حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ، كَانَ يُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ يَرْجِعُ فَيَؤُمُّ قَوْمَهُ.
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men xufton namozini Paygʻambar ﷺ bilan oʻqir, soʻng oʻz qavmimga imomlik qilgani borar edim.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен хуфтон намозини Пайғамбар ﷺ билан ўқир, сўнг ўз қавмимга имомлик қилгани борар эдим.
حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، سَمِعَ يَحْيَى بْنَ آدَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ مُعَاذٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنْتُ رِدْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَلَى حِمَارٍ يُقَالُ لَهُ عُفَيْرٌ، فَقَالَ " يَا مُعَاذُ، هَلْ تَدْرِي حَقَّ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ وَمَا حَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ ". قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. قَالَ " فَإِنَّ حَقَّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَلاَ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَحَقَّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ أَنْ لاَ يُعَذِّبَ مَنْ لاَ يُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا ". فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَفَلاَ أُبَشِّرُ بِهِ النَّاسَ قَالَ " لاَ تُبَشِّرْهُمْ فَيَتَّكِلُوا ".
Muoz (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men — Ufayr degan bir eshakda — Paygʻambar ﷺ ning hamrohi (orqasida mingashgan) edim. Paygʻambar ﷺ: «Ey Muoz! Allohning oʻz bandalari ustidagi haqi nima ekanini va bandalarning Alloh ustidagi haqi nima ekanini bilasanmi?» — dedi. Men: «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladi», — dedim. U zot: «Allohning bandalari ustidagi haqi — ular Unga (yolgʻiz) ibodat qilishlari va Undan boshqa hech narsaga ibodat qilmasliklari(dir). Bandalarning Alloh ustidagi haqi — U — Undan boshqa hech narsaga ibodat qilmagan kishini — azoblamasligi(dir)», — dedi. Men: «Yo Rasululloh! Men odamlarga shu xushxabarni bermaymi?» — dedim. U zot: «Ularga buni aytma — toki ular bunga (butunlay) suyanib (tavakkul qilib) qolmasin», — dedi.Муоз (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен — Уфайр деган бир эшакда — Пайғамбар ﷺ нинг ҳамроҳи (орқасида мингашган) эдим. Пайғамбар ﷺ: «Эй Муоз! Аллоҳнинг ўз бандалари устидаги ҳақи нима эканини ва бандаларнинг Аллоҳ устидаги ҳақи нима эканини биласанми?» — деди. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ билади», — дедим. У зот: «Аллоҳнинг бандалари устидаги ҳақи — улар Унга (ёлғиз) ибодат қилишлари ва Ундан бошқа ҳеч нарсага ибодат қилмасликлари(дир). Бандаларнинг Аллоҳ устидаги ҳақи — У — Ундан бошқа ҳеч нарсага ибодат қилмаган кишини — азобламаслиги(дир)», — деди. Мен: «Ё Расулуллоҳ! Мен одамларга шу хушхабарни бермайми?» — дедим. У зот: «Уларга буни айтма — токи улар бунга (бутунлай) суяниб (таваккул қилиб) қолмасин», — деди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى، سَمِعَ مُعَاذَ بْنَ رِفَاعَةَ، أَنَّ مَلَكًا، سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم. وَعَنْ يَحْيَى، أَنَّ يَزِيدَ بْنَ الْهَادِ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ كَانَ مَعَهُ يَوْمَ حَدَّثَهُ مُعَاذٌ هَذَا الْحَدِيثَ، فَقَالَ يَزِيدُ فَقَالَ مُعَاذٌ إِنَّ السَّائِلَ هُوَ جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ.
Bir farishta Paygʻambar ﷺdan soʻradi. Yahyodan (rivoyatda): Yazid ibnul-Hod unga xabar berdiki, Muoz unga shu hadisni hikoya qilgan kuni u (Yazid) u bilan birga edi. Yazid aytdi: Muoz: «Albatta soʻrovchi Jibril alayhissalom edi», dedi.Бир фаришта Пайғамбар ﷺдан сўради. Яҳёдан (ривоятда): Язид ибнул-Ҳод унга хабар бердики, Муоз унга шу ҳадисни ҳикоя қилган куни у (Язид) у билан бирга эди. Язид айтди: Муоз: «Албатта сўровчи Жибрил алайҳиссалом эди», деди.
حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَا أَنَا رَدِيفُ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم لَيْسَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ إِلاَّ أَخِرَةُ الرَّحْلِ فَقَالَ " يَا مُعَاذُ ". قُلْتُ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ. ثُمَّ سَارَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ " يَا مُعَاذُ ". قُلْتُ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ. ثُمَّ سَارَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ " يَا مُعَاذُ ". قُلْتُ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ. قَالَ " هَلْ تَدْرِي مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ ". قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. قَالَ " حَقُّ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَلاَ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا ". ثُمَّ سَارَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ " يَا مُعَاذُ بْنَ جَبَلٍ ". قُلْتُ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ. فَقَالَ " هَلْ تَدْرِي مَا حَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ إِذَا فَعَلُوهُ ". قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. قَالَ " حَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ أَنْ لاَ يُعَذِّبَهُمْ ".
(Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning ortlarida (ridf boʻlib) ketayotgan edim — men bilan u zotning oralarida egarning orqa (qoshi)dan boshqa narsa yoʻq edi. (U zot:) «Ey Muoz» dedilar. Men: «Labbayk (mana men hozirman), yo Rasululloh, va saʼdayk» dedim. Soʻng bir oz yurdilar, soʻng: «Ey Muoz» dedilar. Men: «Labbayk, yo Rasululloh, va saʼdayk» dedim. Soʻng bir oz yurdilar, soʻng: «Ey Muoz» dedilar. Men: «Labbayk, yo Rasululloh, va saʼdayk» dedim. (U zot:) «Allohning bandalari ustidagi haqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli (yaxshiroq) biluvchidir» dedim. (U zot:) «Allohning bandalari ustidagi haqi — ular Unga ibodat qilishlari va Unga hech narsani shirik keltirmasliklaridir» dedilar. Soʻng bir oz yurdilar, soʻng: «Ey Muoz ibn Jabal» dedilar. Men: «Labbayk, yo Rasululloh, va saʼdayk» dedim. (U zot:) «Bandalar buni qilsalar, ularning Alloh ustidagi haqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli (yaxshiroq) biluvchidir» dedim. (U zot:) «Bandalarning Alloh ustidagi haqi — (Alloh) ularni azoblamasligidir» dedilar.(Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг ортларида (ридф бўлиб) кетаётган эдим — мен билан у зотнинг ораларида эгарнинг орқа (қоши)дан бошқа нарса йўқ эди. (У зот:) «Эй Муоз» дедилар. Мен: «Лаббайк (мана мен ҳозирман), ё Расулуллоҳ, ва саъдайк» дедим. Сўнг бир оз юрдилар, сўнг: «Эй Муоз» дедилар. Мен: «Лаббайк, ё Расулуллоҳ, ва саъдайк» дедим. Сўнг бир оз юрдилар, сўнг: «Эй Муоз» дедилар. Мен: «Лаббайк, ё Расулуллоҳ, ва саъдайк» дедим. (У зот:) «Аллоҳнинг бандалари устидаги ҳақи нима эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули (яхшироқ) билувчидир» дедим. (У зот:) «Аллоҳнинг бандалари устидаги ҳақи — улар Унга ибодат қилишлари ва Унга ҳеч нарсани ширик келтирмасликларидир» дедилар. Сўнг бир оз юрдилар, сўнг: «Эй Муоз ибн Жабал» дедилар. Мен: «Лаббайк, ё Расулуллоҳ, ва саъдайк» дедим. (У зот:) «Бандалар буни қилсалар, уларнинг Аллоҳ устидаги ҳақи нима эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули (яхшироқ) билувчидир» дедим. (У зот:) «Бандаларнинг Аллоҳ устидаги ҳақи — (Аллоҳ) уларни азобламаслигидир» дедилар.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ مُعَاذٍ، قَالَ أَنَا رَدِيفُ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " يَا مُعَاذُ ". قُلْتُ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ. ثُمَّ قَالَ مِثْلَهُ ثَلاَثًا " هَلْ تَدْرِي مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَلاَ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا ". ثُمَّ سَارَ سَاعَةً فَقَالَ " يَا مُعَاذُ ". قُلْتُ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ. قَالَ " هَلْ تَدْرِي مَا حَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ إِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ أَنْ لاَ يُعَذِّبَهُمْ ".
حَدَّثَنَا هُدْبَةُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ مُعَاذٍ، بِهَذَا.
(Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning ortlarida (ridf boʻlib) edim. (U zot:) «Ey Muoz» dedilar. Men: «Labbayka va saʼdayka» dedim. Soʻng (u zot) shuni uch marta (takrorlab): «Allohning bandalar ustidagi haqi nima ekanini bilasanmi? (U) — ular Unga ibodat qilishlari va Unga hech narsani shirik keltirmasliklaridir» dedilar. Soʻng bir oz yurdilar va: «Ey Muoz» dedilar. Men: «Labbayka va saʼdayka» dedim. (U zot:) «Bandalar buni qilsalar, ularning Alloh ustidagi haqi nima ekanini bilasanmi? (U) — (Alloh) ularni azoblamasligidir» dedilar.(Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг ортларида (ридф бўлиб) эдим. (У зот:) «Эй Муоз» дедилар. Мен: «Лаббайка ва саъдайка» дедим. Сўнг (у зот) шуни уч марта (такрорлаб): «Аллоҳнинг бандалар устидаги ҳақи нима эканини биласанми? (У) — улар Унга ибодат қилишлари ва Унга ҳеч нарсани ширик келтирмасликларидир» дедилар. Сўнг бир оз юрдилар ва: «Эй Муоз» дедилар. Мен: «Лаббайка ва саъдайка» дедим. (У зот:) «Бандалар буни қилсалар, уларнинг Аллоҳ устидаги ҳақи нима эканини биласанми? (У) — (Аллоҳ) уларни азобламаслигидир» дедилар.
حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَمَا أَنَا رَدِيفُ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم لَيْسَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ إِلاَّ آخِرَةُ الرَّحْلِ فَقَالَ " يَا مُعَاذُ ". قُلْتُ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ، ثُمَّ سَارَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ " يَا مُعَاذُ ". قُلْتُ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ، ثُمَّ سَارَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ " يَا مُعَاذُ بْنَ جَبَلٍ ". قُلْتُ: لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ. قَالَ " هَلْ تَدْرِي مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ ". قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. قَالَ " حَقُّ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ أَنْ يَعْبُدُوهُ، وَلاَ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا ". ثُمَّ سَارَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ " يَا مُعَاذُ بْنَ جَبَلٍ ". قُلْتُ لَبَّيْكَ رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ. قَالَ " هَلْ تَدْرِي مَا حَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ إِذَا فَعَلُوهُ ". قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. قَالَ " حَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ أَنْ لاَ يُعَذِّبَهُمْ ".
(Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning ortlarida (ulovda) hamroh boʻlib turganimda — men bilan u zotning oramizda egarning orqa (qoshi)dan boshqa narsa yoʻq edi — u zot: «Ey Muoz!» dedilar. Men: «Labbay, yo Rasululloh, saʼdayk (xizmatingizdaman)», dedim. Soʻng u zot bir oz yurdilar, keyin: «Ey Muoz!» dedilar. Men: «Labbay, yo Rasululloh, saʼdayk», dedim. Soʻng yana bir oz yurib: «Ey Muoz ibn Jabal!» dedilar. Men: «Labbay, yo Rasululloh, saʼdayk», dedim. U zot: «Allohning bandalari ustidagi haqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladi», dedim. U zot: «Allohning bandalari ustidagi haqi — ular Unga ibodat qilishlari va Unga hech narsani sherik qilmasliklaridir», dedilar. Soʻng bir oz yurib: «Ey Muoz ibn Jabal!» dedilar. Men: «Labbay, yo Rasululloh, saʼdayk», dedim. U zot: «Bandalar buni qilsalar, ularning Alloh ustidagi haqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladi», dedim. U zot: «Bandalarning Alloh ustidagi haqi — (Alloh) ularni azoblamasligidir», dedilar.(Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг ортларида (уловда) ҳамроҳ бўлиб турганимда — мен билан у зотнинг орамизда эгарнинг орқа (қоши)дан бошқа нарса йўқ эди — у зот: «Эй Муоз!» дедилар. Мен: «Лаббай, ё Расулуллоҳ, саъдайк (хизматингиздаман)», дедим. Сўнг у зот бир оз юрдилар, кейин: «Эй Муоз!» дедилар. Мен: «Лаббай, ё Расулуллоҳ, саъдайк», дедим. Сўнг яна бир оз юриб: «Эй Муоз ибн Жабал!» дедилар. Мен: «Лаббай, ё Расулуллоҳ, саъдайк», дедим. У зот: «Аллоҳнинг бандалари устидаги ҳақи нима эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ билади», дедим. У зот: «Аллоҳнинг бандалари устидаги ҳақи — улар Унга ибодат қилишлари ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликларидир», дедилар. Сўнг бир оз юриб: «Эй Муоз ибн Жабал!» дедилар. Мен: «Лаббай, ё Расулуллоҳ, саъдайк», дедим. У зот: «Бандалар буни қилсалар, уларнинг Аллоҳ устидаги ҳақи нима эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ билади», дедим. У зот: «Бандаларнинг Аллоҳ устидаги ҳақи — (Аллоҳ) уларни азобламаслигидир», дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، وَالأَشْعَثِ بْنِ سُلَيْمٍ، سَمِعَا الأَسْوَدَ بْنَ هِلاَلٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " يَا مُعَاذُ أَتَدْرِي مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ ". قَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. قَالَ " أَنْ يَعْبُدُوهُ وَلاَ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، أَتَدْرِي مَا حَقُّهُمْ عَلَيْهِ ". قَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. قَالَ " أَنْ لاَ يُعَذِّبَهُمْ ".
(Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Ey Muoz, Allohning bandalar ustidagi haqi nima — bilasanmi?» dedilar. U (Muoz): «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir», dedi. U zot: «Ular Unga ibodat qilishlari va Unga hech narsani sherik qilmasliklari(dir). Ularning U (Alloh) ustidagi haqi nima — bilasanmi?» dedilar. U: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir», dedi. U zot: «Ularni azoblamasligidir», dedilar.(Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Эй Муоз, Аллоҳнинг бандалар устидаги ҳақи нима — биласанми?» дедилар. У (Муоз): «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир», деди. У зот: «Улар Унга ибодат қилишлари ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликлари(дир). Уларнинг У (Аллоҳ) устидаги ҳақи нима — биласанми?» дедилар. У: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир», деди. У зот: «Уларни азобламаслигидир», дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ جَمِيعًا عَنْ وَكِيعٍ، - قَالَ أَبُو بَكْرٍ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، - عَنْ زَكَرِيَّاءَ بْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، - قَالَ أَبُو بَكْرٍ رُبَّمَا قَالَ وَكِيعٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ مُعَاذًا، - قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّكَ تَأْتِي قَوْمًا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ . فَادْعُهُمْ إِلَى شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ فَتُرَدُّ فِي فُقَرَائِهِمْ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ " .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni (Yamanga) yubordilar va: «Albatta sen Ahli kitobdan boʻlgan bir qavmga borasan. Bas, ularni Allohdan boshqa iloh yoʻq va men Allohning Rasuli ekanimga guvohlik berishga daʼvat qil. Agar ular bunga itoat qilsalar, ularga xabar berki, Alloh ularga har kunu tunda besh (vaqt) namozni farz qildi. Agar ular bunga itoat qilsalar, ularga xabar berki, Alloh ularga boylaridan olinib, kambagʻallariga qaytariladigan sadaqani (zakotni) farz qildi. Agar ular bunga itoat qilsalar, sen ularning mollarining sarasini (eng yaxshisini olishdan) ehtiyot boʻl; va mazlumning duosidan saqlan, chunki u bilan Alloh orasida (toʻsiq) parda yoʻq», dedilar.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени (Яманга) юбордилар ва: «Албатта сен Аҳли китобдан бўлган бир қавмга борасан. Бас, уларни Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва мен Аллоҳнинг Расули эканимга гувоҳлик беришга даъват қил. Агар улар бунга итоат қилсалар, уларга хабар берки, Аллоҳ уларга ҳар куну тунда беш (вақт) намозни фарз қилди. Агар улар бунга итоат қилсалар, уларга хабар берки, Аллоҳ уларга бойларидан олиниб, камбағалларига қайтариладиган садақани (закотни) фарз қилди. Агар улар бунга итоат қилсалар, сен уларнинг молларининг сарасини (энг яхшисини олишдан) эҳтиёт бўл; ва мазлумнинг дуосидан сақлан, чунки у билан Аллоҳ орасида (тўсиқ) парда йўқ», дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، سَلاَّمُ بْنُ سُلَيْمٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ كُنْتُ رِدْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى حِمَارٍ يُقَالُ لَهُ عُفَيْرٌ قَالَ فَقَالَ " يَا مُعَاذُ تَدْرِي مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ وَمَا حَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ " . قَالَ قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ " فَإِنَّ حَقَّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ أَنْ يَعْبُدُوا اللَّهَ وَلاَ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَحَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ لاَ يُعَذِّبَ مَنْ لاَ يُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا " . قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلاَ أُبَشِّرُ النَّاسَ قَالَ " لاَ تُبَشِّرْهُمْ فَيَتَّكِلُوا " .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning ortlarida Ufayr deb ataladigan eshakda mingashib oʻtirgan edim. (Muoz) dedi: Shunda (Paygʻambar): «Ey Muoz, Allohning bandalar ustidagi haqqi nima va bandalarning Alloh ustidagi haqqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. (Muoz) dedi: Men: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir», dedim. (Paygʻambar): «Allohning bandalar ustidagi haqqi — ular Allohga ibodat qilishlari va Unga hech narsani sherik qilmasliklaridir; bandalarning Alloh azza va jalla ustidagi haqqi esa — Unga hech narsani sherik qilmagan kishini azoblamasligidir», dedilar. (Muoz) dedi: Men: «Ey Allohning Rasuli, odamlarga (bu) xushxabarni bermaymi?» dedim. (Paygʻambar): «Ularga xushxabar berma — (yoʻqsa) ular (faqat shunga) suyanib qoladilar», dedilar.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ортларида Уфайр деб аталадиган эшакда мингашиб ўтирган эдим. (Муоз) деди: Шунда (Пайғамбар): «Эй Муоз, Аллоҳнинг бандалар устидаги ҳаққи нима ва бандаларнинг Аллоҳ устидаги ҳаққи нима эканини биласанми?» дедилар. (Муоз) деди: Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир», дедим. (Пайғамбар): «Аллоҳнинг бандалар устидаги ҳаққи — улар Аллоҳга ибодат қилишлари ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликларидир; бандаларнинг Аллоҳ азза ва жалла устидаги ҳаққи эса — Унга ҳеч нарсани шерик қилмаган кишини азобламаслигидир», дедилар. (Муоз) деди: Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, одамларга (бу) хушхабарни бермайми?» дедим. (Пайғамбар): «Уларга хушхабар берма — (йўқса) улар (фақат шунга) суяниб қоладилар», дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، وَالأَشْعَثِ بْنِ سُلَيْمٍ، أَنَّهُمَا سَمِعَا الأَسْوَدَ بْنَ هِلاَلٍ، يُحَدِّثُ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَا مُعَاذُ أَتَدْرِي مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ " . قَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ " أَنْ يُعْبَدَ اللَّهُ وَلاَ يُشْرَكَ بِهِ شَىْءٌ - قَالَ - أَتَدْرِي مَا حَقُّهُمْ عَلَيْهِ إِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ " . فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ " أَنْ لاَ يُعَذِّبَهُمْ " .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ey Muoz, Allohning bandalar ustidagi haqqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. (Muoz): «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir», dedi. (Paygʻambar): «Allohga ibodat qilinishi va Unga hech narsa sherik qilinmasligidir», dedilar. (Soʻng): «Ular shuni qilsalar, ularning U (Alloh) ustidagi haqqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. (Muoz): «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir», dedi. (Paygʻambar): «Ularni azoblamasligidir», dedilar.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Муоз, Аллоҳнинг бандалар устидаги ҳаққи нима эканини биласанми?» дедилар. (Муоз): «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир», деди. (Пайғамбар): «Аллоҳга ибодат қилиниши ва Унга ҳеч нарса шерик қилинмаслигидир», дедилар. (Сўнг): «Улар шуни қилсалар, уларнинг У (Аллоҳ) устидаги ҳаққи нима эканини биласанми?» дедилар. (Муоз): «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир», деди. (Пайғамбар): «Уларни азобламаслигидир», дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَلِيٍّ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ،
