حَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، -
وَهُوَ يَذْكُرُ الْحِجْرَ مَسَاكِنَ ثَمُودَ - قَالَ سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ قَالَ مَرَرْنَا
مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْحِجْرِ فَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم
" لاَ تَدْخُلُوا مَسَاكِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ إِلاَّ أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ حَذَرًا أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا
أَصَابَهُمْ " . ثُمَّ زَجَرَ فَأَسْرَعَ حَتَّى خَلَّفَهَا .
Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan Hijr (degan joy)dan oʻtdik. Shunda Rasululloh ﷺ bizga: ‹Oʻzlariga zulm qilgan kishilarning makonlariga, ularning boshiga tushgan narsa sizning ham boshingizga tushishidan ehtiyot boʻlib, yigʻlab kirgan holatingizdagina kiringlar›, dedilar». Soʻng (u zot) (ulovni) haydab, tezlatdilar va u (vodiy)dan oʻtib ketdilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Ҳижр (деган жой)дан ўтдик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ бизга: ‹Ўзларига зулм қилган кишиларнинг маконларига, уларнинг бошига тушган нарса сизнинг ҳам бошингизга тушишидан эҳтиёт бўлиб, йиғлаб кирган ҳолатингиздагина киринглар›, дедилар». Сўнг (у зот) (уловни) ҳайдаб, тезлатдилар ва у (водий)дан ўтиб кетдилар.
وَحَدَّثَنَاهُ زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، ح وَحَدَّثَنَاهُ إِسْحَاقُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، جَمِيعًا عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ قَالَ بِمِنًى . وَلَمْ يَقُلْ وَغَيْرِهِ .
Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan shu (yuqoridagi) hadis rivoyat qilinadi. (Roviy): «Minoda», dedi, ammo «va boshqa joylarda» demadi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан шу (юқоридаги) ҳадис ривоят қилинади. (Ровий): «Минода», деди, аммо «ва бошқа жойларда» демади.
وَحَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، وَحَرْمَلَةُ، قَالاَ أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، جَمِيعًا عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . مِثْلَهُ غَيْرَ أَنَّهُمَا قَالاَ بِعَامٍ وَاحِدٍ أَوِ اثْنَيْنِ .
Hafsa (roziyallohu anho)dan shu (yuqoridagi) hadis xuddi shuningdek rivoyat qilinadi. Faqat (rivoyatchilar): «bir yil yoki ikki yil» deb aytdilar.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан шу (юқоридаги) ҳадис худди шунингдек ривоят қилинади. Фақат (ривоятчилар): «бир йил ёки икки йил» деб айтдилар.
وَحَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، ح وَحَدَّثَنِي يُونُسُ، بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، كِلاَهُمَا عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ قَالَ " كَمَا يَأْذَنُ لِنَبِيٍّ يَتَغَنَّى بِالْقُرْآنِ " .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan shu maʼnoda rivoyat qilinadi: «...Xuddi Qurʼonni chiroyli ovoz bilan tilovat qiladigan paygʻambarga izn berganidek», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан шу маънода ривоят қилинади: «...Худди Қуръонни чиройли овоз билан тиловат қиладиган пайғамбарга изн берганидек», деди.
وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ إِسْحَاقَ قَالاَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عَامِرُ بْنُ وَاثِلَةَ اللَّيْثِيُّ، أَنَّ نَافِعَ بْنَ، عَبْدِ الْحَارِثِ الْخُزَاعِيَّ لَقِيَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ بِعُسْفَانَ . بِمِثْلِ حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ، .
Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nofiʼ ibn Abdulhoris al-Xuzoiy Umar ibn Xattobni Usfonda uchratgani haqida yuqoridagi hadisga oʻxshash rivoyat qilindi.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Нофиъ ибн Абдулҳорис ал-Хузоий Умар ибн Хаттобни Усфонда учратгани ҳақида юқоридаги ҳадисга ўхшаш ривоят қилинди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، كَرِوَايَةِ يُونُسَ بِإِسْنَادِهِ .
Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Yunusning rivoyatiga oʻxshash (rivoyat qilindi).Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Юнуснинг ривоятига ўхшаш (ривоят қилинди).
وَحَدَّثَنَاهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ.
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Yuqoridagi hadis xuddi shu maʼnoda rivoyat qilindi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Юқоридаги ҳадис худди шу маънода ривоят қилинди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ . قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ هَكَذَا رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ . وَرَوَى مَعْمَرٌ وَيُونُسُ بْنُ يَزِيدَ وَمَالِكٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ . قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ . وَأَهْلُ الْحَدِيثِ كُلُّهُمْ يَرَوْنَ أَنَّ الْحَدِيثَ الْمُرْسَلَ فِي ذَلِكَ أَصَحُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ مُوسَى يَقُولُ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ فِي هَذَا مُرْسَلٌ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ . قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَرَى ابْنَ جُرَيْجٍ أَخَذَهُ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ زِيَادٍ وَهُوَ ابْنُ سَعْدٍ وَمَنْصُورٍ وَبَكْرٍ وَسُفْيَانَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ . وَإِنَّمَا هُوَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ رَوَى عَنْهُ هَمَّامٌ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَشْىِ أَمَامَ الْجَنَازَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْمَشْىَ أَمَامَهَا أَفْضَلُ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ . قَالَ وَحَدِيثُ أَنَسٍ فِي هَذَا الْبَابِ غَيْرُ مَحْفُوظٍ .
az-Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Nabiy ﷺ, Abu Bakr va Umar janoza oldida yurar edilar», dedi. az-Zuhriy: «Solim menga otasi janoza oldida yurar edi, deb xabar berdi», dedi. Abu Iso aytdi: Ibn Umar hadisini Ibn Jurayj, Ziyod ibn Saʼd va boshqa bir necha kishi az-Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan, Ibn Uyaynaning hadisiga oʻxshash qilib rivoyat qilganlar. Maʼmar, Yunus ibn Yazid, Molik va huffozlardan boshqa bir necha kishi esa az-Zuhriydan, Nabiy ﷺ janoza oldida yurar edilar, deb rivoyat qilganlar. az-Zuhriy: «Solim menga otasi janoza oldida yurar edi, deb xabar berdi», dedi. Hadis ahlining barchasi bu boradagi mursal hadis asahroq (eng sahih) deb bilishadi. Abu Iso aytdi: Men Yahyo ibn Musodan eshitdim, u: Abdurrazzoq aytdi: Ibn Muborak aytdi: az-Zuhriyning bu boradagi mursal hadisi Ibn Uyaynaning hadisidan asahroqdir, dedi. Ibn Muborak: Men Ibn Jurayjni buni Ibn Uyaynadan olgan, deb oʻylayman, dedi. Abu Iso aytdi: Hammom ibn Yahyo bu hadisni Ziyoddan — u Ibn Saʼddir — hamda Mansur, Bakr va Sufyondan, ular az-Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan rivoyat qilgan. Aslida u Sufyon ibn Uyaynadir, Hammom undan rivoyat qilgan. Ilm ahli janoza oldida yurish haqida ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli janoza oldida yurish afzalroq deb koʻrganlar. Bu Shofiiy va Ahmadning soʻzidir. (Abu Iso): Anasning bu bobdagi hadisi mahfuz emas, dedi.аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Набий ﷺ, Абу Бакр ва Умар жаноза олдида юрар эдилар», деди. аз-Зуҳрий: «Солим менга отаси жаноза олдида юрар эди, деб хабар берди», деди. Абу Исо айтди: Ибн Умар ҳадисини Ибн Журайж, Зиёд ибн Саъд ва бошқа бир неча киши аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан, Ибн Уяйнанинг ҳадисига ўхшаш қилиб ривоят қилганлар. Маъмар, Юнус ибн Язид, Молик ва ҳуффозлардан бошқа бир неча киши эса аз-Зуҳрийдан, Набий ﷺ жаноза олдида юрар эдилар, деб ривоят қилганлар. аз-Зуҳрий: «Солим менга отаси жаноза олдида юрар эди, деб хабар берди», деди. Ҳадис аҳлининг барчаси бу борадаги мурсал ҳадис асаҳроқ (энг саҳиҳ) деб билишади. Абу Исо айтди: Мен Яҳё ибн Мусодан эшитдим, у: Абдурраззоқ айтди: Ибн Муборак айтди: аз-Зуҳрийнинг бу борадаги мурсал ҳадиси Ибн Уяйнанинг ҳадисидан асаҳроқдир, деди. Ибн Муборак: Мен Ибн Журайжни буни Ибн Уяйнадан олган, деб ўйлайман, деди. Абу Исо айтди: Ҳаммом ибн Яҳё бу ҳадисни Зиёддан — у Ибн Саъддир — ҳамда Мансур, Бакр ва Суфёндан, улар аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан ривоят қилган. Аслида у Суфён ибн Уяйнадир, Ҳаммом ундан ривоят қилган. Илм аҳли жаноза олдида юриш ҳақида ихтилоф қилганлар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли жаноза олдида юриш афзалроқ деб кўрганлар. Бу Шофиий ва Аҳмаднинг сўзидир. (Абу Исо): Анаснинг бу бобдаги ҳадиси маҳфуз эмас, деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، أَنَّهُ قَالَ أَقْبَلْتُ أَقُولُ مَنْ يَصْطَرِفُ الدَّرَاهِمَ فَقَالَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ وَهُوَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَرِنَا ذَهَبَكَ ثُمَّ ائْتِنَا إِذَا جَاءَ خَادِمُنَا نُعْطِكَ وَرِقَكَ . فَقَالَ عُمَرُ كَلاَّ وَاللَّهِ لَتُعْطِيَنَّهُ وَرِقَهُ أَوْ لَتَرُدَّنَّ إِلَيْهِ ذَهَبَهُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْوَرِقُ بِالذَّهَبِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ " إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ " يَقُولُ يَدًا بِيَدٍ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi: «Kim mendan dirhamlarni almashtirib beradi?» deganida, Umar ibn al-Xattobning huzurida boʻlgan Talha ibn Ubaydulloh: «Oltiningni bizga koʻrsat, soʻngra xizmatchimiz kelganda bizga kel, biz senga kumushingni beramiz», dedi. Shunda Umar: «Yoʻq, Allohga qasamki, yo unga kumushini hozir berasan, yo oltinini oʻziga qaytarasan. Chunki Rasululloh ﷺ: ‹Kumushni oltinga (almashtirish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa (boʻladi); bugʻdoyni bugʻdoyga (almashtirish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa; arpani arpaga (almashtirish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa; xurmoni xurmoga (almashtirish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli shunga amal qiladilar. «Magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa» degan soʻzining maʼnosi — qoʻldan qoʻlga (nasiyasiz) demakdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши: «Ким мендан дирҳамларни алмаштириб беради?» деганида, Умар ибн ал-Хаттобнинг ҳузурида бўлган Талҳа ибн Убайдуллоҳ: «Олтинингни бизга кўрсат, сўнгра хизматчимиз келганда бизга кел, биз сенга кумушингни берамиз», деди. Шунда Умар: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, ё унга кумушини ҳозир берасан, ё олтинини ўзига қайтарасан. Чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Кумушни олтинга (алмаштириш) рибодир, магар қўлма-қўл бўлса (бўлади); буғдойни буғдойга (алмаштириш) рибодир, магар қўлма-қўл бўлса; арпани арпага (алмаштириш) рибодир, магар қўлма-қўл бўлса; хурмони хурмога (алмаштириш) рибодир, магар қўлма-қўл бўлса›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шунга амал қиладилар. «Магар қўлма-қўл бўлса» деган сўзининг маъноси — қўлдан қўлга (насиясиз) демакдир.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ لاَ يُنَادِي بِالصَّلاَةِ إِلاَّ مُتَوَضِّئٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمْ يَرْفَعْهُ ابْنُ وَهْبٍ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ . وَالزُّهْرِيُّ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الأَذَانِ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ فَكَرِهَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ . وَرَخَّصَ فِي ذَلِكَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ .
