Abu Hurayra Abdurrahmon ibn Saxr ad-Davsiy

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى الْقَزَّازُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَوَضَّأَ الْعَبْدُ الْمُسْلِمُ أَوِ الْمُؤْمِنُ فَغَسَلَ وَجْهَهُ خَرَجَتْ مِنْ وَجْهِهِ كُلُّ خَطِيئَةٍ نَظَرَ إِلَيْهَا بِعَيْنَيْهِ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ أَوْ نَحْوِ هَذَا وَإِذَا غَسَلَ يَدَيْهِ خَرَجَتْ مِنْ يَدَيْهِ كُلُّ خَطِيئَةٍ بَطَشَتْهَا يَدَاهُ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ حَتَّى يَخْرُجَ نَقِيًّا مِنَ الذُّنُوبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ حَدِيثُ مَالِكٍ عَنْ سُهَيْلٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَأَبُو صَالِحٍ وَالِدُ سُهَيْلٍ هُوَ أَبُو صَالِحٍ السَّمَّانُ وَاسْمُهُ ذَكْوَانُ ‏.‏ وَأَبُو هُرَيْرَةَ اخْتُلِفَ فِي اسْمِهِ فَقَالُوا عَبْدُ شَمْسٍ وَقَالُوا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو وَهَكَذَا قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ وَهُوَ الأَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَثَوْبَانَ وَالصُّنَابِحِيِّ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَسَلْمَانَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ وَالصُّنَابِحِيُّ الَّذِي رَوَى عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ لَيْسَ لَهُ سَمَاعٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُسَيْلَةَ وَيُكْنَى أَبَا عَبْدِ اللَّهِ رَحَلَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُبِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ فِي الطَّرِيقِ وَقَدْ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحَادِيثَ ‏.‏ وَالصُّنَابِحُ بْنُ الأَعْسَرِ الأَحْمَسِيُّ صَاحِبُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يُقَالُ لَهُ الصُّنَابِحِيُّ أَيْضًا وَإِنَّمَا حَدِيثُهُ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الأُمَمَ فَلاَ تَقْتَتِلُنَّ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon (yoki moʻmin) banda tahorat olib, yuzini yuvsa, koʻzlari bilan qaragan har bir gunoh suv bilan (yoki suvning oxirgi tomchisi bilan, yoxud shunga oʻxshash) yuzidan chiqib ketadi. Qoʻllarini yuvsa, qoʻllari bilan qilgan har bir gunoh suv bilan (yoki suvning oxirgi tomchisi bilan) qoʻllaridan chiqib ketadi — toki gunohlardan pok boʻlib chiqquncha», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. U Molik(ning) Suhayldan, (u) otasidan, (u) Abu Hurayradan (qilgan) rivoyatidir. Suhaylning otasi Abu Salih — bu Abu Salih as-Sammon boʻlib, ismi Zakvondir. Abu Hurayraning ismida ixtilof qilinib, baʼzilar «Abdu Shams», baʼzilar «Abdulloh ibn Amr» deyishgan; Muhammad ibn Ismoil ham shunday degan va bu eng toʻgʻrisidir. Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon ibn Affon, Savbon, as-Sunabihiy, Amr ibn Abasa, Salmon va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar bor). Abu Bakr Siddiqdan rivoyat qilgan as-Sunabihiy(ning) Rasululloh ﷺ dan (bevosita) eshitgani yoʻq; uning ismi Abdurrahmon ibn Usayla boʻlib, kunyasi Abu Abdulloh. U Paygʻambar ﷺ ning huzurlariga (yoʻlga) chiqqan, lekin yoʻlda ekanida Paygʻambar ﷺ vafot etganlar; shunday boʻlsa-da, u Paygʻambar ﷺ dan (bir necha) hadislar rivoyat qilgan. As-Sunabih ibn al-Aʼsar al-Ahmasiy esa Paygʻambar ﷺ ning sahobalaridan boʻlib, unga ham as-Sunabihiy deyiladi; uning hadisi shu(dir): «Men Paygʻambar ﷺ ni: ‹Men sizlar(ning koʻpligingiz) bilan (boshqa) ummatlardan ustun kelaman, bas mendan keyin bir-biringizni oʻldirmanglar›, deganlarini eshitdim», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон (ёки мўмин) банда таҳорат олиб, юзини ювса, кўзлари билан қараган ҳар бир гуноҳ сув билан (ёки сувнинг охирги томчиси билан, ёхуд шунга ўхшаш) юзидан чиқиб кетади. Қўлларини ювса, қўллари билан қилган ҳар бир гуноҳ сув билан (ёки сувнинг охирги томчиси билан) қўлларидан чиқиб кетади — токи гуноҳлардан пок бўлиб чиққунча», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. У Молик(нинг) Суҳайлдан, (у) отасидан, (у) Абу Ҳурайрадан (қилган) ривоятидир. Суҳайлнинг отаси Абу Салиҳ — бу Абу Салиҳ ас-Саммон бўлиб, исми Заквондир. Абу Ҳурайранинг исмида ихтилоф қилиниб, баъзилар «Абду Шамс», баъзилар «Абдуллоҳ ибн Амр» дейишган; Муҳаммад ибн Исмоил ҳам шундай деган ва бу энг тўғрисидир. Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон ибн Аффон, Савбон, ас-Сунабиҳий, Амр ибн Абаса, Салмон ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Бакр Сиддиқдан ривоят қилган ас-Сунабиҳий(нинг) Расулуллоҳ ﷺ дан (бевосита) эшитгани йўқ; унинг исми Абдурраҳмон ибн Усайла бўлиб, куняси Абу Абдуллоҳ. У Пайғамбар ﷺ нинг ҳузурларига (йўлга) чиққан, лекин йўлда эканида Пайғамбар ﷺ вафот этганлар; шундай бўлса-да, у Пайғамбар ﷺ дан (бир неча) ҳадислар ривоят қилган. Ас-Сунабиҳ ибн ал-Аъсар ал-Аҳмасий эса Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларидан бўлиб, унга ҳам ас-Сунабиҳий дейилади; унинг ҳадиси шу(дир): «Мен Пайғамбар ﷺ ни: ‹Мен сизлар(нинг кўплигингиз) билан (бошқа) умматлардан устун келаман, бас мендан кейин бир-бирингизни ўлдирманглар›, деганларини эшитдим», деган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كِلاَهُمَا عِنْدِي صَحِيحٌ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثُ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ إِنَّمَا صَحَّ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَأَمَّا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ فَزَعَمَ أَنَّ حَدِيثَ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَعَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَحُذَيْفَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عُمَرَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَتَمَّامِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْظَلَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Agar ummatimga mashaqqat boʻlib qolishidan (qoʻrqmaganimda) edi, ularni har bir namoz oldidan misvok (tishlarini tozalash)ga buyurar edim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Muhammad ibn Ishoq ham Muhammad ibn Ibrohimdan, (u) Abu Salamadan, (u) Zayd ibn Xoliddan, (u) Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilgan. Abu Salamaning Abu Hurayradan va Zayd ibn Xoliddan (qilgan) — har ikkala hadisi ham mening nazdimda sahihdir; chunki bu hadis Abu Hurayradan, (u) Paygʻambar ﷺ dan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Abu Hurayraning hadisi shuning uchun sahih boʻldiki, u bir necha yoʻl bilan kelgan. Muhammad ibn Ismoil esa Abu Salamaning Zayd ibn Xoliddan (qilgan) hadisi sahihroq, deb hisoblagan. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Bakr Siddiq, Ali, Oisha, Ibn Abbos, Huzayfa, Zayd ibn Xolid, Anas, Abdulloh ibn Amr, Ibn Umar, Ummu Habiba, Abu Umoma, Abu Ayyub, Tammom ibn Abbos, Abdulloh ibn Hanzala, Ummu Salama, Vosila ibn al-Asqaʼ va Abu Musodan ham (rivoyatlar bor).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар умматимга машаққат бўлиб қолишидан (қўрқмаганимда) эди, уларни ҳар бир намоз олдидан мисвок (тишларини тозалаш)га буюрар эдим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Муҳаммад ибн Исҳоқ ҳам Муҳаммад ибн Иброҳимдан, (у) Абу Саламадан, (у) Зайд ибн Холиддан, (у) Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилган. Абу Саламанинг Абу Ҳурайрадан ва Зайд ибн Холиддан (қилган) — ҳар иккала ҳадиси ҳам менинг наздимда саҳиҳдир; чунки бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, (у) Пайғамбар ﷺ дан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Абу Ҳурайранинг ҳадиси шунинг учун саҳиҳ бўлдики, у бир неча йўл билан келган. Муҳаммад ибн Исмоил эса Абу Саламанинг Зайд ибн Холиддан (қилган) ҳадиси саҳиҳроқ, деб ҳисоблаган. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Бакр Сиддиқ, Али, Оиша, Ибн Аббос, Ҳузайфа, Зайд ибн Холид, Анас, Абдуллоҳ ибн Амр, Ибн Умар, Умму Ҳабиба, Абу Умома, Абу Айюб, Таммом ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Ҳанзала, Умму Салама, Восила ибн ал-Асқаъ ва Абу Мусодан ҳам (ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، أَحْمَدُ بْنُ بَكَّارٍ الدِّمَشْقِيُّ - يُقَالُ هُوَ مِنْ وَلَدِ بُسْرِ بْنِ أَرْطَاةَ صَاحِبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَأَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا اسْتَيْقَظَ أَحَدُكُمْ مِنَ اللَّيْلِ فَلاَ يُدْخِلْ يَدَهُ فِي الإِنَاءِ حَتَّى يُفْرِغَ عَلَيْهَا مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا فَإِنَّهُ لاَ يَدْرِي أَيْنَ بَاتَتْ يَدُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأُحِبُّ لِكُلِّ مَنِ اسْتَيْقَظَ مِنَ النَّوْمِ قَائِلَةً كَانَتْ أَوْ غَيْرَهَا أَنْ لاَ يُدْخِلَ يَدَهُ فِي وَضُوئِهِ حَتَّى يَغْسِلَهَا فَإِنْ أَدْخَلَ يَدَهُ قَبْلَ أَنْ يَغْسِلَهَا كَرِهْتُ ذَلِكَ لَهُ وَلَمْ يُفْسِدْ ذَلِكَ الْمَاءَ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَى يَدِهِ نَجَاسَةٌ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ إِذَا اسْتَيْقَظَ مِنَ النَّوْمِ مِنَ اللَّيْلِ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِي وَضُوئِهِ قَبْلَ أَنْ يَغْسِلَهَا فَأَعْجَبُ إِلَىَّ أَنْ يُهَرِيقَ الْمَاءَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِذَا اسْتَيْقَظَ مِنَ النَّوْمِ بِاللَّيْلِ أَوْ بِالنَّهَارِ فَلاَ يُدْخِلْ يَدَهُ فِي وَضُوئِهِ حَتَّى يَغْسِلَهَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qiladi: U zot: «Biringiz kechasi uyqudan uygʻonsa, qoʻlini idishga solmasin — toki uni ikki yoki uch marta yuvmaguncha; chunki u qoʻli (kechasi) qayerda tunaganini bilmaydi», dedilar. Bu bobda Ibn Umar, Jobir va Oishadan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Shofeiy aytdi: «Men uyqudan uygʻongan har bir kishi — tush vaqtidagi uyqumi yoki boshqasimi — qoʻlini yuvmaguncha tahorat (suvi)ga solmasligini yoqtiraman; agar yuvmasdan qoʻlini solsa, men buni uning uchun makruh sanayman; lekin qoʻlida najosat boʻlmasa, bu suvni buzmaydi». Ahmad ibn Hanbal aytdi: «Agar kechasi uyqudan uygʻonib, qoʻlini yuvmasdan tahorat (suvi)ga solsa, men uchun suvni toʻkib tashlashi maʼqulroq». Ishoq aytdi: «Kechasi yoki kunduzi uyqudan uygʻonsa, qoʻlini yuvmaguncha tahorat (suvi)ga solmasin».