حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، قَالَ أَخَذَ عُمَرُ جُبَّةً مِنْ إِسْتَبْرَقٍ تُبَاعُ فِي السُّوقِ، فَأَخَذَهَا فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْتَعْ هَذِهِ تَجَمَّلْ بِهَا لِلْعِيدِ وَالْوُفُودِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا هَذِهِ لِبَاسُ مَنْ لاَ خَلاَقَ لَهُ ‏"‏‏.‏ فَلَبِثَ عُمَرُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَلْبَثَ، ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِجُبَّةِ دِيبَاجٍ، فَأَقْبَلَ بِهَا عُمَرُ، فَأَتَى بِهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ قُلْتَ ‏"‏ إِنَّمَا هَذِهِ لِبَاسُ مَنْ لاَ خَلاَقَ لَهُ ‏"‏‏.‏ وَأَرْسَلْتَ إِلَىَّ بِهَذِهِ الْجُبَّةِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَبِيعُهَا أَوْ تُصِيبُ بِهَا حَاجَتَكَ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar bozordan bir ipak toʻn sotib oldi, uni Rasululloh ﷺ ga keltirib: «Yo Rasululloh, buni olib, iyd kuni va vakillar (delegatsiyalar) sizni ziyorat qilganda yasaning», — dedi. Rasululloh ﷺ: «Bu kiyim — (oxiratda hech) nasibasi yoʻq kishilar uchun(dir)», — dedilar. Uzoq muddatdan keyin Rasululloh ﷺ Umarga bir ipak dibo (zarbof) toʻn joʻnatdilar. Umar toʻn bilan Rasululloh ﷺ ga kelib: «Yo Rasululloh, siz bu kiyim (oxiratda hech) nasibasi yoʻq kishilar uchun degan edingiz; ammo menga bu toʻnni joʻnatdingiz», — dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Uni sotib, ehtiyojlaringni shu bilan qondir», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар бозордан бир ипак тўн сотиб олди, уни Расулуллоҳ ﷺ га келтириб: «Ё Расулуллоҳ, буни олиб, ийд куни ва вакиллар (делегациялар) сизни зиёрат қилганда ясанинг», — деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Бу кийим — (охиратда ҳеч) насибаси йўқ кишилар учун(дир)», — дедилар. Узоқ муддатдан кейин Расулуллоҳ ﷺ Умарга бир ипак дибо (зарбоф) тўн жўнатдилар. Умар тўн билан Расулуллоҳ ﷺ га келиб: «Ё Расулуллоҳ, сиз бу кийим (охиратда ҳеч) насибаси йўқ кишилар учун деган эдингиз; аммо менга бу тўнни жўнатдингиз», — деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Уни сотиб, эҳтиёжларингни шу билан қондир», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَمْرٌو، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَسَدِيَّ، حَدَّثَهُ عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدِي جَارِيَتَانِ تُغَنِّيَانِ بِغِنَاءِ بُعَاثَ، فَاضْطَجَعَ عَلَى الْفِرَاشِ وَحَوَّلَ وَجْهَهُ، وَدَخَلَ أَبُو بَكْرٍ فَانْتَهَرَنِي وَقَالَ مِزْمَارَةُ الشَّيْطَانِ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَقْبَلَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ فَقَالَ ‏"‏ دَعْهُمَا ‏"‏ فَلَمَّا غَفَلَ غَمَزْتُهُمَا فَخَرَجَتَا‏.‏ وَكَانَ يَوْمَ عِيدٍ يَلْعَبُ السُّودَانُ بِالدَّرَقِ وَالْحِرَابِ، فَإِمَّا سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَإِمَّا قَالَ ‏"‏ تَشْتَهِينَ تَنْظُرِينَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ نَعَمْ‏.‏ فَأَقَامَنِي وَرَاءَهُ خَدِّي عَلَى خَدِّهِ، وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ دُونَكُمْ يَا بَنِي أَرْفِدَةَ ‏"‏‏.‏ حَتَّى إِذَا مَلِلْتُ قَالَ ‏"‏ حَسْبُكِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاذْهَبِي ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ mening uyimga keldilar; oʻsha paytda yonimda ikki qiz Buas (kuni) qoʻshiqlarini kuylayotgan edi (Buas — Islomdan oldin ansorning ikki qabilasi — Xazraj va Avs — orasidagi urush haqida hikoya). Paygʻambar ﷺ yotib, yuzlarini boshqa tomonga burdilar. Soʻng Abu Bakr kelib, menga qattiq gapirib: «Paygʻambar ﷺ ning oldida shaytonning (musiqa) asboblarimi?!» — dedi. Rasululloh ﷺ unga yuzlanib: «Ularni (oʻz holiga) qoʻy», — dedilar. Abu Bakr eʼtiborsiz boʻlganda, men oʻsha qizlarga chiqib ketishni imo qildim, ular ham ketdi. Bu iyd kuni edi va habashlar qalqon va nayzalar bilan oʻynayotgan edi; bas, men Paygʻambar ﷺ dan soʻradim yoki u zot menga — namoyishni koʻrishni xohlaysanmi, deb — soʻradilar. Men «ha» dedim. Soʻng Paygʻambar ﷺ meni oʻz orqalariga turgʻizdilar; mening yuzim u zotning yuzlariga tegib turar edi va u zot: «Davom etinglar, ey Bani Arfida!» — der edilar — to men charchaguncha. Paygʻambar ﷺ menga: «Rozimisan (senga kifoyami)?» — dedilar. Men «ha» dedim va u zot menga ketishni aytdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менинг уйимга келдилар; ўша пайтда ёнимда икки қиз Буас (куни) қўшиқларини куйлаётган эди (Буас — Исломдан олдин ансорнинг икки қабиласи — Хазраж ва Авс — орасидаги уруш ҳақида ҳикоя). Пайғамбар ﷺ ётиб, юзларини бошқа томонга бурдилар. Сўнг Абу Бакр келиб, менга қаттиқ гапириб: «Пайғамбар ﷺ нинг олдида шайтоннинг (мусиқа) асбобларими?!» — деди. Расулуллоҳ ﷺ унга юзланиб: «Уларни (ўз ҳолига) қўй», — дедилар. Абу Бакр эътиборсиз бўлганда, мен ўша қизларга чиқиб кетишни имо қилдим, улар ҳам кетди. Бу ийд куни эди ва ҳабашлар қалқон ва найзалар билан ўйнаётган эди; бас, мен Пайғамбар ﷺ дан сўрадим ёки у зот менга — намойишни кўришни хоҳлайсанми, деб — сўрадилар. Мен «ҳа» дедим. Сўнг Пайғамбар ﷺ мени ўз орқаларига турғиздилар; менинг юзим у зотнинг юзларига тегиб турар эди ва у зот: «Давом этинглар, эй Бани Арфида!» — дер эдилар — то мен чарчагунча. Пайғамбар ﷺ менга: «Розимисан (сенга кифоями)?» — дедилар. Мен «ҳа» дедим ва у зот менга кетишни айтдилар.

حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي زُبَيْدٌ، قَالَ سَمِعْتُ الشَّعْبِيَّ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ أَوَّلَ مَا نَبْدَأُ مِنْ يَوْمِنَا هَذَا أَنْ نُصَلِّيَ، ثُمَّ نَرْجِعَ فَنَنْحَرَ، فَمَنْ فَعَلَ فَقَدْ أَصَابَ سُنَّتَنَا ‏"‏‏.‏

Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning xutba qilayotgan holda shunday deganlarini eshitdim: «Bu kunda (Iyd-ul-azhaning birinchi kunida) qilinadigan birinchi ish — namoz (oʻqish)dir; namozdan qaytgach, biz qurbonliklarimizni (Alloh nomi bilan) soʻyamiz; kim shunday qilsa, u bizning sunnatimizga koʻra amal qilgan boʻladi», — dedilar.Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг хутба қилаётган ҳолда шундай деганларини эшитдим: «Бу кунда (Ийд-ул-азҳанинг биринчи кунида) қилинадиган биринчи иш — намоз (ўқиш)дир; намоздан қайтгач, биз қурбонликларимизни (Аллоҳ номи билан) сўямиз; ким шундай қилса, у бизнинг суннатимизга кўра амал қилган бўлади», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَخَلَ أَبُو بَكْرٍ وَعِنْدِي جَارِيَتَانِ مِنْ جَوَارِي الأَنْصَارِ تُغَنِّيَانِ بِمَا تَقَاوَلَتِ الأَنْصَارُ يَوْمَ بُعَاثَ ـ قَالَتْ وَلَيْسَتَا بِمُغَنِّيَتَيْنِ ـ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَمَزَامِيرُ الشَّيْطَانِ فِي بَيْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَذَلِكَ فِي يَوْمِ عِيدٍ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَبَا بَكْرٍ إِنَّ لِكُلِّ قَوْمٍ عِيدًا، وَهَذَا عِيدُنَا ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr mening uyimga keldi; oʻsha paytda yonimda ikki kichik ansoriy qiz ansorning Buas kuni haqidagi (qoʻshiqlarini) kuylayotgan edi. Ular (asli) qoʻshiqchi emas edi. Abu Bakr eʼtiroz bilan: «Rasululloh ﷺ ning uyida shaytonning (musiqa) asboblarimi?!» — dedi. Bu iyd kuni boʻlgan edi va Rasululloh ﷺ: «Ey Abu Bakr, har bir xalqning iydi bor; bu — bizning iydimizdir», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Бакр менинг уйимга келди; ўша пайтда ёнимда икки кичик ансорий қиз ансорнинг Буас куни ҳақидаги (қўшиқларини) куйлаётган эди. Улар (асли) қўшиқчи эмас эди. Абу Бакр эътироз билан: «Расулуллоҳ ﷺ нинг уйида шайтоннинг (мусиқа) асбобларими?!» — деди. Бу ийд куни бўлган эди ва Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Абу Бакр, ҳар бир халқнинг ийди бор; бу — бизнинг ийдимиздир», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ يَغْدُو يَوْمَ الْفِطْرِ حَتَّى يَأْكُلَ تَمَرَاتٍ‏.‏ وَقَالَ مُرَجَّى بْنُ رَجَاءٍ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنِي أَنَسٌ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَيَأْكُلُهُنَّ وِتْرًا‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Iyd-ul-fitr kuni — biror xurmo yemay turib — hech (namozga) chiqmas edilar. Anas yana rivoyat qildi: Paygʻambar ﷺ toq sonda xurmo yer edilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Ийд-ул-фитр куни — бирор хурмо емай туриб — ҳеч (намозга) чиқмас эдилар. Анас яна ривоят қилди: Пайғамбар ﷺ тоқ сонда хурмо ер эдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ الصَّلاَةِ فَلْيُعِدْ ‏"‏‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ هَذَا يَوْمٌ يُشْتَهَى فِيهِ اللَّحْمُ‏.‏ وَذَكَرَ مِنْ جِيرَانِهِ فَكَأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَدَّقَهُ، قَالَ وَعِنْدِي جَذَعَةٌ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ شَاتَىْ لَحْمٍ، فَرَخَّصَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلاَ أَدْرِي أَبَلَغَتِ الرُّخْصَةُ مَنْ سِوَاهُ أَمْ لاَ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim (qurbonligini) iyd namozidan oldin soʻygan boʻlsa, qaytadan soʻysin», — dedilar. Bir kishi turib: «Bu — (kishi) goʻshtga ishtiyoq qiluvchi kun», — dedi va qoʻshnilari haqida biror narsa aytdi. Paygʻambar ﷺ unga ishongan koʻrindi. Soʻng oʻsha kishi qoʻshdi: «Mening bir yosh urgʻochi echkim bor — u menga ikki qoʻy goʻshtidan sevimliroq». Paygʻambar ﷺ unga uni qurbonlik qilishga ruxsat berdilar. Bilmayman, bu ruxsat faqat unga(mi) yoki boshqalarga ham (taalluqlimi).Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким (қурбонлигини) ийд намозидан олдин сўйган бўлса, қайтадан сўйсин», — дедилар. Бир киши туриб: «Бу — (киши) гўштга иштиёқ қилувчи кун», — деди ва қўшнилари ҳақида бирор нарса айтди. Пайғамбар ﷺ унга ишонган кўринди. Сўнг ўша киши қўшди: «Менинг бир ёш урғочи эчким бор — у менга икки қўй гўштидан севимлироқ». Пайғамбар ﷺ унга уни қурбонлик қилишга рухсат бердилар. Билмайман, бу рухсат фақат унга(ми) ёки бошқаларга ҳам (тааллуқлими).