- وَهُوَ ابْنُ أَنَسٍ - عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ الْمَكِّيِّ، أَنَّ أَبَا الطُّفَيْلِ، عَامِرَ بْنَ وَاثِلَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ مُعَاذَ
بْنَ جَبَلٍ أَخْبَرَهُ قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ غَزْوَةِ تَبُوكَ فَكَانَ
يَجْمَعُ الصَّلاَةَ فَصَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ جَمِيعًا حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمًا
أَخَّرَ الصَّلاَةَ ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا ثُمَّ دَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ بَعْدَ ذَلِكَ فَصَلَّى الْمَغْرِبَ
وَالْعِشَاءَ جَمِيعًا ثُمَّ قَالَ " إِنَّكُمْ سَتَأْتُونَ غَدًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ عَيْنَ تَبُوكَ وَإِنَّكُمْ لَنْ تَأْتُوهَا
حَتَّى يُضْحِيَ النَّهَارُ فَمَنْ جَاءَهَا مِنْكُمْ فَلاَ يَمَسَّ مِنْ مَائِهَا شَيْئًا حَتَّى آتِيَ " . فَجِئْنَاهَا
وَقَدْ سَبَقَنَا إِلَيْهَا رَجُلاَنِ وَالْعَيْنُ مِثْلُ الشِّرَاكِ تَبِضُّ بِشَىْءٍ مِنْ مَاءٍ - قَالَ - فَسَأَلَهُمَا
رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَلْ مَسَسْتُمَا مِنْ مَائِهَا شَيْئًا " . قَالاَ نَعَمْ . فَسَبَّهُمَا
النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ لَهُمَا مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ - قَالَ - ثُمَّ غَرَفُوا بِأَيْدِيهِمْ
مِنَ الْعَيْنِ قَلِيلاً قَلِيلاً حَتَّى اجْتَمَعَ فِي شَىْءٍ - قَالَ - وَغَسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه
وسلم فِيهِ يَدَيْهِ وَوَجْهَهُ ثُمَّ أَعَادَهُ فِيهَا فَجَرَتِ الْعَيْنُ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ أَوْ قَالَ غَزِيرٍ - شَكَّ
أَبُو عَلِيٍّ أَيُّهُمَا قَالَ - حَتَّى اسْتَقَى النَّاسُ ثُمَّ قَالَ " يُوشِكُ يَا مُعَاذُ إِنْ طَالَتْ بِكَ حَيَاةٌ
أَنْ تَرَى مَا هَا هُنَا قَدْ مُلِئَ جِنَانًا " .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Biz Tabuk gʻazoti yili Rasululloh ﷺ bilan (yoʻlga) chiqdik. U zot namozlarni jamlab oʻqirdilar: peshin bilan asrni birga, shom bilan xuftonni birga oʻqirdilar. Hatto bir kuni namozni (vaqtidan) kechiktirdilar, soʻng chiqib, peshin bilan asrni birga oʻqidilar, soʻng (uyga) kirdilar, soʻng undan keyin chiqib, shom bilan xuftonni birga oʻqidilar. Soʻng: «Albatta, sizlar ertaga, Alloh xohlasa, Tabuk buloqqa yetib borasizlar. Sizlar unga kun yorimaguncha yetib bormaysizlar. Sizlardan kim unga (oldinroq) yetib borsa, men kelmagunimcha uning suvidan hech narsaga tegmasin», dedilar. Biz unga keldik, holbuki ikki kishi bizdan oldin unga yetib borgan edi. Buloq esa charm qayish singari (ozgina) suv tomchilatib turardi. (Muoz) dedi: Shunda Rasululloh ﷺ ikkovidan: «Uning suvidan biror narsaga tegdingizlarmi?» deb soʻradilar. Ular: «Ha», dedilar. Nabiy ﷺ ikkovini koylib, ularga Alloh aytishni xohlagan narsani aytdilar. (Muoz) dedi: Soʻng odamlar buloqdan qoʻllari bilan ozozdan suv oldilar, toki bir narsada (bir idishda) jamlanguncha. (Muoz) dedi: Rasululloh ﷺ unda qoʻllarini va yuzlarini yuvdilar, soʻng uni yana unga (buloqqa) qaytardilar. Shunda buloq quyilib oqadigan — yoki «moʻl-koʻl» dedilar (Abu Ali qaysi birini aytganiga shubha qildi) — suv bilan oqib ketdi, hatto odamlar (toʻyguncha) suv ichdilar. Soʻng u zot: «Ey Muoz, agar umring uzoq boʻlsa, yaqinda bu yer bogʻ-rogʻlarga toʻlganini koʻrishing yaqin», dedilar.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Биз Табук ғазоти йили Расулуллоҳ ﷺ билан (йўлга) чиқдик. У зот намозларни жамлаб ўқирдилар: пешин билан асрни бирга, шом билан хуфтонни бирга ўқирдилар. Ҳатто бир куни намозни (вақтидан) кечиктирдилар, сўнг чиқиб, пешин билан асрни бирга ўқидилар, сўнг (уйга) кирдилар, сўнг ундан кейин чиқиб, шом билан хуфтонни бирга ўқидилар. Сўнг: «Албатта, сизлар эртага, Аллоҳ хоҳласа, Табук булоққа етиб борасизлар. Сизлар унга кун ёримагунча етиб бормайсизлар. Сизлардан ким унга (олдинроқ) етиб борса, мен келмагунимча унинг сувидан ҳеч нарсага тегмасин», дедилар. Биз унга келдик, ҳолбуки икки киши биздан олдин унга етиб борган эди. Булоқ эса чарм қайиш сингари (озгина) сув томчилатиб турарди. (Муоз) деди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ икковидан: «Унинг сувидан бирор нарсага тегдингизларми?» деб сўрадилар. Улар: «Ҳа», дедилар. Набий ﷺ икковини койлиб, уларга Аллоҳ айтишни хоҳлаган нарсани айтдилар. (Муоз) деди: Сўнг одамлар булоқдан қўллари билан озоздан сув олдилар, токи бир нарсада (бир идишда) жамлангунча. (Муоз) деди: Расулуллоҳ ﷺ унда қўлларини ва юзларини ювдилар, сўнг уни яна унга (булоққа) қайтардилар. Шунда булоқ қуйилиб оқадиган — ёки «мўл-кўл» дедилар (Абу Али қайси бирини айтганига шубҳа қилди) — сув билан оқиб кетди, ҳатто одамлар (тўйгунча) сув ичдилар. Сўнг у зот: «Эй Муоз, агар умринг узоқ бўлса, яқинда бу ер боғ-роғларга тўлганини кўришинг яқин», дедилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، عَامِرٍ عَنْ مُعَاذٍ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ فَكَانَ يُصَلِّي الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ جَمِيعًا .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan Tabuk gʻazotiga chiqdik. U zot peshin bilan asrni birga, shom bilan xuftonni birga oʻqir edilar».Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Табук ғазотига чиқдик. У зот пешин билан асрни бирга, шом билан хуфтонни бирга ўқир эдилар».
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، - يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ - حَدَّثَنَا قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ، حَدَّثَنَا عَامِرُ بْنُ وَاثِلَةَ أَبُو الطُّفَيْلِ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، قَالَ جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَبَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ . قَالَ فَقُلْتُ مَا حَمَلَهُ عَلَى ذَلِكَ قَالَ فَقَالَ أَرَادَ أَنْ لاَ يُحْرِجَ أُمَّتَهُ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Tabuk gʻazotida peshin bilan asrni, shuningdek shom bilan xuftonni jamlab oʻqidilar». (Roviy) dedi: «Men: ‹U zotni bunga nima undadi?› — dedim. (Muoz): ‹Ummatini qiynab qoʻymaslikni xohladilar›, — dedi».Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Табук ғазотида пешин билан асрни, шунингдек шом билан хуфтонни жамлаб ўқидилар». (Ровий) деди: «Мен: ‹У зотни бунга нима ундади?› — дедим. (Муоз): ‹Умматини қийнаб қўймасликни хоҳладилар›, — деди».
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ، عَنْ عُتْبَةَ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَىٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِذَا تَوَضَّأَ مَسَحَ وَجْهَهُ بِطَرَفِ ثَوْبِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ . وَرِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ الإِفْرِيقِيُّ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ . وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي التَّمَنْدُلِ بَعْدَ الْوُضُوءِ وَمَنْ كَرِهَهُ إِنَّمَا كَرِهَهُ مِنْ قِبَلِ أَنَّهُ قِيلَ إِنَّ الْوَضُوءَ يُوزَنُ . وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالزُّهْرِيِّ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ قَالَ حَدَّثَنِيهِ عَلِيُّ بْنُ مُجَاهِدٍ عَنِّي وَهُوَ عِنْدِي ثِقَةٌ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ إِنَّمَا كُرِهَ الْمِنْدِيلُ بَعْدَ الْوُضُوءِ لأَنَّ الْوَضُوءَ يُوزَنُ .
Qutayba bizga aytib berdi: Rishdin ibn Saʼd bizga Abdurrahmon ibn Ziyod ibn Anʼamdan, u Utba ibn Humayddan, u Uboda ibn Nusayydan, u Abdurrahmon ibn Gʻanmdan, u Muʼoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U dedi: Men Paygʻambar ﷺni koʻrdim — tahorat qilganlarida yuzlarini kiyimlarining chetiga artar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir va uning isnodi zaifdir. Rishdin ibn Saʼd va Abdurrahmon ibn Ziyod ibn Anʼam al-Ifriqiy hadisda zaif sanaladilar. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va ulardan keyingilardan baʼzi ilm ahli tahoratdan keyin sochiq bilan artinishga ruxsat berganlar. Uni yomon koʻrgan kishi esa, faqat: «Tahorat (suvi qiyomatda) tortiladi (oʻlchanadi)», degan soʻz sababli yomon koʻrgan. Bu (gap) Said ibn al-Musayyab va az-Zuhriydan rivoyat qilingan. Muhammad ibn Humayd ar-Roziy bizga aytib berdi: Jarir bizga aytib berdi: U dedi: Buni menga Ali ibn Mujohid — u mening nazdimda ishonchli (siqa) — Saʼlabadan, u az-Zuhriydan aytib berdi. (az-Zuhriy) dedi: Tahoratdan keyin sochiq (bilan artinish) faqat tahorat (suvi qiyomatda) tortilgani uchun yomon koʻrilgan.Қутайба бизга айтиб берди: Ришдин ибн Саъд бизга Абдурраҳмон ибн Зиёд ибн Анъамдан, у Утба ибн Ҳумайддан, у Убода ибн Нусаййдан, у Абдурраҳмон ибн Ғанмдан, у Муъоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Мен Пайғамбар ﷺни кўрдим — таҳорат қилганларида юзларини кийимларининг четига артар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир ва унинг исноди заифдир. Ришдин ибн Саъд ва Абдурраҳмон ибн Зиёд ибн Анъам ал-Ифриқий ҳадисда заиф саналадилар. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан кейингилардан баъзи илм аҳли таҳоратдан кейин сочиқ билан артинишга рухсат берганлар. Уни ёмон кўрган киши эса, фақат: «Таҳорат (суви қиёматда) тортилади (ўлчанади)», деган сўз сабабли ёмон кўрган. Бу (гап) Саид ибн ал-Мусайяб ва аз-Зуҳрийдан ривоят қилинган. Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий бизга айтиб берди: Жарир бизга айтиб берди: У деди: Буни менга Али ибн Мужоҳид — у менинг наздимда ишончли (сиқа) — Саълабадан, у аз-Зуҳрийдан айтиб берди. (аз-Зуҳрий) деди: Таҳоратдан кейин сочиқ (билан артиниш) фақат таҳорат (суви қиёматда) тортилгани учун ёмон кўрилган.