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилади: У зот: «Бирингиз кечаси уйқудан уйғонса, қўлини идишга солмасин — токи уни икки ёки уч марта ювмагунча; чунки у қўли (кечаси) қаерда тунаганини билмайди», дедилар. Бу бобда Ибн Умар, Жобир ва Оишадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Шофеий айтди: «Мен уйқудан уйғонган ҳар бир киши — туш вақтидаги уйқуми ёки бошқасими — қўлини ювмагунча таҳорат (суви)га солмаслигини ёқтираман; агар ювмасдан қўлини солса, мен буни унинг учун макруҳ санайман; лекин қўлида нажосат бўлмаса, бу сувни бузмайди». Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: «Агар кечаси уйқудан уйғониб, қўлини ювмасдан таҳорат (суви)га солса, мен учун сувни тўкиб ташлаши маъқулроқ». Исҳоқ айтди: «Кечаси ёки кундузи уйқудан уйғонса, қўлини ювмагунча таҳорат (суви)га солмасин».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَيْلٌ لِلأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ هُوَ ابْنُ جَزْءٍ الزُّبَيْدِيُّ وَمُعَيْقِيبٍ وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ وَشُرَحْبِيلَ بْنِ حَسَنَةَ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَيَزِيدَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ وَيْلٌ لِلأَعْقَابِ وَبُطُونِ الأَقْدَامِ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِقْهُ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ لاَ يَجُوزُ الْمَسْحُ عَلَى الْقَدَمَيْنِ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِمَا خُفَّانِ أَوْ جَوْرَبَانِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ: «Tovonlarga doʻzaxdan voy boʻlsin! (Yaxshilab yuvilmagan tovonlar doʻzaxga loyiqdir)», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr, Oisha, Jobir, Abdulloh ibn al-Horis — u Ibn Jazʼ az-Zubaydiy — Muʼayqib, Xolid ibn al-Valid, Shurahbil ibn Hasana, Amr ibn al-Os va Yazid ibn Abu Sufyondan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺ dan: «Tovonlar va oyoq tagi (kaftlari)ga doʻzaxdan voy boʻlsin», deganlari ham rivoyat qilingan. (Rovi) aytdi: Bu hadisning fiqhi (shuni anglatadiki): agar ikki oyoqda maxsi (etik) yoki paypoq boʻlmasa, ularga (yuvish oʻrniga) mash tortish joiz emas.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ: «Товонларга дўзахдан вой бўлсин! (Яхшилаб ювилмаган товонлар дўзахга лойиқдир)», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Оиша, Жобир, Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис — у Ибн Жазъ аз-Зубайдий — Муъайқиб, Холид ибн ал-Валид, Шураҳбил ибн Ҳасана, Амр ибн ал-Ос ва Язид ибн Абу Суфёндан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺ дан: «Товонлар ва оёқ таги (кафтлари)га дўзахдан вой бўлсин», деганлари ҳам ривоят қилинган. (Рови) айтди: Бу ҳадиснинг фиқҳи (шуни англатадики): агар икки оёқда махси (этик) ёки пайпоқ бўлмаса, уларга (ювиш ўрнига) маш тортиш жоиз эмас.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَابِتِ بْنِ ثَوْبَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هُرْمُزَ، هُوَ الأَعْرَجُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ ثَوْبَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ وَهُوَ إِسْنَادٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَمَّامٌ عَنْ عَامِرٍ الأَحْوَلِ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ ثَلاَثًا ثَلاَثًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ (aʼzolarini) ikki martadan (yuvib) tahorat oldilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadis boʻlib, uni faqat Ibn Savbon(ning) Abdulloh ibn al-Fazldan (qilgan) hadisi orqaligina bilamiz; bu — hasan sahih isnoddir. Abu Iso aytdi: Hammom esa Omir al-Ahvaldan, (u) Atodan, (u) Abu Hurayradan: «Paygʻambar ﷺ (aʼzolarini) uch martadan (yuvib) tahorat oldilar», deb rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ (аъзоларини) икки мартадан (ювиб) таҳорат олдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадис бўлиб, уни фақат Ибн Савбон(нинг) Абдуллоҳ ибн ал-Фазлдан (қилган) ҳадиси орқалигина биламиз; бу — ҳасан саҳиҳ исноддир. Абу Исо айтди: Ҳаммом эса Омир ал-Аҳвалдан, (у) Атодан, (у) Абу Ҳурайрадан: «Пайғамбар ﷺ (аъзоларини) уч мартадан (ювиб) таҳорат олдилар», деб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ أَبِي عُبَيْدِ اللَّهِ السَّلِيمِيُّ الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْهَاشِمِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ جَاءَنِي جِبْرِيلُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِذَا تَوَضَّأْتَ فَانْتَضِحْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْهَاشِمِيُّ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الْحَكَمِ بْنِ سُفْيَانَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ سُفْيَانُ بْنُ الْحَكَمِ أَوِ الْحَكَمُ بْنُ سُفْيَانَ وَاضْطَرَبُوا فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Nasr ibn Ali al-Jahzamiy va Ahmad ibn Abu Ubaydulloh as-Salimiy al-Basriy bizga aytib berdilar: Ular: Bizga Abu Qutayba Salm ibn Qutayba al-Hasan ibn Ali al-Hoshimiydan, u Abdurrahmon al-Aʼrajdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi, dedilar. Paygʻambar ﷺ shunday dedilar: «Menga Jibril keldi va: ‹Ey Muhammad, tahorat qilganingda (avratingga) suv sep›, dedi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad (al-Buxoriy)ning: «al-Hasan ibn Ali al-Hoshimiy munkarul-hadisdir», deganini eshitdim. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abul-Hakam ibn Sufyon, Ibn Abbos, Zayd ibn Horisa va Abu Said al-Xudriydan ham (rivoyatlar) bor. Baʼzilar: Sufyon ibn al-Hakam yoki al-Hakam ibn Sufyon, dedilar va bu hadisda ixtilofga tushdilar.Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ва Аҳмад ибн Абу Убайдуллоҳ ас-Салимий ал-Басрий бизга айтиб бердилар: Улар: Бизга Абу Қутайба Салм ибн Қутайба ал-Ҳасан ибн Али ал-Ҳошимийдан, у Абдурраҳмон ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди, дедилар. Пайғамбар ﷺ шундай дедилар: «Менга Жибрил келди ва: ‹Эй Муҳаммад, таҳорат қилганингда (авратингга) сув сеп›, деди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг: «ал-Ҳасан ибн Али ал-Ҳошимий мункарул-ҳадисдир», деганини эшитдим. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абул-Ҳакам ибн Суфён, Ибн Аббос, Зайд ибн Ҳориса ва Абу Саид ал-Худрийдан ҳам (ривоятлар) бор. Баъзилар: Суфён ибн ал-Ҳакам ёки ал-Ҳакам ибн Суфён, дедилар ва бу ҳадисда ихтилофга тушдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَا يَمْحُو اللَّهُ بِهِ الْخَطَايَا وَيَرْفَعُ بِهِ الدَّرَجَاتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَى الْمَكَارِهِ وَكَثْرَةُ الْخُطَا إِلَى الْمَسَاجِدِ وَانْتِظَارُ الصَّلاَةِ بَعْدَ الصَّلاَةِ فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn Hujr bizga aytib berdi: Ismoil ibn Jaʼfar bizga al-Aloʼ ibn Abdurrahmondan, u otasidan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan xabar berdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Sizlarga Alloh u bilan xatolarni oʻchiradigan va darajalarni koʻtaradigan narsani aytib bermaymi?» Ular: «Albatta (ayting), ey Rasululloh!» dedilar. U zot: «Mashaqqatlarga qaramay tahoratni mukammal bajarish, masjidlarga qadamlarni koʻpaytirish va namozdan keyin (yana) namozni intizor qilish — ana shu ‹ribot›dir», dedilar.Али ибн Ҳужр бизга айтиб берди: Исмоил ибн Жаъфар бизга ал-Алў ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан хабар берди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Сизларга Аллоҳ у билан хатоларни ўчирадиган ва даражаларни кўтарадиган нарсани айтиб бермайми?» Улар: «Албатта (айтинг), эй Расулуллоҳ!» дедилар. У зот: «Машаққатларга қарамай таҳоратни мукаммал бажариш, масжидларга қадамларни кўпайтириш ва намоздан кейин (яна) намозни интизор қилиш — ана шу ‹рибот›дир», дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَبُولَنَّ أَحَدُكُمْ فِي الْمَاءِ الدَّائِمِ ثُمَّ يَتَوَضَّأُ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Sizlardan biringiz oqmaydigan (turgʻun) suvga bavl qilib, soʻngra undan tahorat qilmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat bor).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сизлардан бирингиз оқмайдиган (турғун) сувга бавл қилиб, сўнгра ундан таҳорат қилмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят бор).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، ح وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَلَمَةَ، مِنْ آلِ ابْنِ الأَزْرَقِ أَنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ أَبِي بُرْدَةَ، وَهُوَ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ سَأَلَ رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَرْكَبُ الْبَحْرَ وَنَحْمِلُ مَعَنَا الْقَلِيلَ مِنَ الْمَاءِ فَإِنْ تَوَضَّأْنَا بِهِ عَطِشْنَا أَفَنَتَوَضَّأُ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَالْفِرَاسِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَابْنُ عَبَّاسٍ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا بِمَاءِ الْبَحْرِ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْوُضُوءَ بِمَاءِ الْبَحْرِ مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو هُوَ نَارٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: «Bir kishi Rasululloh ﷺdan soʻrab: ‹Yo Rasululloh, biz dengizga chiqamiz va oʻzimiz bilan ozgina suv olib boramiz. Agar u bilan tahorat qilsak, chanqab qolamiz. Dengiz suvidan tahorat qilaveraylikmi?› dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uning suvi pokdir, oʻligi haloldir», dedilar». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir va Firosiydan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan boʻlgan koʻpchilik fuqaholarning soʻzidir; ular orasida Abu Bakr, Umar va Ibn Abbos dengiz suvida zarar yoʻq deb bilganlar. Paygʻambar ﷺning baʼzi sahobalari esa dengiz suvi bilan tahorat qilishni makruh sanaganlar; ular orasida Ibn Umar va Abdulloh ibn Amr bor. Abdulloh ibn Amr: ‹U oʻtdir›, degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: «Бир киши Расулуллоҳ ﷺдан сўраб: ‹Ё Расулуллоҳ, биз денгизга чиқамиз ва ўзимиз билан озгина сув олиб борамиз. Агар у билан таҳорат қилсак, чанқаб қоламиз. Денгиз сувидан таҳорат қилаверайликми?› деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг суви покдир, ўлиги ҳалолдир», дедилар». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир ва Фиросийдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан бўлган кўпчилик фуқаҳоларнинг сўзидир; улар орасида Абу Бакр, Умар ва Ибн Аббос денгиз сувида зарар йўқ деб билганлар. Пайғамбар ﷺнинг баъзи саҳобалари эса денгиз суви билан таҳорат қилишни макруҳ санаганлар; улар орасида Ибн Умар ва Абдуллоҳ ибн Амр бор. Абдуллоҳ ибн Амр: ‹У ўтдир›, деган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ وُضُوءَ إِلاَّ مِنْ صَوْتٍ أَوْ رِيحٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Faqat ovoz yoki hid (chiqqani) sababli tahorat olinadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Фақат овоз ёки ҳид (чиққани) сабабли таҳорат олинади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ أَحَدُكُمْ فِي الْمَسْجِدِ فَوَجَدَ رِيحًا بَيْنَ أَلْيَتَيْهِ فَلاَ يَخْرُجْ حَتَّى يَسْمَعَ صَوْتًا أَوْ يَجِدَ رِيحًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَعَلِيِّ بْنِ طَلْقٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الْعُلَمَاءِ أَنْ لاَ يَجِبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ إِلاَّ مِنْ حَدَثٍ يَسْمَعُ صَوْتًا أَوْ يَجِدُ رِيحًا ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ إِذَا شَكَّ فِي الْحَدَثِ فَإِنَّهُ لاَ يَجِبُ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ حَتَّى يَسْتَيْقِنَ اسْتِيقَانًا يَقْدِرُ أَنْ يَحْلِفَ عَلَيْهِ ‏.‏ وَقَالَ إِذَا خَرَجَ مِنْ قُبُلِ الْمَرْأَةِ الرِّيحُ وَجَبَ عَلَيْهَا الْوُضُوءُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Biringiz masjidda boʻlganida, dumbalari orasida yel (chiqqanini) sezsa, ovoz eshitmaguncha yoki hid sezmaguncha (masjiddan) chiqmasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Zayd, Ali ibn Talq, Oisha, Ibn Abbos, Ibn Masʼud va Abu Saiddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu ulamolarning soʻzi boʻlib, kishiga ovoz eshitadigan yoki hid sezadigan hadasdan boshqa narsa tufayli tahorat vojib boʻlmaydi. Abdulloh ibn Muborak aytdi: Kishi hadas (chiqqani)da shubha qilsa, unga qasam icha oladigan darajada aniq ishonch hosil boʻlmaguncha tahorat vojib boʻlmaydi. Va u aytdi: Ayolning qubulidan yel chiqsa, unga tahorat vojib boʻladi. Bu Shofiʼiy va Ishoqning ham soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз масжидда бўлганида, думбалари орасида ел (чиққанини) сезса, овоз эшитмагунча ёки ҳид сезмагунча (масжиддан) чиқмасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Зайд, Али ибн Талқ, Оиша, Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу уламоларнинг сўзи бўлиб, кишига овоз эшитадиган ёки ҳид сезадиган ҳадасдан бошқа нарса туфайли таҳорат вожиб бўлмайди. Абдуллоҳ ибн Муборак айтди: Киши ҳадас (чиққани)да шубҳа қилса, унга қасам ича оладиган даражада аниқ ишонч ҳосил бўлмагунча таҳорат вожиб бўлмайди. Ва у айтди: Аёлнинг қубулидан ел чиқса, унга таҳорат вожиб бўлади. Бу Шофиъий ва Ишоқнинг ҳам сўзидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَقْبَلُ صَلاَةَ أَحَدِكُمْ إِذَا أَحْدَثَ حَتَّى يَتَوَضَّأَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Albatta, Alloh biringiz hadas qilganida, toki tahorat olmaguncha, uning namozini qabul qilmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Албатта, Аллоҳ бирингиз ҳадас қилганида, токи таҳорат олмагунча, унинг намозини қабул қилмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوُضُوءُ مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ وَلَوْ مِنْ ثَوْرِ أَقِطٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ أَنَتَوَضَّأُ مِنَ الدُّهْنِ أَنَتَوَضَّأُ مِنَ الْحَمِيمِ قَالَ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ يَا ابْنَ أَخِي إِذَا سَمِعْتَ حَدِيثًا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلاَ تَضْرِبْ لَهُ مَثَلاً ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي طَلْحَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوُضُوءَ مِمَّا غَيَّرَتِ النَّارُ وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ عَلَى تَرْكِ الْوُضُوءِ مِمَّا غَيَّرَتِ النَّارُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Olov tegizgan narsadan, garchi bir boʻlak quritilgan tvorog (pishloq) boʻlsa ham, tahorat (olinadi)», dedilar. (Roviy) aytdi: Ibn Abbos unga: «Ey Abu Hurayra, yogʻdan ham tahorat olamizmi? Qaynoq suvdan ham tahorat olamizmi?» dedi. Abu Hurayra aytdi: «Ey jiyanim, Rasululloh ﷺdan bir hadis eshitsang, unga misol (qiyos) keltirma», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ummu Habiba, Ummu Salama, Zayd ibn Sobit, Abu Talha, Abu Ayyub va Abu Musodan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Baʼzi ilm ahli olov oʻzgartirgan narsadan tahorat olishni (lozim) deb bilgan, ammo Nabiy ﷺning sahobalaridan, tobeʼinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahlining aksariyati olov oʻzgartirgan narsadan tahorat olishni tark etish (tarafida)dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олов тегизган нарсадан, гарчи бир бўлак қуритилган творог (пишлоқ) бўлса ҳам, таҳорат (олинади)», дедилар. (Ровий) айтди: Ибн Аббос унга: «Эй Абу Ҳурайра, ёғдан ҳам таҳорат оламизми? Қайноқ сувдан ҳам таҳорат оламизми?» деди. Абу Ҳурайра айтди: «Эй жияним, Расулуллоҳ ﷺдан бир ҳадис эшитсанг, унга мисол (қиёс) келтирма», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умму Ҳабиба, Умму Салама, Зайд ибн Собит, Абу Талҳа, Абу Айюб ва Абу Мусодан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Баъзи илм аҳли олов ўзгартирган нарсадан таҳорат олишни (лозим) деб билган, аммо Набий ﷺнинг саҳобаларидан, тобеъинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг аксарияти олов ўзгартирган нарсадан таҳорат олишни тарк этиш (тарафида)дир.

حَدَّثَنَا سَوَّارُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَيُّوبَ، يُحَدِّثُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ يُغْسَلُ الإِنَاءُ إِذَا وَلَغَ فِيهِ الْكَلْبُ سَبْعَ مَرَّاتٍ أُولاَهُنَّ أَوْ أُخْرَاهُنَّ بِالتُّرَابِ وَإِذَا وَلَغَتْ فِيهِ الْهِرَّةُ غُسِلَ مَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا وَلَمْ يُذْكَرْ فِيهِ ‏"‏ إِذَا وَلَغَتْ فِيهِ الْهِرَّةُ غُسِلَ مَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «It idishga (tilini tekkizib) yalagan boʻlsa, u idish yetti marta yuviladi, ularning birinchisi yoki oxirgisi tuproq bilan (boʻladi). Mushuk undan ichgan boʻlsa, bir marta yuviladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Bu hadis Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan birnecha yoʻl bilan shunga oʻxshash rivoyat qilingan, biroq ularda «Mushuk undan ichgan boʻlsa, bir marta yuviladi» (jumlasi) zikr qilinmagan. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Mugʻaffal (roziyallohu anhu)dan ham (rivoyat) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ит идишга (тилини теккизиб) ялаган бўлса, у идиш етти марта ювилади, уларнинг биринчиси ёки охиргиси тупроқ билан (бўлади). Мушук ундан ичган бўлса, бир марта ювилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Бу ҳадис Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан бирнеча йўл билан шунга ўхшаш ривоят қилинган, бироқ уларда «Мушук ундан ичган бўлса, бир марта ювилади» (жумласи) зикр қилинмаган. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Муғаффал (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ وَجِيهٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تَحْتَ كُلِّ شَعْرَةٍ جَنَابَةٌ فَاغْسِلُوا الشَّعَرَ وَأَنْقُوا الْبَشَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْحَارِثِ بْنِ وَجِيهٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ وَهُوَ شَيْخٌ لَيْسَ بِذَاكَ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ ‏.