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ خَطَبَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الأَضْحَى بَعْدَ الصَّلاَةِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى صَلاَتَنَا وَنَسَكَ نُسُكَنَا فَقَدْ أَصَابَ النُّسُكَ، وَمَنْ نَسَكَ قَبْلَ الصَّلاَةِ فَإِنَّهُ قَبْلَ الصَّلاَةِ، وَلاَ نُسُكَ لَهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بُرْدَةَ بْنُ نِيَارٍ خَالُ الْبَرَاءِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَإِنِّي نَسَكْتُ شَاتِي قَبْلَ الصَّلاَةِ، وَعَرَفْتُ أَنَّ الْيَوْمَ يَوْمُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ، وَأَحْبَبْتُ أَنْ تَكُونَ شَاتِي أَوَّلَ مَا يُذْبَحُ فِي بَيْتِي، فَذَبَحْتُ شَاتِي وَتَغَدَّيْتُ قَبْلَ أَنْ آتِيَ الصَّلاَةَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ شَاتُكَ شَاةُ لَحْمٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَإِنَّ عِنْدَنَا عَنَاقًا لَنَا جَذَعَةً هِيَ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ شَاتَيْنِ، أَفَتَجْزِي عَنِّي قَالَ ‏"‏ نَعَمْ، وَلَنْ تَجْزِيَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ ‏"‏‏.‏

Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Nahr kuni namoz oʻqigandan keyin xutba qilib: «Kim biz kabi namoz oʻqisa va biz kabi (qurbonlik) soʻysa, uning nusuki (qurbonligi) Alloh tomonidan qabul qilinadi. Kim qurbonligini iyd namozidan oldin soʻysa, u qurbonlik qilmagan boʻladi», — dedilar. Baroʼning amakisi Abu Burda ibn Niyor: «Yo Rasululloh, men qoʻyimni iyd namozidan oldin soʻydim va bugunni yeb-ichadigan (spirtli ichimlik emas) kun deb oʻyladim, hamda qoʻyim uyimda birinchi soʻyilgan (qurbonlik) boʻlishini yoqtirdim. Bas, qoʻyimni soʻydim va namozga kelishdan oldin taomimni yedim», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Sen soʻygan qoʻy — (oddiy) goʻsht, xolos (nusuk emas)», — dedilar. U (Abu Burda): «Yo Rasululloh, mening bir yosh urgʻochi echkim bor — u menga ikki qoʻydan sevimliroq. U mening nomimdan nusuk (qurbonlik) sifatida kifoya qiladimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, u senga kifoya qiladi, lekin sendan keyin hech kimga (nusuk sifatida) kifoya qilmaydi», — dedilar.Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Наҳр куни намоз ўқигандан кейин хутба қилиб: «Ким биз каби намоз ўқиса ва биз каби (қурбонлик) сўйса, унинг нусуки (қурбонлиги) Аллоҳ томонидан қабул қилинади. Ким қурбонлигини ийд намозидан олдин сўйса, у қурбонлик қилмаган бўлади», — дедилар. Барўнинг амакиси Абу Бурда ибн Ниёр: «Ё Расулуллоҳ, мен қўйимни ийд намозидан олдин сўйдим ва бугунни еб-ичадиган (спиртли ичимлик эмас) кун деб ўйладим, ҳамда қўйим уйимда биринчи сўйилган (қурбонлик) бўлишини ёқтирдим. Бас, қўйимни сўйдим ва намозга келишдан олдин таомимни едим», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Сен сўйган қўй — (оддий) гўшт, холос (нусук эмас)», — дедилар. У (Абу Бурда): «Ё Расулуллоҳ, менинг бир ёш урғочи эчким бор — у менга икки қўйдан севимлироқ. У менинг номимдан нусук (қурбонлик) сифатида кифоя қиладими?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, у сенга кифоя қилади, лекин сендан кейин ҳеч кимга (нусук сифатида) кифоя қилмайди», — дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي زَيْدٌ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْرُجُ يَوْمَ الْفِطْرِ وَالأَضْحَى إِلَى الْمُصَلَّى، فَأَوَّلُ شَىْءٍ يَبْدَأُ بِهِ الصَّلاَةُ ثُمَّ يَنْصَرِفُ، فَيَقُومُ مُقَابِلَ النَّاسِ، وَالنَّاسُ جُلُوسٌ عَلَى صُفُوفِهِمْ، فَيَعِظُهُمْ وَيُوصِيهِمْ وَيَأْمُرُهُمْ، فَإِنْ كَانَ يُرِيدُ أَنْ يَقْطَعَ بَعْثًا قَطَعَهُ، أَوْ يَأْمُرَ بِشَىْءٍ أَمَرَ بِهِ، ثُمَّ يَنْصَرِفُ‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ فَلَمْ يَزَلِ النَّاسُ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى خَرَجْتُ مَعَ مَرْوَانَ وَهْوَ أَمِيرُ الْمَدِينَةِ فِي أَضْحًى أَوْ فِطْرٍ، فَلَمَّا أَتَيْنَا الْمُصَلَّى إِذَا مِنْبَرٌ بَنَاهُ كَثِيرُ بْنُ الصَّلْتِ، فَإِذَا مَرْوَانُ يُرِيدُ أَنْ يَرْتَقِيَهُ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ، فَجَبَذْتُ بِثَوْبِهِ فَجَبَذَنِي فَارْتَفَعَ، فَخَطَبَ قَبْلَ الصَّلاَةِ، فَقُلْتُ لَهُ غَيَّرْتُمْ وَاللَّهِ‏.‏ فَقَالَ أَبَا سَعِيدٍ، قَدْ ذَهَبَ مَا تَعْلَمُ‏.‏ فَقُلْتُ مَا أَعْلَمُ وَاللَّهِ خَيْرٌ مِمَّا لاَ أَعْلَمُ‏.‏ فَقَالَ إِنَّ النَّاسَ لَمْ يَكُونُوا يَجْلِسُونَ لَنَا بَعْدَ الصَّلاَةِ فَجَعَلْتُهَا قَبْلَ الصَّلاَةِ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Iyd-ul-fitr va Iyd-ul-azha kunlarida joynamozga (iydgohga) chiqar edilar; (ishni) boshlaydigan birinchi narsa — namoz edi; undan keyin u zot odamlar oldida turar, odamlar esa oʻz saflarida oʻtirar edi. Soʻng u zot ularga vaʼz qilar, nasihat berar va buyruqlar berar edi (yaʼni xutba). Undan keyin, agar biror qoʻshinni (yurishga) joʻnatishni xohlasa, shunday qilar; yoki biror buyruq berishni xohlasa, shunday qilar, soʻng ketar edi. Odamlar shu sunnatga amal qilib keldi — to men Madina hokimi Marvon bilan Iyd-ul-azha yoki Iyd-ul-fitr namoziga chiqgunimcha. Biz joynamozga (iydgohga) yetganimizda, u yerda Kasir ibn Salt yasagan bir minbar bor edi. Marvon namozdan oldin oʻsha minbarga chiqmoqchi boʻldi. Men uning kiyimini ushladim, lekin u (kiyimini) tortdi va minbarga chiqib, namozdan oldin xutba qildi. Men unga: «Allohga qasamki, sen (Paygʻambar ﷺ ning sunnatini) oʻzgartirding», — dedim. U: «Ey Abu Said, sen bilgan narsa (endi) ketdi», — dedi. Men: «Allohga qasamki, men bilgan narsa men bilmaydigan narsadan yaxshiroq», — dedim. Marvon: «Odamlar namozdan keyin bizning xutbamizni tinglashga oʻtirmaydi, shuning uchun men xutbani namozdan oldin qildim», — dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ийд-ул-фитр ва Ийд-ул-азҳа кунларида жойнамозга (ийдгоҳга) чиқар эдилар; (ишни) бошлайдиган биринчи нарса — намоз эди; ундан кейин у зот одамлар олдида турар, одамлар эса ўз сафларида ўтирар эди. Сўнг у зот уларга ваъз қилар, насиҳат берар ва буйруқлар берар эди (яъни хутба). Ундан кейин, агар бирор қўшинни (юришга) жўнатишни хоҳласа, шундай қилар; ёки бирор буйруқ беришни хоҳласа, шундай қилар, сўнг кетар эди. Одамлар шу суннатга амал қилиб келди — то мен Мадина ҳокими Марвон билан Ийд-ул-азҳа ёки Ийд-ул-фитр намозига чиқгунимча. Биз жойнамозга (ийдгоҳга) етганимизда, у ерда Касир ибн Салт ясаган бир минбар бор эди. Марвон намоздан олдин ўша минбарга чиқмоқчи бўлди. Мен унинг кийимини ушладим, лекин у (кийимини) тортди ва минбарга чиқиб, намоздан олдин хутба қилди. Мен унга: «Аллоҳга қасамки, сен (Пайғамбар ﷺ нинг суннатини) ўзгартирдинг», — дедим. У: «Эй Абу Саид, сен билган нарса (энди) кетди», — деди. Мен: «Аллоҳга қасамки, мен билган нарса мен билмайдиган нарсадан яхшироқ», — дедим. Марвон: «Одамлар намоздан кейин бизнинг хутбамизни тинглашга ўтирмайди, шунинг учун мен хутбани намоздан олдин қилдим», — деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَنَسٌ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ،‏.‏ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي فِي الأَضْحَى وَالْفِطْرِ، ثُمَّ يَخْطُبُ بَعْدَ الصَّلاَةِ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Iyd-ul-azha va Iyd-ul-fitr namozini oʻqir, soʻng namozdan keyin xutba qilar edilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Ийд-ул-азҳа ва Ийд-ул-фитр намозини ўқир, сўнг намоздан кейин хутба қилар эдилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، قَالَ أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ يَوْمَ الْفِطْرِ، فَبَدَأَ بِالصَّلاَةِ قَبْلَ الْخُطْبَةِ‏.‏ قَالَ وَأَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَرْسَلَ إِلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ فِي أَوَّلِ مَا بُويِعَ لَهُ إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ يُؤَذَّنُ بِالصَّلاَةِ يَوْمَ الْفِطْرِ، إِنَّمَا الْخُطْبَةُ بَعْدَ الصَّلاَةِ‏.‏ وَأَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ لَمْ يَكُنْ يُؤَذَّنُ يَوْمَ الْفِطْرِ وَلاَ يَوْمَ الأَضْحَى‏.‏ وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَامَ فَبَدَأَ بِالصَّلاَةِ، ثُمَّ خَطَبَ النَّاسَ بَعْدُ، فَلَّمَا فَرَغَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَزَلَ فَأَتَى النِّسَاءَ، فَذَكَّرَهُنَّ وَهْوَ يَتَوَكَّأُ عَلَى يَدِ بِلاَلٍ، وَبِلاَلٌ بَاسِطٌ ثَوْبَهُ، يُلْقِي فِيهِ النِّسَاءُ صَدَقَةً‏.‏ قُلْتُ لِعَطَاءٍ أَتَرَى حَقًّا عَلَى الإِمَامِ الآنَ أَنْ يَأْتِيَ النِّسَاءَ فَيُذَكِّرَهُنَّ حِينَ يَفْرُغُ قَالَ إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ عَلَيْهِمْ، وَمَا لَهُمْ أَنْ لاَ يَفْعَلُوا

