكُمْ قَالَ ارْتَحَلْنَا مِنْ مَكَّةَ، فَأَحْيَيْنَا أَوْ سَرَيْنَا لَيْلَتَنَا وَيَوْمَنَا حَتَّى أَظْهَرْنَا وَقَامَ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ، فَرَمَيْتُ بِبَصَرِي هَلْ أَرَى مِنْ ظِلٍّ فَآوِيَ إِلَيْهِ، فَإِذَا صَخْرَةٌ أَتَيْتُهَا فَنَظَرْتُ بَقِيَّةَ ظِلٍّ لَهَا فَسَوَّيْتُهُ، ثُمَّ فَرَشْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِيهِ، ثُمَّ قُلْتُ لَهُ اضْطَجِعْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ‏.‏ فَاضْطَجَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ انْطَلَقْتُ أَنْظُرُ مَا حَوْلِي، هَلْ أَرَى مِنَ الطَّلَبِ أَحَدًا فَإِذَا أَنَا بِرَاعِي غَنَمٍ يَسُوقُ غَنَمَهُ إِلَى الصَّخْرَةِ يُرِيدُ مِنْهَا الَّذِي أَرَدْنَا، فَسَأَلْتُهُ فَقُلْتُ لَهُ لِمَنْ أَنْتَ يَا غُلاَمُ قَالَ لِرَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ سَمَّاهُ فَعَرَفْتُهُ‏.‏ فَقُلْتُ هَلْ فِي غَنَمِكَ مِنْ لَبَنٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قُلْتُ فَهَلْ أَنْتَ حَالِبٌ لَبَنًا قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَمَرْتُهُ فَاعْتَقَلَ شَاةً مِنْ غَنَمِهِ، ثُمَّ أَمَرْتُهُ أَنْ يَنْفُضَ ضَرْعَهَا مِنَ الْغُبَارِ، ثُمَّ أَمَرْتُهُ أَنْ يَنْفُضَ كَفَّيْهِ، فَقَالَ هَكَذَا ضَرَبَ إِحْدَى كَفَّيْهِ بِالأُخْرَى فَحَلَبَ لِي كُثْبَةً مِنْ لَبَنٍ، وَقَدْ جَعَلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِدَاوَةً عَلَى فَمِهَا خِرْقَةٌ، فَصَبَبْتُ عَلَى اللَّبَنِ حَتَّى بَرَدَ أَسْفَلُهُ، فَانْطَلَقْتُ بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَوَافَقْتُهُ قَدِ اسْتَيْقَظَ، فَقُلْتُ اشْرَبْ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَشَرِبَ حَتَّى رَضِيتُ ثُمَّ قُلْتُ قَدْ آنَ الرَّحِيلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَلَى ‏"‏‏.‏ فَارْتَحَلْنَا وَالْقَوْمُ يَطْلُبُونَا، فَلَمْ يُدْرِكْنَا أَحَدٌ مِنْهُمْ غَيْرُ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ عَلَى فَرَسٍ لَهُ‏.‏ فَقُلْتُ هَذَا الطَّلَبُ قَدْ لَحِقَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا ‏"‏‏.‏

Abu Bakr (roziyallohu anhu) Ozibdan oʻn uch dirhamga bir egar (taxravon) sotib oldi. Abu Bakr Ozibga: «Baroga buyur, egarimni menga olib kelsin», dedi. Ozib: «Yoʻq, toki sen Makkadan chiqqaningizda, mushriklar sizlarni qidirayotgan paytda sen va Rasululloh ﷺ nima qilganingizni bizga aytib berguningcha (bermayman)», dedi. (Abu Bakr) aytdi: «Biz Makkadan yoʻlga chiqdik, tunimiz va kunduzimizni yurib oʻtkazdik, to kun yarmiga yetib, jaziramaning tik vaqti boʻlganda, men panoh topish uchun soya bormi deb koʻzimni qaratdim. Birdan bir qoyaga duch keldim, uning ozgina soyasi qolganini koʻrib, uni tekisladim, soʻng unga Paygʻambar ﷺga toʻshak yozdim va u zotga: ‹Yoting, ey Allohning paygʻambari›, dedim. Paygʻambar ﷺ yotdilar. Soʻng men atrofimga qarab, qidiruvchilardan birortasi koʻrinadimi deb ketdim. Birdan bir qoʻy boquvchi choʻponga duch keldim, u qoʻylarini qoyaga tomon haydab, biz istagan (soya)dan istar edi. Men undan soʻrab: ‹Ey bola, sen kimnikisan?› dedim. U: ‹Qurayshdan bir kishinikiman›, deb uni nomladi, men uni tanidim. ‹Qoʻylaringda sut bormi?› dedim. U: ‹Ha›, dedi. ‹Sut sogʻib bera olasanmi?› dedim. U: ‹Ha›, dedi. Men unga buyurdim, u qoʻylaridan birini ushlab tutdi, soʻng yelinini changdan tozalashini, soʻng qoʻllarini qoqib tozalashini buyurdim. U bir qoʻlini ikkinchisiga shunday urib (tozaladi) va menga bir hovuch sut sogʻib berdi. Men Rasululloh ﷺ uchun ogʻzi latta bilan yopilgan bir suv idishi (saqlar) edim, sutning ustiga (suv) quydim, toki uning ostki qismi sovugunga qadar. Soʻng uni Paygʻambar ﷺga olib bordim, u zotni uygʻongan holda topdim. ‹Iching, ey Allohning Rasuli›, dedim. U zot men rozi boʻlgunimcha ichdilar. Soʻng men: ‹Yoʻlga chiqish vaqti boʻldi, ey Allohning Rasuli›, dedim. U zot: ‹Ha›, dedilar. Biz yoʻlga chiqdik, qavm bizni qidirar edi, ammo ulardan birortasi bizga yetib ololmadi, faqat Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum oti ustida (yetib keldi). Men: ‹Mana, qidiruvchi bizga yetib keldi, ey Allohning Rasuli›, dedim. U zot: ‹Gʻam yema, albatta Alloh biz bilandir›, dedilar».Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) Озибдан ўн уч дирҳамга бир эгар (тахравон) сотиб олди. Абу Бакр Озибга: «Барога буюр, эгаримни менга олиб келсин», деди. Озиб: «Йўқ, токи сен Маккадан чиққанингизда, мушриклар сизларни қидираётган пайтда сен ва Расулуллоҳ ﷺ нима қилганингизни бизга айтиб бергунингча (бермайман)», деди. (Абу Бакр) айтди: «Биз Маккадан йўлга чиқдик, тунимиз ва кундузимизни юриб ўтказдик, то кун ярмига етиб, жазираманинг тик вақти бўлганда, мен паноҳ топиш учун соя борми деб кўзимни қаратдим. Бирдан бир қояга дуч келдим, унинг озгина сояси қолганини кўриб, уни текисладим, сўнг унга Пайғамбар ﷺга тўшак ёздим ва у зотга: ‹Ётинг, эй Аллоҳнинг пайғамбари›, дедим. Пайғамбар ﷺ ётдилар. Сўнг мен атрофимга қараб, қидирувчилардан бирортаси кўринадими деб кетдим. Бирдан бир қўй боқувчи чўпонга дуч келдим, у қўйларини қояга томон ҳайдаб, биз истаган (соя)дан истар эди. Мен ундан сўраб: ‹Эй бола, сен кимникисан?› дедим. У: ‹Қурайшдан бир кишиникиман›, деб уни номлади, мен уни танидим. ‹Қўйларингда сут борми?› дедим. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Сут соғиб бера оласанми?› дедим. У: ‹Ҳа›, деди. Мен унга буюрдим, у қўйларидан бирини ушлаб тутди, сўнг елинини чангдан тозалашини, сўнг қўлларини қоқиб тозалашини буюрдим. У бир қўлини иккинчисига шундай уриб (тозалади) ва менга бир ҳовуч сут соғиб берди. Мен Расулуллоҳ ﷺ учун оғзи латта билан ёпилган бир сув идиши (сақлар) эдим, сутнинг устига (сув) қуйдим, токи унинг остки қисми совугунга қадар. Сўнг уни Пайғамбар ﷺга олиб бордим, у зотни уйғонган ҳолда топдим. ‹Ичинг, эй Аллоҳнинг Расули›, дедим. У зот мен рози бўлгунимча ичдилар. Сўнг мен: ‹Йўлга чиқиш вақти бўлди, эй Аллоҳнинг Расули›, дедим. У зот: ‹Ҳа›, дедилар. Биз йўлга чиқдик, қавм бизни қидирар эди, аммо улардан бирортаси бизга етиб ололмади, фақат Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум оти устида (етиб келди). Мен: ‹Мана, қидирувчи бизга етиб келди, эй Аллоҳнинг Расули›, дедим. У зот: ‹Ғам ема, албатта Аллоҳ биз биландир›, дедилар».

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ الْمِنْهَالِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَدِيٌّ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَالْحَسَنُ عَلَى عَاتِقِهِ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أُحِبُّهُ فَأَحِبَّهُ ‏"‏‏.‏

Men Paygʻambar ﷺni koʻrdim, Hasan u zotning yelkalarida edi. U zot: «Allohim, men uni sevaman, bas, Sen ham uni sevgin», derdilar.Мен Пайғамбар ﷺни кўрдим, Ҳасан у зотнинг елкаларида эди. У зот: «Аллоҳим, мен уни севаман, бас, Сен ҳам уни севгин», дердилар.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَدِيُّ بْنُ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَوْ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الأَنْصَارُ لاَ يُحِبُّهُمْ إِلاَّ مُؤْمِنٌ، وَلاَ يُبْغِضُهُمْ إِلاَّ مُنَافِقٌ، فَمَنْ أَحَبَّهُمْ أَحَبَّهُ اللَّهُ، وَمَنْ أَبْغَضَهُمْ أَبْغَضَهُ اللَّهُ ‏"‏‏.‏