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ بَحِيرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ مُرَّةَ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُؤْذِي امْرَأَةٌ زَوْجَهَا فِي الدُّنْيَا إِلاَّ قَالَتْ زَوْجَتُهُ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ لاَ تُؤْذِيهِ قَاتَلَكِ اللَّهُ فَإِنَّمَا هُوَ عِنْدَكِ دَخِيلٌ يُوشِكُ أَنْ يُفَارِقَكِ إِلَيْنَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَرِوَايَةُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عَنِ الشَّامِيِّينَ أَصْلَحُ وَلَهُ عَنْ أَهْلِ الْحِجَازِ وَأَهْلِ الْعِرَاقِ مَنَاكِيرُ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Bu dunyoda biror ayol erini ranjitsa, albatta uning hurul-iyndan boʻlgan (jannatdagi) xotini: ‹Uni ranjitma, Alloh seni halok qilsin! U sening yoningda faqat bir mehmondir, tez orada u sendan ajralib bizning oldimizga keladi›, deydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl orqaligina bilamiz. Ismoil ibn Ayyoshning shomliklardan qilgan rivoyati saqlanarliroqdir, hijozliklar va iroqliklardan qilgan rivoyatlarida esa munkar (rivoyatlar) bor.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бу дунёда бирор аёл эрини ранжитса, албатта унинг ҳурул-ийндан бўлган (жаннатдаги) хотини: ‹Уни ранжитма, Аллоҳ сени ҳалок қилсин! У сенинг ёнингда фақат бир меҳмондир, тез орада у сендан ажралиб бизнинг олдимизга келади›, дейди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл орқалигина биламиз. Исмоил ибн Айёшнинг шомликлардан қилган ривояти сақланарлироқдир, ҳижозликлар ва ироқликлардан қилган ривоятларида эса мункар (ривоятлар) бор.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ يَزِيدَ الأَوْدِيِّ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ فَلَمَّا سِرْتُ أَرْسَلَ فِي أَثَرِي فَرُدِدْتُ فَقَالَ " أَتَدْرِي لِمَ بَعَثْتُ إِلَيْكَ لاَ تُصِيبَنَّ شَيْئًا بِغَيْرِ إِذْنِي فَإِنَّهُ غُلُولٌ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِهَذَا دَعَوْتُكَ فَامْضِ لِعَمَلِكَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ عَمِيرَةَ وَبُرَيْدَةَ وَالْمُسْتَوْرِدِ بْنِ شَدَّادٍ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُعَاذٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُسَامَةَ عَنْ دَاوُدَ الأَوْدِيِّ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni Yamanga (vakil qilib) joʻnatdilar. Men yoʻlga chiqqanimda, ortimdan odam yuborib, qaytarib oldirdilar va: «Seni nima uchun chaqirib oldirganimni bilasanmi? Mening ruxsatimsiz hech narsa olmagin, chunki bu xiyonatdir. Kim xiyonat qilsa, qiyomat kunida xiyonat qilib olgan narsasi bilan keladi. Mana shuning uchun seni chaqirib oldirdim. Endi ishingga ravona boʻl», dedilar. Abu Iso aytdi: Muozning hadisi hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl — Abu Usomaning Dovud al-Avdiydan rivoyati orqaligina bilamiz.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени Яманга (вакил қилиб) жўнатдилар. Мен йўлга чиққанимда, ортимдан одам юбориб, қайтариб олдирдилар ва: «Сени нима учун чақириб олдирганимни биласанми? Менинг рухсатимсиз ҳеч нарса олмагин, чунки бу хиёнатдир. Ким хиёнат қилса, қиёмат кунида хиёнат қилиб олган нарсаси билан келади. Мана шунинг учун сени чақириб олдирдим. Энди ишингга равона бўл», дедилар. Абу Исо айтди: Муознинг ҳадиси ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл — Абу Усоманинг Довуд ал-Авдийдан ривояти орқалигина биламиз.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَسْتَحِبُّ الصَّلاَةَ فِي الْحِيطَانِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ يَعْنِي الْبَسَاتِينَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُعَاذٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ . وَالْحَسَنُ بْنُ أَبِي جَعْفَرٍ قَدْ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَغَيْرُهُ وَأَبُو الزُّبَيْرِ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ تَدْرُسَ وَأَبُو الطُّفَيْلِ اسْمُهُ عَامِرُ بْنُ وَاثِلَةَ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ hiytonlarda (devor bilan oʻralgan joylarda) namoz oʻqishni mustahab koʻrar edilar. Abu Dovud aytdi: Yaʼni bogʻlarda. Abu Iso aytdi: Muozning hadisi gʻarib hadisdir, biz uni faqat Hasan ibn Abu Jaʼfarning hadisi tarafidangina bilamiz. Hasan ibn Abu Jaʼfarni Yahyo ibn Said va boshqalar zaif sanaganlar. Abuz Zubayrning ismi Muhammad ibn Muslim ibn Tadrus, Abut Tufaylning ismi esa Omir ibn Vosiladir.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ҳийтонларда (девор билан ўралган жойларда) намоз ўқишни мустаҳаб кўрар эдилар. Абу Довуд айтди: Яъни боғларда. Абу Исо айтди: Муознинг ҳадиси ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Ҳасан ибн Абу Жаъфарнинг ҳадиси тарафидангина биламиз. Ҳасан ибн Абу Жаъфарни Яҳё ибн Саид ва бошқалар заиф санаганлар. Абуз Зубайрнинг исми Муҳаммад ибн Муслим ибн Тадрус, Абут Туфайлнинг исми эса Омир ибн Восиладир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ مَالِكِ بْنِ يُخَامِرَ السَّكْسَكِيِّ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ سَأَلَ اللَّهَ الْقَتْلَ فِي سَبِيلِهِ صَادِقًا مِنْ قَلْبِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ الشَّهِيدِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim Allohdan qalbidan rost (niyat bilan) Uning yoʻlida oʻldirilishni soʻrasa, Alloh unga shahidning ajrini beradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким Аллоҳдан қалбидан рост (ният билан) Унинг йўлида ўлдирилишни сўраса, Аллоҳ унга шаҳиднинг ажрини беради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ مَالِكِ بْنِ يُخَامِرَ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ قَاتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِنْ رَجُلٍ مُسْلِمٍ فُوَاقَ نَاقَةٍ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ وَمَنْ جُرِحَ جُرْحًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ نُكِبَ نَكْبَةً فَإِنَّهَا تَجِئُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَأَغْزَرِ مَا كَانَتْ لَوْنُهَا الزَّعْفَرَانُ وَرِيحُهَا كَالْمِسْكِ " . هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Musulmon kishilardan kim Alloh yoʻlida tuya sogʻib boʻlguncha (qisqa fursat) jang qilsa, unga jannat vojib boʻladi. Kim Alloh yoʻlida bir jarohat olsa yoki biror zarba yesa, u (jarohat) qiyomat kuni eng koʻp oqqan holidagidek kelib, rangi zaʼfaron, hidi misk kabi boʻladi», dedilar. Bu hadis sahihdir.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Мусулмон кишилардан ким Аллоҳ йўлида туя соғиб бўлгунча (қисқа фурсат) жанг қилса, унга жаннат вожиб бўлади. Ким Аллоҳ йўлида бир жароҳат олса ёки бирор зарба еса, у (жароҳат) қиёмат куни энг кўп оққан ҳолидагидек келиб, ранги заъфарон, ҳиди миск каби бўлади», дедилар. Бу ҳадис саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ صَامَ رَمَضَانَ وَصَلَّى الصَّلَوَاتِ وَحَجَّ الْبَيْتَ لاَ أَدْرِي أَذَكَرَ الزَّكَاةَ أَمْ لاَ إِلاَّ كَانَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ أَنْ يَغْفِرَ لَهُ إِنْ هَاجَرَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مَكَثَ بِأَرْضِهِ الَّتِي وُلِدَ بِهَا " . قَالَ مُعَاذٌ أَلاَ أُخْبِرُ بِهَذَا النَّاسَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ذَرِ النَّاسَ يَعْمَلُونَ فَإِنَّ فِي الْجَنَّةِ مِائَةَ دَرَجَةٍ مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ وَالْفِرْدَوْسُ أَعْلَى الْجَنَّةِ وَأَوْسَطُهَا وَفَوْقَ ذَلِكَ عَرْشُ الرَّحْمَنِ وَمِنْهَا تُفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَسَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَهَذَا عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ هَمَّامٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ . وَعَطَاءٌ لَمْ يُدْرِكْ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ وَمُعَاذٌ قَدِيمُ الْمَوْتِ مَاتَ فِي خِلاَفَةِ عُمَرَ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ: «Kim Ramazon roʻzasini tutsa, namozlarni oʻqisa va Baytni haj qilsa» — (roviy: zakotni zikr qildimi yoki yoʻqmi, bilmayman, dedi) — «Alloh uning yoʻlida hijrat qilgan boʻlsin yoki tugʻilgan yurtida qolgan boʻlsin, Allohning uni magʻfirat qilishi haq (vojib) boʻladi», dedilar. Muoz: «Buni odamlarga xabar qilmaymi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Odamlarni (amal qilib) ishlayversinlar deb qoʻyaqol. Zero, jannatda yuzta daraja bor, har ikki daraja orasi xuddi osmon bilan yer orasidagidekdir. Firdavs esa jannatning eng yuqorisi va eng oʻrtasidir, uning ustida Rahmonning Arshi bordir; jannat daryolari ham oʻsha yerdan otilib chiqadi. Bas, Allohdan soʻraganingizda Undan Firdavsni soʻranglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu tarzda Hishom ibn Saʼddan, u Zayd ibn Aslamdan, u Ato ibn Yasordan, u Muoz ibn Jabaldan rivoyat qilingan. Nazarimda bu Hammomning Zayd ibn Aslamdan, uning Ato ibn Yasordan, uning Uboda ibn Somitdan qilgan rivoyatidan sahihroqdir. Ato Muoz ibn Jabalga yetishmagan (uni koʻrmagan), Muoz esa erta vafot etgan — Umar xalifaligi davrida vafot etgan.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Рамазон рўзасини тутса, намозларни ўқиса ва Байтни ҳаж қилса» — (ровий: закотни зикр қилдими ёки йўқми, билмайман, деди) — «Аллоҳ унинг йўлида ҳижрат қилган бўлсин ёки туғилган юртида қолган бўлсин, Аллоҳнинг уни мағфират қилиши ҳақ (вожиб) бўлади», дедилар. Муоз: «Буни одамларга хабар қилмайми?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Одамларни (амал қилиб) ишлайверсинлар деб қўяқол. Зеро, жаннатда юзта даража бор, ҳар икки даража ораси худди осмон билан ер орасидагидекдир. Фирдавс эса жаннатнинг энг юқориси ва энг ўртасидир, унинг устида Раҳмоннинг Арши бордир; жаннат дарёлари ҳам ўша ердан отилиб чиқади. Бас, Аллоҳдан сўраганингизда Ундан Фирдавсни сўранглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу тарзда Ҳишом ибн Саъддан, у Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Муоз ибн Жабалдан ривоят қилинган. Назаримда бу Ҳаммомнинг Зайд ибн Асламдан, унинг Ато ибн Ясордан, унинг Убода ибн Сомитдан қилган ривоятидан саҳиҳроқдир. Ато Муоз ибн Жабалга етишмаган (уни кўрмаган), Муоз эса эрта вафот этган — Умар халифалиги даврида вафот этган.
حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، مُحَمَّدُ بْنُ فِرَاسٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ أَبُو الْعَوَّامِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يَدْخُلُ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ جُرْدًا مُرْدًا مُكَحَّلِينَ أَبْنَاءَ ثَلاَثِينَ أَوْ ثَلاَثٍ وَثَلاَثِينَ سَنَةً " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَبَعْضُ أَصْحَابِ قَتَادَةَ رَوَوْا هَذَا عَنْ قَتَادَةَ مُرْسَلاً وَلَمْ يُسْنِدُوهُ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Jannat ahli jannatga tuksiz, soqolsiz, koʻzlari surma tortilgan va oʻttiz yoki oʻttiz uch yoshda boʻlib kiradilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Qatodaning baʼzi shogirdlari buni Qatodadan mursal qilib rivoyat qilishgan va uni isnod bilan keltirishmagan.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Жаннат аҳли жаннатга туксиз, соқолсиз, кўзлари сурма тортилган ва ўттиз ёки ўттиз уч ёшда бўлиб кирадилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Қатоданинг баъзи шогирдлари буни Қатодадан мурсал қилиб ривоят қилишган ва уни иснод билан келтиришмаган.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الصَّنْعَانِيُّ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَأَصْبَحْتُ يَوْمًا قَرِيبًا مِنْهُ وَنَحْنُ نَسِيرُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي بِعَمَلٍ يُدْخِلُنِي الْجَنَّةَ وَيُبَاعِدُنِي مِنَ النَّارِ . قَالَ " لَقَدْ سَأَلْتَنِي عَنْ عَظِيمٍ وَإِنَّهُ لَيَسِيرٌ عَلَى مَنْ يَسَّرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ تَعْبُدُ اللَّهَ وَلاَ تُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا وَتُقِيمُ الصَّلاَةَ وَتُؤْتِي الزَّكَاةَ وَتَصُومُ رَمَضَانَ وَتَحُجُّ الْبَيْتَ " . ثُمَّ قَالَ " أَلاَ أَدُلُّكَ عَلَى أَبْوَابِ الْخَيْرِ الصَّوْمُ جُنَّةٌ وَالصَّدَقَةُ تُطْفِئُ الْخَطِيئَةَ كَمَا يُطْفِئُ الْمَاءُ النَّارَ وَصَلاَةُ الرَّجُلِ مِنْ جَوْفِ اللَّيْلِ " . قَالَ ثُمَّ تَلاََ: ( تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ ) حَتَّى بَلَغَ: (يَعْمَلُونَ) ثُمَّ قَالَ " أَلاَ أُخْبِرُكَ بِرَأْسِ الأَمْرِ كُلِّهِ وَعَمُودِهِ وَذِرْوَةِ سَنَامِهِ " . قُلْتُ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " رَأْسُ الأَمْرِ الإِسْلاَمُ وَعَمُودُهُ الصَّلاَةُ وَذِرْوَةُ سَنَامِهِ الْجِهَادُ " . ثُمَّ قَالَ " أَلاَ أُخْبِرُكَ بِمَلاَكِ ذَلِكَ كُلِّهِ " . قُلْتُ بَلَى يَا نَبِيَّ اللَّهِ قَالَ فَأَخَذَ بِلِسَانِهِ قَالَ " كُفَّ عَلَيْكَ هَذَا " . فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَإِنَّا لَمُؤَاخَذُونَ بِمَا نَتَكَلَّمُ بِهِ فَقَالَ " ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ يَا مُعَاذُ وَهَلْ يَكُبُّ النَّاسَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ أَوْ عَلَى مَنَاخِرِهِمْ إِلاَّ حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Bir safarda Paygʻambar ﷺ bilan birga edim. Bir kuni biz yurib ketayotganimizda men u zotga yaqin keldim-da: «Ey Allohning Rasuli, meni jannatga kiritadigan va doʻzaxdan uzoqlashtiradigan bir amalni menga ayting», dedim. U zot: «Sen mendan buyuk narsani soʻrading; ammo u Alloh kimga oson qilsa, oʻshanga osondir: Allohga ibodat qilasan va Unga hech narsani sherik qilmaysan, namozni barpo qilasan, zakot berasan, Ramazon roʻzasini tutasan va Baytni haj qilasan», dedilar. Soʻng: «Senga ezgulik eshiklarini koʻrsataymi? Roʻza — qalqondir; sadaqa esa suv olovni oʻchirgani kabi xatoni oʻchiradi; va kishining tun yarmidagi namozi (ham)», dedilar-da, soʻng: {Yonbosh tomonlari yotoqlaridan yiroq boʻlur} (oyatini) {qilurlar} (gacha) tilovat qildilar. Soʻng: «Senga butun ishning boshini, ustunini va eng yuksak choʻqqisini xabar beraymi?» dedilar. Men: «Ha, ey Allohning Rasuli», dedim. U zot: «Ishning boshi — Islom, ustuni — namoz, eng yuksak choʻqqisi esa — jihoddir», dedilar. Soʻng: «Senga bularning barchasini ushlab turuvchi narsani xabar beraymi?» dedilar. Men: «Ha, ey Allohning Nabiyi», dedim. U zot tilini ushlab: «Mana shuni oʻzingga toʻxtatib tur (tiy)», dedilar. Men: «Ey Allohning Nabiyi, biz gapirgan narsamiz uchun ham javobgar boʻlamizmi?» dedim. U zot: «Onang seni yoʻqotgur, ey Muoz! Odamlarni yuzlari yoki burunlari bilan doʻzaxga qulatadigan narsa tillarining hosilidan (yomon soʻzlaridan) boshqa narsa boʻlarmidi?» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Бир сафарда Пайғамбар ﷺ билан бирга эдим. Бир куни биз юриб кетаётганимизда мен у зотга яқин келдим-да: «Эй Аллоҳнинг Расули, мени жаннатга киритадиган ва дўзахдан узоқлаштирадиган бир амални менга айтинг», дедим. У зот: «Сен мендан буюк нарсани сўрадинг; аммо у Аллоҳ кимга осон қилса, ўшанга осондир: Аллоҳга ибодат қиласан ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмайсан, намозни барпо қиласан, закот берасан, Рамазон рўзасини тутасан ва Байтни ҳаж қиласан», дедилар. Сўнг: «Сенга эзгулик эшикларини кўрсатайми? Рўза — қалқондир; садақа эса сув оловни ўчиргани каби хатони ўчиради; ва кишининг тун ярмидаги намози (ҳам)», дедилар-да, сўнг: {Ёнбош томонлари ётоқларидан йироқ бўлур} (оятини) {қилурлар} (гача) тиловат қилдилар. Сўнг: «Сенга бутун ишнинг бошини, устунини ва энг юксак чўққисини хабар берайми?» дедилар. Мен: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули», дедим. У зот: «Ишнинг боши — Ислом, устуни — намоз, энг юксак чўққиси эса — жиҳоддир», дедилар. Сўнг: «Сенга буларнинг барчасини ушлаб турувчи нарсани хабар берайми?» дедилар. Мен: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Набийи», дедим. У зот тилини ушлаб: «Мана шуни ўзингга тўхтатиб тур (тий)», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Набийи, биз гапирган нарсамиз учун ҳам жавобгар бўламизми?» дедим. У зот: «Онанг сени йўқотгур, эй Муоз! Одамларни юзлари ёки бурунлари билан дўзахга қулатадиган нарса тилларининг ҳосилидан (ёмон сўзларидан) бошқа нарса бўлармиди?» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَتَدْرِي مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ " . قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ " فَإِنَّ حَقَّهُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَلاَ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا " . قَالَ " فَتَدْرِي مَا حَقُّهُمْ عَلَيْهِ إِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ " . قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ " أَنْ لاَ يُعَذِّبَهُمْ " . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohning bandalar ustidagi haqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning rasuli yaxshiroq biluvchidir», dedim. U zot: «Albatta Uning ular ustidagi haqi shuki, ular Unga ibodat qilsinlar va Unga hech narsani sherik qilmasinlar», dedilar. Soʻng: «Agar ular shuni qilsalar, ularning Uning zimmasidagi haqi nima ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning rasuli yaxshiroq biluvchidir», dedim. U zot: «(Haqlari shuki) U ularni azoblamasligidir», dedilar. Bu hadis hasan sahih hadisdir. Bu Muoz ibn Jabaldan bir necha yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳнинг бандалар устидаги ҳақи нима эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг расули яхшироқ билувчидир», дедим. У зот: «Албатта Унинг улар устидаги ҳақи шуки, улар Унга ибодат қилсинлар ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасинлар», дедилар. Сўнг: «Агар улар шуни қилсалар, уларнинг Унинг зиммасидаги ҳақи нима эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг расули яхшироқ билувчидир», дедим. У зот: «(Ҳақлари шуки) У уларни азобламаслигидир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Муоз ибн Жабалдан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمَ، عَنْ عُتْبَةَ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَىٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَْ (هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ ) هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ رِشْدِينَ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ . وَرِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ وَالإِفْرِيقِيُّ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ {Hal tastatiyu rabbaka} deb oʻqidilar. Bu gʻarib hadisdir; uni faqat Rishdiynning hadisi orqaligina bilamiz va uning isnodi qavviy (kuchli) emas. Rishdiyn ibn Saʼd va al-Ifriqiy hadisda zaif sanaladi.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ {Ҳал тастатию раббака} деб ўқидилар. Бу ғариб ҳадисдир; уни фақат Ришдийннинг ҳадиси орқалигина биламиз ва унинг исноди қаввий (кучли) эмас. Ришдийн ибн Саъд ва ал-Ифриқий ҳадисда заиф саналади.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ رَجُلاً لَقِيَ امْرَأَةً وَلَيْسَ بَيْنَهُمَا مَعْرِفَةٌ فَلَيْسَ يَأْتِي الرَّجُلُ شَيْئًا إِلَى امْرَأَتِهِ إِلاَّ قَدْ أَتَى هُوَ إِلَيْهَا إِلاَّ أَنَّهُ لَمْ يُجَامِعْهَا . قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ : ( أَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَىِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ ) فَأَمَرَهُ أَنْ يَتَوَضَّأَ وَيُصَلِّيَ . قَالَ مُعَاذٌ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَهِيَ لَهُ خَاصَّةً أَمْ لِلْمُؤْمِنِينَ عَامَّةً قَالَ " بَلْ لِلْمُؤْمِنِينَ عَامَّةً " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يَسْمَعْ مِنْ مُعَاذٍ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ مَاتَ فِي خِلاَفَةِ عُمَرَ وَقُتِلَ عُمَرُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى غُلاَمٌ صَغِيرٌ ابْنُ سِتِّ سِنِينَ وَقَدْ رَوَى عَنْ عُمَرَ وَرَآهُ . وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلٌ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytadi: Nabiy ﷺ huzuriga bir kishi kelib: «Ey Rasululloh, oʻrtalarida tanishlik boʻlmagan bir ayolni uchratgan, jimoʼdan boshqa, erkak oʻz ayoliga qiladigan hamma narsani unga qilgan kishi haqida nima deysiz?» dedi. (Muoz) aytadi: Shunda Alloh: {Kunduzning ikki tomonida va kechaning bir qismida namozni toʻkis ado et. Albatta, yaxshiliklar yomonliklarni ketkazadi. Bu eslovchilar uchun bir eslatmadir} (Hud 114) oyatini nozil qildi va u zot uni tahorat olib, namoz oʻqishga buyurdilar. Muoz aytadi: Men: «Ey Rasululloh, bu faqat unga xosmi yoki umuman moʻminlar uchunmi?» dedim. U zot: «Balki umuman moʻminlar uchundir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning sanadi muttasil (uzluksiz) emas. Abdurahmon ibn Abu Laylo Muozdan (hadis) eshitmagan, chunki Muoz ibn Jabal Umarning xalifaligida vafot etgan, Umar oʻldirilganida esa Abdurahmon ibn Abu Laylo olti yoshli kichik bola edi, garchi u Umardan rivoyat qilgan va uni koʻrgan boʻlsa-da. Shuʼba bu hadisni Abdulmalik ibn Umayrdan, u Abdurahmon ibn Abu Layloldan, u Nabiy ﷺdan mursal holda rivoyat qilgan.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтади: Набий ﷺ ҳузурига бир киши келиб: «Эй Расулуллоҳ, ўрталарида танишлик бўлмаган бир аёлни учратган, жимўдан бошқа, эркак ўз аёлига қиладиган ҳамма нарсани унга қилган киши ҳақида нима дейсиз?» деди. (Муоз) айтади: Шунда Аллоҳ: {Кундузнинг икки томонида ва кечанинг бир қисмида намозни тўкис адо эт. Албатта, яхшиликлар ёмонликларни кетказади. Бу эсловчилар учун бир эслатмадир} (Ҳуд 114) оятини нозил қилди ва у зот уни таҳорат олиб, намоз ўқишга буюрдилар. Муоз айтади: Мен: «Эй Расулуллоҳ, бу фақат унга хосми ёки умуман мўминлар учунми?» дедим. У зот: «Балки умуман мўминлар учундир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг санади муттасил (узлуксиз) эмас. Абдураҳмон ибн Абу Лайло Муоздан (ҳадис) эшитмаган, чунки Муоз ибн Жабал Умарнинг халифалигида вафот этган, Умар ўлдирилганида эса Абдураҳмон ибн Абу Лайло олти ёшли кичик бола эди, гарчи у Умардан ривоят қилган ва уни кўрган бўлса-да. Шуъба бу ҳадисни Абдулмалик ибн Умайрдан, у Абдураҳмон ибн Абу Лайлолдан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилган.
وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِطُولِهِ وَقَالَ " إِنِّي نَعَسْتُ فَاسْتَثْقَلْتُ نَوْمًا فَرَأَيْتُ رَبِّي فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ فَقَالَ فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلأُ الأَعْلَى " . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هَانِئٍ أَبُو هَانِئٍ الْيَشْكُرِيُّ حَدَّثَنَا جَهْضَمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ سَلاَّمِ عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَائِشٍ الْحَضْرَمِيِّ أَنَّهُ حَدَّثَهُ عَنْ مَالِكِ بْنِ يُخَامِرَ السَّكْسَكِيِّ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ رضى الله عنه قَالَ احْتُبِسَ عَنَّا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ غَدَاةٍ عَنْ صَلاَةِ الصُّبْحِ حَتَّى كِدْنَا نَتَرَاءَى عَيْنَ الشَّمْسِ فَخَرَجَ سَرِيعًا فَثُوِّبَ بِالصَّلاَةِ فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَجَوَّزَ فِي صَلاَتِهِ فَلَمَّا سَلَّمَ دَعَا بِصَوْتِهِ قَالَ لَنَا " عَلَى مَصَافِّكُمْ كَمَا أَنْتُمْ " . ثُمَّ انْفَتَلَ إِلَيْنَا ثُمَّ قَالَ " أَمَا إِنِّي سَأُحَدِّثُكُمْ مَا حَبَسَنِي عَنْكُمُ الْغَدَاةَ إِنِّي قُمْتُ مِنَ اللَّيْلِ فَتَوَضَّأْتُ وَصَلَّيْتُ مَا قُدِّرَ لِي فَنَعَسْتُ فِي صَلاَتِي حَتَّى اسْتَثْقَلْتُ فَإِذَا أَنَا بِرَبِّي تَبَارَكَ وَتَعَالَى فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ . قُلْتُ لَبَّيْكَ رَبِّ . قَالَ فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلأُ الأَعْلَى قُلْتُ لاَ أَدْرِي . قَالَهَا ثَلاَثًا قَالَ فَرَأَيْتُهُ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ كَتِفَىَّ حَتَّى وَجَدْتُ بَرْدَ أَنَامِلِهِ بَيْنَ ثَدْيَىَّ فَتَجَلَّى لِي كُلُّ شَيْءٍ وَعَرَفْتُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ . قُلْتُ لَبَّيْكَ رَبِّ قَالَ فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلأُ الأَعْلَى قُلْتُ فِي الْكَفَّارَاتِ قَالَ مَا هُنَّ قُلْتُ مَشْىُ الأَقْدَامِ إِلَى الْجَمَاعَاتِ وَالْجُلُوسُ فِي الْمَسَاجِدِ بَعْدَ الصَّلَوَاتِ وَإِسْبَاغُ الْوُضُوءِ فِي الْمَكْرُوهَاتِ . قَالَ فِيمَ قُلْتُ إِطْعَامُ الطَّعَامِ وَلِينُ الْكَلاَمِ وَالصَّلاَةُ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ . قَالَ سَلْ . قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَتَرْكَ الْمُنْكَرَاتِ وَحُبَّ الْمَسَاكِينِ وَأَنْ تَغْفِرَ لِي وَتَرْحَمَنِي وَإِذَا أَرَدْتَ فِتْنَةَ قَوْمٍ فَتَوَفَّنِي غَيْرَ مَفْتُونٍ أَسْأَلُكَ حُبَّكَ وَحُبَّ مَنْ يُحِبُّكَ وَحُبَّ عَمَلٍ يُقَرِّبُ إِلَى حُبِّكَ " . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّهَا حَقٌّ فَادْرُسُوهَا ثُمَّ تَعَلَّمُوهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَالَ هَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ . قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ اللَّجْلاَجِ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَائِشٍ الْحَضْرَمِيُّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ الْحَدِيثَ وَهَذَا غَيْرُ مَحْفُوظٍ . هَكَذَا ذَكَرَ الْوَلِيدُ فِي حَدِيثِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَائِشٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَى بِشْرُ بْنُ بَكْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ هَذَا الْحَدِيثَ بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَائِشٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَهَذَا أَصَحُّ . وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَائِشٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ bir kuni ertalab bomdod namoziga chiqmay, biz quyoshning korasiga (chiqqaniga) qaray boshlaganimizgacha kechikdilar. Soʻng u zot tezda chiqdilar, namozga iqomat aytildi va Rasululloh ﷺ namoz oʻqidilar hamda namozlarini qisqartirdilar. Salom berganlaridan keyin u zot bizga ovoz chiqarib: «Saflaringizda boricha turinglar», dedilar. Soʻng bizga oʻgirildilar va: «Sizlarga bu ertalab meni nima kechiktirganini aytib beraman: Men kechasi turib, tahorat oldim va menga taqdir qilingancha namoz oʻqidim, soʻng namozimda mudrab, qattiq uyquga ketibman. Shunda Robbim — tabaraka va taolo — eng goʻzal suratda oldimda (paydo boʻldi) va: ‹Ey Muhammad›, dedi. Men: ‹Labbayka, Robbim›, dedim. U: ‹Eng oliy jamoa nima haqida bahslashayapti?› dedi. Men: ‹Bilmayman›, dedim. Buni uch marta aytdi. (Soʻng) men Uning kaftini ikki kuragim orasiga qoʻyganini koʻrdim, hatto barmoqlarining salqinligini ikki koʻkragim orasida his qildim, shunda menga har bir narsa ayon boʻldi va men (uni) bilib oldim. U: ‹Ey Muhammad›, dedi. Men: ‹Labbayka, Robbim›, dedim. U: ‹Eng oliy jamoa nima haqida bahslashayapti?› dedi. Men: ‹Kaffaratlar haqida›, dedim. U: ‹Ular nima?› dedi. Men: ‹Jamoatlarga oyoq bilan yurib borish, namozlardan keyin masjidlarda oʻtirish va yoqimsiz holatlarda tahoratni mukammal qilishdir›, dedim. U: ‹Yana nima?› dedi. Men: ‹Taom yedirish, soʻzni yumshoq qilish va odamlar uxlab yotganda kechasi namoz oʻqishdir›, dedim. U: ‹Soʻra›, dedi. Men: ‹Allohumma, men Sendan yaxshi ishlarni qilishni, yomon ishlarni tark etishni va miskinlarni sevishni, meni magʻfirat qilishingni va menga rahm qilishingni soʻrayman. Bir qavmga fitnani iroda qilsang, meni fitnaga uchratmagan holda vafot ettir. Sendan Oʻzingni sevishni, Seni sevadigan kishini sevishni va Seni sevishga yaqinlashtiradigan amalni sevishni soʻrayman›, dedim», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Albatta, bu haqdir, bas, uni oʻrganinglar, soʻng (yodlab) bilib olinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Men Muhammad ibn Ismoildan bu hadis haqida soʻradim, u: «Bu hasan sahih hadisdir», dedi.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ бир куни эрталаб бомдод намозига чиқмай, биз қуёшнинг корасига (чиққанига) қарай бошлаганимизгача кечикдилар. Сўнг у зот тезда чиқдилар, намозга иқомат айтилди ва Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқидилар ҳамда намозларини қисқартирдилар. Салом берганларидан кейин у зот бизга овоз чиқариб: «Сафларингизда борича туринглар», дедилар. Сўнг бизга ўгирилдилар ва: «Сизларга бу эрталаб мени нима кечиктирганини айтиб бераман: Мен кечаси туриб, таҳорат олдим ва менга тақдир қилинганча намоз ўқидим, сўнг намозимда мудраб, қаттиқ уйқуга кетибман. Шунда Роббим — табарака ва таоло — энг гўзал суратда олдимда (пайдо бўлди) ва: ‹Эй Муҳаммад›, деди. Мен: ‹Лаббайка, Роббим›, дедим. У: ‹Энг олий жамоа нима ҳақида баҳслашаяпти?› деди. Мен: ‹Билмайман›, дедим. Буни уч марта айтди. (Сўнг) мен Унинг кафтини икки курагим орасига қўйганини кўрдим, ҳатто бармоқларининг салқинлигини икки кўкрагим орасида ҳис қилдим, шунда менга ҳар бир нарса аён бўлди ва мен (уни) билиб олдим. У: ‹Эй Муҳаммад›, деди. Мен: ‹Лаббайка, Роббим›, дедим. У: ‹Энг олий жамоа нима ҳақида баҳслашаяпти?› деди. Мен: ‹Каффаратлар ҳақида›, дедим. У: ‹Улар нима?› деди. Мен: ‹Жамоатларга оёқ билан юриб бориш, намозлардан кейин масжидларда ўтириш ва ёқимсиз ҳолатларда таҳоратни мукаммал қилишдир›, дедим. У: ‹Яна нима?› деди. Мен: ‹Таом едириш, сўзни юмшоқ қилиш ва одамлар ухлаб ётганда кечаси намоз ўқишдир›, дедим. У: ‹Сўра›, деди. Мен: ‹Аллоҳумма, мен Сендан яхши ишларни қилишни, ёмон ишларни тарк этишни ва мискинларни севишни, мени мағфират қилишингни ва менга раҳм қилишингни сўрайман. Бир қавмга фитнани ирода қилсанг, мени фитнага учратмаган ҳолда вафот эттир. Сендан Ўзингни севишни, Сени севадиган кишини севишни ва Сени севишга яқинлаштирадиган амални севишни сўрайман›, дедим», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, бу ҳақдир, бас, уни ўрганинглар, сўнг (ёдлаб) билиб олинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир», деди.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، رضى الله عنه قَالَ اسْتَبَّ رَجُلاَنِ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى عُرِفَ الْغَضَبُ فِي وَجْهِ أَحَدِهِمَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنِّي لأَعْلَمُ كَلِمَةً لَوْ قَالَهَا لَذَهَبَ غَضَبُهُ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ " .
حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ صُرَدٍ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ . عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يَسْمَعْ مِنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ مَاتَ مُعَاذٌ فِي خِلاَفَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَقُتِلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى غُلاَمٌ ابْنُ سِتِّ سِنِينَ وَهَكَذَا رَوَى شُعْبَةُ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى وَقَدْ رَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَرَآهُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى يُكْنَى أَبَا عِيسَى وَأَبُو لَيْلَى اسْمُهُ يَسَارٌ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى قَالَ أَدْرَكْتُ عِشْرِينَ وَمِائَةً مِنَ الأَنْصَارِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning huzurlarida ikki kishi soʻkishdi, hatto ulardan birining yuzida gʻazab bilinib qoldi. Shunda Nabiy ﷺ: «Albatta men shunday bir kalimani bilamanki, agar u shuni aytsa, gʻazabi ketardi: ‹Aʼuzu billahi minash-shaytonir-rojim (qabihlangan shaytondan Allohdan panoh tilayman)›», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Sulaymon ibn Suraddan ham (hadis) bor. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis mursaldir. Abdurrahmon ibn Abu Layli Muoz ibn Jabaldan (hadis) eshitmagan. Muoz Umar ibn Xattobning xalifaligida vafot etgan, Umar ibn Xattob qatl etilganida esa Abdurrahmon ibn Abu Layli olti yoshli bola edi.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг ҳузурларида икки киши сўкишди, ҳатто улардан бирининг юзида ғазаб билиниб қолди. Шунда Набий ﷺ: «Албатта мен шундай бир калимани биламанки, агар у шуни айтса, ғазаби кетарди: ‹Аъузу биллаҳи минаш-шайтонир-рожим (қабиҳланган шайтондан Аллоҳдан паноҳ тилайман)›», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Сулаймон ибн Сураддан ҳам (ҳадис) бор. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис мурсалдир. Абдурраҳмон ибн Абу Лайли Муоз ибн Жабалдан (ҳадис) эшитмаган. Муоз Умар ибн Хаттобнинг халифалигида вафот этган, Умар ибн Хаттоб қатл этилганида эса Абдурраҳмон ибн Абу Лайли олти ёшли бола эди.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي الْوَرْدِ، عَنِ اللَّجْلاَجِ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ سَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً يَدْعُو يَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ تَمَامَ النِّعْمَةِ . فَقَالَ " أَىُّ شَيْءٍ تَمَامُ النِّعْمَةِ " . قَالَ دَعْوَةٌ دَعَوْتُ بِهَا أَرْجُو بِهَا الْخَيْرَ . قَالَ " فَإِنَّ مِنْ تَمَامِ النِّعْمَةِ دُخُولَ الْجَنَّةِ وَالْفَوْزَ مِنَ النَّارِ " . وَسَمِعَ رَجُلاً وَهُوَ يَقُولُ يَا ذَا الْجَلاَلِ وَالإِكْرَامِ فَقَالَ " قَدِ اسْتُجِيبَ لَكَ فَسَلْ " . وَسَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً وَهُوَ يَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الصَّبْرَ . فَقَالَ " سَأَلْتَ اللَّهَ الْبَلاَءَ فَسَلْهُ الْعَافِيَةَ " .