Ibn Jurayj (Ato, Jobirdan) rivoyat qiladi: Ato dedi: «Jobir ibn Abdulloh: ‹Paygʻambar ﷺ Iyd-ul-fitr kuni chiqdilar va xutba qilishdan oldin namoz oʻqidilar›, — dedi». Ato menga aytdiki, Ibn Zubayrning dastlabki (hokimlik) kunlarida Ibn Abbos unga xabar joʻnatib, (Rasululloh ﷺ hayotida) iyd namozi uchun azon hech aytilmagani va xutba namozdan keyin aytilganini bildirdi. Ato menga aytdiki, Ibn Abbos va Jobir ibn Abdulloh: «Iyd-ul-fitr va Iyd-ul-azha namozi uchun azon yoʻq edi», — dedi. Ato: «Men Jobir ibn Abdullohning shunday deganini eshitdim: ‹Paygʻambar ﷺ turib, namozdan boshladilar va undan keyin xutba qildilar. Paygʻambar ﷺ (xutbani) tugatgach, ayollar tomonga borib, ularga vaʼz qildilar — u zot Bilolning qoʻliga suyangan holda (edilar). Bilol oʻz kiyimini yozgan, ayollar esa unga sadaqa solayotgan edi›», — dedi. Men Atoga: «Senimcha, imom namoz va xutbani tugatgandan keyin ayollar tomonga borib, ularga vaʼz qilishi vojibmi?» — dedim. Ato: «Shubhasiz, imomlarga shunday qilish vojibdir; nega ular shunday qilmasin?» — dedi.Ибн Журайж (Ато, Жобирдан) ривоят қилади: Ато деди: «Жобир ибн Абдуллоҳ: ‹Пайғамбар ﷺ Ийд-ул-фитр куни чиқдилар ва хутба қилишдан олдин намоз ўқидилар›, — деди». Ато менга айтдики, Ибн Зубайрнинг дастлабки (ҳокимлик) кунларида Ибн Аббос унга хабар жўнатиб, (Расулуллоҳ ﷺ ҳаётида) ийд намози учун азон ҳеч айтилмагани ва хутба намоздан кейин айтилганини билдирди. Ато менга айтдики, Ибн Аббос ва Жобир ибн Абдуллоҳ: «Ийд-ул-фитр ва Ийд-ул-азҳа намози учун азон йўқ эди», — деди. Ато: «Мен Жобир ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитдим: ‹Пайғамбар ﷺ туриб, намоздан бошладилар ва ундан кейин хутба қилдилар. Пайғамбар ﷺ (хутбани) тугатгач, аёллар томонга бориб, уларга ваъз қилдилар — у зот Билолнинг қўлига суянган ҳолда (эдилар). Билол ўз кийимини ёзган, аёллар эса унга садақа солаётган эди›», — деди. Мен Атога: «Сенимча, имом намоз ва хутбани тугатгандан кейин аёллар томонга бориб, уларга ваъз қилиши вожибми?» — дедим. Ато: «Шубҳасиз, имомларга шундай қилиш вожибдир; нега улар шундай қилмасин?» — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ شَهِدْتُ الْعِيدَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ فَكُلُّهُمْ كَانُوا يُصَلُّونَ قَبْلَ الْخُطْبَةِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men iyd namozini Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bilan oʻqidim; ularning hammasi namozni xutbadan oldin oʻqidi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен ийд намозини Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон билан ўқидим; уларнинг ҳаммаси намозни хутбадан олдин ўқиди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ـ رضى الله عنهما ـ يُصَلُّونَ الْعِيدَيْنِ قَبْلَ الْخُطْبَةِ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va Umar ikki iyd namozini xutbadan oldin oʻqir edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва Умар икки ийд намозини хутбадан олдин ўқир эди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى يَوْمَ الْفِطْرِ رَكْعَتَيْنِ، لَمْ يُصَلِّ قَبْلَهَا وَلاَ بَعْدَهَا، ثُمَّ أَتَى النِّسَاءَ وَمَعَهُ بِلاَلٌ، فَأَمَرَهُنَّ بِالصَّدَقَةِ، فَجَعَلْنَ يُلْقِينَ، تُلْقِي الْمَرْأَةُ خُرْصَهَا وَسِخَابَهَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Iyd-ul-fitr kuni ikki rakat namoz oʻqidilar va undan oldin ham, keyin ham (nafl) namoz oʻqimadilar. Soʻng Bilol bilan birga ayollar tomonga borib, ularga sadaqa berishni buyurdilar; bas, ular (sadaqaga) sirgʻa va marjonlarini bera boshladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ийд-ул-фитр куни икки ракат намоз ўқидилар ва ундан олдин ҳам, кейин ҳам (нафл) намоз ўқимадилар. Сўнг Билол билан бирга аёллар томонга бориб, уларга садақа беришни буюрдилар; бас, улар (садақага) сирға ва маржонларини бера бошлади.

حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا زُبَيْدٌ، قَالَ سَمِعْتُ الشَّعْبِيَّ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَوَّلَ مَا نَبْدَأُ فِي يَوْمِنَا هَذَا أَنْ نُصَلِّيَ، ثُمَّ نَرْجِعَ فَنَنْحَرَ، فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدْ أَصَابَ سُنَّتَنَا، وَمَنْ نَحَرَ قَبْلَ الصَّلاَةِ فَإِنَّمَا هُوَ لَحْمٌ قَدَّمَهُ لأَهْلِهِ، لَيْسَ مِنَ النُّسْكِ فِي شَىْءٍ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ أَبُو بُرْدَةَ بْنُ نِيَارٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ، ذَبَحْتُ وَعِنْدِي جَذَعَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُسِنَّةٍ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اجْعَلْهُ مَكَانَهُ، وَلَنْ تُوفِيَ أَوْ تَجْزِيَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ ‏"‏‏.‏

Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bu kunimizda qilishimiz lozim boʻlgan birinchi narsa — namoz (oʻqish), soʻng qaytib qurbonlik soʻyish. Bas, kimki shunday qilsa, u bizning sunnatimizga koʻra amal qildi; kim qurbonlikni namozdan oldin soʻydi, u — (oddiy) goʻsht, xolos — uni oilasiga taqdim etdi, u nusuk (qurbonlik) hisoblanmaydi», — dedilar. Ansordan Abu Burda ibn Niyor ismli kishi: «Yo Rasululloh, men nusukni (namozdan oldin) soʻydim, lekin mening bir yosh urgʻochi echkim bor — u kattaroq qoʻydan yaxshiroq», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Uni birinchisi oʻrniga qurbonlik qil, lekin sendan keyin hech kimga (qurbonlik sifatida) kifoya qilmaydi», — dedilar.Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бу кунимизда қилишимиз лозим бўлган биринчи нарса — намоз (ўқиш), сўнг қайтиб қурбонлик сўйиш. Бас, кимки шундай қилса, у бизнинг суннатимизга кўра амал қилди; ким қурбонликни намоздан олдин сўйди, у — (оддий) гўшт, холос — уни оиласига тақдим этди, у нусук (қурбонлик) ҳисобланмайди», — дедилар. Ансордан Абу Бурда ибн Ниёр исмли киши: «Ё Расулуллоҳ, мен нусукни (намоздан олдин) сўйдим, лекин менинг бир ёш урғочи эчким бор — у каттароқ қўйдан яхшироқ», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Уни биринчиси ўрнига қурбонлик қил, лекин сендан кейин ҳеч кимга (қурбонлик сифатида) кифоя қилмайди», — дедилар.

حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ يَحْيَى أَبُو السُّكَيْنِ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُوقَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ ابْنِ عُمَرَ حِينَ أَصَابَهُ سِنَانُ الرُّمْحِ فِي أَخْمَصِ قَدَمِهِ، فَلَزِقَتْ قَدَمُهُ بِالرِّكَابِ، فَنَزَلْتُ فَنَزَعْتُهَا وَذَلِكَ بِمِنًى، فَبَلَغَ الْحَجَّاجَ فَجَعَلَ يَعُودُهُ فَقَالَ الْحَجَّاجُ لَوْ نَعْلَمُ مَنْ أَصَابَكَ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ أَنْتَ أَصَبْتَنِي‏.‏ قَالَ وَكَيْفَ قَالَ حَمَلْتَ السِّلاَحَ فِي يَوْمٍ لَمْ يَكُنْ يُحْمَلُ فِيهِ، وَأَدْخَلْتَ السِّلاَحَ الْحَرَمَ وَلَمْ يَكُنِ السِّلاَحُ يُدْخَلُ الْحَرَمَ‏.‏

Said ibn Jubayr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Umar bilan birga edim; (oʻsha paytda) bir nayza uchi uning oyogʻi tagiga sanchildi va oyogʻi egar uzangisiga yopishib qoldi; men tushib, uning oyogʻini tortib chiqardim — bu Minoda boʻldi. Hajjojga xabar yetdi va u (Ibn Umar)ning ahvolini soʻrashga kelib: «Voy! Koshki, seni yaralagan odamni bilsak edi!» — dedi. Ibn Umar: «Meni yaralagan — oʻzingsan», — dedi. Hajjoj: «Bu qanday boʻldi?» — dedi. Ibn Umar: «Sen — hech kim qurol koʻtarmaydigan kunda qurol koʻtarishga ruxsat berding va — ilgari ruxsat berilmagan boʻlsa ham — Haramda qurol koʻtarishga ruxsat berding», — dedi.Саид ибн Жубайр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Умар билан бирга эдим; (ўша пайтда) бир найза учи унинг оёғи тагига санчилди ва оёғи эгар узангисига ёпишиб қолди; мен тушиб, унинг оёғини тортиб чиқардим — бу Минода бўлди. Ҳажжожга хабар етди ва у (Ибн Умар)нинг аҳволини сўрашга келиб: «Вой! Кошки, сени яралаган одамни билсак эди!» — деди. Ибн Умар: «Мени яралаган — ўзингсан», — деди. Ҳажжож: «Бу қандай бўлди?» — деди. Ибн Умар: «Сен — ҳеч ким қурол кўтармайдиган кунда қурол кўтаришга рухсат бердинг ва — илгари рухсат берилмаган бўлса ҳам — Ҳарамда қурол кўтаришга рухсат бердинг», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يَعْقُوبَ، قَالَ حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ دَخَلَ الْحَجَّاجُ عَلَى ابْنِ عُمَرَ وَأَنَا عِنْدَهُ، فَقَالَ كَيْفَ هُوَ فَقَالَ صَالِحٌ‏.‏ فَقَالَ مَنْ أَصَابَكَ قَالَ أَصَابَنِي مَنْ أَمَرَ بِحَمْلِ السِّلاَحِ فِي يَوْمٍ لاَ يَحِلُّ فِيهِ حَمْلُهُ، يَعْنِي الْحَجَّاجَ‏.‏

Said ibn Amr ibn Said ibn al-Os (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Hajjoj Ibn Umarning oldiga bordi — men u yerda hozir edim. Hajjoj Ibn Umardan: «Ahvolingiz qanday?» — deb soʻradi. Ibn Umar: «Yaxshiman», — dedi. Hajjoj: «Sizni kim yaraladi?» — dedi. Ibn Umar: «Qurol koʻtarish taqiqlangan kunda qurol koʻtarishga ruxsat bergan kishi (yaraladi)», — dedi (u Hajjojni nazarda tutdi).Саид ибн Амр ибн Саид ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳажжож Ибн Умарнинг олдига борди — мен у ерда ҳозир эдим. Ҳажжож Ибн Умардан: «Аҳволингиз қандай?» — деб сўради. Ибн Умар: «Яхшиман», — деди. Ҳажжож: «Сизни ким яралади?» — деди. Ибн Умар: «Қурол кўтариш тақиқланган кунда қурол кўтаришга рухсат берган киши (яралади)», — деди (у Ҳажжожни назарда тутди).

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ زُبَيْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ خَطَبَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ النَّحْرِ قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَوَّلَ مَا نَبْدَأُ بِهِ فِي يَوْمِنَا هَذَا أَنْ نُصَلِّيَ ثُمَّ نَرْجِعَ فَنَنْحَرَ، فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدْ أَصَابَ سُنَّتَنَا، وَمَنْ ذَبَحَ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ فَإِنَّمَا هُوَ لَحْمٌ عَجَّلَهُ لأَهْلِهِ، لَيْسَ مِنَ النُّسُكِ فِي شَىْءٍ ‏"‏‏.‏ فَقَامَ خَالِي أَبُو بُرْدَةَ بْنُ نِيَارٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَنَا ذَبَحْتُ قَبْلَ أَنْ أُصَلِّيَ وَعِنْدِي جَذَعَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُسِنَّةٍ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اجْعَلْهَا مَكَانَهَا ـ أَوْ قَالَ اذْبَحْهَا ـ وَلَنْ تَجْزِيَ جَذَعَةٌ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ ‏"‏‏.‏

Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Nahr kuni (Iyd-ul-azha) xutba qilib: «Bu kunimizda qilishimiz lozim boʻlgan birinchi narsa — namoz (oʻqish), soʻng qaytib (qurbonliklarimizni) soʻyish. Bas, kimki shunday qilsa, u bizning sunnatimizga koʻra amal qildi; kim namozdan oldin soʻydi, u — (oddiy) goʻsht, xolos — uni oilasiga taqdim etdi, u hech qaysi jihatdan qurbonlik hisoblanmaydi», — dedilar. Mening amakim Abu Burda ibn Niyor turib: «Yo Rasululloh, men qurbonlikni namozdan oldin soʻydim, lekin mening bir yosh urgʻochi echkim bor — u kattaroq qoʻydan yaxshiroq», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Uni birinchisi oʻrniga soʻy; bunday echki sendan keyin hech kimga qurbonlik hisoblanmaydi», — dedilar.Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Наҳр куни (Ийд-ул-азҳа) хутба қилиб: «Бу кунимизда қилишимиз лозим бўлган биринчи нарса — намоз (ўқиш), сўнг қайтиб (қурбонликларимизни) сўйиш. Бас, кимки шундай қилса, у бизнинг суннатимизга кўра амал қилди; ким намоздан олдин сўйди, у — (оддий) гўшт, холос — уни оиласига тақдим этди, у ҳеч қайси жиҳатдан қурбонлик ҳисобланмайди», — дедилар. Менинг амаким Абу Бурда ибн Ниёр туриб: «Ё Расулуллоҳ, мен қурбонликни намоздан олдин сўйдим, лекин менинг бир ёш урғочи эчким бор — у каттароқ қўйдан яхшироқ», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Уни биринчиси ўрнига сўй; бундай эчки сендан кейин ҳеч кимга қурбонлик ҳисобланмайди», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَرْعَرَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَا الْعَمَلُ فِي أَيَّامِ الْعَشْرِ أَفْضَلَ مِنَ الْعَمَلِ فِي هَذِهِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا وَلاَ الْجِهَادُ قَالَ ‏"‏ وَلاَ الْجِهَادُ، إِلاَّ رَجُلٌ خَرَجَ يُخَاطِرُ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ فَلَمْ يَرْجِعْ بِشَىْءٍ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Hech qanday yaxshi amallar shu (Zulhijjaning dastlabki oʻn) kunlarida qilingandan koʻra (boshqa kunlarda qilinsa) afzal emas», — dedilar. Shunda Paygʻambar ﷺ ning baʼzi sahobalari: «Jihod ham (afzal) emasmi?» — dedi. U zot: «Jihod ham (afzal) emas — faqat oʻzini va molini (Alloh yoʻlida) xavf ostiga qoʻyib (jihod qilgan) va ularning hech birini (qaytarib) keltirmagan kishi (jihodi) mustasno», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ҳеч қандай яхши амаллар шу (Зулҳижжанинг дастлабки ўн) кунларида қилингандан кўра (бошқа кунларда қилинса) афзал эмас», — дедилар. Шунда Пайғамбар ﷺ нинг баъзи саҳобалари: «Жиҳод ҳам (афзал) эмасми?» — деди. У зот: «Жиҳод ҳам (афзал) эмас — фақат ўзини ва молини (Аллоҳ йўлида) хавф остига қўйиб (жиҳод қилган) ва уларнинг ҳеч бирини (қайтариб) келтирмаган киши (жиҳоди) мустасно», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الثَّقَفِيُّ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسًا وَنَحْنُ غَادِيَانِ مِنْ مِنًى إِلَى عَرَفَاتٍ عَنِ التَّلْبِيَةِ كَيْفَ كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ كَانَ يُلَبِّي الْمُلَبِّي لاَ يُنْكَرُ عَلَيْهِ، وَيُكَبِّرُ الْمُكَبِّرُ فَلاَ يُنْكَرُ عَلَيْهِ‏.‏