Men Paygʻambar ﷺni eshitdim — yoki: Paygʻambar ﷺ dedilar —: «Ansorlarni faqat moʻmin sevadi va ularni faqat munofiq yomon koʻradi. Kim ularni sevsa, Alloh uni sevadi; kim ularni yomon koʻrsa, Alloh uni yomon koʻradi», dedilar.Мен Пайғамбар ﷺни эшитдим — ёки: Пайғамбар ﷺ дедилар —: «Ансорларни фақат мўмин севади ва уларни фақат мунофиқ ёмон кўради. Ким уларни севса, Аллоҳ уни севади; ким уларни ёмон кўрса, Аллоҳ уни ёмон кўради», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ أُهْدِيَتْ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حُلَّةُ حَرِيرٍ، فَجَعَلَ أَصْحَابُهُ يَمَسُّونَهَا وَيَعْجَبُونَ مِنْ لِينِهَا فَقَالَ ‏"‏ أَتَعْجَبُونَ مِنْ لِينِ هَذِهِ لَمَنَادِيلُ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ خَيْرٌ مِنْهَا ‏"‏‏.‏ أَوْ أَلْيَنُ‏.‏ رَوَاهُ قَتَادَةُ وَالزُّهْرِيُّ سَمِعَا أَنَسًا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Paygʻambar ﷺga bir ipak hulla (sarpo) hadya qilindi. Sahobalari uni ushlab koʻrib, uning yumshoqligidan hayratlanardilar. Shunda u zot: «Buning yumshoqligidan hayratlanyapsizmi? Saʼd ibn Muozning roʻmolchalari (jannatda) bundan yaxshiroq» — yoki: «yumshoqroq», dedilar. Buni Qatoda va Zuhriy ikkovi Anasdan, u Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qilib) aytdilar.Пайғамбар ﷺга бир ипак ҳулла (сарпо) ҳадя қилинди. Саҳобалари уни ушлаб кўриб, унинг юмшоқлигидан ҳайратланардилар. Шунда у зот: «Бунинг юмшоқлигидан ҳайратланяпсизми? Саъд ибн Муознинг рўмолчалари (жаннатда) бундан яхшироқ» — ёки: «юмшоқроқ», дедилар. Буни Қатода ва Зуҳрий иккови Анасдан, у Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилиб) айтдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا أَقْبَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَدِينَةِ تَبِعَهُ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ، فَدَعَا عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَسَاخَتْ بِهِ فَرَسُهُ‏.‏ قَالَ ادْعُ اللَّهَ لِي وَلاَ أَضُرُّكَ‏.‏ فَدَعَا لَهُ‏.‏ قَالَ فَعَطِشَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَرَّ بِرَاعٍ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَأَخَذْتُ قَدَحًا فَحَلَبْتُ فِيهِ كُثْبَةً مِنْ لَبَنٍ، فَأَتَيْتُهُ فَشَرِبَ حَتَّى رَضِيتُ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Madinaga (yoʻl olib) kelayotganlarida, Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum u zotning ortidan ergashdi. Paygʻambar ﷺ unga (qarshi) duo qildilar, shunda oti uni (yerga) botirdi. U: «Men uchun Allohga duo qil, men senga zarar yetkazmayman», dedi. U zot u uchun duo qildilar. (Baro) aytdi: Soʻng Rasululloh ﷺ chanqadilar. Bir choʻpon yonidan oʻtdilar. Abu Bakr aytdi: Men bir piyola olib, unga bir oz sut sogʻib, u zotga keltirdim. U zot men rozi (mamnun) boʻlgunimcha ichdilar.Пайғамбар ﷺ Мадинага (йўл олиб) келаётганларида, Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум у зотнинг ортидан эргашди. Пайғамбар ﷺ унга (қарши) дуо қилдилар, шунда оти уни (ерга) ботирди. У: «Мен учун Аллоҳга дуо қил, мен сенга зарар етказмайман», деди. У зот у учун дуо қилдилар. (Баро) айтди: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ чанқадилар. Бир чўпон ёнидан ўтдилар. Абу Бакр айтди: Мен бир пиёла олиб, унга бир оз сут соғиб, у зотга келтирдим. У зот мен рози (мамнун) бўлгунимча ичдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، يُحَدِّثُ قَالَ ابْتَاعَ أَبُو بَكْرٍ مِنْ عَازِبٍ رَحْلاً فَحَمَلْتُهُ مَعَهُ قَالَ فَسَأَلَهُ عَازِبٌ عَنْ مَسِيرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أُخِذَ عَلَيْنَا بِالرَّصَدِ، فَخَرَجْنَا لَيْلاً، فَأَحْثَثْنَا لَيْلَتَنَا وَيَوْمَنَا حَتَّى قَامَ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ، ثُمَّ رُفِعَتْ لَنَا صَخْرَةٌ، فَأَتَيْنَاهَا وَلَهَا شَىْءٌ مِنْ ظِلٍّ قَالَ فَفَرَشْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرْوَةً مَعِي، ثُمَّ اضْطَجَعَ عَلَيْهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَانْطَلَقْتُ أَنْفُضُ مَا حَوْلَهُ، فَإِذَا أَنَا بِرَاعٍ قَدْ أَقْبَلَ فِي غُنَيْمَةٍ يُرِيدُ مِنَ الصَّخْرَةِ مِثْلَ الَّذِي أَرَدْنَا فَسَأَلْتُهُ لِمَنْ أَنْتَ يَا غُلاَمُ فَقَالَ أَنَا لِفُلاَنٍ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ هَلْ فِي غَنَمِكَ مِنْ لَبَنٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قُلْتُ لَهُ هَلْ أَنْتَ حَالِبٌ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَخَذَ شَاةً مِنْ غَنَمِهِ فَقُلْتُ لَهُ انْفُضِ الضَّرْعَ‏.‏ قَالَ فَحَلَبَ كُثْبَةً مِنْ لَبَنٍ، وَمَعِي إِدَاوَةٌ مِنْ مَاءٍ عَلَيْهَا خِرْقَةٌ قَدْ رَوَّأْتُهَا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَبَبْتُ عَلَى اللَّبَنِ حَتَّى بَرَدَ أَسْفَلُهُ، ثُمَّ أَتَيْتُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ اشْرَبْ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَشَرِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى رَضِيتُ، ثُمَّ ارْتَحَلْنَا وَالطَّلَبُ فِي إِثْرِنَا‏.‏

Abu Bakr Ozibdan bir egar (rahl) sotib oldi, men uni u bilan birga koʻtarib (olib) bordim. (Baro) aytdi: Ozib undan Rasululloh ﷺning safari (hijrati) haqida soʻradi. U (Abu Bakr) aytdi: Biz(ni qoʻlga olish) uchun poyloqchilar qoʻyilgandi. Biz kechasi (yoʻlga) chiqdik va kechamiz hamda kunduzimizni shiddat bilan (tez) yurdik, to kun qoq peshinda boʻlguncha. Soʻng bizga bir qoya koʻrindi, biz uning oldiga keldik, uning bir oz soyasi bor edi. (Abu Bakr) aytdi: Men Rasululloh ﷺ uchun yonimdagi bir terini (poʻstak) toʻshadim, soʻng Paygʻambar ﷺ unga yonboshladilar. Men atrofini (tozalab) qoqib (poylab) yurdim, birdan bir choʻpon — bir poda qoʻyini (haydab) — qoyadan biz istagan narsani (soya) istab kelayotganini koʻrdim. Men undan: «Sen kimnikisan, ey bola?» deb soʻradim. U: «Falonchinikiman», dedi. Men unga: «Qoʻylaringda sut bormi?» dedim. U: «Ha», dedi. Men unga: «Sogʻa olasanmi?» dedim. U: «Ha», dedi. U qoʻylaridan bir qoʻyni oldi. Men unga: «Yelinni (changdan) qoqib (tozalab) ol», dedim. (Abu Bakr) aytdi: U bir oz sut sogʻdi. Mening yonimda ustiga bir latta (yopilgan) suvli bir idish (idova) bor edi — uni Rasululloh ﷺ uchun (saqlab) sovutgan edim. Men sutning ustiga (suv) quydim, to uning osti sovuguncha. Soʻng uni Paygʻambar ﷺga keltirib: «Iching, ey Allohning Rasuli», dedim. Rasululloh ﷺ men rozi (mamnun) boʻlgunimcha ichdilar. Soʻng biz koʻchib (yoʻlga tushdik), quvgʻin (taʼqibchilar) esa ortimizda edi.Абу Бакр Озибдан бир эгар (раҳл) сотиб олди, мен уни у билан бирга кўтариб (олиб) бордим. (Баро) айтди: Озиб ундан Расулуллоҳ ﷺнинг сафари (ҳижрати) ҳақида сўради. У (Абу Бакр) айтди: Биз(ни қўлга олиш) учун пойлоқчилар қўйилганди. Биз кечаси (йўлга) чиқдик ва кечамиз ҳамда кундузимизни шиддат билан (тез) юрдик, то кун қоқ пешинда бўлгунча. Сўнг бизга бир қоя кўринди, биз унинг олдига келдик, унинг бир оз сояси бор эди. (Абу Бакр) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ учун ёнимдаги бир терини (пўстак) тўшадим, сўнг Пайғамбар ﷺ унга ёнбошладилар. Мен атрофини (тозалаб) қоқиб (пойлаб) юрдим, бирдан бир чўпон — бир пода қўйини (ҳайдаб) — қоядан биз истаган нарсани (соя) истаб келаётганини кўрдим. Мен ундан: «Сен кимникисан, эй бола?» деб сўрадим. У: «Фалончиникиман», деди. Мен унга: «Қўйларингда сут борми?» дедим. У: «Ҳа», деди. Мен унга: «Соға оласанми?» дедим. У: «Ҳа», деди. У қўйларидан бир қўйни олди. Мен унга: «Елинни (чангдан) қоқиб (тозалаб) ол», дедим. (Абу Бакр) айтди: У бир оз сут соғди. Менинг ёнимда устига бир латта (ёпилган) сувли бир идиш (идова) бор эди — уни Расулуллоҳ ﷺ учун (сақлаб) совутган эдим. Мен сутнинг устига (сув) қуйдим, то унинг ости совугунча. Сўнг уни Пайғамбар ﷺга келтириб: «Ичинг, эй Аллоҳнинг Расули», дедим. Расулуллоҳ ﷺ мен рози (мамнун) бўлгунимча ичдилар. Сўнг биз кўчиб (йўлга тушдик), қувғин (таъқибчилар) эса ортимизда эди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، سَمِعَ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَوَّلُ مَنْ قَدِمَ عَلَيْنَا مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ، ثُمَّ قَدِمَ عَلَيْنَا عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ وَبِلاَلٌ رضى الله عنهم‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bizning oldimizga (Madinaga) birinchi boʻlib Musʼab ibn Umayr va Ibn Ummu Maktum keldilar. Soʻng bizning oldimizga Ammor ibn Yosir va Bilol (roziyallohu anhum) keldilar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бизнинг олдимизга (Мадинага) биринчи бўлиб Мусъаб ибн Умайр ва Ибн Умму Мактум келдилар. Сўнг бизнинг олдимизга Аммор ибн Ёсир ва Билол (розияллоҳу анҳум) келдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَوَّلُ مَنْ قَدِمَ عَلَيْنَا مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ، وَكَانَا يُقْرِئَانِ النَّاسَ، فَقَدِمَ بِلاَلٌ وَسَعْدٌ وَعَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ، ثُمَّ قَدِمَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فِي عِشْرِينَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، فَمَا رَأَيْتُ أَهْلَ الْمَدِينَةِ فَرِحُوا بِشَىْءٍ فَرَحَهُمْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، حَتَّى جَعَلَ الإِمَاءُ يَقُلْنَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَا قَدِمَ حَتَّى قَرَأْتُ ‏[quran sura="87" aya_start="1" aya_end="1"]{‏سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى‏}‏ فِي سُوَرٍ مِنَ الْمُفَصَّلِ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bizning oldimizga (Madinaga) birinchi boʻlib Musʼab ibn Umayr va Ibn Ummu Maktum keldilar — ikkovi odamlarga (Qurʼon) oʻqitardilar. Soʻng Bilol, Saʼd va Ammor ibn Yosir keldilar. Soʻng Umar ibn Xattob Paygʻambar ﷺning sahobalaridan yigirma (kishi) bilan keldi. Soʻng Paygʻambar ﷺ keldilar. Men Madina ahlining biror narsadan Rasululloh ﷺ (kelishi) bilan xursand boʻlganchalik xursand boʻlganini koʻrmadim — hatto choʻrilar (joriyalar): «Rasululloh ﷺ keldilar!» deya boshladilar. U zot kelmasdan oldin men (Qurʼonning) mufassal (qisqa) suralaridan «Sabbih isma Robbikal-aʼlo» (Aʼlo surasi, 1)ni (yod) oʻqib boʻlgan edim.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бизнинг олдимизга (Мадинага) биринчи бўлиб Мусъаб ибн Умайр ва Ибн Умму Мактум келдилар — иккови одамларга (Қуръон) ўқитардилар. Сўнг Билол, Саъд ва Аммор ибн Ёсир келдилар. Сўнг Умар ибн Хаттоб Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан йигирма (киши) билан келди. Сўнг Пайғамбар ﷺ келдилар. Мен Мадина аҳлининг бирор нарсадан Расулуллоҳ ﷺ (келиши) билан хурсанд бўлганчалик хурсанд бўлганини кўрмадим — ҳатто чўрилар (жориялар): «Расулуллоҳ ﷺ келдилар!» дея бошладилар. У зот келмасдан олдин мен (Қуръоннинг) муфассал (қисқа) сураларидан «Саббиҳ исма Роббикал-аъло» (Аъло сураси, 1)ни (ёд) ўқиб бўлган эдим.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ اسْتُصْغِرْتُ أَنَا وَابْنُ، عُمَرَ‏.‏

Men va Ibn Umar (Badrda yoshimiz) kichik (deb hisoblanib, jangga qoʻyilmay) qaytarildik.Мен ва Ибн Умар (Бадрда ёшимиз) кичик (деб ҳисобланиб, жангга қўйилмай) қайтарилдик.

حَدَّثَنِي مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا وَهْبٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ اسْتُصْغِرْتُ أَنَا وَابْنُ عُمَرَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكَانَ الْمُهَاجِرُونَ يَوْمَ بَدْرٍ نَيِّفًا عَلَى سِتِّينَ، وَالأَنْصَارُ نَيِّفًا وَأَرْبَعِينَ وَمِائَتَيْنِ‏.‏

Men va Ibn Umar Badr kuni (yoshimiz) kichik (deb) qaytarildik. Badr kuni muhojirlar oltmishdan bir necha (kishi) ortiq, ansorlar esa ikki yuz qirqdan bir necha (kishi) ortiq edi.Мен ва Ибн Умар Бадр куни (ёшимиз) кичик (деб) қайтарилдик. Бадр куни муҳожирлар олтмишдан бир неча (киши) ортиқ, ансорлар эса икки юз қирқдан бир неча (киши) ортиқ эди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ حَدَّثَنِي أَصْحَابُ، مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا أَنَّهُمْ كَانُوا عِدَّةَ أَصْحَابِ طَالُوتَ الَّذِينَ جَازُوا مَعَهُ النَّهَرَ، بِضْعَةَ عَشَرَ وَثَلاَثَمِائَةٍ‏.‏ قَالَ الْبَرَاءُ لاَ وَاللَّهِ مَا جَاوَزَ مَعَهُ النَّهَرَ إِلاَّ مُؤْمِنٌ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Menga Muhammad ﷺning sahobalaridan — Badrda qatnashganlardan — rivoyat qilishdiki, ular Tolut bilan birga daryodan oʻtgan sheriklarining soniga — uch yuz oʻn necha (kishiga) teng edilar. Baro: «Yoʻq, Allohga qasamki, u (Tolut) bilan daryodan faqat moʻmin (kishi) oʻtgan», dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Менга Муҳаммад ﷺнинг саҳобаларидан — Бадрда қатнашганлардан — ривоят қилишдики, улар Толут билан бирга дарёдан ўтган шерикларининг сонига — уч юз ўн неча (кишига) тенг эдилар. Баро: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, у (Толут) билан дарёдан фақат мўмин (киши) ўтган», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ كُنَّا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم نَتَحَدَّثُ أَنَّ عِدَّةَ أَصْحَابِ بَدْرٍ عَلَى عِدَّةِ أَصْحَابِ طَالُوتَ الَّذِينَ جَاوَزُوا مَعَهُ النَّهَرَ، وَلَمْ يُجَاوِزْ مَعَهُ إِلاَّ مُؤْمِنٌ، بِضْعَةَ عَشَرَ وَثَلاَثَمِائَةٍ‏.‏

Biz Muhammad ﷺning sahobalari shunday gaplashar edikki, Badr ahlining (jangchilarining) soni Tolut bilan daryodan oʻtgan sheriklarining soniga (teng) — u bilan faqat moʻmin oʻtgan — uch yuz oʻn necha (kishi edi).Биз Муҳаммад ﷺнинг саҳобалари шундай гаплашар эдикки, Бадр аҳлининг (жангчиларининг) сони Толут билан дарёдан ўтган шерикларининг сонига (тенг) — у билан фақат мўмин ўтган — уч юз ўн неча (киши эди).