‏ وَقَدْ تَفَرَّدَ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ مَالِكِ بْنِ دِينَارٍ وَيُقَالُ الْحَارِثُ بْنُ وَجِيهٍ وَيُقَالُ ابْنُ وَجْبَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Har bir soch tagida janobat bor. Bas, sochni yuvinglar va terini tozalanglar», dedilar. U aytdi: Bu bobda Ali va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Horis ibn Vajihning hadisi gʻarib hadisdir, biz uni faqat uning rivoyatidan bilamiz. U (Horis) unchalik (mustahkam) boʻlmagan shayxdir, garchi undan bir nechta imomlar rivoyat qilgan boʻlsalar ham. U bu hadisni Molik ibn Dinordan rivoyat qilishda yakka qolgan. (Uni) Horis ibn Vajih deyiladi, Ibn Vajba ham deyiladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ҳар бир соч тагида жанобат бор. Бас, сочни ювинглар ва терини тозаланглар», дедилар. У айтди: Бу бобда Али ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ҳорис ибн Важиҳнинг ҳадиси ғариб ҳадисдир, биз уни фақат унинг ривоятидан биламиз. У (Ҳорис) унчалик (мустаҳкам) бўлмаган шайхдир, гарчи ундан бир нечта имомлар ривоят қилган бўлсалар ҳам. У бу ҳадисни Молик ибн Динордан ривоят қилишда якка қолган. (Уни) Ҳорис ибн Важиҳ дейилади, Ибн Важба ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَقِيَهُ وَهُوَ جُنُبٌ قَالَ فَانْبَجَسْتُ أَىْ فَانْخَنَسْتُ فَاغْتَسَلْتُ ثُمَّ جِئْتُ فَقَالَ ‏"‏ أَيْنَ كُنْتَ أَوْ أَيْنَ ذَهَبْتَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ إِنِّي كُنْتُ جُنُبًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمُسْلِمَ لاَ يَنْجُسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ لَقِيَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ جُنُبٌ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي مُصَافَحَةِ الْجُنُبِ وَلَمْ يَرَوْا بِعَرَقِ الْجُنُبِ وَالْحَائِضِ بَأْسًا ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ فَانْخَنَسْتُ يَعْنِي تَنَحَّيْتُ عَنْهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ uni junub holatda uchratdilar. (Abu Hurayra) aytdi: «Men chetlanib, yashirinib ketdim-da, gʻusl qildim, soʻng keldim. U zot: ‹Qayerda eding?› yoki ‹Qayerga ketding?› dedilar. Men: ‹Men junub edim›, dedim. U zot: ‹Albatta, musulmon najas boʻlmaydi›, dedilar.» (Rovi) aytdi: Bu bobda Huzayfa va Ibn Abbos (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning Paygʻambar ﷺni junub holatda uchratgani haqidagi hadisi hasan sahihdir. Ilm ahlidan birdan ortiq kishi junub bilan qoʻl berib koʻrishishga ruxsat bergan va junub hamda hayzli ayolning teriga (terlagan suviga) zarar yoʻq deb bilganlar. «Fanxanastu» soʻzining maʼnosi — undan chetlandim, demakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ уни жунуб ҳолатда учратдилар. (Абу Ҳурайра) айтди: «Мен четланиб, яшириниб кетдим-да, ғусл қилдим, сўнг келдим. У зот: ‹Қаерда эдинг?› ёки ‹Қаерга кетдинг?› дедилар. Мен: ‹Мен жунуб эдим›, дедим. У зот: ‹Албатта, мусулмон нажас бўлмайди›, дедилар.» (Рови) айтди: Бу бобда Ҳузайфа ва Ибн Аббос (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг Пайғамбар ﷺни жунуб ҳолатда учратгани ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлидан бирдан ортиқ киши жунуб билан қўл бериб кўришишга рухсат берган ва жунуб ҳамда ҳайзли аёлнинг терига (терлаган сувига) зарар йўқ деб билганлар. «Фанханасту» сўзининг маъноси — ундан четландим, демакдир.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، وَبَهْزُ بْنُ أَسَدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حَكِيمٍ الأَثْرَمِ، عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَتَى حَائِضًا أَوِ امْرَأَةً فِي دُبُرِهَا أَوْ كَاهِنًا فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى لاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَكِيمٍ الأَثْرَمِ عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَإِنَّمَا مَعْنَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى التَّغْلِيظِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَتَى حَائِضًا فَلْيَتَصَدَّقْ بِدِينَارٍ ‏"‏ ‏.‏ فَلَوْ كَانَ إِتْيَانُ الْحَائِضِ كُفْرًا لَمْ يُؤْمَرْ فِيهِ بِالْكَفَّارَةِ ‏.‏ وَضَعَّفَ مُحَمَّدٌ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ قِبَلِ إِسْنَادِهِ ‏.‏ وَأَبُو تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيُّ اسْمُهُ طَرِيفُ بْنُ مُجَالِدٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim hayzli ayolga, yoki ayolning orqa (yoʻli)ga yaqinlik qilsa, yoki kohinga (gʻoyibdan xabar berganga ishonib) borsa, bas, u Muhammad ﷺga nozil qilingan narsaga kufr keltiribdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat Hakim al-Asramning Abu Tamima al-Hujaymiydan, u Abu Hurayradan (rivoyati) orqaligina bilamiz. Ilm ahli nazdida bu (soʻz)ning maʼnosi tagʻliz (qattiq tahdid) yuzasidandir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinganki, u zot: «Kim hayzli ayolga yaqinlik qilsa, bir dinor sadaqa qilsin», dedilar. Agar hayzli ayolga yaqinlik qilish kufr boʻlganida, unga kafforat buyurilmas edi. Muhammad bu hadisni isnodi tomonidan zaif sanadi. Abu Tamima al-Hujaymiyning ismi Torif ibn Mujolid (dir).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким ҳайзли аёлга, ёки аёлнинг орқа (йўли)га яқинлик қилса, ёки коҳинга (ғойибдан хабар берганга ишониб) борса, бас, у Муҳаммад ﷺга нозил қилинган нарсага куфр келтирибди», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат Ҳаким ал-Асрамнинг Абу Тамима ал-Ҳужаймийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривояти) орқалигина биламиз. Илм аҳли наздида бу (сўз)нинг маъноси тағлиз (қаттиқ таҳдид) юзасидандир. Набий ﷺдан ривоят қилинганки, у зот: «Ким ҳайзли аёлга яқинлик қилса, бир динор садақа қилсин», дедилар. Агар ҳайзли аёлга яқинлик қилиш куфр бўлганида, унга каффорат буюрилмас эди. Муҳаммад бу ҳадисни исноди томонидан заиф санади. Абу Тамима ал-Ҳужаймийнинг исми Ториф ибн Мужолид (дир).

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ دَخَلَ أَعْرَابِيٌّ الْمَسْجِدَ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فَصَلَّى فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ اللَّهُمَّ ارْحَمْنِي وَمُحَمَّدًا وَلاَ تَرْحَمْ مَعَنَا أَحَدًا ‏.‏ فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ تَحَجَّرْتَ وَاسِعًا ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ بَالَ فِي الْمَسْجِدِ فَأَسْرَعَ إِلَيْهِ النَّاسُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَهْرِيقُوا عَلَيْهِ سَجْلاً مِنْ مَاءٍ أَوْ دَلْوًا مِنْ مَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا بُعِثْتُمْ مُيَسِّرِينَ وَلَمْ تُبْعَثُوا مُعَسِّرِينَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Bir aʼrobiy masjidga kirdi, Nabiy ﷺ esa oʻtirgan edilar. U namoz oʻqidi, namozdan boʻshagach: «Allohim, menga va Muhammadga rahm qil, biz bilan birga boshqa hech kimga rahm qilma!», dedi. Nabiy ﷺ unga oʻgirilib: «Sen keng (rahmat)ni toraytirib qoʻyding», dedilar. Koʻp oʻtmay u masjidga siydik chiqardi. Shunda odamlar unga (toʻxtatish uchun) shoshildilar. Nabiy ﷺ: «Uning ustiga bir chelak suv — yoki bir paqir suv — quyinglar», dedilar. Soʻng: «Sizlar (odamlarga) yengillik qiluvchilar qilib yuborilgansizlar, qiyinchilik soluvchilar qilib yuborilgan emassizlar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Бир аъробий масжидга кирди, Набий ﷺ эса ўтирган эдилар. У намоз ўқиди, намоздан бўшагач: «Аллоҳим, менга ва Муҳаммадга раҳм қил, биз билан бирга бошқа ҳеч кимга раҳм қилма!», деди. Набий ﷺ унга ўгирилиб: «Сен кенг (раҳмат)ни торайтириб қўйдинг», дедилар. Кўп ўтмай у масжидга сийдик чиқарди. Шунда одамлар унга (тўхтатиш учун) шошилдилар. Набий ﷺ: «Унинг устига бир челак сув — ёки бир пақир сув — қуйинглар», дедилар. Сўнг: «Сизлар (одамларга) енгиллик қилувчилар қилиб юборилгансизлар, қийинчилик солувчилар қилиб юборилган эмассизлар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُخْتَارِ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مِنْ غُسْلِهِ الْغُسْلُ وَمِنْ حَمْلِهِ الْوُضُوءُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْمَيِّتَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الَّذِي يُغَسِّلُ الْمَيِّتَ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا غَسَّلَ مَيِّتًا فَعَلَيْهِ الْغُسْلُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ أَسْتَحِبُّ الْغُسْلَ مِنْ غُسْلِ الْمَيِّتِ وَلاَ أَرَى ذَلِكَ وَاجِبًا ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ مَنْ غَسَّلَ مَيِّتًا أَرْجُو أَنْ لاَ يَجِبَ عَلَيْهِ الْغُسْلُ وَأَمَّا الْوُضُوءُ فَأَقَلُّ مَا قِيلَ فِيهِ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ لاَ بُدَّ مِنَ الْوُضُوءِ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ لاَ بَأْسَ أَنْ لاَ يَغْتَسِلَ وَلاَ يَتَوَضَّأَ مَنْ غَسَّلَ الْمَيِّتَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Uni (mayyitni) yuvgan kishiga gʻusl, uni koʻtargan kishiga tahorat (lozim boʻladi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan hadisdir. Bu (rivoyat) Abu Hurayradan mavquf holda ham rivoyat qilingan. Ilm ahli mayyitni yuvadigan kishi haqida ixtilof qilishgan: Paygʻambar ﷺ sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli, kim mayyitni yuvsa, unga gʻusl lozim, deyishgan. Baʼzilari esa, unga tahorat lozim, deyishgan. Molik ibn Anas: Mayyitni yuvgandan keyin gʻusl qilishni mustahab deb bilaman, lekin uni vojib deb koʻrmayman, degan. Shofiiy ham shunday degan. Ahmad: Kim mayyitni yuvsa, unga gʻusl vojib boʻlmasligini umid qilaman, tahorat haqida esa, bu eng kam aytilgan (qavl)dir, degan. Ishoq: Tahorat lozim, albatta, degan. Abdulloh ibn Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: Mayyitni yuvgan kishi gʻusl ham, tahorat ham qilmasa, hech qisi yoʻq, degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Уни (маййитни) ювган кишига ғусл, уни кўтарган кишига таҳорат (лозим бўлади)», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу (ривоят) Абу Ҳурайрадан мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли маййитни ювадиган киши ҳақида ихтилоф қилишган: Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли, ким маййитни ювса, унга ғусл лозим, дейишган. Баъзилари эса, унга таҳорат лозим, дейишган. Молик ибн Анас: Маййитни ювгандан кейин ғусл қилишни мустаҳаб деб биламан, лекин уни вожиб деб кўрмайман, деган. Шофиий ҳам шундай деган. Аҳмад: Ким маййитни ювса, унга ғусл вожиб бўлмаслигини умид қиламан, таҳорат ҳақида эса, бу энг кам айтилган (қавл)дир, деган. Ишоқ: Таҳорат лозим, албатта, деган. Абдуллоҳ ибн Муборакдан ривоят қилинишича, у: Маййитни ювган киши ғусл ҳам, таҳорат ҳам қилмаса, ҳеч