Muhammad ibn Abu Bakr as-Saqafiy (Anasdan) rivoyat qiladi: Biz Minodan Arafotga borayotganimizda, men Anas ibn Molikdan talbiya haqida: «Paygʻambar ﷺ bilan birga talbiyani qanday aytar edingiz?» — deb soʻradim. Anas: «Odamlar talbiya aytar edi va ularning aytishi eʼtiroz qilinmas edi; ular takbir ham aytar edi va u ham eʼtiroz qilinmas edi», — dedi.Муҳаммад ибн Абу Бакр ас-Сақафий (Анасдан) ривоят қилади: Биз Минодан Арафотга бораётганимизда, мен Анас ибн Моликдан талбия ҳақида: «Пайғамбар ﷺ билан бирга талбияни қандай айтар эдингиз?» — деб сўрадим. Анас: «Одамлар талбия айтар эди ва уларнинг айтиши эътироз қилинмас эди; улар такбир ҳам айтар эди ва у ҳам эътироз қилинмас эди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، قَالَتْ كُنَّا نُؤْمَرُ أَنْ نَخْرُجَ يَوْمَ الْعِيدِ، حَتَّى نُخْرِجَ الْبِكْرَ مِنْ خِدْرِهَا، حَتَّى نُخْرِجَ الْحُيَّضَ فَيَكُنَّ خَلْفَ النَّاسِ، فَيُكَبِّرْنَ بِتَكْبِيرِهِمْ، وَيَدْعُونَ بِدُعَائِهِمْ يَرْجُونَ بَرَكَةَ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَطُهْرَتَهُ‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bizga iyd kuni (uydan) chiqish — hatto qiz bolalarni uylaridan chiqarish va hayzli ayollarni (ham chiqarish) — buyurilar edi; toki ular erkaklar orqasida turib, ular bilan birga takbir aytsin, ular bilan birga Allohga duo qilsin, oʻsha kunning barakatini va gunohlardan poklanishni umid qilsin.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бизга ийд куни (уйдан) чиқиш — ҳатто қиз болаларни уйларидан чиқариш ва ҳайзли аёлларни (ҳам чиқариш) — буюрилар эди; токи улар эркаклар орқасида туриб, улар билан бирга такбир айцин, улар билан бирга Аллоҳга дуо қилсин, ўша куннинг баракатини ва гуноҳлардан покланишни умид қилсин.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ تُرْكَزُ الْحَرْبَةُ قُدَّامَهُ يَوْمَ الْفِطْرِ وَالنَّحْرِ ثُمَّ يُصَلِّي‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Iyd-ul-fitr va Iyd-ul-azha kuni Paygʻambar ﷺ oldiga (namoz uchun sutra sifatida) bir nayza sanchilar, soʻng u zot namoz oʻqir edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ийд-ул-фитр ва Ийд-ул-азҳа куни Пайғамбар ﷺ олдига (намоз учун сутра сифатида) бир найза санчилар, сўнг у зот намоз ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو، قَالَ أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَغْدُو إِلَى الْمُصَلَّى، وَالْعَنَزَةُ بَيْنَ يَدَيْهِ، تُحْمَلُ وَتُنْصَبُ بِالْمُصَلَّى بَيْنَ يَدَيْهِ فَيُصَلِّي إِلَيْهَا‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ joynamozga (iydgohga) chiqar edilar; u zot oldida anaza (nayzali tayoq) koʻtarib borilar va joynamozda u zot oldiga sanchilar edi; u zot unga qarab (sutra qilib) namoz oʻqir edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ жойнамозга (ийдгоҳга) чиқар эдилар; у зот олдида аназа (найзали таёқ) кўтариб борилар ва жойнамозда у зот олдига санчилар эди; у зот унга қараб (сутра қилиб) намоз ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، قَالَتْ أُمِرْنَا أَنْ نُخْرِجَ، الْعَوَاتِقَ وَذَوَاتِ الْخُدُورِ‏.‏ وَعَنْ أَيُّوبَ عَنْ حَفْصَةَ بِنَحْوِهِ‏.‏ وَزَادَ فِي حَدِيثِ حَفْصَةَ قَالَ أَوْ قَالَتِ الْعَوَاتِقَ وَذَوَاتِ الْخُدُورِ، وَيَعْتَزِلْنَ الْحُيَّضُ الْمُصَلَّى‏.‏

Muhammad ibn Siyrin (Ummu Atiyyadan) rivoyat qiladi: Ummu Atiyya dedi: «Paygʻambarimiz bizni (iyd kuni) balogʻatga yetgan qizlar va parda ortida (xilvatda) turgan qizlar bilan (birga) chiqishga buyurdilar». Hafsa yuqoridagi hadisni rivoyat qildi va: «Balogʻatga yetgan qizlar yoki parda ortida turgan qizlar (chiqdi), lekin hayzli ayollar joynamozdan (iydgohdan) chetda turishi (kerak edi)», — deb qoʻshdi.Муҳаммад ибн Сийрин (Умму Атийядан) ривоят қилади: Умму Атийя деди: «Пайғамбаримиз бизни (ийд куни) балоғатга етган қизлар ва парда ортида (хилватда) турган қизлар билан (бирга) чиқишга буюрдилар». Ҳафса юқоридаги ҳадисни ривоят қилди ва: «Балоғатга етган қизлар ёки парда ортида турган қизлар (чиқди), лекин ҳайзли аёллар жойнамоздан (ийдгоҳдан) четда туриши (керак эди)», — деб қўшди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، قَالَ خَرَجْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فِطْرٍ أَوْ أَضْحَى، فَصَلَّى ثُمَّ خَطَبَ، ثُمَّ أَتَى النِّسَاءَ فَوَعَظَهُنَّ وَذَكَّرَهُنَّ، وَأَمَرَهُنَّ بِالصَّدَقَةِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men (bolaligimda) Paygʻambar ﷺ bilan Iyd-ul-fitr yoki Iyd-ul-azha kuni chiqdim. Paygʻambar ﷺ namoz oʻqidilar, soʻng xutba qildilar, soʻng ayollar tomonga borib, ularga vaʼz va nasihat qildilar va ularni sadaqa berishga buyurdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен (болалигимда) Пайғамбар ﷺ билан Ийд-ул-фитр ёки Ийд-ул-азҳа куни чиқдим. Пайғамбар ﷺ намоз ўқидилар, сўнг хутба қилдилар, сўнг аёллар томонга бориб, уларга ваъз ва насиҳат қилдилар ва уларни садақа беришга буюрдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَلْحَةَ، عَنْ زُبَيْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أَضْحًى إِلَى الْبَقِيعِ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْنَا بِوَجْهِهِ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ أَوَّلَ نُسُكِنَا فِي يَوْمِنَا هَذَا أَنْ نَبْدَأَ بِالصَّلاَةِ، ثُمَّ نَرْجِعَ فَنَنْحَرَ، فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدْ وَافَقَ سُنَّتَنَا، وَمَنْ ذَبَحَ قَبْلَ ذَلِكَ فَإِنَّمَا هُوَ شَىْءٌ عَجَّلَهُ لأَهْلِهِ، لَيْسَ مِنَ النُّسُكِ فِي شَىْءٍ ‏"‏‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي ذَبَحْتُ وَعِنْدِي جَذَعَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُسِنَّةٍ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اذْبَحْهَا، وَلاَ تَفِي عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ ‏"‏‏.‏

Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Iyd-ul-azha kuni Baqiʼ (Madinadagi qabriston) tomonga bordilar va (Iyd-ul-azhaning) ikki rakat namozini oʻqidilar, soʻng bizga yuzlanib: «Bu kunimizda birinchi ibodatimiz — namoz oʻqish; soʻng biz qaytib, qurbonlikni soʻyamiz; kim shunday qilsa, u bizning sunnatimizga mos (amal qildi); kim qurbonligini bundan oldin (yaʼni namozdan oldin) soʻydi, u — oʻz oilasi uchun oldindan tayyorlagan narsa, xolos — u nusuk (qurbonlik) hisoblanmaydi», — dedilar. Bir kishi turib: «Yo Rasululloh, men (hayvonni namozdan oldin) soʻydim, lekin mening bir yosh urgʻochi echkim bor — u kattaroq qoʻydan yaxshiroq», — dedi. Paygʻambar ﷺ unga: «Uni soʻy. Lekin shunga oʻxshash qurbonlik sendan keyin hech kimga kifoya qilmaydi», — dedilar.Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ийд-ул-азҳа куни Бақиъ (Мадинадаги қабристон) томонга бордилар ва (Ийд-ул-азҳанинг) икки ракат намозини ўқидилар, сўнг бизга юзланиб: «Бу кунимизда биринчи ибодатимиз — намоз ўқиш; сўнг биз қайтиб, қурбонликни сўямиз; ким шундай қилса, у бизнинг суннатимизга мос (амал қилди); ким қурбонлигини бундан олдин (яъни намоздан олдин) сўйди, у — ўз оиласи учун олдиндан тайёрлаган нарса, холос — у нусук (қурбонлик) ҳисобланмайди», — дедилар. Бир киши туриб: «Ё Расулуллоҳ, мен (ҳайвонни намоздан олдин) сўйдим, лекин менинг бир ёш урғочи эчким бор — у каттароқ қўйдан яхшироқ», — деди. Пайғамбар ﷺ унга: «Уни сўй. Лекин шунга ўхшаш қурбонлик сендан кейин ҳеч кимга кифоя қилмайди», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَابِسٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، قِيلَ لَهُ أَشَهِدْتَ الْعِيدَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ، وَلَوْلاَ مَكَانِي مِنَ الصِّغَرِ مَا شَهِدْتُهُ، حَتَّى أَتَى الْعَلَمَ الَّذِي عِنْدَ دَارِ كَثِيرِ بْنِ الصَّلْتِ فَصَلَّى ثُمَّ خَطَبَ ثُمَّ أَتَى النِّسَاءَ، وَمَعَهُ بِلاَلٌ، فَوَعَظَهُنَّ وَذَكَّرَهُنَّ، وَأَمَرَهُنَّ بِالصَّدَقَةِ، فَرَأَيْتُهُنَّ يُهْوِينَ بِأَيْدِيهِنَّ يَقْذِفْنَهُ فِي ثَوْبِ بِلاَلٍ، ثُمَّ انْطَلَقَ هُوَ وَبِلاَلٌ إِلَى بَيْتِهِ‏.‏