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ،‏.‏ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّ أَصْحَابَ بَدْرٍ ثَلاَثُمِائَةٍ وَبِضْعَةَ عَشَرَ، بِعِدَّةِ أَصْحَابِ طَالُوتَ الَّذِينَ جَاوَزُوا مَعَهُ النَّهَرَ، وَمَا جَاوَزَ مَعَهُ إِلاَّ مُؤْمِنٌ‏.‏

Biz shunday gaplashardikki, Badr ahli uch yuz oʻn necha (kishi) — Tolut bilan daryodan oʻtgan sheriklarining soniga (teng) — u bilan faqat moʻmin oʻtgan (edi).Биз шундай гаплашардикки, Бадр аҳли уч юз ўн неча (киши) — Толут билан дарёдан ўтган шерикларининг сонига (тенг) — у билан фақат мўмин ўтган (эди).

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الرُّمَاةِ يَوْمَ أُحُدٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُبَيْرٍ، فَأَصَابُوا مِنَّا سَبْعِينَ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ أَصَابُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ أَرْبَعِينَ وَمِائَةً سَبْعِينَ أَسِيرًا وَسَبْعِينَ قَتِيلاً‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَوْمٌ بِيَوْمِ بَدْرٍ، وَالْحَرْبُ سِجَالٌ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Uhud kuni (oʻq) otuvchilar ustiga Abdulloh ibn Jubayrni (qoʻmondon) qildilar. Ular (mushriklar) bizdan yetmish (kishini) yoʻqotdi (oʻldirdi). Paygʻambar ﷺ va sahobalari esa Badr kuni mushriklardan bir yuz qirq (kishini) — yetmish asir va yetmish oʻlik (qilib) yoʻqotgan edilar. Abu Sufyon: «(Bugun — Uhud) — Badr kuniga (qarshilik) bir kun, urush galma-gal (navbatma-navbat)dir», dedi.Пайғамбар ﷺ Уҳуд куни (ўқ) отувчилар устига Абдуллоҳ ибн Жубайрни (қўмондон) қилдилар. Улар (мушриклар) биздан етмиш (кишини) йўқотди (ўлдирди). Пайғамбар ﷺ ва саҳобалари эса Бадр куни мушриклардан бир юз қирқ (кишини) — етмиш асир ва етмиш ўлик (қилиб) йўқотган эдилар. Абу Суфён: «(Бугун — Уҳуд) — Бадр кунига (қаршилик) бир кун, уруш галма-гал (навбатма-навбат)дир», деди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَهْطًا إِلَى أَبِي رَافِعٍ فَدَخَلَ عَلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَتِيكٍ بَيْتَهُ لَيْلاً وَهْوَ نَائِمٌ فَقَتَلَهُ‏.‏

Rasululloh ﷺ bir guruh (kishi)ni Abu Rofiʼning oldiga yubordilar. Abdulloh ibn Atik uning uyiga kechasi — u uxlab yotgan holda — kirib, uni oʻldirdi.Расулуллоҳ ﷺ бир гуруҳ (киши)ни Абу Рофиънинг олдига юбордилар. Абдуллоҳ ибн Атик унинг уйига кечаси — у ухлаб ётган ҳолда — кириб, уни ўлдирди.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي رَافِعٍ الْيَهُودِيِّ رِجَالاً مِنَ الأَنْصَارِ، فَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَتِيكٍ، وَكَانَ أَبُو رَافِعٍ يُؤْذِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيُعِينُ عَلَيْهِ، وَكَانَ فِي حِصْنٍ لَهُ بِأَرْضِ الْحِجَازِ، فَلَمَّا دَنَوْا مِنْهُ، وَقَدْ غَرَبَتِ الشَّمْسُ، وَرَاحَ النَّاسُ بِسَرْحِهِمْ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لأَصْحَابِهِ اجْلِسُوا مَكَانَكُمْ، فَإِنِّي مُنْطَلِقٌ، وَمُتَلَطِّفٌ لِلْبَوَّابِ، لَعَلِّي أَنْ أَدْخُلَ‏.‏ فَأَقْبَلَ حَتَّى دَنَا مِنَ الْبَابِ ثُمَّ تَقَنَّعَ بِثَوْبِهِ كَأَنَّهُ يَقْضِي حَاجَةً، وَقَدْ دَخَلَ النَّاسُ، فَهَتَفَ بِهِ الْبَوَّابُ يَا عَبْدَ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ أَنْ تَدْخُلَ فَادْخُلْ، فَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُغْلِقَ الْبَابَ‏.‏ فَدَخَلْتُ فَكَمَنْتُ، فَلَمَّا دَخَلَ النَّاسُ أَغْلَقَ الْبَابَ، ثُمَّ عَلَّقَ الأَغَالِيقَ عَلَى وَتَدٍ قَالَ فَقُمْتُ إِلَى الأَقَالِيدِ، فَأَخَذْتُهَا فَفَتَحْتُ الْبَابَ، وَكَانَ أَبُو رَافِعٍ يُسْمَرُ عِنْدَهُ، وَكَانَ فِي عَلاَلِيَّ لَهُ، فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْهُ أَهْلُ سَمَرِهِ صَعِدْتُ إِلَيْهِ، فَجَعَلْتُ كُلَّمَا فَتَحْتُ بَابًا أَغْلَقْتُ عَلَىَّ مِنْ دَاخِلٍ، قُلْتُ إِنِ الْقَوْمُ نَذِرُوا بِي لَمْ يَخْلُصُوا إِلَىَّ حَتَّى أَقْتُلَهُ‏.‏ فَانْتَهَيْتُ إِلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ فِي بَيْتٍ مُظْلِمٍ وَسْطَ عِيَالِهِ، لاَ أَدْرِي أَيْنَ هُوَ مِنَ الْبَيْتِ فَقُلْتُ يَا أَبَا رَافِعٍ‏.‏ قَالَ مَنْ هَذَا فَأَهْوَيْتُ نَحْوَ الصَّوْتِ، فَأَضْرِبُهُ ضَرْبَةً بِالسَّيْفِ، وَأَنَا دَهِشٌ فَمَا أَغْنَيْتُ شَيْئًا، وَصَاحَ فَخَرَجْتُ مِنَ الْبَيْتِ، فَأَمْكُثُ غَيْرَ بَعِيدٍ ثُمَّ دَخَلْتُ إِلَيْهِ فَقُلْتُ مَا هَذَا الصَّوْتُ يَا أَبَا رَافِعٍ‏.‏ فَقَالَ لأُمِّكَ الْوَيْلُ، إِنَّ رَجُلاً فِي الْبَيْتِ ضَرَبَنِي قَبْلُ بِالسَّيْفِ، قَالَ فَأَضْرِبُهُ ضَرْبَةً أَثْخَنَتْهُ وَلَمْ أَقْتُلْهُ، ثُمَّ وَضَعْتُ ظُبَةَ السَّيْفِ فِي بَطْنِهِ حَتَّى أَخَذَ فِي ظَهْرِهِ، فَعَرَفْتُ أَنِّي قَتَلْتُهُ، فَجَعَلْتُ أَفْتَحُ الأَبْوَابَ بَابًا بَابًا حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى دَرَجَةٍ لَهُ، فَوَضَعْتُ رِجْلِي وَأَنَا أُرَى أَنِّي قَدِ انْتَهَيْتُ إِلَى الأَرْضِ فَوَقَعْتُ فِي لَيْلَةٍ مُقْمِرَةٍ، فَانْكَسَرَتْ سَاقِي، فَعَصَبْتُهَا بِعِمَامَةٍ، ثُمَّ انْطَلَقْتُ حَتَّى جَلَسْتُ عَلَى الْبَابِ فَقُلْتُ لاَ أَخْرُجُ اللَّيْلَةَ حَتَّى أَعْلَمَ أَقَتَلْتُهُ فَلَمَّا صَاحَ الدِّيكُ قَامَ النَّاعِي عَلَى السُّورِ فَقَالَ أَنْعَى أَبَا رَافِعٍ تَاجِرَ أَهْلِ الْحِجَازِ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ إِلَى أَصْحَابِي فَقُلْتُ النَّجَاءَ، فَقَدْ قَتَلَ اللَّهُ أَبَا رَافِعٍ‏.‏ فَانْتَهَيْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَحَدَّثْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ ابْسُطْ رِجْلَكَ ‏"‏‏.‏ فَبَسَطْتُ رِجْلِي، فَمَسَحَهَا، فَكَأَنَّهَا لَمْ أَشْتَكِهَا قَطُّ‏.‏