қиси йўқ, деган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، وَالْمَسْعُودِيُّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ أَبِي الرَّبِيعِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْبَعٌ فِي أُمَّتِي مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ لَنْ يَدَعَهُنَّ النَّاسُ النِّيَاحَةُ وَالطَّعْنُ فِي الأَحْسَابِ وَالْعَدْوَى أَجْرَبَ بَعِيرٌ فَأَجْرَبَ مِائَةَ بَعِيرٍ مَنْ أَجْرَبَ الْبَعِيرَ الأَوَّلَ وَالأَنْوَاءُ مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ummatimda johiliyat ishlaridan toʻrtta (narsa bor)ki, odamlar ularni hech tark etmaydilar: nola qilish, nasab-nasllarni soʻkish, kasal yuqtirish (aqidasi) — bir tuya qoʻtir boʻladi-yu, yuzta tuyani qoʻtir qiladi (deyish), holbuki birinchi tuyani kim qoʻtir qildi? — va yulduzlarga (nisbat berish) — falon-falon yulduz harakati bilan bizga yomgʻir yogʻdi (deyish)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимда жоҳилият ишларидан тўртта (нарса бор)ки, одамлар уларни ҳеч тарк этмайдилар: нола қилиш, насаб-наслларни сўкиш, касал юқтириш (ақидаси) — бир туя қўтир бўлади-ю, юзта туяни қўтир қилади (дейиш), ҳолбуки биринчи туяни ким қўтир қилди? — ва юлдузларга (нисбат бериш) — фалон-фалон юлдуз ҳаракати билан бизга ёмғир ёғди (дейиш)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَسْرِعُوا بِالْجَنَازَةِ فَإِنْ يَكُنْ خَيْرًا تُقَدِّمُوهَا إِلَيْهِ وَإِنْ يَكُنْ شَرًّا تَضَعُوهُ عَنْ رِقَابِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Janozani tezroq (koʻtarib) olib boringlar. Agar (mayyit) yaxshi boʻlsa, uni yaxshilikka tezroq yetkazgan boʻlasizlar; agar yomon boʻlsa, uni yelkalaringizdan tushirib qoʻygan boʻlasizlar», dedilar. Bu bobda Abu Bakradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Жанозани тезроқ (кўтариб) олиб боринглар. Агар (маййит) яхши бўлса, уни яхшиликка тезроқ етказган бўласизлар; агар ёмон бўлса, уни елкаларингиздан тушириб қўйган бўласизлар», дедилар. Бу бобда Абу Бакрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى النَّجَاشِيِّ فَكَبَّرَ أَرْبَعًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ أَبِي أَوْفَى وَجَابِرٍ وَيَزِيدَ بْنِ ثَابِتٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَيَزِيدُ بْنُ ثَابِتٍ هُوَ أَخُو زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَهُوَ أَكْبَرُ مِنْهُ شَهِدَ بَدْرًا وَزَيْدٌ لَمْ يَشْهَدْ بَدْرًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَرَوْنَ التَّكْبِيرَ عَلَى الْجَنَازَةِ أَرْبَعَ تَكْبِيرَاتٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Najoshiyga (janoza) namozini oʻqib, toʻrt marta takbir aytdilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Ibn Abu Avfo, Jobir, Yazid ibn Sobit va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Yazid ibn Sobit Zayd ibn Sobitning akasi boʻlib, undan kattaroq edi; u Badrda qatnashgan, Zayd esa Badrda qatnashmagan. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺ ashoblari va boshqalardan boʻlgan koʻpchilik ahli ilm shu (hadis) asosida amal qilib, janoza ustida toʻrt takbir aytiladi, deb biladilar. Bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Ibn Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Нажошийга (жаноза) намозини ўқиб, тўрт марта такбир айтдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Ибн Абу Авфо, Жобир, Язид ибн Собит ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Язид ибн Собит Зайд ибн Собитнинг акаси бўлиб, ундан каттароқ эди; у Бадрда қатнашган, Зайд эса Бадрда қатнашмаган. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺ ашоблари ва бошқалардан бўлган кўпчилик аҳли илм шу (ҳадис) асосида амал қилиб, жаноза устида тўрт такбир айтилади, деб биладилар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибн Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَلَّى عَلَى جَنَازَةٍ فَلَهُ قِيرَاطٌ وَمَنْ تَبِعَهَا حَتَّى يُقْضَى دَفْنُهَا فَلَهُ قِيرَاطَانِ أَحَدُهُمَا أَوْ أَصْغَرُهُمَا مِثْلُ أُحُدٍ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لاِبْنِ عُمَرَ فَأَرْسَلَ إِلَى عَائِشَةَ فَسَأَلَهَا عَنْ ذَلِكَ فَقَالَتْ صَدَقَ أَبُو هُرَيْرَةَ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ لَقَدْ فَرَّطْنَا فِي قَرَارِيطَ كَثِيرَةٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْبَرَاءِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَابْنِ عُمَرَ وَثَوْبَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim janozaga namoz oʻqisa, unga bir qiyrot (savob) boʻladi. Kim uni koʻmib boʻlinguncha ergashsa, unga ikki qiyrot (savob) boʻladi — ularning biri, yoki ularning kichkinasi Uhud (togʻi) kabidir», dedilar. Buni Ibn Umarga aytib berdim, u Oishaga (kishi) yuborib, undan bu haqda soʻradi. U: «Abu Hurayra rost aytibdi», dedi. Shunda Ibn Umar: «Biz koʻp qiyrotlarni qoʻldan boy beribmiz», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. U undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким жанозага намоз ўқиса, унга бир қийрот (савоб) бўлади. Ким уни кўмиб бўлингунча эргашса, унга икки қийрот (савоб) бўлади — уларнинг бири, ёки уларнинг кичкинаси Уҳуд (тоғи) кабидир», дедилар. Буни Ибн Умарга айтиб бердим, у Оишага (киши) юбориб, ундан бу ҳақда сўради. У: «Абу Ҳурайра рост айтибди», деди. Шунда Ибн Умар: «Биз кўп қийротларни қўлдан бой берибмиз», деди. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. У ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَعَنَ زَوَّارَاتِ الْقُبُورِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَحَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ هَذَا كَانَ قَبْلَ أَنْ يُرَخِّصَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي زِيَارَةِ الْقُبُورِ فَلَمَّا رَخَّصَ دَخَلَ فِي رُخْصَتِهِ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا كُرِهَ زِيَارَةُ الْقُبُورِ لِلنِّسَاءِ لِقِلَّةِ صَبْرِهِنَّ وَكَثْرَةِ جَزَعِهِنَّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qabrlarni koʻp ziyorat qiluvchi ayollarni laʼnatladilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli bu (hukm) Nabiy ﷺ qabrlarni ziyorat qilishga ruxsat berishlaridan oldin boʻlgan, deb qaraganlar; ruxsat berganlarida esa, ruxsatga erkaklar ham, ayollar ham kirgan. Baʼzilari esa: Ayollar uchun qabrlarni ziyorat qilish faqat ularning sabri kamligi va dod-faryodlari koʻpligi sababli makruh sanalgan, deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қабрларни кўп зиёрат қилувчи аёлларни лаънатладилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли бу (ҳукм) Набий ﷺ қабрларни зиёрат қилишга рухсат беришларидан олдин бўлган, деб қараганлар; рухсат берганларида эса, рухсатга эркаклар ҳам, аёллар ҳам кирган. Баъзилари эса: Аёллар учун қабрларни зиёрат қилиш фақат уларнинг сабри камлиги ва дод-фарёдлари кўплиги сабабли макруҳ саналган, деганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، ح وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَمُوتُ لأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ثَلاَثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ فَتَمَسَّهُ النَّارُ إِلاَّ تَحِلَّةَ الْقَسَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَمُعَاذٍ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَعُتْبَةَ بْنِ عَبْدٍ وَأُمِّ سُلَيْمٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي ثَعْلَبَةَ الأَشْجَعِيِّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَقُرَّةَ بْنِ إِيَاسٍ الْمُزَنِيِّ ‏.‏ قَالَ وَأَبُو ثَعْلَبَةَ الأَشْجَعِيُّ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدِيثٌ وَاحِدٌ هُوَ هَذَا الْحَدِيثُ وَلَيْسَ هُوَ الْخُشَنِيَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonlardan birortasining farzandlaridan uchtasi vafot etsa, ‹qasam ado (tahliltun)›dan boshqa holatda unga oʻt (doʻzax) tegmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонлардан бирортасининг фарзандларидан учтаси вафот этса, ‹қасам адо (таҳлилтун)›дан бошқа ҳолатда унга ўт (дўзах) тегмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الشُّهَدَاءُ خَمْسٌ الْمَطْعُونُ وَالْمَبْطُونُ وَالْغَرِقُ وَصَاحِبُ الْهَدْمِ وَالشَّهِيدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَصَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ وَجَابِرِ بْنِ عَتِيكٍ وَخَالِدِ بْنِ عُرْفُطَةَ وَسُلَيْمَانَ بْنِ صُرَدٍ وَأَبِي مُوسَى وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Shahidlar beshtadir: toun (vabo)dan oʻlgan, qorin xastaligidan oʻlgan, suvga choʻkib oʻlgan, (vayrona) bosib qolgan va Alloh yoʻlida shahid boʻlgan kishi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шаҳидлар бештадир: тоун (вабо)дан ўлган, қорин хасталигидан ўлган, сувга чўкиб ўлган, (вайрона) босиб қолган ва Аллоҳ йўлида шаҳид бўлган киши», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو الْفَضْلِ، مَكْتُومُ بْنُ الْعَبَّاسِ التِّرْمِذِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُؤْتَى بِالرَّجُلِ الْمُتَوَفَّى عَلَيْهِ الدَّيْنُ فَيَقُولُ ‏"‏ هَلْ تَرَكَ لِدَيْنِهِ مِنْ قَضَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ فَإِنْ حُدِّثَ أَنَّهُ تَرَكَ وَفَاءً صَلَّى عَلَيْهِ وَإِلاَّ قَالَ لِلْمُسْلِمِينَ ‏"‏ صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْفُتُوحَ قَامَ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَمَنْ تُوُفِّيَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَتَرَكَ دَيْنًا عَلَىَّ قَضَاؤُهُ وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَهُوَ لِوَرَثَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ نَحْوَ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَالِحٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning oldilariga zimmasida qarzi boʻlgan vafot etgan kishi