Abdurrahmon ibn Obis (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbosdan — u Paygʻambar ﷺ bilan iyd namozida (qatnashgan)mi, deb — soʻraldi. U: «Ha; agar yosh boʻlmaganimda, men u zotga qoʻshila olmas edim. (Paygʻambar ﷺ) Kasir ibn Salt uyi yaqinidagi belgiga yetgunlarigacha (chiqdilar), namoz oʻqidilar, xutba qildilar, soʻng ayollar tomonga bordilar. Bilol u zot bilan birga edi. U zot ularga vaʼz qildilar, nasihat berdilar va ularni sadaqa berishga buyurdilar. Men ayollarni — uzatilgan qoʻllari bilan — bezaklarini Bilolning kiyimiga solayotganini koʻrdim. Soʻng Paygʻambar ﷺ Bilol bilan birga uyga qaytdilar», — dedi.Абдурраҳмон ибн Обис (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббосдан — у Пайғамбар ﷺ билан ийд намозида (қатнашган)ми, деб — сўралди. У: «Ҳа; агар ёш бўлмаганимда, мен у зотга қўшила олмас эдим. (Пайғамбар ﷺ) Касир ибн Салт уйи яқинидаги белгига етгунларигача (чиқдилар), намоз ўқидилар, хутба қилдилар, сўнг аёллар томонга бордилар. Билол у зот билан бирга эди. У зот уларга ваъз қилдилар, насиҳат бердилар ва уларни садақа беришга буюрдилар. Мен аёлларни — узатилган қўллари билан — безакларини Билолнинг кийимига солаётганини кўрдим. Сўнг Пайғамбар ﷺ Билол билан бирга уйга қайтдилар», — деди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ نَصْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْفِطْرِ، فَصَلَّى فَبَدَأَ بِالصَّلاَةِ ثُمَّ خَطَبَ، فَلَمَّا فَرَغَ نَزَلَ فَأَتَى النِّسَاءَ، فَذَكَّرَهُنَّ وَهْوَ يَتَوَكَّأُ عَلَى يَدِ بِلاَلٍ وَبِلاَلٌ بَاسِطٌ ثَوْبَهُ، يُلْقِي فِيهِ النِّسَاءُ الصَّدَقَةَ‏.‏ قُلْتُ لِعَطَاءٍ زَكَاةَ يَوْمِ الْفِطْرِ قَالَ لاَ وَلَكِنْ صَدَقَةً يَتَصَدَّقْنَ حِينَئِذٍ، تُلْقِي فَتَخَهَا وَيُلْقِينَ‏.‏ قُلْتُ أَتُرَى حَقًّا عَلَى الإِمَامِ ذَلِكَ وَيُذَكِّرُهُنَّ قَالَ إِنَّهُ لَحَقٌّ عَلَيْهِمْ، وَمَا لَهُمْ لاَ يَفْعَلُونَهُ

Ibn Jurayj (Ato, Jobirdan) rivoyat qiladi: Ato menga aytdiki, u Jobir ibn Abdullohning shunday deganini eshitdi: «Paygʻambar ﷺ Iyd-ul-fitr namozini oʻqish uchun turdilar. Avval namoz oʻqidilar, soʻng xutba qildilar. Uni tugatgach, (minbardan) tushdilar va ayollar tomonga borib, ularga nasihat qildilar — u zot Bilolning qoʻliga suyangan holda (edilar). Bilol oʻz kiyimini yozayotgan, ayollar esa unga sadaqalarini solayotgan edi». Men Atodan: «Bu Iyd-ul-fitr zakoti (fitr sadaqasi)mi?» — deb soʻradim. U: «Yoʻq, u oʻsha paytda berilgan (oddiy) sadaqa, xolos. Baʼzi ayol uzukini solar, boshqalari ham shunday qilar edi», — dedi. Men (Atoga): «Senimcha, imomga (iyd kuni) ayollarga nasihat qilish vojibmi?» — dedim. U: «Shubhasiz, imomlarga shunday qilish vojibdir; nega ular shunday qilmasin?» — dedi.Ибн Журайж (Ато, Жобирдан) ривоят қилади: Ато менга айтдики, у Жобир ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитди: «Пайғамбар ﷺ Ийд-ул-фитр намозини ўқиш учун турдилар. Аввал намоз ўқидилар, сўнг хутба қилдилар. Уни тугатгач, (минбардан) тушдилар ва аёллар томонга бориб, уларга насиҳат қилдилар — у зот Билолнинг қўлига суянган ҳолда (эдилар). Билол ўз кийимини ёзаётган, аёллар эса унга садақаларини солаётган эди». Мен Атодан: «Бу Ийд-ул-фитр закоти (фитр садақаси)ми?» — деб сўрадим. У: «Йўқ, у ўша пайтда берилган (оддий) садақа, холос. Баъзи аёл узукини солар, бошқалари ҳам шундай қилар эди», — деди. Мен (Атога): «Сенимча, имомга (ийд куни) аёлларга насиҳат қилиш вожибми?» — дедим. У: «Шубҳасиз, имомларга шундай қилиш вожибдир; нега улар шундай қилмасин?» — деди.

قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَأَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ شَهِدْتُ الْفِطْرَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ يُصَلُّونَهَا قَبْلَ الْخُطْبَةِ، ثُمَّ يُخْطَبُ بَعْدُ، خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ حِينَ يُجْلِسُ بِيَدِهِ، ثُمَّ أَقْبَلَ يَشُقُّهُمْ حَتَّى جَاءَ النِّسَاءَ مَعَهُ بِلاَلٌ فَقَالَ ‏[quran sura="60" aya_start="12" aya_end="12"]{‏يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ‏}‏ الآيَةَ ثُمَّ قَالَ حِينَ فَرَغَ مِنْهَا ‏"‏ آنْتُنَّ عَلَى ذَلِكَ ‏"‏‏.‏ قَالَتِ امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ لَمْ يُجِبْهُ غَيْرُهَا نَعَمْ‏.‏ لاَ يَدْرِي حَسَنٌ مَنْ هِيَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَتَصَدَّقْنَ ‏"‏ فَبَسَطَ بِلاَلٌ ثَوْبَهُ ثُمَّ قَالَ هَلُمَّ لَكُنَّ فِدَاءٌ أَبِي وَأُمِّي، فَيُلْقِينَ الْفَتَخَ وَالْخَوَاتِيمَ فِي ثَوْبِ بِلاَلٍ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ الْفَتَخُ الْخَوَاتِيمُ الْعِظَامُ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ‏.‏

Al-Hasan ibn Muslim (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos: «Men Iyd-ul-fitr namozlarida Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmonga qoʻshildim. Ular namozni xutbadan oldin oʻqir, soʻng undan keyin xutba qilar edi. Bir kuni Paygʻambar ﷺ (iyd namozi uchun) chiqdilar — goʻyo men u zotni odamlarga oʻtirishni imo qilayotgan holda koʻrib turgandekman. Soʻng u zot Bilol bilan birga saflarni yorib oʻtib, ayollarga yetib keldilar. U zot mana bu oyatni oʻqidilar: ‹Ey Paygʻambar, moʻmina ayollar senga bayʼat berishga kelsa...› (oyat oxirigacha) (Mumtahana, 12). (Oʻqishni) tugatgach, u zot: ‹Ey ayollar, ahdingizga vafo qilyapsizmi?› — dedilar. Bir ayoldan boshqa hech kim ‹ha› demadi. Hasan oʻsha ayol kim ekanligini bilmas edi. Paygʻambar ﷺ: ‹Unda sadaqa beringlar›, — dedilar. Bilol oʻz kiyimini yozib: ‹Sadaqa beraveringlar; otam va onam sizlarga (ey ayollar) fido boʻlsin›, — dedi. Bas, ayollar oʻz fatxlarini (katta uzuklarini) va boshqa turli uzuklarini Bilolning kiyimiga sola boshladi», — dedi. Abdurrazzoq: «‹Fatx› — (Islomdan oldingi) johiliyat davrida taqiladigan katta uzukdir», — dedi.Ал-Ҳасан ибн Муслим (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос: «Мен Ийд-ул-фитр намозларида Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмонга қўшилдим. Улар намозни хутбадан олдин ўқир, сўнг ундан кейин хутба қилар эди. Бир куни Пайғамбар ﷺ (ийд намози учун) чиқдилар — гўё мен у зотни одамларга ўтиришни имо қилаётган ҳолда кўриб тургандекман. Сўнг у зот Билол билан бирга сафларни ёриб ўтиб, аёлларга етиб келдилар. У зот мана бу оятни ўқидилар: ‹Эй Пайғамбар, мўмина аёллар сенга байъат беришга келса...› (оят охиригача) (Мумтаҳана, 12). (Ўқишни) тугатгач, у зот: ‹Эй аёллар, аҳдингизга вафо қиляпсизми?› — дедилар. Бир аёлдан бошқа ҳеч ким ‹ҳа› демади. Ҳасан ўша аёл ким эканлигини билмас эди. Пайғамбар ﷺ: ‹Унда садақа беринглар›, — дедилар. Билол ўз кийимини ёзиб: ‹Садақа бераверинглар; отам ва онам сизларга (эй аёллар) фидо бўлсин›, — деди. Бас, аёллар ўз фатхларини (катта узукларини) ва бошқа турли узукларини Билолнинг кийимига сола бошлади», — деди. Абдурраззоқ: «‹Фатх› — (Исломдан олдинги) жоҳилият даврида тақиладиган катта узукдир», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، قَالَتْ كُنَّا نَمْنَعُ جَوَارِيَنَا أَنْ يَخْرُجْنَ يَوْمَ الْعِيدِ، فَجَاءَتِ امْرَأَةٌ فَنَزَلَتْ قَصْرَ بَنِي خَلَفٍ فَأَتَيْتُهَا فَحَدَّثَتْ أَنَّ زَوْجَ أُخْتِهَا غَزَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثِنْتَىْ عَشْرَةَ غَزْوَةً فَكَانَتْ أُخْتُهَا مَعَهُ فِي سِتِّ غَزَوَاتٍ‏.‏ فَقَالَتْ فَكُنَّا نَقُومُ عَلَى الْمَرْضَى وَنُدَاوِي الْكَلْمَى، فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، عَلَى إِحْدَانَا بَأْسٌ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهَا جِلْبَابٌ أَنْ لاَ تَخْرُجَ فَقَالَ ‏"‏ لِتُلْبِسْهَا صَاحِبَتُهَا مِنْ جِلْبَابِهَا فَلْيَشْهَدْنَ الْخَيْرَ وَدَعْوَةَ الْمُؤْمِنِينَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ حَفْصَةُ فَلَمَّا قَدِمَتْ أُمُّ عَطِيَّةَ أَتَيْتُهَا، فَسَأَلْتُهَا أَسَمِعْتِ فِي كَذَا وَكَذَا قَالَتْ نَعَمْ، بِأَبِي ـ وَقَلَّمَا ذَكَرَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ قَالَتْ بِأَبِي ـ قَالَ ‏"‏ لِيَخْرُجِ الْعَوَاتِقُ ذَوَاتُ الْخُدُورِ ـ أَوْ قَالَ الْعَوَاتِقُ وَذَوَاتُ الْخُدُورِ شَكَّ أَيُّوبُ ـ وَالْحُيَّضُ، وَيَعْتَزِلُ الْحُيَّضُ الْمُصَلَّى، وَلْيَشْهَدْنَ الْخَيْرَ وَدَعْوَةَ الْمُؤْمِنِينَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ لَهَا آلْحُيَّضُ قَالَتْ نَعَمْ، أَلَيْسَ الْحَائِضُ تَشْهَدُ عَرَفَاتٍ وَتَشْهَدُ كَذَا وَتَشْهَدُ كَذَا