Rasululloh ﷺ yahudiy Abu Rofiʼning oldiga ansorlardan (bir necha) kishini yubordilar va ularga Abdulloh ibn Atikni amir (boshliq) qildilar. Abu Rofiʼ Rasululloh ﷺga ozor berar va (dushmanlariga) qarshi yordam berardi. U Hijoz yeridagi bir qalʼasida edi. Ular unga yaqinlashganlarida, quyosh botgan, odamlar mollarini (haydab uyga) qaytgan edi. Abdulloh sheriklariga: «Joyingizda oʻ tiringlar, men borib, darvozabonga muloyimlik (hiyla) qilaman, balki (qalʼaga) kirsam», dedi. U yurib, darvozaga yaqinlashdi, soʻng — goʻyo hojat chiqarayotgandek — toʻni bilan (yuzini) yopdi. Odamlar (qalʼaga) kirib boʻlgan edi. Darvozabon unga: «Ey Abdulloh, kirmoqchi boʻlsang kir, chunki men darvozani yopmoqchiman», deb hayqirdi. (Abdulloh:) Men kirdim va (bir chetda) yashirinib turdim. Odamlar kirib boʻlgach, u darvozani yopdi, soʻng kalitlarni bir qoziqqa ildi. Men kalitlarga turib, ularni olib, darvozani ochdim. Abu Rofiʼning oldida (kechqurun) suhbat qilinardi, u oʻzining (baland) xonalarida edi. Suhbatdoshlari undan ketgach, men uning oldiga koʻtarildim. Har bir eshikni ochsam, oʻzimni ichkaridan (qulflab) yopib qoʻyardim. ‹Agar qavm meni sezsalar, men uni oʻldirgunimcha menga yetib kelolmasinlar› dedim (oʻyladim). Men uning oldiga yetib bordim. U qorongʻi bir uyda, oilasi orasida edi — men uni uyning qayerida ekanini bilmasdim. Men: «Ey Abu Rofiʼ», dedim. U: «Bu kim?» dedi. Men ovoz tomon (intilib) uni qilich bilan bir zarba urdim — men hovliqqan edim — biror narsa (qilolmadim, oʻldirolmadim). U baqirdi. Men uydan chiqdim, uzoq (ketmay) bir oz turdim, soʻng (yana) uning oldiga kirib: «Bu nima ovoz, ey Abu Rofiʼ?» dedim. U: «Onangga voy boʻlsin, hozirgina uyda bir kishi meni qilich bilan urdi!» dedi. Men unga (yana) bir zarba urdim, uni ogʻir yaraladim, ammo oʻldirmadim. Soʻng qilichning uchini uning qorniga (botirib) qoʻydim, to u orqasidan chiqquncha. Shunda uni oʻldirganimni bildim. Men eshiklarni birma-bir ocha boshladim, to uning bir zinasiga yetdim. Oyogʻimni qoʻydim — yerga yetdim deb oʻylab — birdan oydin kechada (zinadan) yiqilib tushdim va boldirim sindi. Men uni salla bilan bogʻladim, soʻng (yurib) darvozaga oʻtirdim va: ‹Uni oʻldirdimmi (yoʻqmi), bilmagunimcha bu kecha chiqmayman› dedim. Xoʻroz qichqirganda, jarchi devor ustiga turib: «Men Abu Rofiʼ — Hijoz ahlining savdogari(ning oʻlimi)ni eʼlon qilaman», dedi. Men sheriklarimning oldiga borib: «Najot (qutuldik)! Alloh Abu Rofiʼni oʻldirdi (halok qildi)», dedim. Men Paygʻambar ﷺning oldilariga yetib, (buni) hikoya qildim. U zot: «Oyogʻingni uzat», dedilar. Men oyogʻimni uzatdim, u zot uni siladilar — goʻyo men undan hech ogʻrimagandekman (sogʻ boʻlib qoldi).Расулуллоҳ ﷺ яҳудий Абу Рофиънинг олдига ансорлардан (бир неча) кишини юбордилар ва уларга Абдуллоҳ ибн Атикни амир (бошлиқ) қилдилар. Абу Рофиъ Расулуллоҳ ﷺга озор берар ва (душманларига) қарши ёрдам берарди. У Ҳижоз еридаги бир қалъасида эди. Улар унга яқинлашганларида, қуёш ботган, одамлар молларини (ҳайдаб уйга) қайтган эди. Абдуллоҳ шерикларига: «Жойингизда ў тиринглар, мен бориб, дарвозабонга мулойимлик (ҳийла) қиламан, балки (қалъага) кирсам», деди. У юриб, дарвозага яқинлашди, сўнг — гўё ҳожат чиқараётгандек — тўни билан (юзини) ёпди. Одамлар (қалъага) кириб бўлган эди. Дарвозабон унга: «Эй Абдуллоҳ, кирмоқчи бўлсанг кир, чунки мен дарвозани ёпмоқчиман», деб ҳайқирди. (Абдуллоҳ:) Мен кирдим ва (бир четда) яшириниб турдим. Одамлар кириб бўлгач, у дарвозани ёпди, сўнг калитларни бир қозиққа илди. Мен калитларга туриб, уларни олиб, дарвозани очдим. Абу Рофиънинг олдида (кечқурун) суҳбат қилинарди, у ўзининг (баланд) хоналарида эди. Суҳбатдошлари ундан кетгач, мен унинг олдига кўтарилдим. Ҳар бир эшикни очсам, ўзимни ичкаридан (қулфлаб) ёпиб қўярдим. ‹Агар қавм мени сезсалар, мен уни ўлдиргунимча менга етиб келолмасинлар› дедим (ўйладим). Мен унинг олдига етиб бордим. У қоронғи бир уйда, оиласи орасида эди — мен уни уйнинг қаерида эканини билмасдим. Мен: «Эй Абу Рофиъ», дедим. У: «Бу ким?» деди. Мен овоз томон (интилиб) уни қилич билан бир зарба урдим — мен ҳовлиққан эдим — бирор нарса (қилолмадим, ўлдиролмадим). У бақирди. Мен уйдан чиқдим, узоқ (кетмай) бир оз турдим, сўнг (яна) унинг олдига кириб: «Бу нима овоз, эй Абу Рофиъ?» дедим. У: «Онангга вой бўлсин, ҳозиргина уйда бир киши мени қилич билан урди!» деди. Мен унга (яна) бир зарба урдим, уни оғир яраладим, аммо ўлдирмадим. Сўнг қиличнинг учини унинг қорнига (ботириб) қўйдим, то у орқасидан чиққунча. Шунда уни ўлдирганимни билдим. Мен эшикларни бирма-бир оча бошладим, то унинг бир зинасига етдим. Оёғимни қўйдим — ерга етдим деб ўйлаб — бирдан ойдин кечада (зинадан) йиқилиб тушдим ва болдирим синди. Мен уни салла билан боғладим, сўнг (юриб) дарвозага ўтирдим ва: ‹Уни ўлдирдимми (йўқми), билмагунимча бу кеча чиқмайман› дедим. Хўроз қичқирганда, жарчи девор устига туриб: «Мен Абу Рофиъ — Ҳижоз аҳлининг савдогари(нинг ўлими)ни эълон қиламан», деди. Мен шерикларимнинг олдига бориб: «Нажот (қутулдик)! Аллоҳ Абу Рофиъни ўлдирди (ҳалок қилди)», дедим. Мен Пайғамбар ﷺнинг олдиларига етиб, (буни) ҳикоя қилдим. У зот: «Оёғингни узат», дедилар. Мен оёғимни узатдим, у зот уни силадилар — гўё мен ундан ҳеч оғримагандекман (соғ бўлиб қолди).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحٌ ـ هُوَ ابْنُ مَسْلَمَةَ ـ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي رَافِعٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَتِيكٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُتْبَةَ فِي نَاسٍ مَعَهُمْ، فَانْطَلَقُوا حَتَّى دَنَوْا مِنَ الْحِصْنِ، فَقَالَ لَهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَتِيكٍ امْكُثُوا أَنْتُمْ حَتَّى أَنْطَلِقَ أَنَا فَأَنْظُرَ‏.‏ قَالَ فَتَلَطَّفْتُ أَنْ أَدْخُلَ الْحِصْنَ، فَفَقَدُوا حِمَارًا لَهُمْ ـ قَالَ ـ فَخَرَجُوا بِقَبَسٍ يَطْلُبُونَهُ ـ قَالَ ـ فَخَشِيتُ أَنْ أُعْرَفَ ـ قَالَ ـ فَغَطَّيْتُ رَأْسِي كَأَنِّي أَقْضِي حَاجَةً، ثُمَّ نَادَى صَاحِبُ الْبَابِ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَدْخُلَ فَلْيَدْخُلْ قَبْلَ أَنْ أُغْلِقَهُ‏.‏ فَدَخَلْتُ ثُمَّ اخْتَبَأْتُ فِي مَرْبِطِ حِمَارٍ عِنْدَ باب الْحِصْنِ، فَتَعَشَّوْا عِنْدَ أَبِي رَافِعٍ وَتَحَدَّثُوا حَتَّى ذَهَبَتْ سَاعَةٌ مِنَ اللَّيْلِ، ثُمَّ رَجَعُوا إِلَى بُيُوتِهِمْ، فَلَمَّا هَدَأَتِ الأَصْوَاتُ وَلاَ أَسْمَعُ حَرَكَةً خَرَجْتُ ـ قَالَ ـ وَرَأَيْتُ صَاحِبَ الْبَابِ حَيْثُ وَضَعَ مِفْتَاحَ الْحِصْنِ، فِي كَوَّةٍ فَأَخَذْتُهُ فَفَتَحْتُ بِهِ باب الْحِصْنِ‏.‏ قَالَ قُلْتُ إِنْ نَذِرَ بِي الْقَوْمُ انْطَلَقْتُ عَلَى مَهَلٍ، ثُمَّ عَمَدْتُ إِلَى أَبْوَابِ بُيُوتِهِمْ، فَغَلَّقْتُهَا عَلَيْهِمْ مِنْ ظَاهِرٍ، ثُمَّ صَعِدْتُ إِلَى أَبِي رَافِعٍ فِي سُلَّمٍ، فَإِذَا الْبَيْتُ مُظْلِمٌ قَدْ طَفِئَ سِرَاجُهُ، فَلَمْ أَدْرِ أَيْنَ الرَّجُلُ، فَقُلْتُ يَا أَبَا رَافِعٍ‏.‏ قَالَ مَنْ هَذَا قَالَ فَعَمَدْتُ نَحْوَ الصَّوْتِ فَأَضْرِبُهُ، وَصَاحَ فَلَمْ تُغْنِ شَيْئًا ـ قَالَ ـ ثُمَّ جِئْتُ كَأَنِّي أُغِيثُهُ فَقُلْتُ مَا لَكَ يَا أَبَا رَافِعٍ وَغَيَّرْتُ صَوْتِي‏.‏ فَقَالَ أَلاَ أُعْجِبُكَ لأُمِّكَ الْوَيْلُ، دَخَلَ عَلَىَّ رَجُلٌ فَضَرَبَنِي بِالسَّيْفِ‏.‏ قَالَ فَعَمَدْتُ لَهُ أَيْضًا فَأَضْرِبُهُ أُخْرَى فَلَمْ تُغْنِ شَيْئًا، فَصَاحَ وَقَامَ أَهْلُهُ، قَالَ ثُمَّ جِئْتُ وَغَيَّرْتُ صَوْتِي كَهَيْئَةِ الْمُغِيثِ، فَإِذَا هُوَ مُسْتَلْقٍ عَلَى ظَهْرِهِ، فَأَضَعُ السَّيْفَ فِي بَطْنِهِ ثُمَّ أَنْكَفِئُ عَلَيْهِ حَتَّى سَمِعْتُ صَوْتَ الْعَظْمِ، ثُمَّ خَرَجْتُ دَهِشًا حَتَّى أَتَيْتُ السُّلَّمَ أُرِيدُ أَنْ أَنْزِلَ، فَأَسْقُطُ مِنْهُ فَانْخَلَعَتْ رِجْلِي فَعَصَبْتُهَا، ثُمَّ أَتَيْتُ أَصْحَابِي أَحْجُلُ فَقُلْتُ انْطَلِقُوا فَبَشِّرُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنِّي لاَ أَبْرَحُ حَتَّى أَسْمَعَ النَّاعِيَةَ، فَلَمَّا كَانَ فِي وَجْهِ الصُّبْحِ صَعِدَ النَّاعِيَةُ فَقَالَ أَنْعَى أَبَا رَافِعٍ‏.‏ قَالَ فَقُمْتُ أَمْشِي مَا بِي قَلَبَةٌ، فَأَدْرَكْتُ أَصْحَابِي قَبْلَ أَنْ يَأْتُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَبَشَّرْتُهُ‏.‏

Rasululloh ﷺ Abu Rofiʼning oldiga Abdulloh ibn Atik va Abdulloh ibn Utbani — ular bilan birga (boshqa) odamlarni (qoʻshib) yubordilar. Ular yurib, qalʼaga yaqinlashishdi. Abdulloh ibn Atik ularga: «Sizlar (shu yerda) turinglar, men borib (atrofni) koʻrib kelay», dedi. (Abdulloh:) Men qalʼaga kirish uchun muloyimlik (hiyla) qildim. (Qalʼa ahli) bir eshaklarini yoʻqotib qoldilar, (uni) izlab, mashʼal (chiroq) bilan chiqishdi. Men tanilishdan qoʻrqib, — goʻyo hojat chiqarayotgandek — boshimni yopib oldim. Soʻng darvozabon: «Kirmoqchi boʻlgan kishi, men (darvozani) yopishimdan oldin kirsin», deb hayqirdi. Men kirdim, soʻng qalʼa darvozasi yonidagi eshak bogʻlanadigan joyga yashirindim. Ular Abu Rofiʼnikida kechki ovqat yeyishdi va kechaning bir soatigacha suhbatlashishdi, soʻng uylariga qaytishdi. Ovozlar tinib, men hech harakat eshitmaganimda, (yashirinishdan) chiqdim. Men darvozabon qalʼa kalitini qayerga — bir teshikka — qoʻyganini koʻrgan edim, uni olib, u bilan qalʼa darvozasini ochdim. ‹Agar qavm meni sezsa, men (oson) ketib qolaman› dedim (oʻyladim). Soʻng ularning uylari eshiklariga (borib), ularni tashqaridan ustlariga yopib (qulflab) qoʻydim. Soʻng zinada Abu Rofiʼning oldiga koʻtarildim. Qarasam, uy qorongʻi, chirogʻi oʻchgan — men u kishi qayerdaligini bilmasdim. Men: «Ey Abu Rofiʼ», dedim. U: «Bu kim?» dedi. Men ovoz tomon (intilib) uni urdim, u baqirdi, ammo (zarba) biror narsa (qilolmadi). Soʻng men — goʻyo unga yordamga kelayotgandek — kelib, ovozimni oʻzgartirib: «Senga nima boʻldi, ey Abu Rofiʼ?» dedim. U: «Ajab emasmi?! Onangga voy boʻlsin — uyimga bir kishi kirib, meni qilich bilan urdi!» dedi. Men yana unga (intilib) bir zarba urdim, ammo (yana) biror narsa (qilolmadi). U baqirdi va ahli turib (uygʻonib) ketdi. Soʻng men — goʻyo yordamchidek — ovozimni oʻzgartirib (yana) keldim. Qarasam, u chalqancha yotgan edi. Men qilichni uning qorniga (botirib) qoʻyib, ustiga (butun ogʻirligim bilan) bosdim, to suyak (sinish) ovozini eshitdim. Soʻng hovliqib chiqdim, to zinaga yetdim — (pastga) tushmoqchi edim — undan yiqilib tushdim va oyogʻim chiqdi (joyidan koʻchdi). Men uni bogʻ ladim, soʻng oqsoqlanib sheriklarim oldiga kelib: «(Madinaga) yoʻl olinglar va Rasululloh ﷺga xushxabar bering, men jarchini eshitmagunimcha (bu yerdan) jilmayman», dedim. Tong yuzlanganda, jarchi (devorga) koʻtarilib: «Men Abu Rofiʼ(ning oʻlimi)ni eʼlon qilaman», dedi. Men turib yurdim — menda hech qanday ogʻriq (asorati) yoʻq edi. Sheriklarimga — ular Paygʻambar ﷺning oldilariga yetib bormasdan oldin — yetib oldim va u zotga xushxabar berdim.Расулуллоҳ ﷺ Абу Рофиънинг олдига Абдуллоҳ ибн Атик ва Абдуллоҳ ибн Утбани — улар билан бирга (бошқа) одамларни (қўшиб) юбордилар. Улар юриб, қалъага яқинлашишди. Абдуллоҳ ибн Атик уларга: «Сизлар (шу ерда) туринглар, мен бориб (атрофни) кўриб келай», деди. (Абдуллоҳ:) Мен қалъага кириш учун мулойимлик (ҳийла) қилдим. (Қалъа аҳли) бир эшакларини йўқотиб қолдилар, (уни) излаб, машъал (чироқ) билан чиқишди. Мен танилишдан қўрқиб, — гўё ҳожат чиқараётгандек — бошимни ёпиб олдим. Сўнг дарвозабон: «Кирмоқчи бўлган киши, мен (дарвозани) ёпишимдан олдин кирсин», деб ҳайқирди. Мен кирдим, сўнг қалъа дарвозаси ёнидаги эшак боғланадиган жойга яшириндим. Улар Абу Рофиъникида кечки овқат ейишди ва кечанинг бир соатигача суҳбатлашишди, сўнг уйларига қайтишди. Овозлар тиниб, мен ҳеч ҳаракат эшитмаганимда, (яширинишдан) чиқдим. Мен дарвозабон қалъа калитини қаерга — бир тешикка — қўйганини кўрган эдим, уни олиб, у билан қалъа дарвозасини очдим. ‹Агар қавм мени сезса, мен (осон) кетиб қоламан› дедим (ўйладим). Сўнг уларнинг уйлари эшикларига (бориб), уларни ташқаридан устларига ёпиб (қулфлаб) қўйдим. Сўнг зинада Абу Рофиънинг олдига кўтарилдим. Қарасам, уй қоронғи, чироғи ўчган — мен у киши қаердалигини билмасдим. Мен: «Эй Абу Рофиъ», дедим. У: «Бу ким?» деди. Мен овоз томон (интилиб) уни урдим, у бақирди, аммо (зарба) бирор нарса (қилолмади). Сўнг мен — гўё унга ёрдамга келаётгандек — келиб, овозимни ўзгартириб: «Сенга нима бўлди, эй Абу Рофиъ?» дедим. У: «Ажаб эмасми?! Онангга вой бўлсин — уйимга бир киши кириб, мени қилич билан урди!» деди. Мен яна унга (интилиб) бир зарба урдим, аммо (яна) бирор нарса (қилолмади). У бақирди ва аҳли туриб (уйғониб) кетди. Сўнг мен — гўё ёрдамчидек — овозимни ўзгартириб (яна) келдим. Қарасам, у чалқанча ётган эди. Мен қилични унинг қорнига (ботириб) қўйиб, устига (бутун оғирлигим билан) босдим, то суяк (синиш) овозини эшитдим. Сўнг ҳовлиқиб чиқдим, то зинага етдим — (пастга) тушмоқчи эдим — ундан йиқилиб тушдим ва оёғим чиқди (жойидан кўчди). Мен уни боғ ладим, сўнг оқсоқланиб шерикларим олдига келиб: «(Мадинага) йўл олинглар ва Расулуллоҳ ﷺга хушхабар беринг, мен жарчини эшитмагунимча (бу ердан) жилмайман», дедим. Тонг юзланганда, жарчи (деворга) кўтарилиб: «Мен Абу Рофиъ(нинг ўлими)ни эълон қиламан», деди. Мен туриб юрдим — менда ҳеч қандай оғриқ (асорати) йўқ эди. Шерикларимга — улар Пайғамбар ﷺнинг олдиларига етиб бормасдан олдин — етиб олдим ва у зотга хушхабар бердим.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَقِينَا الْمُشْرِكِينَ يَوْمَئِذٍ، وَأَجْلَسَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَيْشًا مِنَ الرُّمَاةِ، وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ وَقَالَ ‏"‏ لاَ تَبْرَحُوا، إِنْ رَأَيْتُمُونَا ظَهَرْنَا عَلَيْهِمْ فَلاَ تَبْرَحُوا وَإِنْ رَأَيْتُمُوهُمْ ظَهَرُوا عَلَيْنَا فَلاَ تُعِينُونَا ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا لَقِينَا هَرَبُوا حَتَّى رَأَيْتُ النِّسَاءَ يَشْتَدِدْنَ فِي الْجَبَلِ، رَفَعْنَ عَنْ سُوقِهِنَّ قَدْ بَدَتْ خَلاَخِلُهُنَّ، فَأَخَذُوا يَقُولُونَ الْغَنِيمَةَ الْغَنِيمَةَ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ عَهِدَ إِلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ تَبْرَحُوا‏.‏ فَأَبَوْا، فَلَمَّا أَبَوْا صُرِفَ وُجُوهُهُمْ، فَأُصِيبَ سَبْعُونَ قَتِيلاً، وَأَشْرَفَ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ أَفِي الْقَوْمِ مُحَمَّدٌ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تُجِيبُوهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ قَالَ ‏"‏ لاَ تُجِيبُوهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ إِنَّ هَؤُلاَءِ قُتِلُوا، فَلَوْ كَانُوا أَحْيَاءً لأَجَابُوا، فَلَمْ يَمْلِكْ عُمَرُ نَفْسَهُ فَقَالَ كَذَبْتَ يَا عَدُوَّ اللَّهِ، أَبْقَى اللَّهُ عَلَيْكَ مَا يُخْزِيكَ‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ أُعْلُ هُبَلْ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَجِيبُوهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا مَا نَقُولُ قَالَ ‏"‏ قُولُوا اللَّهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ لَنَا الْعُزَّى وَلاَ عُزَّى لَكُمْ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَجِيبُوهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا مَا نَقُولُ قَالَ ‏"‏ قُولُوا اللَّهُ مَوْلاَنَا وَلاَ مَوْلَى لَكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَوْمٌ بِيَوْمِ بَدْرٍ، وَالْحَرْبُ سِجَالٌ، وَتَجِدُونَ مُثْلَةً لَمْ آمُرْ بِهَا وَلَمْ تَسُؤْنِي‏.‏ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ اصْطَبَحَ الْخَمْرَ يَوْمَ أُحُدٍ نَاسٌ ثُمَّ قُتِلُوا شُهَدَاءَ‏.‏

Biz oʻsha kuni (Uhudda) mushriklarga roʻbaroʻ keldik. Paygʻambar ﷺ (oʻq) otuvchilardan bir qoʻshinni oʻtqazib (joylashtirib), ularga Abdulloh (ibn Jubayr)ni amir qilib: «(Joyingizdan) jilmanglar! Bizni ular ustidan gʻolib boʻlganimizni koʻrsangiz ham, jilmanglar; ularni biz ustimizdan gʻolib boʻlganini koʻrsangiz ham, bizga yordamga (kelib) qoʻshilmanglar», dedilar. Biz (mushriklarga) roʻbaroʻ kelganimizda, ular qochishdi, hatto men ayollarning togʻ (tomon) yugurib, sonlaridan (etaklarini) koʻtarganini, oyoq-uzuklari (xalxollari) koʻ ringanini koʻrdim. (Oʻq otuvchilar) «Oʻlja, oʻlja!» deya boshlashdi. Abdulloh: «Paygʻambar ﷺ menga ‹jilmanglar› deb tayinlagan edilar», dedi. Ammo ular (qoʻzgʻalishdan) toʻxtamadilar. Ular (joyini tark etib) toʻxtamaganlarida, ularning (qoʻshinning) yuzlari (orqaga) burildi (magʻlubiyatga uchradi) va yetmish (kishi) oʻldirildi. Abu Sufyon (tepalikka) chiqib: «Qavm ichida Muhammad bormi?» dedi. U zot: «Unga javob bermanglar», dedilar. U: «Qavm ichida Ibn Abu Quhofa (Abu Bakr) bormi?» dedi. U zot: «Unga javob bermanglar», dedilar. U: «Qavm ichida Ibnul-Xattob (Umar) bormi?» dedi, soʻng: «Albatta bular oʻldirildi; agar tirik boʻlganlarida, javob berardilar», dedi. Shunda Umar oʻzini tutolmay: «Yolgʻon aytding, ey Allohning dushmani! Alloh seni xor qiladigan narsani (seni xorlash uchun) baqo qildi (qoldirdi)», dedi. Abu Sufyon: «Hubal ulugʻ boʻlsin!» dedi. Paygʻambar ﷺ: «Unga javob bering», dedilar. Ular: «Nima deymiz?» deyishdi. U zot: «‹Alloh (undan) ulugʻroq va azizroq!› denglar», dedilar. Abu Sufyon: «Bizda Uzzo bor, sizlarda Uzzo yoʻq», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Unga javob bering», dedilar. Ular: «Nima deymiz?» deyishdi. U zot: «‹Alloh bizning Mavlomiz (homiymiz), sizlarning Mavloyingiz yoʻq› denglar», dedilar. Abu Sufyon: «(Bugun) — Badr kuniga (qarshilik) bir kun, urush galma-galdir. Sizlar (oʻliklarda) men buyurmagan va meni xafa qilmagan (jasad)-buzilishini (muslani) topasizlar», dedi. (Jobir aytdi:) Uhud kuni baʼzi odamlar tongda may ichdilar, soʻng shahid boʻlib oʻldirildilar (may hali harom qilinmagan edi).Биз ўша куни (Уҳудда) мушрикларга рўбарў келдик. Пайғамбар ﷺ (ўқ) отувчилардан бир қўшинни ўтқазиб (жойлаштириб), уларга Абдуллоҳ (ибн Жубайр)ни амир қилиб: «(Жойингиздан) жилманглар! Бизни улар устидан ғолиб бўлганимизни кўрсангиз ҳам, жилманглар; уларни биз устимиздан ғолиб бўлганини кўрсангиз ҳам, бизга ёрдамга (келиб) қўшилманглар», дедилар. Биз (мушрикларга) рўбарў келганимизда, улар қочишди, ҳатто мен аёлларнинг тоғ (томон) югуриб, сонларидан (этакларини) кўтарганини, оёқ-узуклари (халхоллари) кў ринганини кўрдим. (Ўқ отувчилар) «Ўлжа, ўлжа!» дея бошлашди. Абдуллоҳ: «Пайғамбар ﷺ менга ‹жилманглар› деб тайинлаган эдилар», деди. Аммо улар (қўзғалишдан) тўхтамадилар. Улар (жойини тарк этиб) тўхтамаганларида, уларнинг (қўшиннинг) юзлари (орқага) бурилди (мағлубиятга учради) ва етмиш (киши) ўлдирилди. Абу Суфён (тепаликка) чиқиб: «Қавм ичида Муҳаммад борми?» деди. У зот: «Унга жавоб берманглар», дедилар. У: «Қавм ичида Ибн Абу Қуҳофа (Абу Бакр) борми?» деди. У зот: «Унга жавоб берманглар», дедилар. У: «Қавм ичида Ибнул-Хаттоб (Умар) борми?» деди, сўнг: «Албатта булар ўлдирилди; агар тирик бўлганларида, жавоб берардилар», деди. Шунда Умар ўзини тутолмай: «Ёлғон айтдинг, эй Аллоҳнинг душмани! Аллоҳ сени хор қиладиган нарсани (сени хорлаш учун) бақо қилди (қолдирди)», деди. Абу Суфён: «Ҳубал улуғ бўлсин!» деди. Пайғамбар ﷺ: «Унга жавоб беринг», дедилар. Улар: «Нима деймиз?» дейишди. У зот: «‹Аллоҳ (ундан) улуғроқ ва азизроқ!› денглар», дедилар. Абу Суфён: «Бизда Уззо бор, сизларда Уззо йўқ», деди. Пайғамбар ﷺ: «Унга жавоб беринг», дедилар. Улар: «Нима деймиз?» дейишди. У зот: «‹Аллоҳ бизнинг Мавломиз (ҳомиймиз), сизларнинг Мавлойингиз йўқ› денглар», дедилар. Абу Суфён: «(Бугун) — Бадр кунига (қаршилик) бир кун, уруш галма-галдир. Сизлар (ўликларда) мен буюрмаган ва мени хафа қилмаган (жасад)-бузилишини (муслани) топасизлар», деди. (Жобир айтди:) Уҳуд куни баъзи одамлар тонгда май ичдилар, сўнг шаҳид бўлиб ўлдирилдилар (май ҳали ҳаром қилинмаган эди).