Yahyo ibn Muso bizga, Abdulloh ibn Vahb bizga Yunusdan, u Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qildi. U aytdi: Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: «Tahoratli kishidan boshqa hech kim namozga (azon bilan) chaqirmasin». Abu Iso aytdi: Bu birinchi hadisdan sahihroqdir. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisini Ibn Vahb marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarilgan holatda) qilmagan, bu al-Valid ibn Muslimning hadisidan sahihroqdir. Zuhriy esa Abu Hurayradan (hadis) eshitmagan. Ilm ahli tahoratsiz azon aytish haqida ixtilof qilganlar: baʼzi ilm ahli uni makruh koʻrgan, Shofeʼiy va Ishoq ham shuni aytadilar. Baʼzi ilm ahli esa bunga ruxsat bergan, Sufyon as-Savriy, Ibn al-Muborak va Ahmad ham shuni aytadilar.Яҳё ибн Мусо бизга, Абдуллоҳ ибн Ваҳб бизга Юнусдан, у Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилди. У айтди: Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: «Таҳоратли кишидан бошқа ҳеч ким намозга (азон билан) чақирмасин». Абу Исо айтди: Бу биринчи ҳадисдан саҳиҳроқдир. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадисини Ибн Ваҳб марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган ҳолатда) қилмаган, бу ал-Валид ибн Муслимнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Зуҳрий эса Абу Ҳурайрадан (ҳадис) эшитмаган. Илм аҳли таҳоратсиз азон айтиш ҳақида ихтилоф қилганлар: баъзи илм аҳли уни макруҳ кўрган, Шофеъий ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Баъзи илм аҳли эса бунга рухсат берган, Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ فَلْيَأْكُلْ بِيَمِينِهِ وَلْيَشْرَبْ بِيَمِينِهِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَأْكُلُ بِشِمَالِهِ وَيَشْرَبُ بِشِمَالِهِ " .
Solim otasi (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Sizlardan biror kishi yesa, oʻng qoʻli bilan yesin va oʻng qoʻli bilan ichsin, chunki shayton chap qoʻli bilan yeydi va chap qoʻli bilan ichadi», dedilar.Солим отаси (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирор киши еса, ўнг қўли билан есин ва ўнг қўли билан ичсин, чунки шайтон чап қўли билан ейди ва чап қўли билан ичади», дедилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، وَيُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ أَىُّ الشَّرَابِ أَطْيَبُ قَالَ " الْحُلْوُ الْبَارِدُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَكَذَا رَوَى عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ رَحِمَهُ اللَّهُ .
az-Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dan: «Qaysi ichimlik eng yoqimli?» deb soʻralganda, u zot: «Shirin va sovuq (ichimlik)», dedilar. Abu Iso aytdi: Shuningdek, Abdurrazzoq Maʼmardan, u az-Zuhriydan, u Nabiy ﷺ dan mursal holda rivoyat qilgan. Bu esa Ibn Uyayna — rahimahulloh — ning hadisidan sahihroqdir.аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дан: «Қайси ичимлик энг ёқимли?» деб сўралганда, у зот: «Ширин ва совуқ (ичимлик)», дедилар. Абу Исо айтди: Шунингдек, Абдурраззоқ Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Набий ﷺ дан мурсал ҳолда ривоят қилган. Бу эса Ибн Уяйна — раҳимаҳуллоҳ — нинг ҳадисидан саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّاسِ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ ذَكَرَ الدَّجَّالَ فَقَالَ " إِنِّي لأُنْذِرُكُمُوهُ وَمَا مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ وَقَدْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ وَلَقَدْ أَنْذَرَهُ نُوحٌ قَوْمَهُ وَلَكِنِّي سَأَقُولُ لَكُمْ فِيهِ قَوْلاً لَمْ يَقُلْهُ نَبِيٌّ لِقَوْمِهِ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ أَعْوَرُ وَإِنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِأَعْوَرَ " . قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيُّ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ بَعْضُ، أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ يَوْمَئِذٍ لِلنَّاسِ وَهُوَ يُحَذِّرُهُمْ فِتْنَتَهُ " تَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَنْ يَرَى أَحَدٌ مِنْكُمْ رَبَّهُ حَتَّى يَمُوتَ وَإِنَّهُ مَكْتُوبٌ بَيْنَ عَيْنَيْهِ ك ف ر يَقْرَأُهُ مَنْ كَرِهَ عَمَلَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ odamlar orasida turib, Allohga loyiq boʻlgan hamdu sano aytdilar, soʻng Dajjolni zikr qilib: ‹Albatta, men sizlarni undan ogohlantiraman. Har bir Paygʻambar oʻz qavmini undan ogohlantirgan, Nuh ham qavmini ogohlantirgan. Lekin men sizlarga uning haqida hech bir Paygʻambar oʻz qavmiga aytmagan bir soʻzni aytaman: bilingki, u koʻr, Alloh esa koʻr emasdir›, dedilar», dedi. Zuhriy aytdi: Menga Umar ibn Sobit al-Ansoriy xabar berdiki, unga Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari xabar berishicha, Nabiy ﷺ oʻsha kuni odamlarni uning fitnasidan ogohlantirib: «Bilingki, sizlardan hech biringiz oʻlmaguncha Robbingizni koʻrmaydi va albatta uning ikki koʻzi orasida ‹kofir› deb yozilgan boʻlib, uni amalini yomon koʻrgan har bir kishi oʻqiydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ одамлар орасида туриб, Аллоҳга лойиқ бўлган ҳамду сано айтдилар, сўнг Дажжолни зикр қилиб: ‹Албатта, мен сизларни ундан огоҳлантираман. Ҳар бир Пайғамбар ўз қавмини ундан огоҳлантирган, Нуҳ ҳам қавмини огоҳлантирган. Лекин мен сизларга унинг ҳақида ҳеч бир Пайғамбар ўз қавмига айтмаган бир сўзни айтаман: билингки, у кўр, Аллоҳ эса кўр эмасдир›, дедилар», деди. Зуҳрий айтди: Менга Умар ибн Собит ал-Ансорий хабар бердики, унга Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари хабар беришича, Набий ﷺ ўша куни одамларни унинг фитнасидан огоҳлантириб: «Билингки, сизлардан ҳеч бирингиз ўлмагунча Роббингизни кўрмайди ва албатта унинг икки кўзи орасида ‹кофир› деб ёзилган бўлиб, уни амалини ёмон кўрган ҳар бир киши ўқийди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ مَا أَرَى عَلَى أَحَدٍ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ شَيْئًا وَمَا أُبَالِي أَنْ لاَ أَطَّوَّفَ بَيْنَهُمَا . فَقَالَتْ بِئْسَمَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي طَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَطَافَ الْمُسْلِمُونَ وَإِنَّمَا كَانَ مَنْ أَهَلَّ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي بِالْمُشَلَّلِ لاَ يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ : (فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ) وَلَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ لَكَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا قَالَ الزُّهْرِيُّ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لأَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَأَعْجَبَهُ ذَلِكَ وَقَالَ إِنَّ هَذَا لَعِلْمٌ وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ إِنَّمَا كَانَ مَنْ لاَ يَطَّوَّفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مِنَ الْعَرَبِ يَقُولُونَ إِنَّ طَوَافَنَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَجَرَيْنِ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ وَقَالَ آخَرُونَ مِنَ الأَنْصَارِ إِنَّمَا أُمِرْنَا بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ وَلَمْ نُؤْمَرْ بِهِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ) قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَأُرَاهَا قَدْ نَزَلَتْ فِي هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Men Oisha (roziyallohu anho)ga: ‹Safo bilan Marva orasida saʼy qilmagan kishiga men hech bir gunoh deb bilmayman va men ular orasida saʼy qilmasam ham parvo qilmayman›, dedim. Shunda u: ‹Ey jiyanim, naqadar yomon gap aytding! Rasululloh ﷺ ular orasida saʼy qildilar, musulmonlar ham saʼy qildilar. Faqatgina Mushallaldagi Manot deb atalgan but uchun ehrom bogʻlaganlar Safo bilan Marva orasida saʼy qilmas edilar. Shunda Alloh: {Kim Baytni hajj qilsa yoki umra qilsa, ular orasida saʼy qilishida unga gunoh yoʻq} oyatini nozil qildi. Agar sen aytganingdek boʻlganida, ‹ular orasida saʼy qilmasa, unga gunoh yoʻq› boʻlardi›, dedi», dedi. Zuhriy aytdi: «Men buni Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn Horis ibn Hishomga aytib berdim. Bu unga juda yoqdi va u: ‹Bu, albatta, ilmdir. Men ilm ahlidan boʻlgan kishilarning shunday deganlarini eshitganman: Safo bilan Marva orasida saʼy qilmaganlar arablardan boʻlib, ular: ‹Bu ikki tosh orasida saʼy qilishimiz johiliyat ishidandir›, derdilar. Ansorlardan boshqalar esa: ‹Bizga faqat Baytni tavof qilish buyurilgan, Safo bilan Marva orasida saʼy qilish buyurilmagan›, derdilar. Shunda Alloh taolo: {Albatta, Safo bilan Marva Allohning belgilaridandir} oyatini nozil qildi›, dedi». Abu Bakr ibn Abdurrahmon aytdi: «Men bu oyat ana shular va anavilar haqida nozil boʻlgan deb bilaman». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)га: ‹Сафо билан Марва орасида саъй қилмаган кишига мен ҳеч бир гуноҳ деб билмайман ва мен улар орасида саъй қилмасам ҳам парво қилмайман›, дедим. Шунда у: ‹Эй жияним, нақадар ёмон гап айтдинг! Расулуллоҳ ﷺ улар орасида саъй қилдилар, мусулмонлар ҳам саъй қилдилар. Фақатгина Мушаллалдаги Манот деб аталган бут учун эҳром боғлаганлар Сафо билан Марва орасида саъй қилмас эдилар. Шунда Аллоҳ: {Ким Байтни ҳажж қилса ёки умра қилса, улар орасида саъй қилишида унга гуноҳ йўқ} оятини нозил қилди. Агар сен айтганингдек бўлганида, ‹улар орасида саъй қилмаса, унга гуноҳ йўқ› бўларди›, деди», деди. Зуҳрий айтди: «Мен буни Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн Ҳорис ибн Ҳишомга айтиб бердим. Бу унга жуда ёқди ва у: ‹Бу, албатта, илмдир. Мен илм аҳлидан бўлган кишиларнинг шундай деганларини эшитганман: Сафо билан Марва орасида саъй қилмаганлар араблардан бўлиб, улар: ‹Бу икки тош орасида саъй қилишимиз жоҳилият ишидандир›, дердилар. Ансорлардан бошқалар эса: ‹Бизга фақат Байтни тавоф қилиш буюрилган, Сафо билан Марва орасида саъй қилиш буюрилмаган›, дердилар. Шунда Аллоҳ таоло: {Албатта, Сафо билан Марва Аллоҳнинг белгиларидандир} оятини нозил қилди›, деди». Абу Бакр ибн Абдурраҳмон айтди: «Мен бу оят ана шулар ва анавилар ҳақида нозил бўлган деб биламан». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ السَّبَّاقِ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، حَدَّثَهُ قَالَ بَعَثَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ مَقْتَلَ أَهْلِ الْيَمَامَةِ فَإِذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عِنْدَهُ فَقَالَ إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَدْ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ يَوْمَ الْيَمَامَةِ وَإِنِّي لأَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِالْقُرَّاءِ فِي الْمَوَاطِنِ كُلِّهَا فَيَذْهَبَ قُرْآنٌ كَثِيرٌ وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْمُرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعُمَرَ كَيْفَ أَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ لَهُ صَدْرَ عُمَرَ وَرَأَيْتُ فِيهِ الَّذِي رَأَى قَالَ زَيْدٌ قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّكَ شَابٌّ عَاقِلٌ لاَ نَتَّهِمُكَ قَدْ كُنْتَ تَكْتُبُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْوَحْىَ فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ . قَالَ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفُونِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ أَثْقَلَ عَلَىَّ مِنْ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلُونَ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ . فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ صَدْرَهُمَا صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الرِّقَاعِ وَالْعُسُبِ وَاللِّخَافِ يَعْنِي الْحِجَارَةَ الرِّقَاقَ وَصُدُورِ الرِّجَالِ فَوَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ بَرَاءَةَ مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ : ( قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr as-Siddiq Yamoma ahli halok boʻlgan kunda menga kishi yubordi. Qarasam, uning huzurida Umar ibn al-Xattob bor edi. (Abu Bakr) dedi: «Umar ibn al-Xattob huzurimga keldi-da: ‹Yamoma kunida Qurʼon qorilari orasida qatl koʻp boʻldi, men barcha joylarda qorilarni qatl qamrab olishidan, natijada koʻp Qurʼon yoʻqolib ketishidan qoʻrqaman. Men Qurʼonni jamlashga buyurishingni maʼqul koʻraman›, dedi». Abu Bakr Umarga: «Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilaman?» dedi. Umar: «Vallohi, bu yaxshilikdir», dedi. U shu haqda menga (yaʼni Abu Bakrga) qaytaravergach, nihoyat Alloh Umarning koʻksini ochib qoʻygan narsaga mening ham koʻksimni ochib qoʻydi va men ham u koʻrgan narsani koʻrdim. Zayd aytadi: Abu Bakr (menga): «Sen aqlli yigitsan, biz seni gumon qilmaymiz, sen Rasululloh ﷺga vahiy bitar eding. Bas, Qurʼonni izlab jamla», dedi. (Zayd) aytadi: Vallohi, agar ular menga bir togʻni koʻchirib tashishni yuklaganlarida ham, bu mening uchun bundan ogʻir boʻlmas edi. Men: «Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilasizlar?» dedim. Abu Bakr: «Vallohi, bu yaxshilikdir», dedi. Abu Bakr ham, Umar ham shu haqda menga qaytaraverdilar, nihoyat Alloh ikkovining — Abu Bakr va Umarning koʻksini ochgan narsaga mening ham koʻksimni ochib qoʻydi. Bas, men Qurʼonni varaqlardan, xurmo shoxlaridan, yupqa toshlardan va kishilarning koʻksidan (yodlaganlaridan) jamladim. Baroat (Tavba) surasining oxirini Xuzayma ibn Sobit huzurida topdim: {Sizlarga oʻzlaringizdan boʻlgan bir paygʻambar keldiki, sizlarning mashaqqat chekishingiz unga ogʻir tuyuladi, u sizlarga (hidoyatni) juda istovchi, moʻminlarga oʻta mehribon, rahmlidir. * Agar yuz oʻgirsalar, ayt: ‹Menga Alloh kifoyadir, Undan oʻzga iloh yoʻq, Unga tavakkul qildim, U ulugʻ Arshning Robbidir›} (Tavba 128-129). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Бакр ас-Сиддиқ Ямома аҳли ҳалок бўлган кунда менга киши юборди. Қарасам, унинг ҳузурида Умар ибн ал-Хаттоб бор эди. (Абу Бакр) деди: «Умар ибн ал-Хаттоб ҳузуримга келди-да: ‹Ямома кунида Қуръон қорилари орасида қатл кўп бўлди, мен барча жойларда қориларни қатл қамраб олишидан, натижада кўп Қуръон йўқолиб кетишидан қўрқаман. Мен Қуръонни жамлашга буюришингни маъқул кўраман›, деди». Абу Бакр Умарга: «Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиламан?» деди. Умар: «Валлоҳи, бу яхшиликдир», деди. У шу ҳақда менга (яъни Абу Бакрга) қайтаравергач, ниҳоят Аллоҳ Умарнинг кўксини очиб қўйган нарсага менинг ҳам кўксимни очиб қўйди ва мен ҳам у кўрган нарсани кўрдим. Зайд айтади: Абу Бакр (менга): «Сен ақлли йигитсан, биз сени гумон қилмаймиз, сен Расулуллоҳ ﷺга ваҳий битар эдинг. Бас, Қуръонни излаб жамла», деди. (Зайд) айтади: Валлоҳи, агар улар менга бир тоғни кўчириб ташишни юклаганларида ҳам, бу менинг учун бундан оғир бўлмас эди. Мен: «Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиласизлар?» дедим. Абу Бакр: «Валлоҳи, бу яхшиликдир», деди. Абу Бакр ҳам, Умар ҳам шу ҳақда менга қайтаравердилар, ниҳоят Аллоҳ икковининг — Абу Бакр ва Умарнинг кўксини очган нарсага менинг ҳам кўксимни очиб қўйди. Бас, мен Қуръонни варақлардан, хурмо шохларидан, юпқа тошлардан ва кишиларнинг кўксидан (ёдлаганларидан) жамладим. Бароат (Тавба) сурасининг охирини Хузайма ибн Собит ҳузурида топдим: {Сизларга ўзларингиздан бўлган бир пайғамбар келдики, сизларнинг машаққат чекишингиз унга оғир туюлади, у сизларга (ҳидоятни) жуда истовчи, мўминларга ўта меҳрибон, раҳмлидир. * Агар юз ўгирсалар, айт: ‹Менга Аллоҳ кифоядир, Ундан ўзга илоҳ йўқ, Унга таваккул қилдим, У улуғ Аршнинг Роббидир›} (Тавба 128-129). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ حُذَيْفَةَ، قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّامِ فِي فَتْحِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَرَأَى حُذَيْفَةُ اخْتِلاَفَهُمْ فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ كَمَا اخْتَلَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ بِالصُّحُفِ فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْعَاصِي وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنِ انْسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ . حَتَّى نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ بَعَثَ عُثْمَانُ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِنْ تِلْكَ الْمَصَاحِفِ الَّتِي نَسَخُوا . قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَدَّثَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنْ سُورَةِ الأَحْزَابِ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا : ( مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ ) فَالْتَمَسْتُهَا فَوَجَدْتُهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ فَأَلْحَقْتُهَا فِي سُورَتِهَا . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَاخْتَلَفُوا يَوْمَئِذٍ فِي التَّابُوتِ وَالتَّابُوهِ فَقَالَ الْقُرَشِيُّونَ التَّابُوتُ . وَقَالَ زَيْدٌ التَّابُوهُ . فَرُفِعَ اخْتِلاَفُهُمْ إِلَى عُثْمَانَ فَقَالَ اكْتُبُوهُ التَّابُوتُ فَإِنَّهُ نَزَلَ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ كَرِهَ لِزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَسْخَ الْمَصَاحِفِ وَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ أُعْزَلُ عَنْ نَسْخِ كِتَابَةِ الْمُصْحَفِ وَيَتَوَلاَّهَا رَجُلٌ وَاللَّهِ لَقَدْ أَسْلَمْتُ وَإِنَّهُ لَفِي صُلْبِ رَجُلٍ كَافِرٍ يُرِيدُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَلِذَلِكَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ اكْتُمُوا الْمَصَاحِفَ الَّتِي عِنْدَكُمْ وَغُلُّوهَا فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ : ( وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ) فَالْقُوا اللَّهَ بِالْمَصَاحِفِ . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَبَلَغَنِي أَنَّ ذَلِكَ كَرِهَهُ مِنْ مَقَالَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ رِجَالٌ مِنْ أَفَاضِلِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ .
Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Huzayfa ibn al-Yamon, Shom ahli bilan Iroq ahli Arminiya va Ozarbayjonni fath qilishda jang qilayotgan paytda, Usmon ibn Affon huzuriga keldi. Huzayfa ularning Qurʼonni oʻqishdagi ixtilofini koʻrib, Usmon ibn Affonga: «Ey moʻminlar amiri, bu ummatni yahudiy va nasorolar Kitob haqida ixtilof qilganlaridek ular ham Kitob haqida ixtilof qilishlaridan oldin (qutqarib) yetib bor», dedi. Shunda u (Usmon) Hafsaga: «Bizga sahifalarni yuborgin, biz ularni mushaflarga koʻchiramiz, soʻng senga qaytaramiz», deb kishi yubordi. Hafsa Usmonga sahifalarni yubordi. Usmon esa Zayd ibn Sobit, Said ibn al-Os, Abdurahmon ibn al-Horis ibn Hishom va Abdulloh ibn az-Zubayrga: «Sahifalarni mushaflarga koʻchiringlar», deb buyurdi va uchta qurayshlik kishiga: «Siz bilan Zayd ibn Sobit (biror narsada) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar, chunki u (Qurʼon) ularning tilida nozil boʻlgan», dedi. Nihoyat sahifalarni mushaflarga koʻchirib boʻlganlaridan soʻng Usmon ular koʻchirgan oʻsha mushaflardan har bir oʻlkaga bittadan yubordi. Zuhriy aytadi: Menga Xorija ibn Zayd ibn Sobit shuni aytdi: Zayd ibn Sobit dedi: «Men Ahzob surasidan Rasululloh ﷺ oʻqiyotganini eshitib turadigan bir oyatni topa olmadim: {Moʻminlardan shunday kishilar borki, Alloh bilan tuzgan ahdlariga sodiq qoldilar, ulardan kimdir oʻz nazrini ado etdi}. Men uni qidirdim va Xuzayma ibn Sobit yoki Abu Xuzayma huzuridan topdim-da, uni oʻz surasiga qoʻshib qoʻydim». Zuhriy aytadi: Oʻsha kuni ular ‹at-tobut› va ‹at-tobuh› (deb yozish) haqida ixtilof qildilar. Qurayshliklar: «at-tobut», dedilar, Zayd esa: «at-tobuh», dedi. Ularning ixtilofi Usmonga koʻtarildi. U: «Uni ‹at-tobut› deb yozinglar, chunki u (Qurʼon) Quraysh tilida nozil boʻlgan», dedi. Zuhriy aytadi: Menga Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba xabar berdiki, Abdulloh ibn Masʼud Zayd ibn Sobitning mushaflarni koʻchirishini yoqtirmadi va: «Ey musulmonlar jamoasi, mushafni koʻchirib yozishdan men chetlatilib, uni bir kishi (Zayd ibn Sobitni nazarda tutadi) bajaradimi? Vallohi, men islomni qabul qilganimda u hali kofir kishining belida (tugʻilmagan) edi», dedi. Shuning uchun Abdulloh ibn Masʼud: «Ey Iroq ahli, oldingizdagi mushaflarni yashiringlar va berkitinglar, chunki Alloh: {Kim xiyonat qilsa, Qiyomat kunida xiyonat qilgan narsasi bilan keladi} (Ol-i Imron 161), deydi. Bas, Allohga mushaflar bilan yoʻliqinglar», dedi. Zuhriy aytadi: Menga yetishicha, Nabiy ﷺ ashoblarining afzallaridan boʻlgan kishilar Ibn Masʼudning bu gapini yoqtirmaganlar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U Zuhriyning hadisidir, biz uni faqat uning hadisidan bilamiz.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳузайфа ибн ал-Ямон, Шом аҳли билан Ироқ аҳли Арминия ва Озарбайжонни фатҳ қилишда жанг қилаётган пайтда, Усмон ибн Аффон ҳузурига келди. Ҳузайфа уларнинг Қуръонни ўқишдаги ихтилофини кўриб, Усмон ибн Аффонга: «Эй мўминлар амири, бу умматни яҳудий ва насоролар Китоб ҳақида ихтилоф қилганларидек улар ҳам Китоб ҳақида ихтилоф қилишларидан олдин (қутқариб) етиб бор», деди. Шунда у (Усмон) Ҳафсага: «Бизга саҳифаларни юборгин, биз уларни мушафларга кўчирамиз, сўнг сенга қайтарамиз», деб киши юборди. Ҳафса Усмонга саҳифаларни юборди. Усмон эса Зайд ибн Собит, Саид ибн ал-Ос, Абдураҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрга: «Саҳифаларни мушафларга кўчиринглар», деб буюрди ва учта қурайшлик кишига: «Сиз билан Зайд ибн Собит (бирор нарсада) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар, чунки у (Қуръон) уларнинг тилида нозил бўлган», деди. Ниҳоят саҳифаларни мушафларга кўчириб бўлганларидан сўнг Усмон улар кўчирган ўша мушафлардан ҳар бир ўлкага биттадан юборди. Зуҳрий айтади: Менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит шуни айтди: Зайд ибн Собит деди: «Мен Аҳзоб сурасидан Расулуллоҳ ﷺ ўқиётганини эшитиб турадиган бир оятни топа олмадим: {Мўминлардан шундай кишилар борки, Аллоҳ билан тузган аҳдларига содиқ қолдилар, улардан кимдир ўз назрини адо этди}. Мен уни қидирдим ва Хузайма ибн Собит ёки Абу Хузайма ҳузуридан топдим-да, уни ўз сурасига қўшиб қўйдим». Зуҳрий айтади: Ўша куни улар ‹ат-тобут› ва ‹ат-тобуҳ› (деб ёзиш) ҳақида ихтилоф қилдилар. Қурайшликлар: «ат-тобут», дедилар, Зайд эса: «ат-тобуҳ», деди. Уларнинг ихтилофи Усмонга кўтарилди. У: «Уни ‹ат-тобут› деб ёзинглар, чунки у (Қуръон) Қурайш тилида нозил бўлган», деди. Зуҳрий айтади: Менга Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Масъуд Зайд ибн Собитнинг мушафларни кўчиришини ёқтирмади ва: «Эй мусулмонлар жамоаси, мушафни кўчириб ёзишдан мен четлатилиб, уни бир киши (Зайд ибн Собитни назарда тутади) бажарадими? Валлоҳи, мен исломни қабул қилганимда у ҳали кофир кишининг белида (туғилмаган) эди», деди. Шунинг учун Абдуллоҳ ибн Масъуд: «Эй Ироқ аҳли, олдингиздаги мушафларни яширинглар ва беркитинглар, чунки Аллоҳ: {Ким хиёнат қилса, Қиёмат кунида хиёнат қилган нарсаси билан келади} (Ол-и Имрон 161), дейди. Бас, Аллоҳга мушафлар билан йўлиқинглар», деди. Зуҳрий айтади: Менга етишича, Набий ﷺ ашобларининг афзалларидан бўлган кишилар Ибн Масъуднинг бу гапини ёқтирмаганлар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Зуҳрийнинг ҳадисидир, биз уни фақат унинг ҳадисидан биламиз.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه : (واسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ) فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنِّي لأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ سَبْعِينَ مَرَّةً " . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . - وَيُرْوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَيْضًا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنِّي لأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ مِائَةَ مَرَّةٍ " . وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " إِنِّي لأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ مِائَةَ مَرَّةٍ " . وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan {Oʻz gunohing uchun va moʻminu moʻminalar uchun magʻfirat soʻra} (Muhammad 19) oyati haqida rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta men kunda yetmish marta Allohdan magʻfirat soʻrayman», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Hurayradan yana Nabiy ﷺdan: «Albatta men kunda yuz marta Allohdan magʻfirat soʻrayman», degan rivoyat ham keltirilgan. Nabiy ﷺdan: «Albatta men kunda yuz marta Allohdan magʻfirat soʻrayman», degan (hadis) bir necha yoʻldan rivoyat qilingan. Uni Muhammad ibn Amr ham Abu Salamadan, u Abu Hurayradan rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан {Ўз гуноҳинг учун ва мўмину мўминалар учун мағфират сўра} (Муҳаммад 19) ояти ҳақида ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта мен кунда етмиш марта Аллоҳдан мағфират сўрайман», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳурайрадан яна Набий ﷺдан: «Албатта мен кунда юз марта Аллоҳдан мағфират сўрайман», деган ривоят ҳам келтирилган. Набий ﷺдан: «Албатта мен кунда юз марта Аллоҳдан мағфират сўрайман», деган (ҳадис) бир неча йўлдан ривоят қилинган. Уни Муҳаммад ибн Амр ҳам Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الأَسْوَدِ الْعِجْلِيُّ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ تَسْبِيحَةٌ فِي رَمَضَانَ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ تَسْبِيحَةٍ فِي غَيْرِهِ .
az-Zuhriy (rahimahulloh) aytdi: Ramazondagi bir tasbeh boshqa (oylar)dagi ming tasbehdan afzalroqdir.аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Рамазондаги бир тасбеҳ бошқа (ойлар)даги минг тасбеҳдан афзалроқдир.
حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ كَامِلٍ الْمَرْوَزِيُّ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ كِتَابَ الصَّدَقَةِ فَلَمْ يُخْرِجْهُ إِلَى عُمَّالِهِ حَتَّى قُبِضَ فَقَرَنَهُ بِسَيْفِهِ فَلَمَّا قُبِضَ عَمِلَ بِهِ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى قُبِضَ وَعُمَرُ حَتَّى قُبِضَ وَكَانَ فِيهِ " فِي خَمْسٍ مِنَ الإِبِلِ شَاةٌ وَفِي عَشْرٍ شَاتَانِ وَفِي خَمْسَ عَشْرَةَ ثَلاَثُ شِيَاهٍ وَفِي عِشْرِينَ أَرْبَعُ شِيَاهٍ وَفِي خَمْسٍ وَعِشْرِينَ بِنْتُ مَخَاضٍ إِلَى خَمْسٍ وَثَلاَثِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا ابْنَةُ لَبُونٍ إِلَى خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا حِقَّةٌ إِلَى سِتِّينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَى خَمْسٍ وَسَبْعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا ابْنَتَا لَبُونٍ إِلَى تِسْعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا حِقَّتَانِ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَفِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ وَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ . وَفِي الشَّاءِ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ شَاةً شَاةٌ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ فَشَاتَانِ إِلَى مِائَتَيْنِ فَإِذَا زَادَتْ فَثَلاَثُ شِيَاهٍ إِلَى ثَلاَثِمِائَةِ شَاةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَى ثَلاَثِمِائَةِ شَاةٍ فَفِي كُلِّ مِائَةِ شَاةٍ شَاةٌ ثُمَّ لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ حَتَّى تَبْلُغَ أَرْبَعَمِائَةٍ وَلاَ يُجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ وَلاَ يُفَرَّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ مَخَافَةَ الصَّدَقَةِ وَمَا كَانَ مِنْ خَلِيطَيْنِ فَإِنَّهُمَا يَتَرَاجَعَانِ بِالسَّوِيَّةِ وَلاَ يُؤْخَذُ فِي الصَّدَقَةِ هَرِمَةٌ وَلاَ ذَاتُ عَيْبٍ " . وَقَالَ الزُّهْرِيُّ إِذَا جَاءَ الْمُصَدِّقُ قَسَّمَ الشَّاءَ أَثْلاَثًا ثُلُثٌ خِيَارٌ وَثُلُثٌ أَوْسَاطٌ وَثُلُثٌ شِرَارٌ وَأَخَذَ الْمُصَدِّقُ مِنَ الْوَسَطِ . وَلَمْ يَذْكُرِ الزُّهْرِيُّ الْبَقَرَ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَبَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ . وَأَبِي ذَرٍّ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ . وَقَدْ رَوَى يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ هَذَا الْحَدِيثَ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ وَإِنَّمَا رَفَعَهُ سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ sadaqa (zakot) haqida bir maktub yozdirgan edilar, lekin uni amaldorlariga joʻnatmasdanoq vafot etdilar va uni qilichlari bilan birga saqlagan edilar. U zot vafot etganlaridan soʻng, Abu Bakr (roziyallohu anhu) unga amal qildi, toki vafot etgunicha; soʻng Umar (roziyallohu anhu) ham vafot etgunicha amal qildi. Unda shunday yozilgan edi: «Besh tuyada bir qoʻy, oʻnta(si)da ikki qoʻy, oʻn beshta(si)da uch qoʻy, yigirmata(si)da toʻrt qoʻy, yigirma beshtadan oʻttiz beshtagacha bir yashar urgʻochi tuya (bintu maxoz) (zakot boʻladi). Undan ortsa, qirq beshtagacha ikki yashar urgʻochi tuya (ibnatu labun) boʻladi. Undan ortsa, oltmishtagacha uch yashar urgʻochi tuya (hiqqa) boʻladi. Undan ortsa, yetmish beshtagacha toʻrt yashar tuya (jazaʼa) boʻladi. Undan ortsa, toʻqsontagacha ikkita ikki yashar urgʻochi tuya (ibnato labun) boʻladi. Undan ortsa, bir yuz yigirmagacha ikkita uch yashar urgʻochi tuya (hiqqatayn) boʻladi. Bir yuz yigirmadan ortsa, har ellikta(si)da bir hiqqa va har qirqta(si)da bir ibnatu labun boʻladi. Qoʻyda esa: har qirq qoʻyda bir qoʻy, bir yuz yigirmatagacha; undan ortsa, ikki yuztagacha ikki qoʻy; undan ortsa, uch yuz qoʻygacha uch qoʻy; uch yuz qoʻydan ortsa, har yuz qoʻyda bir qoʻy boʻladi. Soʻng toʻrt yuztaga yetgunicha unda boshqa narsa yoʻq. Sadaqadan qoʻrqib, ajralgan (mol) jamlanmaydi va jamlangan (mol) ajratilmaydi. Ikki sherikning (moli) boʻlsa, ular oʻzaro teng (hisob) qiladilar. Sadaqa (zakot)ga qari (hayvon) ham, nuqsonli (hayvon) ham olinmaydi.» Zuhriy aytdi: Zakot yigʻuvchi kelganda, qoʻylarni uch qismga ajratadi: bir qismi yaxshilari, bir qismi oʻrtachalari, bir qismi yomonlari; zakot yigʻuvchi oʻrtachasidan oladi. Zuhriy sigirni zikr etmadi. Abu Iso aytdi: Ibn Umar hadisi hasan hadisdir. Bu hadisga koʻpchilik fuqaholar amal qilganlar. Yunus ibn Yazid va boshqa bir necha kishi bu hadisni Zuhriydan, u Salimdan rivoyat qilganlar, lekin uni marfuʼ qilmaganlar; uni faqat Sufyon ibn Husayn marfuʼ qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ садақа (закот) ҳақида бир мактуб ёздирган эдилар, лекин уни амалдорларига жўнатмасданоқ вафот этдилар ва уни қиличлари билан бирга сақлаган эдилар. У зот вафот этганларидан сўнг, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) унга амал қилди, токи вафот этгунича; сўнг Умар (розияллоҳу анҳу) ҳам вафот этгунича амал қилди. Унда шундай ёзилган эди: «Беш туяда бир қўй, ўнта(си)да икки қўй, ўн бешта(си)да уч қўй, йигирмата(си)да тўрт қўй, йигирма бештадан ўттиз бештагача бир яшар урғочи туя (бинту махоз) (закот бўлади). Ундан ортса, қирқ бештагача икки яшар урғочи туя (ибнату лабун) бўлади. Ундан ортса, олтмиштагача уч яшар урғочи туя (ҳиққа) бўлади. Ундан ортса, етмиш бештагача тўрт яшар туя (жазаъа) бўлади. Ундан ортса, тўқсонтагача иккита икки яшар урғочи туя (ибнато лабун) бўлади. Ундан ортса, бир юз йигирмагача иккита уч яшар урғочи туя (ҳиққатайн) бўлади. Бир юз йигирмадан ортса, ҳар элликта(си)да бир ҳиққа ва ҳар қирқта(си)да бир ибнату лабун бўлади. Қўйда эса: ҳар қирқ қўйда бир қўй, бир юз йигирматагача; ундан ортса, икки юзтагача икки қўй; ундан ортса, уч юз қўйгача уч қўй; уч юз қўйдан ортса, ҳар юз қўйда бир қўй бўлади. Сўнг тўрт юзтага етгунича унда бошқа нарса йўқ. Садақадан қўрқиб, ажралган (мол) жамланмайди ва жамланган (мол) ажратилмайди. Икки шерикнинг (моли) бўлса, улар ўзаро тенг (ҳисоб) қиладилар. Садақа (закот)га қари (ҳайвон) ҳам, нуқсонли (ҳайвон) ҳам олинмайди.» Зуҳрий айтди: Закот йиғувчи келганда, қўйларни уч қисмга ажратади: бир қисми яхшилари, бир қисми ўртачалари, бир қисми ёмонлари; закот йиғувчи ўртачасидан олади. Зуҳрий сигирни зикр этмади. Абу Исо айтди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадисга кўпчилик фуқаҳолар амал қилганлар. Юнус ибн Язид ва бошқа бир неча киши бу ҳадисни Зуҳрийдан, у Салимдан ривоят қилганлар, лекин уни марфуъ қилмаганлар; уни фақат Суфён ибн Ҳусайн марфуъ қилган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ زَادَ " وَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَأْكُلَ وَهُوَ جُنُبٌ غَسَلَ يَدَيْهِ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ يُونُسَ فَجَعَلَ قِصَّةَ الأَكْلِ قَوْلَ عَائِشَةَ مَقْصُورًا وَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ أَبِي الأَخْضَرِ عَنِ الزُّهْرِيِّ كَمَا قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ عَنْ عُرْوَةَ أَوْ أَبِي سَلَمَةَ وَرَوَاهُ الأَوْزَاعِيُّ عَنْ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَمَا قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ .
Bu hadis Zuhriydan oʻz sanadi va shu maʼnoda rivoyat qilingan; (roviy) unga: «Agar junub holatda ovqatlanmoqchi boʻlsalar, ikkala qoʻllarini yuvar edilar», — deb qoʻshgan. Abu Dovud aytdi: Buni Ibn Vahb Yunusdan rivoyat qilib, ovqatlanish qissasini (faqat) Oishaning soʻzi qilib (Paygʻambar ﷺ ga nisbat bermay) keltirgan. Solih ibn Abul-Axzar buni Zuhriydan Ibn Muborak aytganidek rivoyat qilgan, faqat u «Urvadan yoki Abu Salamadan» degan. Avzoiy esa Yunusdan, u Zuhriydan, u Paygʻambar ﷺ dan — Ibn Muborak aytganidek rivoyat qilgan.Бу ҳадис Зуҳрийдан ўз санади ва шу маънода ривоят қилинган; (ровий) унга: «Агар жунуб ҳолатда овқатланмоқчи бўлсалар, иккала қўлларини ювар эдилар», — деб қўшган. Абу Довуд айтди: Буни Ибн Ваҳб Юнусдан ривоят қилиб, овқатланиш қиссасини (фақат) Оишанинг сўзи қилиб (Пайғамбар ﷺ га нисбат бермай) келтирган. Солиҳ ибн Абул-Ахзар буни Зуҳрийдан Ибн Муборак айтганидек ривоят қилган, фақат у «Урвадан ёки Абу Саламадан» деган. Авзоий эса Юнусдан, у Зуҳрийдан, у Пайғамбар ﷺ дан — Ибн Муборак айтганидек ривоят қилган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ وَقَالَ بِإِقَامَةٍ إِقَامَةٍ جَمَعَ بَيْنَهُمَا . قَالَ أَحْمَدُ قَالَ وَكِيعٌ صَلَّى كُلَّ صَلاَةٍ بِإِقَامَةٍ .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Har bir (namozni) iqomat bilan, (ikkisini) jamlab oʻqidilar». Ahmad aytdi: Vakiyʼ: «Har bir namozni bir iqomat bilan oʻqidilar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Ҳар бир (намозни) иқомат билан, (иккисини) жамлаб ўқидилар». Аҳмад айтди: Вакийъ: «Ҳар бир намозни бир иқомат билан ўқидилар», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ عُثْمَانَ، إِنَّمَا صَلَّى بِمِنًى أَرْبَعًا لأَنَّهُ أَجْمَعَ عَلَى الإِقَامَةِ بَعْدَ الْحَجِّ .
Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha: Usmon (roziyallohu anhu) Minoda toʻrt rakat oʻqigani faqat hajdan keyin u yerda muqim qolishga ahd qilgani sababli edi.Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича: Усмон (розияллоҳу анҳу) Минода тўрт ракат ўқигани фақат ҳаждан кейин у ерда муқим қолишга аҳд қилгани сабабли эди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ لَمَّا اتَّخَذَ عُثْمَانُ الأَمْوَالَ بِالطَّائِفِ وَأَرَادَ أَنْ يُقِيمَ بِهَا صَلَّى أَرْبَعًا قَالَ ثُمَّ أَخَذَ بِهِ الأَئِمَّةُ بَعْدَهُ .
Zuhriy (rahimahulloh) aytadilar: Usmon (roziyallohu anhu) Toifda mol-mulk orttirib, u yerda muqim boʻlishni xohlaganida, toʻrt rakat oʻqidi. Soʻngra undan keyingi imomlar ham shunga amal qildilar.Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ) айтадилар: Усмон (розияллоҳу анҳу) Тоифда мол-мулк орттириб, у ерда муқим бўлишни хоҳлаганида, тўрт ракат ўқиди. Сўнгра ундан кейинги имомлар ҳам шунга амал қилдилар.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، أَتَمَّ الصَّلاَةَ بِمِنًى مِنْ أَجْلِ الأَعْرَابِ لأَنَّهُمْ كَثُرُوا عَامَئِذٍ فَصَلَّى بِالنَّاسِ أَرْبَعًا لِيُعْلِمَهُمْ أَنَّ الصَّلاَةَ أَرْبَعٌ .
Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha: Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) Minoda namozni toʻliq (toʻrt rakat) oʻqidi, badaviy arablar sababli, chunki ular oʻsha yili koʻp boʻlgan edilar. Shunda u odamlarga toʻrt rakat oʻqib berdi, toki ularga namoz toʻrt rakat ekanini bildirsin.Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича: Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) Минода намозни тўлиқ (тўрт ракат) ўқиди, бадавий араблар сабабли, чунки улар ўша йили кўп бўлган эдилар. Шунда у одамларга тўрт ракат ўқиб берди, токи уларга намоз тўрт ракат эканини билдирсин.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ الْمِصْرِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ } قَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي هِيَ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حِجْرِ وَلِيِّهَا فَتُشَارِكُهُ فِي مَالِهِ فَيُعْجِبُهُ مَالُهَا وَجَمَالُهَا فَيُرِيدُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِغَيْرِ أَنْ يُقْسِطَ فِي صَدَاقِهَا فَيُعْطِيَهَا مِثْلَ مَا يُعْطِيهَا غَيْرُهُ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ وَيَبْلُغُوا بِهِنَّ أَعْلَى سُنَّتِهِنَّ مِنَ الصَّدَاقِ وَأُمِرُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا طَابَ لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ سِوَاهُنَّ . قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ اسْتَفْتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ هَذِهِ الآيَةِ فِيهِنَّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللاَّتِي لاَ تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } قَالَتْ وَالَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ أَنَّهُ يُتْلَى عَلَيْهِمْ فِي الْكِتَابِ الآيَةُ الأُولَى الَّتِي قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ } قَالَتْ عَائِشَةُ وَقَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فِي الآيَةِ الآخِرَةِ { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } هِيَ رَغْبَةُ أَحَدِكُمْ عَنْ يَتِيمَتِهِ الَّتِي تَكُونُ فِي حِجْرِهِ حِينَ تَكُونُ قَلِيلَةَ الْمَالِ وَالْجَمَالِ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا رَغِبُوا فِي مَالِهَا وَجَمَالِهَا مِنْ يَتَامَى النِّسَاءِ إِلاَّ بِالْقِسْطِ مِنْ أَجْلِ رَغْبَتِهِمْ عَنْهُنَّ . قَالَ يُونُسُ وَقَالَ رَبِيعَةُ فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى } قَالَ يَقُولُ اتْرُكُوهُنَّ إِنْ خِفْتُمْ فَقَدْ أَحْلَلْتُ لَكُمْ أَرْبَعًا .