Ayyub (Hafsa bint Siyrindan) rivoyat qiladi: Hafsa bint Siyrin dedi: «Biz iyd kuni qizlarimizni iyd namoziga chiqishdan qaytarar edik. Bir ayol kelib, Bani Xalaf qasrida qoldi va men uning oldiga bordim. U: ‹Singlimning eri Paygʻambar ﷺ bilan birga oʻn ikki gʻazotda qatnashdi va singlim oʻsha (gʻazot)larning oltitasida eri bilan birga edi. Singlim aytdiki, ular kasallarni parvarish qilar va yaralanganlarni davolar edi. Bir kuni u (singlim): Yo Rasululloh, agar ayolning niqobi (jilbobi) boʻlmasa, u (iyd kuni) chiqmasa, biror zarari bormi? — deb soʻradi. Paygʻambar ﷺ: Uning dugonasi oʻz niqobini u bilan baham koʻrsin (ulashsin); ayollar yaxshi amallarda va moʻminlarning diniy yigʻinlarida ishtirok etsin, — dedilar›, — dedi». Hafsa qoʻshdi: «Ummu Atiyya kelganda, men uning oldiga borib: ‹Falonchi (ayol) haqida biror narsa eshitdingmi?› — deb soʻradim. Ummu Atiyya: ‹Ha, otam Paygʻambar ﷺ ga fido boʻlsin (u Paygʻambar ﷺ ning ismini tilga olganida doimo: Otam unga fido boʻlsin, der edi). U zot: Balogʻatga yetgan, koʻpincha parda ortida turgan qizlar (yoki: Balogʻatga yetgan qizlar va parda ortida turgan qizlar — Ayyub qaysisi toʻgʻri ekanligida ishonchli emas) va hayzli ayollar (iyd kuni) chiqsin. Lekin hayzli ayollar joynamozdan (iydgohdan) chetda tursin. Va barcha ayollar yaxshi amallarda va moʻminlarning diniy yigʻinlarida ishtirok etsin, — dedilar›, — dedi». Hafsa: «Shunda men Ummu Atiyyaga: ‹Hayzli (ayollar) ham(mi)?› — dedim», — dedi. Ummu Atiyya: «Ha. Ular Arafotda va boshqa (joy)larda hozir boʻlmaydimi?» — dedi.Айюб (Ҳафса бинт Сийриндан) ривоят қилади: Ҳафса бинт Сийрин деди: «Биз ийд куни қизларимизни ийд намозига чиқишдан қайтарар эдик. Бир аёл келиб, Бани Халаф қасрида қолди ва мен унинг олдига бордим. У: ‹Синглимнинг эри Пайғамбар ﷺ билан бирга ўн икки ғазотда қатнашди ва синглим ўша (ғазот)ларнинг олтитасида эри билан бирга эди. Синглим айтдики, улар касалларни парвариш қилар ва яраланганларни даволар эди. Бир куни у (синглим): Ё Расулуллоҳ, агар аёлнинг ниқоби (жилбоби) бўлмаса, у (ийд куни) чиқмаса, бирор зарари борми? — деб сўради. Пайғамбар ﷺ: Унинг дугонаси ўз ниқобини у билан баҳам кўрсин (улашсин); аёллар яхши амалларда ва мўминларнинг диний йиғинларида иштирок эцин, — дедилар›, — деди». Ҳафса қўшди: «Умму Атийя келганда, мен унинг олдига бориб: ‹Фалончи (аёл) ҳақида бирор нарса эшитдингми?› — деб сўрадим. Умму Атийя: ‹Ҳа, отам Пайғамбар ﷺ га фидо бўлсин (у Пайғамбар ﷺ нинг исмини тилга олганида доимо: Отам унга фидо бўлсин, дер эди). У зот: Балоғатга етган, кўпинча парда ортида турган қизлар (ёки: Балоғатга етган қизлар ва парда ортида турган қизлар — Айюб қайсиси тўғри эканлигида ишончли эмас) ва ҳайзли аёллар (ийд куни) чиқсин. Лекин ҳайзли аёллар жойнамоздан (ийдгоҳдан) четда турсин. Ва барча аёллар яхши амалларда ва мўминларнинг диний йиғинларида иштирок эцин, — дедилар›, — деди». Ҳафса: «Шунда мен Умму Атийяга: ‹Ҳайзли (аёллар) ҳам(ми)?› — дедим», — деди. Умму Атийя: «Ҳа. Улар Арафотда ва бошқа (жой)ларда ҳозир бўлмайдими?» — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَالَتْ أُمُّ عَطِيَّةَ أُمِرْنَا أَنْ نَخْرُجَ فَنُخْرِجَ الْحُيَّضَ وَالْعَوَاتِقَ وَذَوَاتِ الْخُدُورِ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَوْنٍ أَوِ الْعَوَاتِقَ ذَوَاتِ الْخُدُورِ، فَأَمَّا الْحُيَّضُ فَيَشْهَدْنَ جَمَاعَةَ الْمُسْلِمِينَ وَدَعْوَتَهُمْ، وَيَعْتَزِلْنَ مُصَلاَّهُمْ‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bizga (iyd uchun) chiqish va oʻzimiz bilan hayzli ayollar, balogʻatga yetgan qizlar va parda ortida (xilvatda) turgan qizlarni (ham) olib chiqish buyurildi. (Ibn Avn: «Yoki: balogʻatga yetgan, parda ortida turgan qizlar», — dedi.) Hayzli ayollar musulmonlarning diniy yigʻinida va duosida hozir boʻlishi mumkin edi, lekin oʻz joynamozlaridan (iydgohdan) chetda turishi (kerak edi).Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бизга (ийд учун) чиқиш ва ўзимиз билан ҳайзли аёллар, балоғатга етган қизлар ва парда ортида (хилватда) турган қизларни (ҳам) олиб чиқиш буюрилди. (Ибн Авн: «Ёки: балоғатга етган, парда ортида турган қизлар», — деди.) Ҳайзли аёллар мусулмонларнинг диний йиғинида ва дуосида ҳозир бўлиши мумкин эди, лекин ўз жойнамозларидан (ийдгоҳдан) четда туриши (керак эди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي كَثِيرُ بْنُ فَرْقَدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَنْحَرُ أَوْ يَذْبَحُ بِالْمُصَلَّى‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (Iyd-ul-azhada) qurbonlikni joynamozda (iydgohda) soʻyar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (Ийд-ул-азҳада) қурбонликни жойнамозда (ийдгоҳда) сўяр эдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ النَّحْرِ بَعْدَ الصَّلاَةِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى صَلاَتَنَا وَنَسَكَ نُسْكَنَا فَقَدْ أَصَابَ النُّسُكَ، وَمَنْ نَسَكَ قَبْلَ الصَّلاَةِ فَتِلْكَ شَاةُ لَحْمٍ ‏"‏‏.‏ فَقَامَ أَبُو بُرْدَةَ بْنُ نِيَارٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ لَقَدْ نَسَكْتُ قَبْلَ أَنْ أَخْرُجَ إِلَى الصَّلاَةِ، وَعَرَفْتُ أَنَّ الْيَوْمَ يَوْمُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ فَتَعَجَّلْتُ وَأَكَلْتُ وَأَطْعَمْتُ أَهْلِي وَجِيرَانِي‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تِلْكَ شَاةُ لَحْمٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَإِنَّ عِنْدِي عَنَاقَ جَذَعَةٍ، هِيَ خَيْرٌ مِنْ شَاتَىْ لَحْمٍ، فَهَلْ تَجْزِي عَنِّي قَالَ ‏"‏ نَعَمْ، وَلَنْ تَجْزِيَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ ‏"‏‏.‏

Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nahr kuni Rasululloh ﷺ iyd namozidan keyin xutba qilib: «Kim biz kabi namoz oʻqisa va biz kabi qurbonlik soʻysa, u bizning (nusuk) — qurbonlik soʻyish — sunnatimizga koʻra amal qildi; kim qurbonligini namozdan oldin soʻydi, u — (oddiy) qoʻy goʻshti, xolos (qurbonlik emas)», — dedilar. Abu Burda ibn Niyor turib: «Yo Rasululloh, Allohga qasamki, men qurbonligimni (iyd) namozini oʻqishdan oldin soʻydim va bugunni yeb-ichadigan (spirtli ichimlik emas) kun deb oʻyladim, shuning uchun (soʻyishda) shoshildim va (oʻzim) yedim hamda oilam va qoʻshnilarimga ham yedirdim», — dedi. Rasululloh ﷺ: «U — (oddiy) qoʻy goʻshti, xolos (qurbonlik emas)», — dedilar. Soʻng Abu Burda: «Mening bir yosh urgʻochi echkim bor va shubhasiz, u ikki qoʻydan yaxshiroq. U menga qurbonlik sifatida kifoya qiladimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha. Lekin sendan keyin hech kimga (qurbonlik sifatida) kifoya qilmaydi», — dedilar.Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Наҳр куни Расулуллоҳ ﷺ ийд намозидан кейин хутба қилиб: «Ким биз каби намоз ўқиса ва биз каби қурбонлик сўйса, у бизнинг (нусук) — қурбонлик сўйиш — суннатимизга кўра амал қилди; ким қурбонлигини намоздан олдин сўйди, у — (оддий) қўй гўшти, холос (қурбонлик эмас)», — дедилар. Абу Бурда ибн Ниёр туриб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, мен қурбонлигимни (ийд) намозини ўқишдан олдин сўйдим ва бугунни еб-ичадиган (спиртли ичимлик эмас) кун деб ўйладим, шунинг учун (сўйишда) шошилдим ва (ўзим) едим ҳамда оилам ва қўшниларимга ҳам едирдим», — деди. Расулуллоҳ ﷺ: «У — (оддий) қўй гўшти, холос (қурбонлик эмас)», — дедилар. Сўнг Абу Бурда: «Менинг бир ёш урғочи эчким бор ва шубҳасиз, у икки қўйдан яхшироқ. У менга қурбонлик сифатида кифоя қиладими?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа. Лекин сендан кейин ҳеч кимга (қурбонлик сифатида) кифоя қилмайди», — дедилар.

حَدَّثَنَا حَامِدُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى يَوْمَ النَّحْرِ، ثُمَّ خَطَبَ فَأَمَرَ مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ الصَّلاَةِ أَنْ يُعِيدَ ذَبْحَهُ فَقَامَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، جِيرَانٌ لِي ـ إِمَّا قَالَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ، وَإِمَّا قَالَ بِهِمْ فَقْرٌ ـ وَإِنِّي ذَبَحْتُ قَبْلَ الصَّلاَةِ وَعِنْدِي عَنَاقٌ لِي أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ شَاتَىْ لَحْمٍ‏.‏ فَرَخَّصَ لَهُ فِيهَا‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Nahr kuni namoz oʻqidilar, soʻng xutba qilib, kimki qurbonligini namozdan oldin soʻygan boʻlsa, uni qaytarishni — yaʼni boshqa qurbonlik soʻyishni — buyurdilar. Soʻng ansordan bir kishi turib: «Yo Rasululloh, qoʻshnilarim sababli (u ularni juda muhtoj yoki kambagʻal deb taʼrifladi) men namozdan oldin soʻydim. Mening bir yosh urgʻochi echkim bor — menimcha, u ikki qoʻydan yaxshiroq», — dedi. Paygʻambar ﷺ unga uni qurbonlik qilishga ruxsat berdilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Наҳр куни намоз ўқидилар, сўнг хутба қилиб, кимки қурбонлигини намоздан олдин сўйган бўлса, уни қайтаришни — яъни бошқа қурбонлик сўйишни — буюрдилар. Сўнг ансордан бир киши туриб: «Ё Расулуллоҳ, қўшниларим сабабли (у уларни жуда муҳтож ёки камбағал деб таърифлади) мен намоздан олдин сўйдим. Менинг бир ёш урғочи эчким бор — менимча, у икки қўйдан яхшироқ», — деди. Пайғамбар ﷺ унга уни қурбонлик қилишга рухсат бердилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ جُنْدَبٍ، قَالَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ النَّحْرِ ثُمَّ خَطَبَ، ثُمَّ ذَبَحَ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ فَلْيَذْبَحْ أُخْرَى مَكَانَهَا، وَمَنْ لَمْ يَذْبَحْ فَلْيَذْبَحْ بِاسْمِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nahr kuni Paygʻambar ﷺ namoz oʻqidilar va xutba qildilar, soʻng qurbonlikni soʻydilar va: «Kim (qurbonligini) namozdan oldin soʻygan boʻlsa, uning oʻrniga boshqa hayvon soʻysin; kim hali soʻymagan boʻlsa, Allohning nomini aytib qurbonlikni soʻysin», — dedilar.Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Наҳр куни Пайғамбар ﷺ намоз ўқидилар ва хутба қилдилар, сўнг қурбонликни сўйдилар ва: «Ким (қурбонлигини) намоздан олдин сўйган бўлса, унинг ўрнига бошқа ҳайвон сўйсин; ким ҳали сўймаган бўлса, Аллоҳнинг номини айтиб қурбонликни сўйсин», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو تُمَيْلَةَ، يَحْيَى بْنُ وَاضِحٍ عَنْ فُلَيْحِ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا كَانَ يَوْمُ عِيدٍ خَالَفَ الطَّرِيقَ‏.‏ تَابَعَهُ يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ فُلَيْحٍ‏.‏ وَحَدِيثُ جَابِرٍ أَصَحُّ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Iyd kuni Paygʻambar ﷺ (iyd namozini oʻqib) kelgan yoʻldan boshqa yoʻldan qaytar edilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ийд куни Пайғамбар ﷺ (ийд намозини ўқиб) келган йўлдан бошқа йўлдан қайтар эдилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ دَخَلَ عَلَيْهَا وَعِنْدَهَا جَارِيَتَانِ فِي أَيَّامِ مِنًى تُدَفِّفَانِ وَتَضْرِبَانِ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُتَغَشٍّ بِثَوْبِهِ، فَانْتَهَرَهُمَا أَبُو بَكْرٍ فَكَشَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ وَجْهِهِ فَقَالَ ‏"‏ دَعْهُمَا يَا أَبَا بَكْرٍ فَإِنَّهَا أَيَّامُ عِيدٍ ‏"‏‏.‏ وَتِلْكَ الأَيَّامُ أَيَّامُ مِنًى‏.‏ وَقَالَتْ عَائِشَةُ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْتُرُنِي، وَأَنَا أَنْظُرُ إِلَى الْحَبَشَةِ وَهُمْ يَلْعَبُونَ فِي الْمَسْجِدِ، فَزَجَرَهُمْ عُمَرُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ دَعْهُمْ، أَمْنًا بَنِي أَرْفِدَةَ ‏"‏‏.‏ يَعْنِي مِنَ الأَمْنِ‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Mino kunlarida (Zulhijjaning oʻn birinchi, oʻn ikkinchi va oʻn uchinchi kunlarida) Abu Bakr uning oldiga keldi — oʻsha paytda ikki yosh qiz childirma chalayotgan, Paygʻambar ﷺ esa kiyimlariga oʻrangan holda yotgan edilar. Abu Bakr ularni (qizlarni) koyidi va Paygʻambar ﷺ yuzlarini ochib, Abu Bakrga: «Ularni (oʻz holiga) qoʻy; chunki bu kunlar — iyd kunlari va Mino kunlaridir», — dedilar. Oisha yana dedi: «Bir kuni Paygʻambar ﷺ meni toʻsib turgan edilar va men masjidda habash (qul)larning (qalqon-nayza) namoyishini koʻrib turgan edim; (Umar) ularni koyidi. Paygʻambar ﷺ: ‹Ularni (oʻz holiga) qoʻy; ey Bani Arfida, (davom etinglar), sizlar omonsizlar (himoyadasizlar)›, — dedilar».Урва (Оишадан) ривоят қилади: Мино кунларида (Зулҳижжанинг ўн биринчи, ўн иккинчи ва ўн учинчи кунларида) Абу Бакр унинг олдига келди — ўша пайтда икки ёш қиз чилдирма чалаётган, Пайғамбар ﷺ эса кийимларига ўранган ҳолда ётган эдилар. Абу Бакр уларни (қизларни) койиди ва Пайғамбар ﷺ юзларини очиб, Абу Бакрга: «Уларни (ўз ҳолига) қўй; чунки бу кунлар — ийд кунлари ва Мино кунларидир», — дедилар. Оиша яна деди: «Бир куни Пайғамбар ﷺ мени тўсиб турган эдилар ва мен масжидда ҳабаш (қул)ларнинг (қалқон-найза) намойишини кўриб турган эдим; (Умар) уларни койиди. Пайғамбар ﷺ: ‹Уларни (ўз ҳолига) қўй; эй Бани Арфида, (давом этинглар), сизлар омонсизлар (ҳимоядасизлар)›, — дедилар».

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَدِيُّ بْنُ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ يَوْمَ الْفِطْرِ، فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ لَمْ يُصَلِّ قَبْلَهَا وَلاَ بَعْدَهَا وَمَعَهُ بِلاَلٌ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Iyd-ul-fitr kuni chiqdilar va ikki rakat namoz oʻqidilar; undan oldin ham, keyin ham boshqa (nafl) namoz oʻqimadilar; oʻsha paytda Bilol u zot bilan birga edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ийд-ул-фитр куни чиқдилар ва икки ракат намоз ўқидилар; ундан олдин ҳам, кейин ҳам бошқа (нафл) намоз ўқимадилар; ўша пайтда Билол у зот билан бирга эди.