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الرَّجَّالَةِ يَوْمَ أُحُدٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُبَيْرٍ، وَأَقْبَلُوا مُنْهَزِمِينَ، فَذَاكَ إِذْ يَدْعُوهُمُ الرَّسُولُ فِي أُخْرَاهُمْ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Uhud kuni piyodalar (oʻq otuvchilar) ustiga Abdulloh ibn Jubayrni (qoʻmondon) qildilar. Ular (oxiri) magʻlub boʻlib (orqaga) qaytdilar. Mana shu — Rasul ularni ortlaridan (turib) chaqirayotgan payt edi.Пайғамбар ﷺ Уҳуд куни пиёдалар (ўқ отувчилар) устига Абдуллоҳ ибн Жубайрни (қўмондон) қилдилар. Улар (охири) мағлуб бўлиб (орқага) қайтдилар. Мана шу — Расул уларни ортларидан (туриб) чақираётган пайт эди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَنْقُلُ التُّرَابَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ حَتَّى أَغْمَرَ بَطْنَهُ أَوِ اغْبَرَّ بَطْنُهُ يَقُولُ وَاللَّهِ لَوْلاَ اللَّهُ مَا اهْتَدَيْنَا وَلاَ تَصَدَّقْنَا وَلاَ صَلَّيْنَا فَأَنْزِلَنْ سَكِينَةً عَلَيْنَا وَثَبِّتِ الأَقْدَامَ إِنْ لاَقَيْنَا إِنَّ الأُلَى قَدْ بَغَوْا عَلَيْنَا إِذَا أَرَادُوا فِتْنَةً أَبَيْنَا وَرَفَعَ بِهَا صَوْتَهُ أَبَيْنَا أَبَيْنَا‏.‏

Paygʻambar ﷺ Xandaq kuni tuproq tashirdilar, hatto (tuproq) qornini koʻmib (yashirib) yubordi — yoki: qorni changga belandi. U zot (Ibn Ravoha sheʼrini) aytardilar: «Allohga qasamki, agar Alloh boʻlmaganida, biz na hidoyat topardik, na sadaqa berardik, na namoz oʻqirdik. Bas, bizga (bir) sakinat (xotirjamlik) tushir va (dushmanga) yoʻliqsak, qadamlarimizni sobit (mahkam) qil. Albatta ana ular (kofirlar) bizga (qarshi) zoʻravonlik qildilar; ular fitnani istasalar, biz bosh tortdik». U zot bu bilan ovozini koʻtarib: «Bosh tortdik, bosh tortdik!» derdilar.Пайғамбар ﷺ Хандақ куни тупроқ таширдилар, ҳатто (тупроқ) қорнини кўмиб (яшириб) юборди — ёки: қорни чангга беланди. У зот (Ибн Равоҳа шеърини) айтардилар: «Аллоҳга қасамки, агар Аллоҳ бўлмаганида, биз на ҳидоят топардик, на садақа берардик, на намоз ўқирдик. Бас, бизга (бир) сакинат (хотиржамлик) тушир ва (душманга) йўлиқсак, қадамларимизни собит (маҳкам) қил. Албатта ана улар (кофирлар) бизга (қарши) зўравонлик қилдилар; улар фитнани истасалар, биз бош тортдик». У зот бу билан овозини кўтариб: «Бош тортдик, бош тортдик!» дердилар.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، يُحَدِّثُ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ الأَحْزَابِ، وَخَنْدَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأَيْتُهُ يَنْقُلُ مِنْ تُرَابِ الْخَنْدَقِ حَتَّى وَارَى عَنِّي الْغُبَارُ جِلْدَةَ بَطْنِهِ، وَكَانَ كَثِيرَ الشَّعَرِ، فَسَمِعْتُهُ يَرْتَجِزُ بِكَلِمَاتِ ابْنِ رَوَاحَةَ، وَهْوَ يَنْقُلُ مِنَ التُّرَابِ يَقُولُ اللَّهُمَّ لَوْلاَ أَنْتَ مَا اهْتَدَيْنَا وَلاَ تَصَدَّقْنَا وَلاَ صَلَّيْنَا فَأَنْزِلَنْ سَكِينَةً عَلَيْنَا وَثَبِّتِ الأَقْدَامَ إِنْ لاَقَيْنَا إِنَّ الأُلَى قَدْ بَغَوْا عَلَيْنَا وَإِنْ أَرَادُوا فِتْنَةً أَبَيْنَا قَالَ ثُمَّ يَمُدُّ صَوْتَهُ بِآخِرِهَا‏.‏

Ahzob kuni boʻlib, Rasululloh ﷺ xandaq kovlaganlarida, men u zotning xandaq tuprogʻidan tashiyotganini koʻrdim, hatto chang men(ing koʻzim)dan u zotning qornining terisini berkitib (yashirib) qoʻydi — u zot serjun (badani) edilar. Men u zotning — tuproq tashirkanlar — Ibn Ravohaning soʻzlarini rajaz qilib aytayotganlarini eshitdim: «Allohim, agar Sen boʻlmaganingda, biz na hidoyat topardik, na sadaqa berardik, na namoz oʻqirdik. Bas, bizga (bir) sakinat tushir va (dushmanga) yoʻliqsak, qadamlarni sobit qil. Albatta ana ular bizga (qarshi) zoʻravonlik qildilar; ular fitnani istasalar (ham), biz bosh tortdik». (Baro) aytdi: Soʻng u zot uning oxirgi (soʻzi) bilan ovozlarini choʻzardilar.Аҳзоб куни бўлиб, Расулуллоҳ ﷺ хандақ ковлаганларида, мен у зотнинг хандақ тупроғидан ташиётганини кўрдим, ҳатто чанг мен(инг кўзим)дан у зотнинг қорнининг терисини беркитиб (яшириб) қўйди — у зот сержун (бадани) эдилар. Мен у зотнинг — тупроқ таширканлар — Ибн Равоҳанинг сўзларини ражаз қилиб айтаётганларини эшитдим: «Аллоҳим, агар Сен бўлмаганингда, биз на ҳидоят топардик, на садақа берардик, на намоз ўқирдик. Бас, бизга (бир) сакинат тушир ва (душманга) йўлиқсак, қадамларни собит қил. Албатта ана улар бизга (қарши) зўравонлик қилдилар; улар фитнани истасалар (ҳам), биз бош тортдик». (Баро) айтди: Сўнг у зот унинг охирги (сўзи) билан овозларини чўзардилар.

حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَدِيٌّ، أَنَّهُ سَمِعَ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِحَسَّانَ ‏"‏ اهْجُهُمْ ـ أَوْ هَاجِهِمْ ـ وَجِبْرِيلُ مَعَكَ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ Hassonga: «Ularni (sheʼr bilan) hajv qil (yo: ularga qarshi sheʼr ayt), Jibril sen bilan birga», dedilar.Пайғамбар ﷺ Ҳассонга: «Уларни (шеър билан) ҳажв қил (ё: уларга қарши шеър айт), Жибрил сен билан бирга», дедилар.

وَزَادَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ قُرَيْظَةَ لِحَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ ‏"‏ اهْجُ الْمُشْرِكِينَ، فَإِنَّ جِبْرِيلَ مَعَكَ ‏"‏‏.‏

Ibrohim ibn Tahmon (Shayboniydan, u Adiy ibn Sobitdan, u Baro ibn Ozibdan) ziyoda qildi: Rasululloh ﷺ Qurayza kuni Hasson ibn Sobitga: «Mushriklarni (sheʼr bilan) hajv qil, chunki Jibril sen bilan birga», dedilar.Иброҳим ибн Таҳмон (Шайбонийдан, у Адий ибн Собитдан, у Баро ибн Озибдан) зиёда қилди: Расулуллоҳ ﷺ Қурайза куни Ҳассон ибн Собитга: «Мушрикларни (шеър билан) ҳажв қил, чунки Жибрил сен билан бирга», дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ تَعُدُّونَ أَنْتُمُ الْفَتْحَ فَتْحَ مَكَّةَ، وَقَدْ كَانَ فَتْحُ مَكَّةَ فَتْحًا، وَنَحْنُ نَعُدُّ الْفَتْحَ بَيْعَةَ الرُّضْوَانِ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ‏.‏ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَرْبَعَ عَشْرَةَ مِائَةً، وَالْحُدَيْبِيَةُ بِئْرٌ فَنَزَحْنَاهَا، فَلَمْ نَتْرُكْ فِيهَا قَطْرَةً، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَاهَا، فَجَلَسَ عَلَى شَفِيرِهَا، ثُمَّ دَعَا بِإِنَاءٍ مِنْ مَاءٍ فَتَوَضَّأَ ثُمَّ مَضْمَضَ وَدَعَا، ثُمَّ صَبَّهُ فِيهَا فَتَرَكْنَاهَا غَيْرَ بَعِيدٍ ثُمَّ إِنَّهَا أَصْدَرَتْنَا مَا شِئْنَا نَحْنُ وَرِكَابَنَا‏.‏

(Baro aytdi:) «Sizlar ‹fath› (gʻalaba) deb Makka fathini hisoblaysizlar — Makka fathi (albatta) bir fath edi — biz esa ‹fath›ni Hudaybiya kunidagi Rizvon bayʼati deb hisoblaymiz», dedi. (Baro:) Biz Paygʻambar ﷺ bilan ming toʻrt yuz (kishi) edik. Hudaybiya — bir quduq edi, biz uni (suvini) toʻla tortib (boʻshatib) oldik, unda bir tomchi (suv) ham qoldirmadik. Bu Paygʻambar ﷺga yetdi, u zot uning oldiga kelib, labiga oʻtirdilar, soʻng bir idish suv soʻrab, (undan) tahorat qildilar, soʻng (ogʻizlarini) chayib, duo qildilar, soʻng uni (suvni) quduqqa quydilar. Biz uni uzoq (ketmay) bir oz qoʻyib turdik, soʻng u bizni va ulovlarimizni xohlaganimizcha (suvga) qondirib (chiqarib) yubordi.(Баро айтди:) «Сизлар ‹фатҳ› (ғалаба) деб Макка фатҳини ҳисоблайсизлар — Макка фатҳи (албатта) бир фатҳ эди — биз эса ‹фатҳ›ни Ҳудайбия кунидаги Ризвон байъати деб ҳисоблаймиз», деди. (Баро:) Биз Пайғамбар ﷺ билан минг тўрт юз (киши) эдик. Ҳудайбия — бир қудуқ эди, биз уни (сувини) тўла тортиб (бўшатиб) олдик, унда бир томчи (сув) ҳам қолдирмадик. Бу Пайғамбар ﷺга етди, у зот унинг олдига келиб, лабига ўтирдилар, сўнг бир идиш сув сўраб, (ундан) таҳорат қилдилар, сўнг (оғизларини) чайиб, дуо қилдилар, сўнг уни (сувни) қудуққа қуйдилар. Биз уни узоқ (кетмай) бир оз қўйиб турдик, сўнг у бизни ва уловларимизни хоҳлаганимизча (сувга) қондириб (чиқариб) юборди.