olib kelinsa: «U qarzini uzishga biror narsa qoldirganmi?» deb soʻrardilar. Agar u (qarzini) uzadigan narsa qoldirgani aytilsa, unga namoz oʻqirdilar, aks holda musulmonlarga: «Oʻrtogʻingizga oʻzingiz namoz oʻqing», derdilar. Alloh u zotga fath-zafarlar ato etgach, u zot turib: «Men moʻminlarga oʻzlaridan koʻra haqliroqman. Bas, musulmonlardan kim vafot etib, qarz qoldirsa, uni uzish menga (yuklatilgan)dir; kim mol qoldirsa, u uning vorislariga (tegishli)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Uni Yahyo ibn Bukayr va boshqa bir necha kishi Lays ibn Saʼddan Abdulloh ibn Solihning hadisiga oʻxshash rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига зиммасида қарзи бўлган вафот этган киши олиб келинса: «У қарзини узишга бирор нарса қолдирганми?» деб сўрардилар. Агар у (қарзини) узадиган нарса қолдиргани айтилса, унга намоз ўқирдилар, акс ҳолда мусулмонларга: «Ўртоғингизга ўзингиз намоз ўқинг», дердилар. Аллоҳ у зотга фатҳ-зафарлар ато этгач, у зот туриб: «Мен мўминларга ўзларидан кўра ҳақлироқман. Бас, мусулмонлардан ким вафот этиб, қарз қолдирса, уни узиш менга (юклатилган)дир; ким мол қолдирса, у унинг ворисларига (тегишли)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Уни Яҳё ибн Букайр ва бошқа бир неча киши Лайс ибн Саъддан Абдуллоҳ ибн Солиҳнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا قُبِرَ الْمَيِّتُ - أَوْ قَالَ أَحَدُكُمْ أَتَاهُ مَلَكَانِ أَسْوَدَانِ أَزْرَقَانِ يُقَالُ لأَحَدِهِمَا الْمُنْكَرُ وَالآخَرُ النَّكِيرُ فَيَقُولاَنِ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ فَيَقُولُ مَا كَانَ يَقُولُ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ‏.‏ فَيَقُولاَنِ قَدْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُولُ هَذَا ‏.‏ ثُمَّ يُفْسَحُ لَهُ فِي قَبْرِهِ سَبْعُونَ ذِرَاعًا فِي سَبْعِينَ ثُمَّ يُنَوَّرُ لَهُ فِيهِ ثُمَّ يُقَالُ لَهُ نَمْ ‏.‏ فَيَقُولُ أَرْجِعُ إِلَى أَهْلِي فَأُخْبِرُهُمْ فَيَقُولاَنِ نَمْ كَنَوْمَةِ الْعَرُوسِ الَّذِي لاَ يُوقِظُهُ إِلاَّ أَحَبُّ أَهْلِهِ إِلَيْهِ ‏.‏ حَتَّى يَبْعَثَهُ اللَّهُ مِنْ مَضْجَعِهِ ذَلِكَ ‏.‏ وَإِنْ كَانَ مُنَافِقًا قَالَ سَمِعْتُ النَّاسَ يَقُولُونَ فَقُلْتُ مِثْلَهُ لاَ أَدْرِي ‏.‏ فَيَقُولاَنِ قَدْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُولُ ذَلِكَ ‏.‏ فَيُقَالُ لِلأَرْضِ الْتَئِمِي عَلَيْهِ ‏.‏ فَتَلْتَئِمُ عَلَيْهِ ‏.‏ فَتَخْتَلِفُ فِيهَا أَضْلاَعُهُ فَلاَ يَزَالُ فِيهَا مُعَذَّبًا حَتَّى يَبْعَثَهُ اللَّهُ مِنْ مَضْجَعِهِ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ كُلُّهُمْ رَوَوْا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي عَذَابِ الْقَبْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mayyit — yoki sizlardan biringiz dedilar — qabrga qoʻyilganda, uning oldiga qora, koʻzlari koʻkimtir ikki farishta keladi. Ulardan biri Munkar, ikkinchisi Nakir deyiladi. Ular: ‹Bu kishi (Muhammad) haqida nima derding?› deyishadi. U esa (hayotligida) aytib yurgan narsasini aytadi: ‹U Allohning bandasi va Rasulidir. Men Allohdan oʻzga iloh yoʻq, Muhammad Uning bandasi va Rasuli ekaniga guvohlik beraman›, deydi. Shunda ular: ‹Sen shunday deyishingni bilar edik›, deyishadi. Soʻng uning qabri yetmishga yetmish ziroʼ kengaytiriladi, soʻng unga nur sochiladi, soʻng unga: ‹Uxla›, deyiladi. U: ‹Ahlim oldiga qaytib, ularga xabar beraymi?› deydi. Ular: ‹Kuyovning uyqusidek uxlagin, uni eng sevimli ahlidan boshqa hech kim uygʻotmaydi›, deyishadi. Toki Alloh uni shu yotgan joyidan tiriltirguncha (shunday boʻladi). Agar (mayyit) munofiq boʻlsa: ‹Men odamlarni (biror narsa) deyayotganini eshitib, men ham shunday dedim, (haqiqatni) bilmayman›, deydi. Ular: ‹Sen shunday deyishingni bilar edik›, deyishadi. Soʻng yerga: ‹Uni qisib qoʻy›, deyiladi va yer uni qisib qoʻyadi, qovurgʻalari bir-biriga kirib ketadi. U Alloh shu yotgan joyidan tiriltirguncha azoblanaveradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻarib hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Маййит — ёки сизлардан бирингиз дедилар — қабрга қўйилганда, унинг олдига қора, кўзлари кўкимтир икки фаришта келади. Улардан бири Мункар, иккинчиси Накир дейилади. Улар: ‹Бу киши (Муҳаммад) ҳақида нима дердинг?› дейишади. У эса (ҳаётлигида) айтиб юрган нарсасини айтади: ‹У Аллоҳнинг бандаси ва Расулидир. Мен Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, Муҳаммад Унинг бандаси ва Расули эканига гувоҳлик бераман›, дейди. Шунда улар: ‹Сен шундай дейишингни билар эдик›, дейишади. Сўнг унинг қабри етмишга етмиш зирў кенгайтирилади, сўнг унга нур сочилади, сўнг унга: ‹Ухла›, дейилади. У: ‹Аҳлим олдига қайтиб, уларга хабар берайми?› дейди. Улар: ‹Куёвнинг уйқусидек ухлагин, уни энг севимли аҳлидан бошқа ҳеч ким уйғотмайди›, дейишади. Токи Аллоҳ уни шу ётган жойидан тирилтиргунча (шундай бўлади). Агар (маййит) мунофиқ бўлса: ‹Мен одамларни (бирор нарса) деяётганини эшитиб, мен ҳам шундай дедим, (ҳақиқатни) билмайман›, дейди. Улар: ‹Сен шундай дейишингни билар эдик›, дейишади. Сўнг ерга: ‹Уни қисиб қўй›, дейилади ва ер уни қисиб қўяди, қовурғалари бир-бирига кириб кетади. У Аллоҳ шу ётган жойидан тирилтиргунча азобланаверади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ دِينَارٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبَانَ الْوَرَّاقُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْلَى الأَسْلَمِيِّ، عَنْ أَبِي فَرْوَةَ، يَزِيدَ بْنِ سِنَانٍ عَنْ زَيْدٍ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم كَبَّرَ عَلَى جَنَازَةٍ فَرَفَعَ يَدَيْهِ فِي أَوَّلِ تَكْبِيرَةٍ وَوَضَعَ الْيُمْنَى عَلَى الْيُسْرَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنْ يَرْفَعَ الرَّجُلُ يَدَيْهِ فِي كُلِّ تَكْبِيرَةٍ عَلَى الْجَنَازَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ إِلاَّ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَذُكِرَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ فِي الصَّلاَةِ عَلَى الْجَنَازَةِ لاَ يَقْبِضُ يَمِينَهُ عَلَى شِمَالِهِ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يَقْبِضَ بِيَمِينِهِ عَلَى شِمَالِهِ كَمَا يَفْعَلُ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى يَقْبِضُ أَحَبُّ إِلَىَّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ janoza ustida takbir aytib, birinchi takbirda qoʻllarini koʻtardilar va oʻng qoʻlni chap qoʻl ustiga qoʻydilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Ilm ahli bu masalada ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlmish ilm ahlining koʻpchiligi kishi janoza ustida har bir takbirda qoʻllarini koʻtaradi, deb hisoblaganlar. Bu Ibn Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: faqat birinchi martagina qoʻllarini koʻtaradi, deganlar. Bu Savriy va kufaliklarning soʻzidir. Ibn Muborakdan rivoyat qilinishicha, u janoza namozi haqida: oʻng qoʻlini chap qoʻli ustiga qoʻymaydi, degan. Baʼzi ilm ahli esa: namozda qilganidek, oʻng qoʻlini chap qoʻli ustiga qoʻyadi, deb hisoblaganlar. Abu Iso aytdi: (qoʻlni) qoʻyish menga sevimliroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ жаноза устида такбир айтиб, биринчи такбирда қўлларини кўтардилар ва ўнг қўлни чап қўл устига қўйдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу йўл билангина биламиз. Илм аҳли бу масалада ихтилоф қилганлар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлмиш илм аҳлининг кўпчилиги киши жаноза устида ҳар бир такбирда қўлларини кўтаради, деб ҳисоблаганлар. Бу Ибн Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: фақат биринчи мартагина қўлларини кўтаради, деганлар. Бу Саврий ва куфаликларнинг сўзидир. Ибн Муборакдан ривоят қилинишича, у жаноза намози ҳақида: ўнг қўлини чап қўли устига қўймайди, деган. Баъзи илм аҳли эса: намозда қилганидек, ўнг қўлини чап қўли устига қўяди, деб ҳисоблаганлар. Абу Исо айтди: (қўлни) қўйиш менга севимлироқдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻminning joni qarzi uchun adolatli toʻlanmaguncha unga bogʻliq (osigʻliq) boʻlib turadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўминнинг жони қарзи учун адолатли тўланмагунча унга боғлиқ (осиғлиқ) бўлиб туради», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنِ ابْنِ وَثِيمَةَ النَّصْرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا خَطَبَ إِلَيْكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُ وَخُلُقَهُ فَزَوِّجُوهُ إِلاَّ تَفْعَلُوا تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأَرْضِ وَفَسَادٌ عَرِيضٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي حَاتِمٍ الْمُزَنِيِّ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ قَدْ خُولِفَ عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ سُلَيْمَانَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ فَرَوَاهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هُرْمُزَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ أَشْبَهُ ‏.