Ibn Shihob (az-Zuhriy) (rahimahulloh) aytadi: Menga Urva ibn Zubayr xabar berdiki, u Nabiy ﷺning rafiqalari Oisha (roziyallohu anho)dan Alloh taoloning {Agar yetimlar (haqi)da adolat qila olmasligingizdan qoʻrqsangiz, oʻzingizga maʼqul boshqa ayollardan nikohlab olinglar} degan soʻzi haqida soʻradi. U (Oisha): «Ey jiyanim, bu (oyat) oʻz vasiysining qaramogʻida boʻlgan yetim qiz haqida. U (qiz) vasiyning molida sherik boʻladi, vasiyga uning moli va goʻzalligi yoqib qoladi, shunda u qizning mahrida adolat qilmasdan, yaʼni boshqalar bergan mahr miqdorini bermasdan unga uylanishni xohlaydi. Ana shunday qizlarga adolat qilib, mahrning eng yuqori meʼyoriga yetkazmasalar, ularni nikohlashdan qaytarildilar va ulardan boshqa oʻzlariga maʼqul ayollarni nikohlashga buyurildilar» dedi. Urva aytadi: Oisha (roziyallohu anho) dedi: «Soʻng odamlar bu oyatdan keyin Rasululloh ﷺdan ular (yetim qizlar) haqida soʻrab fatvo talab qildilar. Shunda Alloh azza va jalla {(Ey Muhammad,) sizdan ayollar haqida fatvo soʻraydilar. Ayting: ‹Alloh ular haqida sizlarga fatvo beradi va Kitobda sizlarga oʻqib eshittiriladigan, oʻzlariga belgilab qoʻyilgan (mahr)ni bermayotgan, lekin ularga uylanishni istayotgan yetim ayollar (haqidagi oyat ham fatvo beradi)›} (oyatini) nozil qildi.» U (Oisha) dedi: «Allohning Kitobda ularga oʻqib eshittiriladi deb zikr etgani esa, Alloh subhanahu va taolo aytgan birinchi oyatdir: {Agar yetimlar (haqi)da adolat qila olmasligingizdan qoʻrqsangiz, oʻzingizga maʼqul ayollardan nikohlab olinglar}.» Oisha (roziyallohu anho) dedi: «Allohning oxirgi oyatdagi {ularga uylanishni istaysizlar} degan soʻzi esa, biringizning oʻz qaramogʻidagi moli va goʻzalligi kam boʻlgan yetim qizidan yuz oʻgirishidir. Demak, yetim qizlardan moli va goʻzalligini istaganlarini adolat qilmasdan nikohlashdan qaytarildilar — ularga (mol-goʻzalligi kam boʻlganlariga esa) raghbatsizliklari sababli (yuz oʻgirishdan ham qaytarildilar).» Yunus aytadi: Robia Alloh azza va jalalning {Agar yetimlar (haqi)da adolat qila olmasligingizdan qoʻrqsangiz} degan soʻzi haqida shunday dedi: «(Bu oyat) ‹Agar qoʻrqsangiz, ularni tark eting, men sizlarga toʻrt (ayol)ni halol qildim› demoqdadir.»Ибн Шиҳоб (аз-Зуҳрий) (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Менга Урва ибн Зубайр хабар бердики, у Набий ﷺнинг рафиқалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан Аллоҳ таолонинг {Агар етимлар (ҳақи)да адолат қила олмаслигингиздан қўрқсангиз, ўзингизга маъқул бошқа аёллардан никоҳлаб олинглар} деган сўзи ҳақида сўради. У (Оиша): «Эй жияним, бу (оят) ўз васийсининг қарамоғида бўлган етим қиз ҳақида. У (қиз) васийнинг молида шерик бўлади, васийга унинг моли ва гўзаллиги ёқиб қолади, шунда у қизнинг маҳрида адолат қилмасдан, яъни бошқалар берган маҳр миқдорини бермасдан унга уйланишни хоҳлайди. Ана шундай қизларга адолат қилиб, маҳрнинг энг юқори меъёрига етказмасалар, уларни никоҳлашдан қайтарилдилар ва улардан бошқа ўзларига маъқул аёлларни никоҳлашга буюрилдилар» деди. Урва айтади: Оиша (розияллоҳу анҳо) деди: «Сўнг одамлар бу оятдан кейин Расулуллоҳ ﷺдан улар (етим қизлар) ҳақида сўраб фатво талаб қилдилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла {(Эй Муҳаммад,) сиздан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар. Айтинг: ‹Аллоҳ улар ҳақида сизларга фатво беради ва Китобда сизларга ўқиб эшиттириладиган, ўзларига белгилаб қўйилган (маҳр)ни бермаётган, лекин уларга уйланишни истаётган етим аёллар (ҳақидаги оят ҳам фатво беради)›} (оятини) нозил қилди.» У (Оиша) деди: «Аллоҳнинг Китобда уларга ўқиб эшиттирилади деб зикр этгани эса, Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло айтган биринчи оятдир: {Агар етимлар (ҳақи)да адолат қила олмаслигингиздан қўрқсангиз, ўзингизга маъқул аёллардан никоҳлаб олинглар}.» Оиша (розияллоҳу анҳо) деди: «Аллоҳнинг охирги оятдаги {уларга уйланишни истайсизлар} деган сўзи эса, бирингизнинг ўз қарамоғидаги моли ва гўзаллиги кам бўлган етим қизидан юз ўгиришидир. Демак, етим қизлардан моли ва гўзаллигини истаганларини адолат қилмасдан никоҳлашдан қайтарилдилар — уларга (мол-гўзаллиги кам бўлганларига эса) рагҳбатсизликлари сабабли (юз ўгиришдан ҳам қайтарилдилар).» Юнус айтади: Робиа Аллоҳ азза ва жалалнинг {Агар етимлар (ҳақи)да адолат қила олмаслигингиздан қўрқсангиз} деган сўзи ҳақида шундай деди: «(Бу оят) ‹Агар қўрқсангиз, уларни тарк этинг, мен сизларга тўрт (аёл)ни ҳалол қилдим› демоқдадир.»
حَدَّثَنَا مُسَدَّدُ بْنُ مُسَرْهَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَتَذَاكَرْنَا مُتْعَةَ النِّسَاءِ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ رَبِيعُ بْنُ سَبْرَةَ أَشْهَدُ عَلَى أَبِي أَنَّهُ حَدَّثَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْهَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ .
Zuhriy (rahimahulloh) aytadi: «Biz Umar ibn Abdulaziz huzurida edik. Ayollar bilan mutʼa (vaqtli) nikoh haqida soʻzlashib qoldik. Shunda unga Robiy ibn Sabra ismli bir kishi: ‹Men otam haqida shohidlik beramanki, u Rasululloh ﷺ Vidolashuv hajjida undan (mutʼa nikohidan) qaytarganlarini soʻzlab bergan edi› dedi.»Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ) айтади: «Биз Умар ибн Абдулазиз ҳузурида эдик. Аёллар билан мутъа (вақтли) никоҳ ҳақида сўзлашиб қолдик. Шунда унга Робий ибн Сабра исмли бир киши: ‹Мен отам ҳақида шоҳидлик бераманки, у Расулуллоҳ ﷺ Видолашув ҳажжида ундан (мутъа никоҳидан) қайтарганларини сўзлаб берган эди› деди.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمِ بْنِ بَزِيعٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ النَّجَاشِيَّ، زَوَّجَ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ أَبِي سُفْيَانَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى صَدَاقٍ أَرْبَعَةِ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَكَتَبَ بِذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَبِلَ .
Az-Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Najjoshiy Umm Habiba binti Abu Sufyonni toʻrt ming dirham mahr evaziga Rasululloh ﷺga nikohlab berdi va buni Rasululloh ﷺga (xat) yozib yubordi, u zot esa (nikohni) qabul qildilar.Аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Нажжоший Умм Ҳабиба бинти Абу Суфённи тўрт минг дирҳам маҳр эвазига Расулуллоҳ ﷺга никоҳлаб берди ва буни Расулуллоҳ ﷺга (хат) ёзиб юборди, у зот эса (никоҳни) қабул қилдилар.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الْحَدِيثِ بِمَعْنَاهُ . زَادَ الزُّهْرِيُّ وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا رُخْصَةً لَهُ خَاصَّةً فَلَوْ أَنَّ رَجُلاً فَعَلَ ذَلِكَ الْيَوْمَ لَمْ يَكُنْ لَهُ بُدٌّ مِنَ التَّكْفِيرِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَالأَوْزَاعِيُّ وَمَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ وَعِرَاكُ بْنُ مَالِكٍ عَلَى مَعْنَى ابْنِ عُيَيْنَةَ . زَادَ الأَوْزَاعِيُّ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ .
al-Hasan ibn Ali bizga hadis aytdi, Abdurrazzoq bizga hadis aytdi, Maʼmar bizga xabar berdi, u az-Zuhriydan shu hadisni shu maʼnoda (rivoyat qildi). az-Zuhriy (rivoyatiga) shuni qoʻshdi: Bu faqat unga xos ruxsat edi; agar bir kishi bugun shunday qilsa, kafforat toʻlashdan oʻzga chorasi boʻlmaydi. Abu Dovud aytdi: Buni Lays ibn Saʼd, al-Avzoiy, Mansur ibn al-Muʼtamir va Iroq ibn Molik Ibn Uyaynaning maʼnosida rivoyat qilishdi. al-Avzoiy (rivoyatiga) «Allohdan magʻfirat soʻragin» (degan soʻzni) qoʻshdi.ал-Ҳасан ибн Али бизга ҳадис айтди, Абдурраззоқ бизга ҳадис айтди, Маъмар бизга хабар берди, у аз-Зуҳрийдан шу ҳадисни шу маънода (ривоят қилди). аз-Зуҳрий (ривоятига) шуни қўшди: Бу фақат унга хос рухсат эди; агар бир киши бугун шундай қилса, каффорат тўлашдан ўзга чораси бўлмайди. Абу Довуд айтди: Буни Лайс ибн Саъд, ал-Авзоий, Мансур ибн ал-Муътамир ва Ироқ ибн Молик Ибн Уяйнанинг маъносида ривоят қилишди. ал-Авзоий (ривоятига) «Аллоҳдан мағфират сўрагин» (деган сўзни) қўшди.
حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْفٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ أَسِيدِ بْنِ جَارِيَةَ الثَّقَفِيُّ، - وَهُوَ حَلِيفٌ لِبَنِي زُهْرَةَ - وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ أَبِي هُرَيْرَةَ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ .
az-Zuhriy (rahimahulloh) aytadi: Menga bu hadisni Banu Zuhraning ittifoqchisi va Abu Hurayraning sahobalaridan (shogirdlaridan) boʻlgan Amr ibn Abu Sufyon ibn Asid ibn Joriya as-Saqafiy xabar berdi. Soʻng u (yuqoridagi) hadisni zikr qildi.аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Менга бу ҳадисни Бану Зуҳранинг иттифоқчиси ва Абу Ҳурайранинг саҳобаларидан (шогирдларидан) бўлган Амр ибн Абу Суфён ибн Асид ибн Жория ас-Сақафий хабар берди. Сўнг у (юқоридаги) ҳадисни зикр қилди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمُرَادِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ اللَّيْثِيِّ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَانَ قَاعِدًا عَلَى الْمِنْبَرِ فَأَخَّرَ الْعَصْرَ شَيْئًا فَقَالَ لَهُ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَمَا إِنَّ جِبْرِيلَ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَخْبَرَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِوَقْتِ الصَّلاَةِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ اعْلَمْ مَا تَقُولُ . فَقَالَ عُرْوَةُ سَمِعْتُ بَشِيرَ بْنَ أَبِي مَسْعُودٍ يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " نَزَلَ جِبْرِيلُ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَنِي بِوَقْتِ الصَّلاَةِ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ " . يَحْسُبُ بِأَصَابِعِهِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ حِينَ تَزُولُ الشَّمْسُ وَرُبَّمَا أَخَّرَهَا حِينَ يَشْتَدُّ الْحَرُّ وَرَأَيْتُهُ يُصَلِّي الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ مُرْتَفِعَةٌ بَيْضَاءُ قَبْلَ أَنْ تَدْخُلَهَا الصُّفْرَةُ فَيَنْصَرِفُ الرَّجُلُ مِنَ الصَّلاَةِ فَيَأْتِي ذَا الْحُلَيْفَةِ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ وَيُصَلِّي الْمَغْرِبَ حِينَ تَسْقُطُ الشَّمْسُ وَيُصَلِّي الْعِشَاءَ حِينَ يَسْوَدُّ الأُفُقُ وَرُبَّمَا أَخَّرَهَا حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ وَصَلَّى الصُّبْحَ مَرَّةً بِغَلَسٍ ثُمَّ صَلَّى مَرَّةً أُخْرَى فَأَسْفَرَ بِهَا ثُمَّ كَانَتْ صَلاَتُهُ بَعْدَ ذَلِكَ التَّغْلِيسَ حَتَّى مَاتَ وَلَمْ يَعُدْ إِلَى أَنْ يُسْفِرَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ مَعْمَرٌ وَمَالِكٌ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُهُمْ لَمْ يَذْكُرُوا الْوَقْتَ الَّذِي صَلَّى فِيهِ وَلَمْ يُفَسِّرُوهُ وَكَذَلِكَ أَيْضًا رَوَاهُ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ وَحَبِيبُ بْنُ أَبِي مَرْزُوقٍ عَنْ عُرْوَةَ نَحْوَ رِوَايَةِ مَعْمَرٍ وَأَصْحَابِهِ إِلاَّ أَنَّ حَبِيبًا لَمْ يَذْكُرْ بَشِيرًا وَرَوَى وَهْبُ بْنُ كَيْسَانَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقْتَ الْمَغْرِبِ قَالَ ثُمَّ جَاءَهُ لِلْمَغْرِبِ حِينَ غَابَتِ الشَّمْسُ - يَعْنِي مِنَ الْغَدِ - وَقْتًا وَاحِدًا . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ثُمَّ صَلَّى بِيَ الْمَغْرِبَ يَعْنِي مِنَ الْغَدِ وَقْتًا وَاحِدًا وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ مِنْ حَدِيثِ حَسَّانَ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Umar ibn Abdulaziz minbarda oʻtirgan edi, u asr namozini biroz kechiktirdi. Shunda Urva ibn Zubayr unga: «Ogoh boʻlki, Jibril Muhammadga ﷺ namoz vaqtini xabar bergan edi», dedi. Umar unga: «Nima deyayotganingni bilib (gapir)», dedi. Urva: «Men Bashir ibn Abu Masʼudni shunday deganini eshitdim: ‹Men Abu Masʼud al-Ansoriyni shunday deganini eshitdim: men Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: ‹Jibril nozil boʻlib, menga namoz vaqtini xabar berdi, men u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim›, deb barmoqlari bilan besh vaqt namozni sanardilar. Men Rasululloh ﷺ peshin namozini quyosh ogʻgan paytda oʻqiganlarini, baʼzan esa jazirama issiq boʻlganida uni kechiktirganlarini koʻrdim. Yana men u zotning asr namozini quyosh baland va oq, unga sargʻishlik kirmasidan oldin oʻqiganlarini koʻrdim, shunda bir kishi namozdan chiqib, quyosh botishidan oldin Zul-Hulayfaga yetib borardi. Va u zot shom namozini quyosh botgan paytda oʻqirdilar; va xufton namozini ufq qoraygan paytda oʻqirdilar, baʼzan esa odamlar yigʻilgunicha uni kechiktirardilar. Bir marta bomdod namozini qorongʻulikda oʻqigan edilar, soʻng yana bir marta uni yorishtirib oʻqidilar. Soʻng undan keyin u zotning namozlari vafot etgunlaricha qorongʻulikda (oʻqish) boʻlib qoldi va boshqa yorishtirib oʻqishga qaytmadilar›, dedi». Abu Dovud dedi: Ushbu hadisni az-Zuhriydan Maʼmar, Molik, Ibn Uyayna, Shuayb ibn Abu Hamza, al-Lays ibn Saʼd va boshqalar rivoyat qilishgan, (lekin) ular u zot (namoz) oʻqigan vaqtni zikr qilishmagan va uni tafsir ham qilishmagan. Shuningdek, Hishom ibn Urva va Habib ibn Abu Marzuq ham Urvadan Maʼmar va uning sheriklarining rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilishgan, faqat Habib Bashirni zikr qilmagan. Vahb ibn Kayson esa Jobirdan, u Nabiy ﷺdan shom namozining vaqti haqida rivoyat qilib: «Soʻng — yaʼni ertasi kun — quyosh botgan paytda unga shom (namozi) uchun bir vaqtda keldi», dedi. Abu Dovud dedi: Shuningdek, bu Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan, u: «Soʻng — yaʼni ertasi kun — menga shom namozini bir vaqtda oʻqitdi», dedi. Yana shuningdek, bu Abdulloh ibn Amr ibn al-Osdan, Hasson ibn Atiyyaning hadisi orqali, u Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Умар ибн Абдулазиз минбарда ўтирган эди, у аср намозини бироз кечиктирди. Шунда Урва ибн Зубайр унга: «Огоҳ бўлки, Жибрил Муҳаммадга ﷺ намоз вақтини хабар берган эди», деди. Умар унга: «Нима деяётганингни билиб (гапир)», деди. Урва: «Мен Башир ибн Абу Масъудни шундай деганини эшитдим: ‹Мен Абу Масъуд ал-Ансорийни шундай деганини эшитдим: мен Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: ‹Жибрил нозил бўлиб, менга намоз вақтини хабар берди, мен у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим›, деб бармоқлари билан беш вақт намозни санардилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ пешин намозини қуёш оғган пайтда ўқиганларини, баъзан эса жазирама иссиқ бўлганида уни кечиктирганларини кўрдим. Яна мен у зотнинг аср намозини қуёш баланд ва оқ, унга сарғишлик кирмасидан олдин ўқиганларини кўрдим, шунда бир киши намоздан чиқиб, қуёш ботишидан олдин Зул-Ҳулайфага етиб борарди. Ва у зот шом намозини қуёш ботган пайтда ўқирдилар; ва хуфтон намозини уфқ қорайган пайтда ўқирдилар, баъзан эса одамлар йиғилгунича уни кечиктирардилар. Бир марта бомдод намозини қоронғуликда ўқиган эдилар, сўнг яна бир марта уни ёриштириб ўқидилар. Сўнг ундан кейин у зотнинг намозлари вафот этгунларича қоронғуликда (ўқиш) бўлиб қолди ва бошқа ёриштириб ўқишга қайтмадилар›, деди». Абу Довуд деди: Ушбу ҳадисни аз-Зуҳрийдан Маъмар, Молик, Ибн Уяйна, Шуайб ибн Абу Ҳамза, ал-Лайс ибн Саъд ва бошқалар ривоят қилишган, (лекин) улар у зот (намоз) ўқиган вақтни зикр қилишмаган ва уни тафсир ҳам қилишмаган. Шунингдек, Ҳишом ибн Урва ва Ҳабиб ибн Абу Марзуқ ҳам Урвадан Маъмар ва унинг шерикларининг ривоятига ўхшаш ривоят қилишган, фақат Ҳабиб Баширни зикр қилмаган. Ваҳб ибн Кайсон эса Жобирдан, у Набий ﷺдан шом намозининг вақти ҳақида ривоят қилиб: «Сўнг — яъни эртаси кун — қуёш ботган пайтда унга шом (намози) учун бир вақтда келди», деди. Абу Довуд деди: Шунингдек, бу Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилинган, у: «Сўнг — яъни эртаси кун — менга шом намозини бир вақтда ўқитди», деди. Яна шунингдек, бу Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Осдан, Ҳассон ибн Атийянинг ҳадиси орқали, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ وَالْعَوَالِي عَلَى مِيلَيْنِ أَوْ ثَلاَثَةٍ . قَالَ وَأَحْسَبُهُ قَالَ أَوْ أَرْبَعَةٍ .
Hasan ibn Ali bizga, Abdurrazzoq bizga, Maʼmar az-Zuhriydan xabar berib aytdi: Ulardagi Avoliy (Madinadan) ikki yoki uch mil masofada edi. (Roviy) aytdi: Oʻylashimcha, u: yoki toʻrt mil, dedi.Ҳасан ибн Али бизга, Абдурраззоқ бизга, Маъмар аз-Зуҳрийдан хабар бериб айтди: Улардаги Аволий (Мадинадан) икки ёки уч мил масофада эди. (Ровий) айтди: Ўйлашимча, у: ёки тўрт мил, деди.
حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ أَبِي يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، - يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ - حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْخَبَرِ قَالَ وَلَمْ يَسْجُدِ السَّجْدَتَيْنِ اللَّتَيْنِ تُسْجَدَانِ إِذَا شَكَّ حَتَّى لَقَّاهُ النَّاسُ . قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي بِهَذَا الْخَبَرِ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ وَأَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ وَعِمْرَانُ بْنُ أَبِي أَنَسٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَالْعَلاَءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ وَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّهُ سَجَدَ السَّجْدَتَيْنِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ الزُّبَيْدِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِيهِ وَلَمْ يَسْجُدْ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ .
Ibn Shihob (az-Zuhriy) (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abu Bakr ibn Sulaymon ibn Abu Hasma unga xabar berdiki, oʻziga Rasululloh ﷺ haqida shu xabar yetib kelgan. (Bu rivoyatda u): «U zot, kishi shubhalanganda qilinadigan oʻsha ikki sajdani odamlar uchrashgunlariga qadar qilmadilar», dedi. Ibn Shihob aytdi: Bu xabarni menga Said ibn al-Musayyab ham Abu Hurayradan rivoyat qilib xabar berdi. (Yana u) aytdi: Menga Abu Salama ibn Abdurahmon, Abu Bakr ibn al-Horis ibn Hishom va Ubaydulloh ibn Abdulloh ham xabar berishdi. Abu Dovud aytdi: Buni Yahyo ibn Abu Kasir va Imron ibn Abu Anas Abu Salama ibn Abdurahmondan, hamda Alo ibn Abdurahmon otasidan — barchasi Abu Hurayradan — shu qissa bilan rivoyat qilishgan, lekin u zot ikki sajda qilganlarini zikr qilishmadi. Abu Dovud aytdi: Buni az-Zubaydiy az-Zuhriydan, u Abu Bakr ibn Sulaymon ibn Abu Hasmadan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan; (bu rivoyatda) u: «U zot sahvning ikki sajdasini qilmadilar», dedi.Ибн Шиҳоб (аз-Зуҳрий) (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абу Бакр ибн Сулаймон ибн Абу Ҳасма унга хабар бердики, ўзига Расулуллоҳ ﷺ ҳақида шу хабар етиб келган. (Бу ривоятда у): «У зот, киши шубҳаланганда қилинадиган ўша икки саждани одамлар учрашгунларига қадар қилмадилар», деди. Ибн Шиҳоб айтди: Бу хабарни менга Саид ибн ал-Мусайяб ҳам Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб хабар берди. (Яна у) айтди: Менга Абу Салама ибн Абдураҳмон, Абу Бакр ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ҳам хабар беришди. Абу Довуд айтди: Буни Яҳё ибн Абу Касир ва Имрон ибн Абу Анас Абу Салама ибн Абдураҳмондан, ҳамда Ало ибн Абдураҳмон отасидан — барчаси Абу Ҳурайрадан — шу қисса билан ривоят қилишган, лекин у зот икки сажда қилганларини зикр қилишмади. Абу Довуд айтди: Буни аз-Зубайдий аз-Зуҳрийдан, у Абу Бакр ибн Сулаймон ибн Абу Ҳасмадан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган; (бу ривоятда) у: «У зот саҳвнинг икки саждасини қилмадилар», деди.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا أَبِي وَبَقِيَّةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِمَعْنَى إِسْنَادِهِ وَحَدِيثِهِ زَادَ وَكَانَ مِنَّا الْمُتَشَهِّدُ فِي قِيَامِهِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ سَجَدَهُمَا ابْنُ الزُّبَيْرِ قَامَ مِنْ ثِنْتَيْنِ قَبْلَ التَّسْلِيمِ وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ .
Abdulloh ibn Buhayna (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: ushbu hadis oʻz isnodi va maʼnosida keltirildi. Unga shu (matn) qoʻshildi: «Bizdan baʼzilar tik turgan holida tashahhud oʻqir edi». Abu Dovud aytdi: Ibn Zubayr ham xuddi shu ikki sajdani shunday qildi — ikki rakaatdan turib ketib, salomdan oldin (sajda qildi). Bu az-Zuhriyning soʻzidir.Абдуллоҳ ибн Буҳайна (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: ушбу ҳадис ўз исноди ва маъносида келтирилди. Унга шу (матн) қўшилди: «Биздан баъзилар тик турган ҳолида ташаҳҳуд ўқир эди». Абу Довуд айтди: Ибн Зубайр ҳам худди шу икки саждани шундай қилди — икки ракаатдан туриб кетиб, саломдан олдин (сажда қилди). Бу аз-Зуҳрийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمُرَادِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ عَنْ تَشَهُّدِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَذَكَرَ نَحْوَهُ قَالَ " وَمَنْ يَعْصِهِمَا فَقَدْ غَوَى " . وَنَسْأَلُ اللَّهَ رَبَّنَا أَنْ يَجْعَلَنَا مِمَّنْ يُطِيعُهُ وَيُطِيعُ رَسُولَهُ وَيَتَّبِعُ رِضْوَانَهُ وَيَجْتَنِبُ سَخَطَهُ فَإِنَّمَا نَحْنُ بِهِ وَلَهُ .
Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Yunus undan Rasululloh ﷺning juma kunidagi tashahhudlari (xutbalari) haqida soʻradi. Bas, u shunga oʻxshashini zikr qildi va dedi: «Kim ularga osiy boʻlsa, batahqiq, yoʻldan adashibdi. Biz Robbimiz Allohdan, bizni Unga itoat qiladigan va Uning Rasuliga itoat qiladigan, Uning roziligiga ergashadigan va Uning gʻazabidan saqlanadigan kishilardan qilishini soʻraymiz. Zero, biz U bilanmiz va Unikimiz».Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Юнус ундан Расулуллоҳ ﷺнинг жума кунидаги ташаҳҳудлари (хутбалари) ҳақида сўради. Бас, у шунга ўхшашини зикр қилди ва деди: «Ким уларга осий бўлса, батаҳқиқ, йўлдан адашибди. Биз Роббимиз Аллоҳдан, бизни Унга итоат қиладиган ва Унинг Расулига итоат қиладиган, Унинг розилигига эргашадиган ва Унинг ғазабидан сақланадиган кишилардан қилишини сўраймиз. Зеро, биз У биланмиз ва Уникимиз».
حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ قَالَ سِوَى تَكْبِيرَتَىِ الرُّكُوعِ .
Bu hadis Ibn Shihob (rahimahulloh)dan oʻz isnodi va shu maʼnoda rivoyat qilingan boʻlib, (roviy) unda: «Rukuʼning ikki takbiridan tashqari», — deb (qoʻshimcha) qilgan.Бу ҳадис Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ўз исноди ва шу маънода ривоят қилинган бўлиб, (ровий) унда: «Рукуънинг икки такбиридан ташқари», — деб (қўшимча) қилган.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ قَالَ عُمَرُ { وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ } . قَالَ الزُّهْرِيُّ قَالَ عُمَرُ هَذِهِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَاصَّةً قُرَى عُرَيْنَةَ فَدَكَ وَكَذَا وَكَذَا { مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } وَ لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ . وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ فَاسْتَوْعَبَتْ هَذِهِ الآيَةُ النَّاسَ فَلَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلاَّ لَهُ فِيهَا حَقٌّ . قَالَ أَيُّوبُ أَوْ قَالَ حَظٌّ إِلاَّ بَعْضَ مَنْ تَمْلِكُونَ مِنْ أَرِقَّائِكُمْ .
az-Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Umar (roziyallohu anhu): {Allohning ularning (mol-mulkidan) Oʻz Rasuliga qaytarib bergan (oʻljasi) uchun sizlar na ot va na tuya choptirdingiz} (Hashr 6) (oyatini oʻqib) dedi. az-Zuhriy aytdi: Umar dedi: «Bu — Urayna qishloqlari, Fadak va boshqalar — Rasululloh ﷺga xosdir. {Allohning qishloq ahlidan Oʻz Rasuliga qaytarib bergan (oʻljasi) — Allohga, Rasulga, qarindoshlarga, yetimlarga, miskinlarga va yoʻlovchiga (oid)dir} (Hashr 7), va ‹oʻz diyorlari hamda mollaridan chiqarilgan faqirlarga, ulardan oldin (Madina) diyorida va imonda makon tutganlarga, hamda ulardan keyin kelganlarga (oiddir)›. Bas, bu oyat (barcha) odamlarni qamrab oldi, musulmonlardan birorta ham kishi qolmadiki, illo unda uning haqqi boʻlsa.» Ayyub aytdi: Yoki u (Umar): «Ulushi (boʻlsa), faqat sizlar egalik qiladigan baʼzi qullaringizdan boshqa (har kim uchun haq bordir)», dedi.аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У деди: Умар (розияллоҳу анҳу): {Аллоҳнинг уларнинг (мол-мулкидан) Ўз Расулига қайтариб берган (ўлжаси) учун сизлар на от ва на туя чоптирдингиз} (Ҳашр 6) (оятини ўқиб) деди. аз-Зуҳрий айтди: Умар деди: «Бу — Урайна қишлоқлари, Фадак ва бошқалар — Расулуллоҳ ﷺга хосдир. {Аллоҳнинг қишлоқ аҳлидан Ўз Расулига қайтариб берган (ўлжаси) — Аллоҳга, Расулга, қариндошларга, етимларга, мискинларга ва йўловчига (оид)дир} (Ҳашр 7), ва ‹ўз диёрлари ҳамда молларидан чиқарилган фақирларга, улардан олдин (Мадина) диёрида ва имонда макон тутганларга, ҳамда улардан кейин келганларга (оиддир)›. Бас, бу оят (барча) одамларни қамраб олди, мусулмонлардан бирорта ҳам киши қолмадики, илло унда унинг ҳаққи бўлса.» Айюб айтди: Ёки у (Умар): «Улуши (бўлса), фақат сизлар эгалик қиладиган баъзи қулларингиздан бошқа (ҳар ким учун ҳақ бордир)», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِإِسْنَادِهِ نَحْوَهُ قُلْتُ أَلاَ تَتَّقِينَ اللَّهَ أَلَمْ تَسْمَعْنَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا فَهُوَ صَدَقَةٌ وَإِنَّمَا هَذَا الْمَالُ لآلِ مُحَمَّدٍ لِنَائِبَتِهِمْ وَلِضَيْفِهِمْ فَإِذَا مِتُّ فَهُوَ إِلَى مَنْ وَلِيَ الأَمْرَ مِنْ بَعْدِي " .
Ibn Shihob (rahimahulloh)dan oʻz isnodi bilan shunga oʻxshash (rivoyat qilinadi), bu rivoyatda (shunday keladi): (Oisha) dedi: «Allohdan qoʻrqmaysizlarmi? Rasululloh ﷺning: ‹Biz (Anbiyolarga) meros qolinmaydi, biz nima qoldirsak, u sadaqadir. Bu mol faqat Muhammad oilasi uchun, ularning ehtiyojlari va mehmonlari uchundir. Men vafot etsam, u mendan keyin ish boshiga oʻtgan kishiga tegishli boʻladi› deganlarini eshitmadingizlarmi?»Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ўз исноди билан шунга ўхшаш (ривоят қилинади), бу ривоятда (шундай келади): (Оиша) деди: «Аллоҳдан қўрқмайсизларми? Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Биз (Анбиёларга) мерос қолинмайди, биз нима қолдирсак, у садақадир. Бу мол фақат Муҳаммад оиласи учун, уларнинг эҳтиёжлари ва меҳмонлари учундир. Мен вафот этсам, у мендан кейин иш бошига ўтган кишига тегишли бўлади› деганларини эшитмадингизларми?»
حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم افْتَتَحَ خَيْبَرَ عَنْوَةً بَعْدَ الْقِتَالِ وَنَزَلَ مَنْ نَزَلَ مِنْ أَهْلِهَا عَلَى الْجَلاَءِ بَعْدَ الْقِتَالِ .
Ibn as-Sarh bizga ibn Vahbdan rivoyat qildi. Yunus ibn Yazid manga ibn Shihobdan xabar berdi. U dedi: Manga shu xabar yetdiki, Rasululloh ﷺ Xaybarni jangdan keyin kuch (zoʻrlik) bilan fath qilganlar, uning ahlidan (qalʼadan) tushganlari esa jangdan keyin (yurtlaridan) chiqib ketish sharti bilan tushganlar.Ибн ас-Сарҳ бизга ибн Ваҳбдан ривоят қилди. Юнус ибн Язид манга ибн Шиҳобдан хабар берди. У деди: Манга шу хабар етдики, Расулуллоҳ ﷺ Хайбарни жангдан кейин куч (зўрлик) билан фатҳ қилганлар, унинг аҳлидан (қалъадан) тушганлари эса жангдан кейин (юртларидан) чиқиб кетиш шарти билан тушганлар.
حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ خَمَّسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْبَرَ ثُمَّ قَسَّمَ سَائِرَهَا عَلَى مَنْ شَهِدَهَا وَمَنْ غَابَ عَنْهَا مِنْ أَهْلِ الْحُدَيْبِيَةِ .
Ibn as-Sarh bizga ibn Vahbdan rivoyat qildi. Yunus ibn Yazid manga ibn Shihobdan xabar berdi. U dedi: Rasululloh ﷺ Xaybarning (oʻljasidan) beshdan birini ajratib oldilar, soʻng uning qolganini (jangda) hozir boʻlganlar va Hudaybiya ahlidan boʻlib (jangda) hozir boʻlmaganlar orasida taqsimladilar.Ибн ас-Сарҳ бизга ибн Ваҳбдан ривоят қилди. Юнус ибн Язид манга ибн Шиҳобдан хабар берди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ Хайбарнинг (ўлжасидан) бешдан бирини ажратиб олдилар, сўнг унинг қолганини (жангда) ҳозир бўлганлар ва Ҳудайбия аҳлидан бўлиб (жангда) ҳозир бўлмаганлар орасида тақсимладилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ عَنْبَسَةَ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ وَسَلاَحُ قَرِيبٌ مِنْ خَيْبَرَ .
az-Zuhriy (rahimahulloh) aytadi: Saloh — Xaybarga yaqin (joydir).аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Салоҳ — Хайбарга яқин (жойдир).