حَدَّثَنِي فَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَعْيَنَ أَبُو عَلِيٍّ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما أَنَّهُمْ كَانُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ أَلْفًا وَأَرْبَعَمِائَةٍ أَوْ أَكْثَرَ، فَنَزَلُوا عَلَى بِئْرٍ فَنَزَحُوهَا، فَأَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَى الْبِئْرَ، وَقَعَدَ عَلَى شَفِيرِهَا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ائْتُونِي بِدَلْوٍ مِنْ مَائِهَا ‏"‏‏.‏ فَأُتِيَ بِهِ فَبَصَقَ فَدَعَا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ دَعُوهَا سَاعَةً ‏"‏‏.‏ فَأَرْوَوْا أَنْفُسَهُمْ وَرِكَابَهُمْ حَتَّى ارْتَحَلُوا‏.‏

Ular Hudaybiya kuni Rasululloh ﷺ bilan ming toʻrt yuz — yoki undan koʻproq — (kishi) edilar. Ular bir quduq yoniga (mehmon) tushib, uni (suvini) toʻla tortib (boʻshatib) olishdi. Soʻng Rasululloh ﷺning oldilariga kelishdi. U zot quduqqa kelib, uning labiga oʻtirdilar, soʻng: «Menga uning suvidan bir chelak keltiringlar», dedilar. (Chelak) keltirildi, u zot (unga) tupurib, duo qildilar, soʻng: «Uni bir soat qoʻyib turinglar», dedilar. Shunda ular oʻzlari va ulovlarini qondirib (suvga toʻyib) ichdilar, to koʻchib (joʻnab) ketdilar.Улар Ҳудайбия куни Расулуллоҳ ﷺ билан минг тўрт юз — ёки ундан кўпроқ — (киши) эдилар. Улар бир қудуқ ёнига (меҳмон) тушиб, уни (сувини) тўла тортиб (бўшатиб) олишди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келишди. У зот қудуққа келиб, унинг лабига ўтирдилар, сўнг: «Менга унинг сувидан бир челак келтиринглар», дедилар. (Челак) келтирилди, у зот (унга) тупуриб, дуо қилдилар, сўнг: «Уни бир соат қўйиб туринглар», дедилар. Шунда улар ўзлари ва уловларини қондириб (сувга тўйиб) ичдилар, то кўчиб (жўнаб) кетдилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ غَزَوْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ‏.‏

(Baro aytdi:) Biz Paygʻambar ﷺ bilan gʻazot qildik — shunga oʻxshash (yuqoridagi rivoyat kabi).(Баро айтди:) Биз Пайғамбар ﷺ билан ғазот қилдик — шунга ўхшаш (юқоридаги ривоят каби).

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، أَخْبَرَنَا عَاصِمٌ، عَنْ عَامِرٍ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَمَرَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ خَيْبَرَ أَنْ نُلْقِيَ الْحُمُرَ الأَهْلِيَّةَ نِيئَةً وَنَضِيجَةً، ثُمَّ لَمْ يَأْمُرْنَا بِأَكْلِهِ بَعْدُ‏.‏

Paygʻambar ﷺ bizga Xaybar gʻazotida uy eshaklari (goʻshti)ni — xom va pishganini — (toʻkib) tashlashni buyurdilar, soʻng undan keyin bizga uni yeyishni (qaytadan) buyurmadilar.Пайғамбар ﷺ бизга Хайбар ғазотида уй эшаклари (гўшти)ни — хом ва пишганини — (тўкиб) ташлашни буюрдилар, сўнг ундан кейин бизга уни ейишни (қайтадан) буюрмадилар.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا اعْتَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي ذِي الْقَعْدَةِ، فَأَبَى أَهْلُ مَكَّةَ أَنْ يَدَعُوهُ يَدْخُلُ مَكَّةَ، حَتَّى قَاضَاهُمْ عَلَى أَنْ يُقِيمَ بِهَا ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ، فَلَمَّا كَتَبُوا الْكِتَابَ كَتَبُوا، هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ قَالُوا لاَ نُقِرُّ بِهَذَا، لَوْ نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ مَا مَنَعْنَاكَ شَيْئًا، وَلَكِنْ أَنْتَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا رَسُولُ اللَّهِ، وَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ ‏"‏ امْحُ رَسُولَ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَلِيٌّ لاَ وَاللَّهِ لاَ أَمْحُوكَ أَبَدًا‏.‏ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْكِتَابَ، وَلَيْسَ يُحْسِنُ يَكْتُبُ، فَكَتَبَ هَذَا مَا قَاضَى مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لاَ يُدْخِلُ مَكَّةَ السِّلاَحَ، إِلاَّ السَّيْفَ فِي الْقِرَابِ، وَأَنْ لاَ يَخْرُجَ مِنْ أَهْلِهَا بِأَحَدٍ، إِنْ أَرَادَ أَنْ يَتْبَعَهُ، وَأَنْ لاَ يَمْنَعَ مِنْ أَصْحَابِهِ أَحَدًا، إِنْ أَرَادَ أَنْ يُقِيمَ بِهَا‏.‏ فَلَمَّا دَخَلَهَا وَمَضَى الأَجَلُ أَتَوْا عَلِيًّا فَقَالُوا قُلْ لِصَاحِبِكَ اخْرُجْ عَنَّا، فَقَدْ مَضَى الأَجَلُ‏.‏ فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَتَبِعَتْهُ ابْنَةُ حَمْزَةَ تُنَادِي يَا عَمِّ يَا عَمِّ‏.‏ فَتَنَاوَلَهَا عَلِيٌّ، فَأَخَذَ بِيَدِهَا وَقَالَ لِفَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ دُونَكِ ابْنَةَ عَمِّكِ‏.‏ حَمَلَتْهَا فَاخْتَصَمَ فِيهَا عَلِيٌّ وَزَيْدٌ وَجَعْفَرٌ‏.‏ قَالَ عَلِيٌّ أَنَا أَخَذْتُهَا وَهْىَ بِنْتُ عَمِّي‏.‏ وَقَالَ جَعْفَرٌ ابْنَةُ عَمِّي وَخَالَتُهَا تَحْتِي‏.‏ وَقَالَ زَيْدٌ ابْنَةُ أَخِي‏.‏ فَقَضَى بِهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِخَالَتِهَا وَقَالَ ‏"‏ الْخَالَةُ بِمَنْزِلَةِ الأُمِّ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِعَلِيٍّ ‏"‏ أَنْتَ مِنِّي وَأَنَا مِنْكَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِجَعْفَرٍ ‏"‏ أَشْبَهْتَ خَلْقِي وَخُلُقِي ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِزَيْدٍ ‏"‏ أَنْتَ أَخُونَا وَمَوْلاَنَا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ عَلِيٌّ أَلاَ تَتَزَوَّجُ بِنْتَ حَمْزَةَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ ‏"‏‏.‏

(Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Zulqaʼdada umra qilganlarida, Makka ahli u zotni Makkaga kirishga qoʻ ymaslikka bosh tortdi, to u zot ular bilan — u yerda uch kun turishi (sharti) ustida — bitishdilar. Ular shartnomani yozganlarida: «Bu — Muhammad, Allohning Rasuli bitishgan (narsa)dir» deb yozdilar. (Quraysh:) «Biz buni tan olmaymiz; agar biz seni Allohning Rasuli deb bilganimizda, seni hech narsadan toʻsmasdik. Lekin sen Muhammad ibn Abdullohsan», dedilar. U zot: «Men Allohning Rasuliman va men Muhammad ibn Abdullohman», dedilar. Soʻng Aliga: «‹Rasululloh›ni oʻchir», dedilar. Ali: «Yoʻq, Allohga qasamki, men seni hech qachon oʻchirmayman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ shartnomani oldilar — u zot yozishni yaxshi bilmas edilar — va: «Bu — Muhammad ibn Abdulloh bitishgan (narsa)dir: Makkaga qurol (olib) kirmaydi, magar qindagi qilich (boʻ lsa mayli); va uning (Makka) ahlidan hech kimni — agar (oʻzi) unga ergashishni istasa — (oʻzi bilan) olib chiqmaydi; va oʻz sheriklaridan hech kimni — agar u yerda turishni istasa — toʻsmaydi», deb yozdilar. U zot unga (Makkaga) kirib, muddat oʻtganida, (Quraysh) Alining oldiga kelib: «Sherikingga ayt — bizdan chiqib ketsin, muddat oʻtdi», dedilar. Shunda Paygʻambar ﷺ chiqdilar. Hamzaning qizi: «Ey amaki, ey amaki!» deb nido qilib, u zotga ergashdi. Ali uni (qoʻ liga) olib, qoʻ lidan ushlab, Fotima (alayhassalom)ga: «Mana, amakingning qizini ol», dedi; u (Fotima) uni (tarbiyaga) oldi. Soʻng u (qiz) haqida Ali, Zayd va Jaʼfar nizolashdilar. Ali: «Men uni oldim, u mening amakimning qizi», dedi. Jaʼfar: «(U) mening amakimning qizi va xolasi mening nikohimda», dedi. Zayd: «(U) mening (din) birodarimning qizi», dedi. Paygʻambar ﷺ uni xolasiga (Jaʼfarning xotiniga) hukm qilib berdilar va: «Xola ona oʻrnidadir», dedilar. Aliga: «Sen mendansan, men sendanman», dedilar. Jaʼfarga: «Sen mening xilqatim va xulqimga oʻxshading», dedilar. Zaydga: «Sen bizning birodarimiz va mavlomizsan», dedilar. Ali: «Hamzaning qiziga uylanmaysanmi?» dedi. U zot: «U mening emish (sut) tomondan birodarimning qizidir», dedilar.(Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ Зулқаъдада умра қилганларида, Макка аҳли у зотни Маккага киришга қў ймасликка бош тортди, то у зот улар билан — у ерда уч кун туриши (шарти) устида — битишдилар. Улар шартномани ёзганларида: «Бу — Муҳаммад, Аллоҳнинг Расули битишган (нарса)дир» деб ёздилар. (Қурайш:) «Биз буни тан олмаймиз; агар биз сени Аллоҳнинг Расули деб билганимизда, сени ҳеч нарсадан тўсмасдик. Лекин сен Муҳаммад ибн Абдуллоҳсан», дедилар. У зот: «Мен Аллоҳнинг Расулиман ва мен Муҳаммад ибн Абдуллоҳман», дедилар. Сўнг Алига: «‹Расулуллоҳ›ни ўчир», дедилар. Али: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен сени ҳеч қачон ўчирмайман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ шартномани олдилар — у зот ёзишни яхши билмас эдилар — ва: «Бу — Муҳаммад ибн Абдуллоҳ битишган (нарса)дир: Маккага қурол (олиб) кирмайди, магар қиндаги қилич (бў лса майли); ва унинг (Макка) аҳлидан ҳеч кимни — агар (ўзи) унга эргашишни истаса — (ўзи билан) олиб чиқмайди; ва ўз шерикларидан ҳеч кимни — агар у ерда туришни истаса — тўсмайди», деб ёздилар. У зот унга (Маккага) кириб, муддат ўтганида, (Қурайш) Алининг олдига келиб: «Шерикингга айт — биздан чиқиб кецин, муддат ўтди», дедилар. Шунда Пайғамбар ﷺ чиқдилар. Ҳамзанинг қизи: «Эй амаки, эй амаки!» деб нидо қилиб, у зотга эргашди. Али уни (қў лига) олиб, қў лидан ушлаб, Фотима (алайҳассалом)га: «Мана, амакингнинг қизини ол», деди; у (Фотима) уни (тарбияга) олди. Сўнг у (қиз) ҳақида Али, Зайд ва Жаъфар низолашдилар. Али: «Мен уни олдим, у менинг амакимнинг қизи», деди. Жаъфар: «(У) менинг амакимнинг қизи ва холаси менинг никоҳимда», деди. Зайд: «(У) менинг (дин) биродаримнинг қизи», деди. Пайғамбар ﷺ уни холасига (Жаъфарнинг хотинига) ҳукм қилиб бердилар ва: «Хола она ўрнидадир», дедилар. Алига: «Сен мендансан, мен сенданман», дедилар. Жаъфарга: «Сен менинг хилқатим ва хулқимга ўхшадинг», дедилар. Зайдга: «Сен бизнинг биродаримиз ва мавломизсан», дедилар. Али: «Ҳамзанинг қизига уйланмайсанми?» деди. У зот: «У менинг эмиш (сут) томондан биродаримнинг қизидир», дедилар.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانُ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ‏.‏ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ إِلَى الْيَمَنِ، قَالَ ثُمَّ بَعَثَ عَلِيًّا بَعْدَ ذَلِكَ مَكَانَهُ فَقَالَ مُرْ أَصْحَابَ خَالِدٍ، مَنْ شَاءَ مِنْهُمْ أَنْ يُعَقِّبَ مَعَكَ فَلْيُعَقِّبْ، وَمَنْ شَاءَ فَلْيُقْبِلْ‏.‏ فَكُنْتُ فِيمَنْ عَقَّبَ مَعَهُ، قَالَ فَغَنِمْتُ أَوَاقٍ ذَوَاتِ عَدَدٍ‏.‏

(Abu Ishoq aytdi:) Men Baro (roziyallohu anhu)ni eshitdim: Rasululloh ﷺ bizni Xolid ibnul-Valid bilan Yamanga yubordilar. (Baro) aytdi: Soʻng (u zot) bundan keyin Alini uning oʻrniga yubordilar va: «Xolidning ashobiga (sheriklariga) ayt — ulardan kim sen bilan (qolib) davom etishni istasa, davom etsin; kim (qaytishni) istasa, qaytsin», dedilar. Men u bilan (qolib) davom etganlardan edim. (Baro) aytdi: Men sanoqli (bir necha) avoqiy (kumush oʻlchovi) oʻlja oldim.(Абу Ишоқ айтди:) Мен Баро (розияллоҳу анҳу)ни эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ бизни Холид ибнул-Валид билан Яманга юбордилар. (Баро) айтди: Сўнг (у зот) бундан кейин Алини унинг ўрнига юбордилар ва: «Холиднинг ашобига (шерикларига) айт — улардан ким сен билан (қолиб) давом этишни истаса, давом эцин; ким (қайтишни) истаса, қайцин», дедилар. Мен у билан (қолиб) давом этганлардан эдим. (Баро) айтди: Мен саноқли (бир неча) авоқий (кумуш ўлчови) ўлжа олдим.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ آخِرُ سُورَةٍ نَزَلَتْ كَامِلَةً بَرَاءَةٌ، وَآخِرُ سُورَةٍ نَزَلَتْ خَاتِمَةُ سُورَةِ النِّسَاءِ ‏[quran sura="4" aya_start="176" aya_end="176"]{‏يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ‏}‏

(Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) Toʻ liq nozil boʻ lgan oxirgi sura — Baroʼa (Tavba); nozil boʻ lgan oxirgi (oyat) esa — Niso surasining xotimasi (oxiri): «Sendan fatvo soʻraydilar. Ayt: Alloh sizlarga kalola (ota-bola va otasi yoʻq merosxoʻr) haqida fatvo beradi...» (Niso surasi, 176)dir.(Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) Тў лиқ нозил бў лган охирги сура — Барўа (Тавба); нозил бў лган охирги (оят) эса — Нисо сурасининг хотимаси (охири): «Сендан фатво сўрайдилар. Айт: Аллоҳ сизларга калола (ота-бола ва отаси йўқ меросхўр) ҳақида фатво беради...» (Нисо сураси, 176)дир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا الْبَرَاءُ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ غَزَوْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خَمْسَ عَشْرَةَ‏.‏

(Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺ bilan oʻn besh (marta) gʻazot qildim.(Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺ билан ўн беш (марта) ғазот қилдим.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، سَمِعَ زُهَيْرًا، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، وَكَانَ يُعْجِبُهُ أَنْ تَكُونَ قِبْلَتُهُ قِبَلَ الْبَيْتِ، وَإِنَّهُ صَلَّى ـ أَوْ صَلاَّهَا ـ صَلاَةَ الْعَصْرِ، وَصَلَّى مَعَهُ قَوْمٌ، فَخَرَجَ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ صَلَّى مَعَهُ، فَمَرَّ عَلَى أَهْلِ الْمَسْجِدِ وَهُمْ رَاكِعُونَ قَالَ أَشْهَدُ بِاللَّهِ لَقَدْ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قِبَلَ مَكَّةَ، فَدَارُوا كَمَا هُمْ قِبَلَ الْبَيْتِ، وَكَانَ الَّذِي مَاتَ عَلَى الْقِبْلَةِ قَبْلَ أَنْ تُحَوَّلَ قِبَلَ الْبَيْتِ رِجَالٌ قُتِلُوا لَمْ نَدْرِ مَا نَقُولُ فِيهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="143" aya_end="143"]{‏وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ ‏}‏

(Baro (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ Bayt al-Maqdis tomon oʻn olti yoki oʻn yetti oy namoz oʻqidilar; u zotga qiblalari Bayt (Kaʼba) tomon boʻ lishi yoqar (xush kelar) edi. U zot asr namozini oʻqidilar va u zot bilan bir qavm (ham) oʻqidi. Soʻng u zot bilan oʻqiganlardan bir kishi chiqib, (boshqa) bir masjid ahlining yonidan — ular rukuʼda boʻ lgan paytda — oʻtdi va: «Allohga (qasam ichib) guvohlik beramanki, men Paygʻambar ﷺ bilan Makka tomon (qarata) namoz oʻqidim», dedi. Shunda ular oʻz holatlaricha Bayt tomon burildilar. Qibla Bayt tomon burilishidan oldin oʻsha (avvalgi) qiblada vafot etgan — oʻldirilgan — kishilar bor edi; biz ular haqida nima deyishni bilmas edik. Shunda Alloh: ‹Alloh sizning iymoningizni (avvalgi qiblaga oʻqigan namozingizni) zoe ketkazmaydi; albatta Alloh odamlarga juda raufdir, rahmlidir› (Baqara surasi, 143) (oyatini) nozil qildi.(Баро (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ Байт ал-Мақдис томон ўн олти ёки ўн етти ой намоз ўқидилар; у зотга қиблалари Байт (Каъба) томон бў лиши ёқар (хуш келар) эди. У зот аср намозини ўқидилар ва у зот билан бир қавм (ҳам) ўқиди. Сўнг у зот билан ўқиганлардан бир киши чиқиб, (бошқа) бир масжид аҳлининг ёнидан — улар рукуъда бў лган пайтда — ўтди ва: «Аллоҳга (қасам ичиб) гувоҳлик бераманки, мен Пайғамбар ﷺ билан Макка томон (қарата) намоз ўқидим», деди. Шунда улар ўз ҳолатларича Байт томон бурилдилар. Қибла Байт томон бурилишидан олдин ўша (аввалги) қиблада вафот этган — ўлдирилган — кишилар бор эди; биз улар ҳақида нима дейишни билмас эдик. Шунда Аллоҳ: ‹Аллоҳ сизнинг иймонингизни (аввалги қиблага ўқиган намозингизни) зоэ кетказмайди; албатта Аллоҳ одамларга жуда рауфдир, раҳмлидир› (Бақара сураси, 143) (оятини) нозил қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَلَّيْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ عَشَرَ ـ أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ ـ شَهْرًا، ثُمَّ صَرَفَهُ نَحْوَ الْقِبْلَةِ‏.‏

(Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Paygʻambar ﷺ bilan Bayt al-Maqdis tomon oʻn olti — yoki oʻn yetti — oy namoz oʻqidik; soʻng u zot uni qibla (Kaʼba) tomon burdilar.(Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Пайғамбар ﷺ билан Байт ал-Мақдис томон ўн олти — ёки ўн етти — ой намоз ўқидик; сўнг у зот уни қибла (Каъба) томон бурдилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ‏.‏ لَمَّا نَزَلَ صَوْمُ رَمَضَانَ كَانُوا لاَ يَقْرَبُونَ النِّسَاءَ رَمَضَانَ كُلَّهُ، وَكَانَ رِجَالٌ يَخُونُونَ أَنْفُسَهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="187" aya_end="187"]{‏عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ‏}‏‏.‏

(Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) Ramazon roʻzasi nozil boʻ lganida, ular butun Ramazon (davomida) ayollarga yaqinlashmas edilar; baʼzi erkaklar esa oʻzlariga xiyonat qilar (yashirincha yaqinlashar) edi. Shunda Alloh: ‹Alloh sizlar oʻzingizga xiyonat qilayotganingizni bildi, bas, tavbangizni qabul qildi va sizni avf etdi...› (Baqara surasi, 187) (oyatini) nozil qildi.(Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) Рамазон рўзаси нозил бў лганида, улар бутун Рамазон (давомида) аёлларга яқинлашмас эдилар; баъзи эркаклар эса ўзларига хиёнат қилар (яширинча яқинлашар) эди. Шунда Аллоҳ: ‹Аллоҳ сизлар ўзингизга хиёнат қилаётганингизни билди, бас, тавбангизни қабул қилди ва сизни авф этди...› (Бақара сураси, 187) (оятини) нозил қилди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ كَانُوا إِذَا أَحْرَمُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَتَوُا الْبَيْتَ مِنْ ظَهْرِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="189" aya_end="189"]{‏وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا‏}‏

(Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) (Arablar) johiliyatda ehrom bogʻlaganlarida, Baytga (uyga) ortidan kirar edilar. Shunda Alloh: ‹Birr (yaxshilik) — uylarga ortidan kirishingiz emas; balki birr — taqvo qilgan kishining (sifati)dir; uylarga eshiklaridan kiringlar› (Baqara surasi, 189) (oyatini) nozil qildi.(Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) (Араблар) жоҳилиятда эҳром боғлаганларида, Байтга (уйга) ортидан кирар эдилар. Шунда Аллоҳ: ‹Бирр (яхшилик) — уйларга ортидан киришингиз эмас; балки бирр — тақво қилган кишининг (сифати)дир; уйларга эшикларидан киринглар› (Бақара сураси, 189) (оятини) нозил қилди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الرَّجَّالَةِ يَوْمَ أُحُدٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُبَيْرٍ، وَأَقْبَلُوا مُنْهَزِمِينَ، فَذَاكَ إِذْ يَدْعُوهُمُ الرَّسُولُ فِي أُخْرَاهُمْ، وَلَمْ يَبْقَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ اثْنَىْ عَشَرَ رَجُلاً‏.‏

(Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Uhud kuni piyodalar (kamonchilar) ustiga Abdulloh ibn Jubayrni (qoʻ mondon) qildilar; (musulmonlar) magʻ lub boʻ lib (chekinib) qaytdilar — mana shu — ‹Rasul ortingizdan sizlarni (qaytishga) chaqirar edi› (degan) paytdir; Paygʻambar ﷺ bilan oʻn ikki kishidan boshqa (hech kim) qolmadi.(Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ Уҳуд куни пиёдалар (камончилар) устига Абдуллоҳ ибн Жубайрни (қў мондон) қилдилар; (мусулмонлар) мағ луб бў либ (чекиниб) қайтдилар — мана шу — ‹Расул ортингиздан сизларни (қайтишга) чақирар эди› (деган) пайтдир; Пайғамбар ﷺ билан ўн икки кишидан бошқа (ҳеч ким) қолмади.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ‏}‏ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَيْدًا فَكَتَبَهَا، فَجَاءَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ فَشَكَا ضَرَارَتَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏غَيْرَ أُولِي الضَّرَرِ‏}‏

(Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) ‹Moʻminlardan oʻ tirib qolganlar (jihod qiluvchilar bilan) teng emas› (Niso surasi, 95) (oyati) nozil boʻ lganida, Rasululloh ﷺ Zaydni chaqirdilar; u uni (oyatni) yozdi. Soʻng Ibn Ummu Maktum kelib, oʻz koʻ rligini (uzrini) shikoyat qildi. Shunda Alloh ‹...zarar (uzr) egalaridan boshqa...› (Niso surasi, 95) (soʻzini) nozil qildi.(Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) ‹Мўминлардан ў тириб қолганлар (жиҳод қилувчилар билан) тенг эмас› (Нисо сураси, 95) (ояти) нозил бў лганида, Расулуллоҳ ﷺ Зайдни чақирдилар; у уни (оятни) ёзди. Сўнг Ибн Умму Мактум келиб, ўз кў рлигини (узрини) шикоят қилди. Шунда Аллоҳ ‹...зарар (узр) эгаларидан бошқа...› (Нисо сураси, 95) (сўзини) нозил қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ‏}‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ادْعُوا فُلاَنًا ‏"‏‏.‏ فَجَاءَهُ وَمَعَهُ الدَّوَاةُ وَاللَّوْحُ أَوِ الْكَتِفُ فَقَالَ ‏"‏ اكْتُبْ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ وَخَلْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَا ضَرِيرٌ‏.‏ فَنَزَلَتْ مَكَانَهَا ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏}‏

(Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) ‹Moʻminlardan oʻ tirib qolganlar (jihod qiluvchilar bilan) teng emas› (Niso surasi, 95) (oyati) nozil boʻ lganida, Paygʻambar ﷺ: «Falonchini chaqiringlar», dedilar. U — yonida siyohdon va lavh (taxta) yoki (tuya) kuragi (suyagi) boʻ lgan holda — keldi. U zot: «‹Moʻminlardan oʻ tirib qolganlar bilan Alloh yoʻ lida jihod qiluvchilar teng emas› (deb) yoz», dedilar. Paygʻambar ﷺning ortida Ibn Ummu Maktum bor edi; u: «Ey Allohning Rasuli, men koʻ rman (zarir)», dedi. Shunda uning oʻ rniga ‹Moʻminlardan oʻ tirib qolganlar — zarar (uzr) egalaridan boshqa — Alloh yoʻ lida jihod qiluvchilar (bilan) teng emas› (Niso surasi, 95) (oyati) nozil boʻ ldi.(Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) ‹Мўминлардан ў тириб қолганлар (жиҳод қилувчилар билан) тенг эмас› (Нисо сураси, 95) (ояти) нозил бў лганида, Пайғамбар ﷺ: «Фалончини чақиринглар», дедилар. У — ёнида сиёҳдон ва лавҳ (тахта) ёки (туя) кураги (суяги) бў лган ҳолда — келди. У зот: «‹Мўминлардан ў тириб қолганлар билан Аллоҳ йў лида жиҳод қилувчилар тенг эмас› (деб) ёз», дедилар. Пайғамбар ﷺнинг ортида Ибн Умму Мактум бор эди; у: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен кў рман (зарир)», деди. Шунда унинг ў рнига ‹Мўминлардан ў тириб қолганлар — зарар (узр) эгаларидан бошқа — Аллоҳ йў лида жиҳод қилувчилар (билан) тенг эмас› (Нисо сураси, 95) (ояти) нозил бў лди.