‏ وَلَمْ يَعُدَّ حَدِيثَ عَبْدِ الْحَمِيدِ مَحْفُوظًا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlarga dini va xulqidan rozi boʻlgan kishingiz sovchi boʻlib kelsa, uni uylantiringlar. Agar bunday qilmasangiz, yer yuzida fitna va keng (yoyilgan) fasod boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hotim al-Muzaniy va Oishadan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisida Abdulhamid ibn Sulaymonga muxolafat qilingan. Uni Lays ibn Saʼd Ibn Ajlondan, u Abdulloh ibn Hurmuzdan, u Nabiy ﷺdan mursal (suratda) rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Muhammad aytdi: Laysning hadisi (haqiqatga) yaqinroqdir. U Abdulhamidning hadisini mahfuz (saqlangan) deb sanamadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга дини ва хулқидан рози бўлган кишингиз совчи бўлиб келса, уни уйлантиринглар. Агар бундай қилмасангиз, ер юзида фитна ва кенг (ёйилган) фасод бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳотим ал-Музаний ва Оишадан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадисида Абдулҳамид ибн Сулаймонга мухолафат қилинган. Уни Лайс ибн Саъд Ибн Ажлондан, у Абдуллоҳ ибн Ҳурмуздан, у Набий ﷺдан мурсал (суратда) ривоят қилган. Абу Исо айтди: Муҳаммад айтди: Лайснинг ҳадиси (ҳақиқатга) яқинроқдир. У Абдулҳамиднинг ҳадисини маҳфуз (сақланган) деб санамади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا رَفَّأَ الإِنْسَانَ إِذَا تَزَوَّجَ قَالَ ‏"‏ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ وَبَارَكَ عَلَيْكَ وَجَمَعَ بَيْنَكُمَا فِي خَيْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ uylangan kishini muborakbod qilganlarida: «Borakallohu laka va boraka alayk, va jamaʼa baynakumo fi xayr (Alloh senga baraka ato etsin, senga baraka yogʻdirsin va ikkovingizni yaxshilikda jamlasin)», deb aytar edilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Aqil ibn Abu Tolibdan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ уйланган кишини муборакбод қилганларида: «Боракаллоҳу лака ва борака алайк, ва жамаъа байнакумо фи хайр (Аллоҳ сенга барака ато этсин, сенга барака ёғдирсин ва икковингизни яхшиликда жамласин)», деб айтар эдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ақил ибн Абу Толибдан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُّ خُطْبَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَشَهُّدٌ فَهِيَ كَالْيَدِ الْجَذْمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ [صَحِيحٌ] غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Har bir xutba (boshlanishi)da tashahhud boʻlmasa, u kesilgan qoʻlga oʻxshaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan [sahih] gʻarib hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир хутба (бошланиши)да ташаҳҳуд бўлмаса, у кесилган қўлга ўхшайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан [саҳиҳ] ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُنْكَحُ الثَّيِّبُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ وَلاَ تُنْكَحُ الْبِكْرُ حَتَّى تُسْتَأْذَنَ وَإِذْنُهَا الصُّمُوتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَالْعُرْسِ بْنِ عَمِيرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الثَّيِّبَ لاَ تُزَوَّجُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ وَإِنْ زَوَّجَهَا الأَبُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَسْتَأْمِرَهَا فَكَرِهَتْ ذَلِكَ فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَزْوِيجِ الأَبْكَارِ إِذَا زَوَّجَهُنَّ الآبَاءُ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الأَبَ إِذَا زَوَّجَ الْبِكْرَ وَهِيَ بَالِغَةٌ بِغَيْرِ أَمْرِهَا فَلَمْ تَرْضَ بِتَزْوِيجِ الأَبِ فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ تَزْوِيجُ الأَبِ عَلَى الْبِكْرِ جَائِزٌ وَإِنْ كَرِهَتْ ذَلِكَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tul (ayol) maslahati soʻralmaguncha nikohga berilmaydi, bokira qiz esa izni soʻralmaguncha nikohga berilmaydi, uning izni — sukut (jim turishi)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu bobda ilm ahllarining ishi shu ustidadir: tul (ayol) maslahati soʻralmaguncha (nikohga) berilmaydi, agar ota uning maslahatini soʻramay uni (nikohga) bersa-yu, u bunday boʻlishini yoqtirmasa, koʻpchilik ilm ahli nazdida nikoh buziladi. Ilm ahllari otalar bokira qizlarni nikohga berishlarida ixtilof qilganlar. Kufa ahli va boshqa koʻpchilik ilm ahllari: «Agar ota bokira qizni — u baligʻ boʻlsa — uning (roziligi) buyrugʻisiz nikohga bersa, u esa otaning bunday qilishidan rozi boʻlmasa, nikoh buziladi», deb koʻrganlar. Madina ahlidan baʼzilari esa: «Otaning bokira qizni (nikohga) berishi, garchi u buni yoqtirmasa ham, joizdir», deganlar. Bu Molik ibn Anas, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тул (аёл) маслаҳати сўралмагунча никоҳга берилмайди, бокира қиз эса изни сўралмагунча никоҳга берилмайди, унинг изни — сукут (жим туриши)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу бобда илм аҳлларининг иши шу устидадир: тул (аёл) маслаҳати сўралмагунча (никоҳга) берилмайди, агар ота унинг маслаҳатини сўрамай уни (никоҳга) берса-ю, у бундай бўлишини ёқтирмаса, кўпчилик илм аҳли наздида никоҳ бузилади. Илм аҳллари оталар бокира қизларни никоҳга беришларида ихтилоф қилганлар. Куфа аҳли ва бошқа кўпчилик илм аҳллари: «Агар ота бокира қизни — у балиғ бўлса — унинг (розилиги) буйруғисиз никоҳга берса, у эса отанинг бундай қилишидан рози бўлмаса, никоҳ бузилади», деб кўрганлар. Мадина аҳлидан баъзилари эса: «Отанинг бокира қизни (никоҳга) бериши, гарчи у буни ёқтирмаса ҳам, жоиздир», деганлар. Бу Молик ибн Анас, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْيَتِيمَةُ تُسْتَأْمَرُ فِي نَفْسِهَا فَإِنْ صَمَتَتْ فَهُوَ إِذْنُهَا وَإِنْ أَبَتْ فَلاَ جَوَازَ عَلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَزْوِيجِ الْيَتِيمَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْيَتِيمَةَ إِذَا زُوِّجَتْ فَالنِّكَاحُ مَوْقُوفٌ حَتَّى تَبْلُغَ فَإِذَا بَلَغَتْ فَلَهَا الْخِيَارُ فِي إِجَازَةِ النِّكَاحِ أَوْ فَسْخِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يَجُوزُ نِكَاحُ الْيَتِيمَةِ حَتَّى تَبْلُغَ ‏.‏ وَلاَ يَجُوزُ الْخِيَارُ فِي النِّكَاحِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ إِذَا بَلَغَتِ الْيَتِيمَةُ تِسْعَ سِنِينَ فَزُوِّجَتْ فَرَضِيَتْ فَالنِّكَاحُ جَائِزٌ وَلاَ خِيَارَ لَهَا إِذَا أَدْرَكَتْ ‏.‏ وَاحْتَجَّا بِحَدِيثِ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَنَى بِهَا وَهِيَ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ ‏.‏ وَقَدْ قَالَتْ عَائِشَةُ إِذَا بَلَغَتِ الْجَارِيَةُ تِسْعَ سِنِينَ فَهِيَ امْرَأَةٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Yetim qiz oʻzi haqida (nikohi xususida) izn soʻraladi. Agar sukut saqlasa, bu uning izni boʻladi; agar bosh tortsa, unga (nikoh) joriy etilmaydi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Muso, Ibn Umar va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra hadisi hasan hadisdir. Ilm ahli yetim qizni turmushga berish xususida ixtilof qilganlar. Baʼzi ilm ahli yetim qiz turmushga berilsa, balogʻatga yetguncha nikoh toʻxtab turadi, balogʻatga yetganda esa nikohni joiz qilish yoki buzish ixtiyori unga beriladi, deyishgan. Bu baʼzi tobeʼinlar va boshqalarning soʻzidir. Baʼzilar esa: Yetim qizning nikohi balogʻatga yetmaguncha joiz emas, nikohda (keyin) ixtiyor (qilish) ham joiz emas, deyishgan. Bu Sufyon as-Savriy, Shofeʼiy va ulardan boshqa ilm ahlining soʻzidir. Ahmad va Ishoq esa: Yetim qiz toʻqqiz yoshga yetib turmushga berilsa va u rozi boʻlsa, nikoh joizdir, balogʻatga yetganda unga ixtiyor yoʻq, deyishgan. Ular Oisha hadisini dalil keltirganlarki, Nabiy ﷺ u bilan toʻqqiz yoshida turmush qurganlar. Oisha: «Qiz toʻqqiz yoshga yetsa, u ayoldir», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Етим қиз ўзи ҳақида (никоҳи хусусида) изн сўралади. Агар сукут сақласа, бу унинг изни бўлади; агар бош тортса, унга (никоҳ) жорий этилмайди», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Мусо, Ибн Умар ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли етим қизни турмушга бериш хусусида ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли етим қиз турмушга берилса, балоғатга етгунча никоҳ тўхтаб туради, балоғатга етганда эса никоҳни жоиз қилиш ёки бузиш ихтиёри унга берилади, дейишган. Бу баъзи тобеъинлар ва бошқаларнинг сўзидир. Баъзилар эса: Етим қизнинг никоҳи балоғатга етмагунча жоиз эмас, никоҳда (кейин) ихтиёр (қилиш) ҳам жоиз эмас, дейишган. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеъий ва улардан бошқа илм аҳлининг сўзидир. Аҳмад ва Ишоқ эса: Етим қиз тўққиз ёшга етиб турмушга берилса ва у рози бўлса, никоҳ жоиздир, балоғатга етганда унга ихтиёр йўқ, дейишган. Улар Оиша ҳадисини далил келтирганларки, Набий ﷺ у билан тўққиз ёшида турмуш қурганлар. Оиша: «Қиз тўққиз ёшга етса, у аёлдир», деган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، حَدَّثَنَا عَامِرٌ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تُنْكَحَ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا أَوِ الْعَمَّةُ عَلَى ابْنَةِ أَخِيهَا أَوِ الْمَرْأَةُ عَلَى خَالَتِهَا أَوِ الْخَالَةُ عَلَى بِنْتِ أُخْتِهَا لاَ تُنْكَحُ الصُّغْرَى عَلَى الْكُبْرَى وَلاَ الْكُبْرَى عَلَى الصُّغْرَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمُ اخْتِلاَفًا أَنَّهُ لاَ يَحِلُّ لِلرَّجُلِ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا أَوْ خَالَتِهَا فَإِنْ نَكَحَ امْرَأَةً عَلَى عَمَّتِهَا أَوْ خَالَتِهَا أَوِ الْعَمَّةَ عَلَى بِنْتِ أَخِيهَا فَنِكَاحُ الأُخْرَى مِنْهُمَا مَفْسُوخٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى أَدْرَكَ الشَّعْبِيُّ أَبَا هُرَيْرَةَ وَرَوَى عَنْهُ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَقَالَ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى الشَّعْبِيُّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ ayolni uning ammasi ustiga yoki ammani uning aka-uka qizi ustiga, yoki ayolni uning xolasi ustiga yoki xolani uning opa-singil qizi ustiga (qoʻshib) nikohlashdan qaytardilar. Kichigi kattasi ustiga, kattasi ham kichigi ustiga nikohlanmaydi. Abu Iso aytdi: Ibn Abbos va Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Aksar ilm ahli shu (rivoyatga) amal qiladilar, biz ular orasida ixtilof borligini bilmaymiz: kishiga ayol bilan uning ammasini yoki xolasini birga olishi halol emas. Agar u bir ayolni uning ammasi yoki xolasi ustiga, yoki ammani uning aka-uka qizi ustiga nikohlasa, ulardan keyingisining nikohi buziladi. Aksar ilm ahli shuni aytadi. Abu Iso aytdi: Shaʼbiy Abu Hurayraga yetishgan va undan rivoyat qilgan. Men buni Muhammaddan soʻradim, u: Sahihdir, dedi. Abu Iso aytdi: Shaʼbiy bir kishi orqali Abu Hurayradan ham rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ аёлни унинг аммаси устига ёки аммани унинг ака-ука қизи устига, ёки аёлни унинг холаси устига ёки холани унинг опа-сингил қизи устига (қўшиб) никоҳлашдан қайтардилар. Кичиги каттаси устига, каттаси ҳам кичиги устига никоҳланмайди. Абу Исо айтди: Ибн Аббос ва Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аксар илм аҳли шу (ривоятга) амал қиладилар, биз улар орасида ихтилоф борлигини билмаймиз: кишига аёл билан унинг аммасини ёки холасини бирга олиши ҳалол эмас. Агар у бир аёлни унинг аммаси ёки холаси устига, ёки аммани унинг ака-ука қизи устига никоҳласа, улардан кейингисининг никоҳи бузилади. Аксар илм аҳли шуни айтади. Абу Исо айтди: Шаъбий Абу Ҳурайрага етишган ва ундан ривоят қилган. Мен буни Муҳаммаддан сўрадим, у: Саҳиҳдир, деди. Абу Исо айтди: Шаъбий бир киши орқали Абу Ҳурайрадан ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَقُتَيْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُتَيْبَةُ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ أَحْمَدُ - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَبِيعُ الرَّجُلُ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ وَلاَ يَخْطُبُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ إِنَّمَا مَعْنَى كَرَاهِيَةِ أَنْ يَخْطُبَ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ إِذَا خَطَبَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَرَضِيَتْ بِهِ فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَخْطُبَ عَلَى خِطْبَتِهِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ لاَ يَخْطُبُ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا عِنْدَنَا إِذَا خَطَبَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَرَضِيَتْ بِهِ وَرَكَنَتْ إِلَيْهِ فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَخْطُبَ عَلَى خِطْبَتِهِ فَأَمَّا قَبْلَ أَنْ يَعْلَمَ رِضَاهَا أَوْ رُكُونَهَا إِلَيْهِ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يَخْطُبَهَا وَالْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ حَدِيثُ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ حَيْثُ جَاءَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ لَهُ أَنَّ أَبَا جَهْمِ بْنَ حُذَيْفَةَ وَمُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ خَطَبَاهَا فَقَالَ ‏"‏ أَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَرَجُلٌ لاَ يَرْفَعُ عَصَاهُ عَنِ النِّسَاءِ وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَصُعْلُوكٌ لاَ مَالَ لَهُ وَلَكِنِ انْكِحِي أُسَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ فَاطِمَةَ لَمْ تُخْبِرْهُ بِرِضَاهَا بِوَاحِدٍ مِنْهُمَا وَلَوْ أَخْبَرَتْهُ لَمْ يُشِرْ عَلَيْهَا بِغَيْرِ الَّذِي ذَكَرَتْ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi birodarining savdosi ustiga savdo qilmasin va birodarining sovchiligi ustiga sovchilik qilmasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Samura va Ibn Umardan ham (hadis) rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Molik ibn Anas aytdi: Kishi birodarining sovchiligi ustiga sovchilik qilishi makruh boʻlishining maʼnosi shuki, kishi bir ayolga sovchi qoʻygan va ayol unga rozi boʻlgan boʻlsa, hech kimga uning sovchiligi ustiga sovchilik qilish (joiz) emas. Shofiʼiy aytdi: «Kishi birodarining sovchiligi ustiga sovchilik qilmasin» degan bu hadisning maʼnosi bizning oldimizda shuki, kishi bir ayolga sovchi qoʻyib, ayol unga rozi boʻlsa va unga moyil boʻlsa, hech kimga uning sovchiligi ustiga sovchilik qilish (joiz) emas. Ammo ayolning roziligi yoki moyilligi maʼlum boʻlishidan oldin unga sovchilik qilishda zarar yoʻq. Bunga dalil Fotima bint Qaysning hadisidir: u Nabiy ﷺning huzurlariga kelib, Abu Jahm ibn Huzayfa va Muoviya ibn Abu Sufyon unga sovchi qoʻyganini aytdi. Shunda u zot: «Abu Jahmga kelsak, u xotinlardan asosini koʻtarmaydigan (urishqoq) kishidir, Muoviyaga kelsak, u moli yoʻq kambagʻaldir. Lekin sen Usomaga turmushga chiq», dedilar. Bu hadisning maʼnosi bizning oldimizda — Alloh yaxshi biluvchidir — shuki, Fotima u zotga ulardan birortasiga roziligini aytmagan, agar aytganida edi, u zot ayolga oʻzi zikr qilgandan boshqasini koʻrsatmas edilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши биродарининг савдоси устига савдо қилмасин ва биродарининг совчилиги устига совчилик қилмасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Самура ва Ибн Умардан ҳам (ҳадис) ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Молик ибн Анас айтди: Киши биродарининг совчилиги устига совчилик қилиши макруҳ бўлишининг маъноси шуки, киши бир аёлга совчи қўйган ва аёл унга рози бўлган бўлса, ҳеч кимга унинг совчилиги устига совчилик қилиш (жоиз) эмас. Шофиъий айтди: «Киши биродарининг совчилиги устига совчилик қилмасин» деган бу ҳадиснинг маъноси бизнинг олдимизда шуки, киши бир аёлга совчи қўйиб, аёл унга рози бўлса ва унга мойил бўлса, ҳеч кимга унинг совчилиги устига совчилик қилиш (жоиз) эмас. Аммо аёлнинг розилиги ёки мойиллиги маълум бўлишидан олдин унга совчилик қилишда зарар йўқ. Бунга далил Фотима бинт Қайснинг ҳадисидир: у Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб, Абу Жаҳм ибн Ҳузайфа ва Муовия ибн Абу Суфён унга совчи қўйганини айтди. Шунда у зот: «Абу Жаҳмга келсак, у хотинлардан асосини кўтармайдиган (уришқоқ) кишидир, Муовияга келсак, у моли йўқ камбағалдир. Лекин сен Усомага турмушга чиқ», дедилар. Бу ҳадиснинг маъноси бизнинг олдимизда — Аллоҳ яхши билувчидир — шуки, Фотима у зотга улардан бирортасига розилигини айтмаган, агар айтганида эди, у зот аёлга ўзи зикр қилгандан бошқасини кўрсатмас эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ عِنْدَ الرَّجُلِ امْرَأَتَانِ فَلَمْ يَعْدِلْ بَيْنَهُمَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَشِقُّهُ سَاقِطٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا أَسْنَدَ هَذَا الْحَدِيثَ هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى عَنْ قَتَادَةَ ‏.‏ وَرَوَاهُ هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ كَانَ يُقَالُ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هَمَّامٍ ‏وَهَمَّامٌ ثِقَةٌ حَافِظٌ.

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi. U zot: «Kishining ikkita xotini boʻlib, ular orasida adolat qilmasa, qiyomat kuni bir tomoni soʻlib (tushib) holda keladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni musnad (marfuʼ) qilib faqat Hammom ibn Yahyo Qatodadan rivoyat qilgan. Hishom ad-Dastuvoiy esa buni Qatodadan: «Aytilar edi», deb rivoyat qilgan. Biz bu hadisni marfuʼ holda faqat Hammomning rivoyatidan bilamiz, Hammom esa ishonchli, hofiz (rovi)dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади. У зот: «Кишининг иккита хотини бўлиб, улар орасида адолат қилмаса, қиёмат куни бир томони сўлиб (тушиб) ҳолда келади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни муснад (марфуъ) қилиб фақат Ҳаммом ибн Яҳё Қатодадан ривоят қилган. Ҳишом ад-Дастувоий эса буни Қатодадан: «Айтилар эди», деб ривоят қилган. Биз бу ҳадисни марфуъ ҳолда фақат Ҳаммомнинг ривоятидан биламиз, Ҳаммом эса ишончли, ҳофиз (рови)дир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعَمْرِو بْنِ خَارِجَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَأَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bola (qonuniy) toʻshakka (yaʼni nikohli erga) tegishlidir, zinokorga esa tosh (mahrumlik)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Usmon, Oisha, Abu Umoma, Amr ibn Xorija, Abdulloh ibn Amr, al-Baro ibn Ozib va Zayd ibn Arqamdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir. az-Zuhriy buni Said ibnul-Musayyab va Abu Salamadan, ular Abu Hurayradan rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бола (қонуний) тўшакка (яъни никоҳли эрга) тегишлидир, зинокорга эса тош (маҳрумлик)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Усмон, Оиша, Абу Умома, Амр ибн Хорижа, Абдуллоҳ ибн Амр, ал-Баро ибн Озиб ва Зайд ибн Арқамдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. аз-Зуҳрий буни Саид ибнул-Мусайяб ва Абу Саламадан, улар Абу Ҳурайрадан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَوْ كُنْتُ آمِرًا أَحَدًا أَنْ يَسْجُدَ لأَحَدٍ لأَمَرْتُ الْمَرْأَةَ أَنْ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَسُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى وَطَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Agar men birovga boshqa birovga sajda qilishni buyuradigan boʻlganimda, ayolga eriga sajda qilishni buyurardim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Muoz ibn Jabal, Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum, Oisha, Ibn Abbos, Abdulloh ibn Abu Avfo, Talq ibn Ali, Ummu Salama, Anas va Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu vajhdan — Muhammad ibn Amrning Abu Salamadan, uning Abu Hurayradan (qilgan rivoyati) yoʻlidan — hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Агар мен бировга бошқа бировга сажда қилишни буюрадиган бўлганимда, аёлга эрига сажда қилишни буюрардим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Муоз ибн Жабал, Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум, Оиша, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Абу Авфо, Талқ ибн Али, Умму Салама, Анас ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу важҳдан — Муҳаммад ибн Амрнинг Абу Саламадан, унинг Абу Ҳурайрадан (қилган ривояти) йўлидан — ҳасан ғарибдир.