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bir kishining: «Allohumma, men Sendan neʼmatning tamomini soʻrayman», deb duo qilayotganini eshitib: «Neʼmatning tamomi qaysi narsa?» dedilar. U: «Bu — men yaxshilik umid qilib qilgan bir duo», dedi. U zot: «Albatta neʼmatning tamomidan (biri) jannatga kirish va doʻzaxdan najot topishdir», dedilar. Yana bir kishining: «Yo Zal-Jaloli val-Ikrom», deyayotganini eshitib: «(Duoing) ijobat qilindi, endi soʻra», dedilar. Yana Nabiy ﷺ bir kishining: «Allohumma, men Sendan sabr soʻrayman», deyayotganini eshitib: «Sen Allohdan balo soʻrabsan, undan ofiyat (sogʻ-salomatlik) soʻragin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бир кишининг: «Аллоҳумма, мен Сендан неъматнинг тамомини сўрайман», деб дуо қилаётганини эшитиб: «Неъматнинг тамоми қайси нарса?» дедилар. У: «Бу — мен яхшилик умид қилиб қилган бир дуо», деди. У зот: «Албатта неъматнинг тамомидан (бири) жаннатга кириш ва дўзахдан нажот топишдир», дедилар. Яна бир кишининг: «Ё Зал-Жалоли вал-Икром», деяётганини эшитиб: «(Дуоинг) ижобат қилинди, энди сўра», дедилар. Яна Набий ﷺ бир кишининг: «Аллоҳумма, мен Сендан сабр сўрайман», деяётганини эшитиб: «Сен Аллоҳдан бало сўрабсан, ундан офият (соғ-саломатлик) сўрагин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، هُوَ عَامِرُ بْنُ وَاثِلَةَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ إِذَا ارْتَحَلَ قَبْلَ زَيْغِ الشَّمْسِ أَخَّرَ الظُّهْرَ إِلَى أَنْ يَجْمَعَهَا إِلَى الْعَصْرِ فَيُصَلِّيهِمَا جَمِيعًا وَإِذَا ارْتَحَلَ بَعْدَ زَيْغِ الشَّمْسِ عَجَّلَ الْعَصْرَ إِلَى الظُّهْرِ وَصَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا ثُمَّ سَارَ وَكَانَ إِذَا ارْتَحَلَ قَبْلَ الْمَغْرِبِ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ حَتَّى يُصَلِّيَهَا مَعَ الْعِشَاءِ وَإِذَا ارْتَحَلَ بَعْدَ الْمَغْرِبِ عَجَّلَ الْعِشَاءَ فَصَلاَّهَا مَعَ الْمَغْرِبِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالصَّحِيحُ عَنْ أُسَامَةَ . وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ قُتَيْبَةَ هَذَا الْحَدِيثَ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Tabuk gʻazotida boʻlganlarida, agar quyosh ogʻishidan oldin yoʻlga chiqsalar, peshinni asrga qoʻshib oʻqigunlaricha kechiktirar va ularning ikkalasini birga oʻqir edilar. Agar quyosh ogʻishidan keyin yoʻlga chiqsalar, asrni peshinga tezlashtirib, peshin bilan asrni birga oʻqir, soʻng yoʻlga chiqar edilar. Agar shomdan oldin yoʻlga chiqsalar, shomni xufton bilan birga oʻqigunlaricha kechiktirar, agar shomdan keyin yoʻlga chiqsalar, xuftonni tezlashtirib, uni shom bilan birga oʻqir edilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Umar, Anas, Abdulloh ibn Amr, Oisha, Ibn Abbos, Usoma ibn Zayd va Jobir ibn Abdullohdan ham (hadis bor). Abu Iso aytdi: Usomadan (kelgani) sahihdir. Bu hadisni Ali ibn al-Madiniy Ahmad ibn Hanbaldan, u Qutaybadan rivoyat qilgan.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Табук ғазотида бўлганларида, агар қуёш оғишидан олдин йўлга чиқсалар, пешинни асрга қўшиб ўқигунларича кечиктирар ва уларнинг иккаласини бирга ўқир эдилар. Агар қуёш оғишидан кейин йўлга чиқсалар, асрни пешинга тезлаштириб, пешин билан асрни бирга ўқир, сўнг йўлга чиқар эдилар. Агар шомдан олдин йўлга чиқсалар, шомни хуфтон билан бирга ўқигунларича кечиктирар, агар шомдан кейин йўлга чиқсалар, хуфтонни тезлаштириб, уни шом билан бирга ўқир эдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Али, Ибн Умар, Анас, Абдуллоҳ ибн Амр, Оиша, Ибн Аббос, Усома ибн Зайд ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ҳадис бор). Абу Исо айтди: Усомадан (келгани) саҳиҳдир. Бу ҳадисни Али ибн ал-Мадиний Аҳмад ибн Ҳанбалдан, у Қутайбадан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُونُسَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ هُبَيْرَةَ بْنِ يَرِيمَ، عَنْ عَلِيٍّ، وَعَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالاَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِذَا أَتَى أَحَدُكُمُ الصَّلاَةَ وَالإِمَامُ عَلَى حَالٍ فَلْيَصْنَعْ كَمَا يَصْنَعُ الإِمَامُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ إِلاَّ مَا رُوِيَ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ . قَالُوا إِذَا جَاءَ الرَّجُلُ وَالإِمَامُ سَاجِدٌ فَلْيَسْجُدْ وَلاَ تُجْزِئُهُ تِلْكَ الرَّكْعَةُ إِذَا فَاتَهُ الرُّكُوعُ مَعَ الإِمَامِ وَاخْتَارَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ أَنْ يَسْجُدَ مَعَ الإِمَامِ وَذَكَرَ عَنْ بَعْضِهِمْ فَقَالَ لَعَلَّهُ لاَ يَرْفَعُ رَأْسَهُ فِي تِلْكَ السَّجْدَةِ حَتَّى يُغْفَرَ لَهُ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Sizlardan biringiz namozga kelganida imom (qaysidir) holatda boʻlsa, imom qilayotgan ishni qilsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni shu yoʻldan rivoyat qilingandan boshqa hech kim musnad qilganini bilmaymiz. Ilm ahli huzurida amal shunga (muvofiq)dir. Ular: ‹Kishi kelganida imom sajdada boʻlsa, u ham sajda qilsin, lekin imom bilan rukuʼga yetishmasa, oʻsha rakat unga hisoblanmaydi›, deyishgan. Abdulloh ibn Muborak imom bilan birga sajda qilishni ixtiyor qildi va baʼzilaridan naql qilib: ‹Shoyad u oʻsha sajdada unga magʻfirat qilinmaguncha boshini koʻtarmasa (yaxshi boʻlardi)›, dedi.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Сизлардан бирингиз намозга келганида имом (қайсидир) ҳолатда бўлса, имом қилаётган ишни қилсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни шу йўлдан ривоят қилингандан бошқа ҳеч ким муснад қилганини билмаймиз. Илм аҳли ҳузурида амал шунга (мувофиқ)дир. Улар: ‹Киши келганида имом саждада бўлса, у ҳам сажда қилсин, лекин имом билан рукуъга етишмаса, ўша ракат унга ҳисобланмайди›, дейишган. Абдуллоҳ ибн Муборак имом билан бирга сажда қилишни ихтиёр қилди ва баъзиларидан нақл қилиб: ‹Шояд у ўша саждада унга мағфират қилинмагунча бошини кўтармаса (яхши бўларди)›, деди.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ بَعَثَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ فَأَمَرَنِي أَنْ آخُذَ مِنْ كُلِّ ثَلاَثِينَ بَقَرَةً تَبِيعًا أَوْ تَبِيعَةً وَمِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ مُسِنَّةً وَمِنْ كُلِّ حَالِمٍ دِينَارًا أَوْ عِدْلَهُ مَعَافِرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ مَسْرُوقٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ فَأَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ . وَهَذَا أَصَحُّ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ meni Yamanga yubordilar va menga har oʻttiz sigirdan bir yashar buzoq (tabiyʼ yoki tabiyʼa), har qirqtadan ikki yashar urgʻochi sigir (musinna) va har balogʻatga yetgan kishidan bir dinor yoki uning oʻrniga maʼofir (matosi) olishni buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzilar bu hadisni Sufyondan, u Aʼmashdan, u Abu Voildan, u Masruqdan (mursal tarzda): «Nabiy ﷺ Muozni Yamanga yuborib, unga olishni buyurdilar...» deb rivoyat qilganlar, bu (rivoyat) asahhroqdir.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ мени Яманга юбордилар ва менга ҳар ўттиз сигирдан бир яшар бузоқ (табийъ ёки табийъа), ҳар қирқтадан икки яшар урғочи сигир (мусинна) ва ҳар балоғатга етган кишидан бир динор ёки унинг ўрнига маъофир (матоси) олишни буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзилар бу ҳадисни Суфёндан, у Аъмашдан, у Абу Воилдан, у Масруқдан (мурсал тарзда): «Набий ﷺ Муозни Яманга юбориб, унга олишни буюрдилар...» деб ривоят қилганлар, бу (ривоят) асаҳҳроқдир.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُوَيْدٍ الرَّمْلِيُّ، وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَبُو حَفْصٍ، وَحَدِيثُهُ، أَتَمُّ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْحَكَمِ، حَدَّثَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنَا نَافِعُ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنِي حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْحِمْيَرِيَّ، حَدَّثَهُ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اتَّقُوا الْمَلاَعِنَ الثَّلاَثَ الْبَرَازَ فِي الْمَوَارِدِ وَقَارِعَةِ الطَّرِيقِ وَالظِّلِّ " .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Laʼnatga sabab boʻladigan uch (ish)dan saqlaninglar: suv (olinadigan) joylarga, yoʻl (oʻrtasi)ga va soyaga hojat chiqarishdan», — dedilar.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Лаънатга сабаб бўладиган уч (иш)дан сақланинглар: сув (олинадиган) жойларга, йўл (ўртаси)га ва сояга ҳожат чиқаришдан», — дедилар.
حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ الْيَزَنِيُّ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ، عَنْ سَعْدٍ الأَغْطَشِ، - وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ - عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَائِذٍ الأَزْدِيِّ، - قَالَ هِشَامٌ وَهُوَ ابْنُ قُرْطٍ أَمِيرُ حِمْصَ - عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَمَّا يَحِلُّ لِلرَّجُلِ مِنَ امْرَأَتِهِ وَهِيَ حَائِضٌ قَالَ فَقَالَ " مَا فَوْقَ الإِزَارِ وَالتَّعَفُّفُ عَنْ ذَلِكَ أَفْضَلُ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَلَيْسَ هُوَ - يَعْنِي الْحَدِيثَ - بِالْقَوِيِّ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ dan — kishi xotini hayzli boʻlganida undan nima halol boʻlishi haqida — soʻradim. U zot: «Izor (belbogʻ) ustidagi (qism); ammo bundan (ham) tiyilish afzalroqdir», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Bu (hadis) kuchli emas.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ дан — киши хотини ҳайзли бўлганида ундан нима ҳалол бўлиши ҳақида — сўрадим. У зот: «Изор (белбоғ) устидаги (қисм); аммо бундан (ҳам) тийилиш афзалроқдир», — дедилар. Абу Довуд айтди: Бу (ҳадис) кучли эмас.
حَدَّثَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ الْحَضْرَمِيُّ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، حَدَّثَنِي بَحِيرٌ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ أَبِي بَحْرِيَّةَ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ : " الْغَزْوُ غَزْوَانِ فَأَمَّا مَنِ ابْتَغَى وَجْهَ اللَّهِ، وَأَطَاعَ الإِمَامَ، وَأَنْفَقَ الْكَرِيمَةَ، وَيَاسَرَ الشَّرِيكَ، وَاجْتَنَبَ الْفَسَادَ، فَإِنَّ نَوْمَهُ وَنَبْهَهُ أَجْرٌ كُلُّهُ وَأَمَّا مَنْ غَزَا فَخْرًا وَرِيَاءً وَسُمْعَةً، وَعَصَى الإِمَامَ، وَأَفْسَدَ فِي الأَرْضِ، فَإِنَّهُ لَمْ يَرْجِعْ بِالْكَفَافِ " .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Gʻazot ikki xildir. Kim Allohning yuzini (rizosini) istab, imomga itoat qilib, eng qadrli (molini) sarflab, sherigiga yengillik qilib, buzgʻunchilikdan saqlansa, uning uxlashi ham, uygʻoqligi ham — barchasi ajrdir. Kim esa maqtanish, riyo va ovoza uchun gʻazot qilib, imomga osiylik qilib, yer yuzida buzgʻunchilik qilsa, u (savob-gunohda) barobar boʻlib qaytmaydi (balki gunohkor boʻladi)».Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ғазот икки хилдир. Ким Аллоҳнинг юзини (ризосини) истаб, имомга итоат қилиб, энг қадрли (молини) сарфлаб, шеригига енгиллик қилиб, бузғунчиликдан сақланса, унинг ухлаши ҳам, уйғоқлиги ҳам — барчаси ажрдир. Ким эса мақтаниш, риё ва овоза учун ғазот қилиб, имомга осийлик қилиб, ер юзида бузғунчилик қилса, у (савоб-гуноҳда) баробар бўлиб қайтмайди (балки гуноҳкор бўлади)».
حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ خَالِدٍ أَبُو مَرْوَانَ، وَابْنُ الْمُصَفَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، عَنِ ابْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ أَبِيهِ، يَرُدُّ إِلَى مَكْحُولٍ إِلَى مَالِكِ بْنِ يُخَامِرَ أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ، حَدَّثَهُمْ أَنَّهُ، سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ : " مَنْ قَاتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فُوَاقَ نَاقَةٍ فَقَدْ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ، وَمَنْ سَأَلَ اللَّهَ الْقَتْلَ مِنْ نَفْسِهِ صَادِقًا ثُمَّ مَاتَ أَوْ قُتِلَ فَإِنَّ لَهُ أَجْرَ شَهِيدٍ " . زَادَ ابْنُ الْمُصَفَّى مِنْ هُنَا : " وَمَنْ جُرِحَ جُرْحًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ نُكِبَ نَكْبَةً فَإِنَّهَا تَجِيءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَأَغْزَرِ مَا كَانَتْ، لَوْنُهَا لَوْنُ الزَّعْفَرَانِ، وَرِيحُهَا رِيحُ الْمِسْكِ، وَمَنْ خَرَجَ بِهِ خُرَاجٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنَّ عَلَيْهِ طَابَعَ الشُّهَدَاءِ " .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) ularga Rasululloh ﷺdan eshitganini rivoyat qildiki, u zot shunday deyardilar: «Kim Alloh yoʻlida bir tuyani sogʻib boʻlguncha boʻlgan vaqt jang qilsa, unga jannat vojib boʻladi. Kim Allohdan sidqidildan oʻzining oʻldirilishini soʻrasa, soʻng vafot etsa yoki oʻldirilsa, unga shahid ajri (beriladi)». Ibn al-Musaffa shu yerdan (keyingisini) ziyoda qildi: «Kim Alloh yoʻlida jarohatlansa yoki musibatga uchrasa, u (jarohat) qiyomat kuni eng koʻp qon oqqan paytidagidek keladi, uning rangi zaʼfaron rangi, hidi mushk hidi boʻladi. Kimda Alloh yoʻlida yara chiqsa, unga shahidlar muhri (bosilgan) boʻladi».Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) уларга Расулуллоҳ ﷺдан эшитганини ривоят қилдики, у зот шундай деярдилар: «Ким Аллоҳ йўлида бир туяни соғиб бўлгунча бўлган вақт жанг қилса, унга жаннат вожиб бўлади. Ким Аллоҳдан сидқидилдан ўзининг ўлдирилишини сўраса, сўнг вафот этса ёки ўлдирилса, унга шаҳид ажри (берилади)». Ибн ал-Мусаффа шу ердан (кейингисини) зиёда қилди: «Ким Аллоҳ йўлида жароҳатланса ёки мусибатга учраса, у (жароҳат) қиёмат куни энг кўп қон оққан пайтидагидек келади, унинг ранги заъфарон ранги, ҳиди мушк ҳиди бўлади. Кимда Аллоҳ йўлида яра чиқса, унга шаҳидлар муҳри (босилган) бўлади».
حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ مُعَاذٍ، قَالَ كُنْتُ رِدْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى حِمَارٍ يُقَالُ لَهُ عُفَيْرٌ .
Muoz (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning ortlarida «Ufayr» deb ataladigan bir eshakda mindim.Муоз (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ортларида «Уфайр» деб аталадиган бир эшакда миндим.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُصَفَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ حَمْزَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ الْعَزِيزِ، - شَيْخٌ مِنْ أَهْلِ الأُرْدُنِّ - عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَىٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، قَالَ رَابَطْنَا مَدِينَةَ قِنَّسْرِينَ مَعَ شُرَحْبِيلَ بْنِ السِّمْطِ فَلَمَّا فَتَحَهَا أَصَابَ فِيهَا غَنَمًا وَبَقَرًا فَقَسَمَ فِينَا طَائِفَةً مِنْهَا وَجَعَلَ بَقِيَّتَهَا فِي الْمَغْنَمِ فَلَقِيتُ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ فَحَدَّثْتُهُ فَقَالَ مُعَاذٌ غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْبَرَ فَأَصَبْنَا فِيهَا غَنَمًا فَقَسَمَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَائِفَةً وَجَعَلَ بَقِيَّتَهَا فِي الْمَغْنَمِ .
Muhammad ibn al-Musaffo bizga aytib berdi: Muhammad ibn al-Muborak bizga, u Yahyo ibn Hamzadan rivoyat qilib aytdi: Abu Abdulaziz — Urdun ahlidan boʻlgan bir shayx — bizga, u Uboda ibn Nusayy orqali Abdurrahmon ibn Gʻanmdan rivoyat qildi. U aytdi: Biz Shurahbil ibn as-Simt bilan birga Qinnasrin shahrida (sarhadda) qoʻriqchilik qildik. U shaharni fath qilgach, undan qoʻy va sigirlarga erishdi va ularning bir qismini bizga taqsimladi, qolganini gʻanimatga qoʻshib qoʻydi. Soʻng men Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) bilan uchrashib, unga buni aytdim. Muoz: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Xaybarga gʻazot qildik. U yerda qoʻyga erishdik. Rasululloh ﷺ uning bir qismini bizga taqsimladilar, qolganini gʻanimatga qoʻshib qoʻydilar», dedi.Муҳаммад ибн ал-Мусаффо бизга айтиб берди: Муҳаммад ибн ал-Муборак бизга, у Яҳё ибн Ҳамзадан ривоят қилиб айтди: Абу Абдулазиз — Урдун аҳлидан бўлган бир шайх — бизга, у Убода ибн Нусайй орқали Абдурраҳмон ибн Ғанмдан ривоят қилди. У айтди: Биз Шураҳбил ибн ас-Симт билан бирга Қиннасрин шаҳрида (сарҳадда) қўриқчилик қилдик. У шаҳарни фатҳ қилгач, ундан қўй ва сигирларга эришди ва уларнинг бир қисмини бизга тақсимлади, қолганини ғаниматга қўшиб қўйди. Сўнг мен Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) билан учрашиб, унга буни айтдим. Муоз: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Хайбарга ғазот қилдик. У ерда қўйга эришдик. Расулуллоҳ ﷺ унинг бир қисмини бизга тақсимладилар, қолганини ғаниматга қўшиб қўйдилар», деди.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي حَكِيمٍ الْوَاسِطِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، أَنَّ أَخَوَيْنِ، اخْتَصَمَا إِلَى يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ يَهُودِيٌّ وَمُسْلِمٌ فَوَرَّثَ الْمُسْلِمَ مِنْهُمَا وَقَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الأَسْوَدِ أَنَّ رَجُلاً حَدَّثَهُ أَنَّ مُعَاذًا حَدَّثَهُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " الإِسْلاَمُ يَزِيدُ وَلاَ يَنْقُصُ " . فَوَرَّثَ الْمُسْلِمَ .
Abdulloh ibn Burayda (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, ikki aka-uka — biri yahudiy, biri musulmon — Yahyo ibn Yaʼmarning huzurida daʼvolashdilar. U esa ulardan musulmonni voris qildi va aytdi: Menga Abul-Asvad rivoyat qilib aytdiki, bir kishi unga rivoyat qildi, unga esa Muoz (roziyallohu anhu) rivoyat qilib dedi: Men Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: «Islom ziyoda qiladi, kamaytirmaydi». Shunday qilib, u musulmonni voris qildi.Абдуллоҳ ибн Бурайда (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, икки ака-ука — бири яҳудий, бири мусулмон — Яҳё ибн Яъмарнинг ҳузурида даъволашдилар. У эса улардан мусулмонни ворис қилди ва айтди: Менга Абул-Асвад ривоят қилиб айтдики, бир киши унга ривоят қилди, унга эса Муоз (розияллоҳу анҳу) ривоят қилиб деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: «Ислом зиёда қилади, камайтирмайди». Шундай қилиб, у мусулмонни ворис қилди.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ الْحِمْصِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا حَرِيزٌ، عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ السَّكُونِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ، يَقُولُ ارْتَقَبْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةِ الْعَتَمَةِ فَأَخَّرَ حَتَّى ظَنَّ الظَّانُّ أَنَّهُ لَيْسَ بِخَارِجٍ وَالْقَائِلُ مِنَّا يَقُولُ صَلَّى فَإِنَّا لَكَذَلِكَ حَتَّى خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا لَهُ كَمَا قَالُوا فَقَالَ لَهُمْ " أَعْتِمُوا بِهَذِهِ الصَّلاَةِ فَإِنَّكُمْ قَدْ فُضِّلْتُمْ بِهَا عَلَى سَائِرِ الأُمَمِ وَلَمْ تُصَلِّهَا أُمَّةٌ قَبْلَكُمْ " .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: «Biz Paygʻambar ﷺni xufton namozida kutib turdik. U zot shu qadar kechiktirdilarki, hatto ayrim kishilar u zot chiqmaslar deb oʻylab qoldi, bizdan baʼzimiz esa: ‹U zot namozni oʻqib boʻldilar›, der edi. Biz shu holatda turganimizda Paygʻambar ﷺ chiqdilar. Odamlar u zotga aytgan gaplarini aytishdi. Shunda u zot ularga: ‹Bu namozni qorongʻulikda oʻqinglar, chunki sizlar shu namoz bilan boshqa barcha ummatlardan ustun qilingansizlar va sizlardan oldin hech bir ummat uni oʻqimagan›, dedilar».Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: «Биз Пайғамбар ﷺни хуфтон намозида кутиб турдик. У зот шу қадар кечиктирдиларки, ҳатто айрим кишилар у зот чиқмаслар деб ўйлаб қолди, биздан баъзимиз эса: ‹У зот намозни ўқиб бўлдилар›, дер эди. Биз шу ҳолатда турганимизда Пайғамбар ﷺ чиқдилар. Одамлар у зотга айтган гапларини айтишди. Шунда у зот уларга: ‹Бу намозни қоронғуликда ўқинглар, чунки сизлар шу намоз билан бошқа барча умматлардан устун қилингансизлар ва сизлардан олдин ҳеч бир уммат уни ўқимаган›, дедилар».
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، عَنْ أَبِي دَاوُدَ، ح وَحَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ الْمُهَاجِرِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ أُحِيلَتِ الصَّلاَةُ ثَلاَثَةَ أَحْوَالٍ وَأُحِيلَ الصِّيَامُ ثَلاَثَةَ أَحْوَالٍ وَسَاقَ نَصْرٌ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ وَاقْتَصَّ ابْنُ الْمُثَنَّى مِنْهُ قِصَّةَ صَلاَتِهِمْ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ قَطُّ قَالَ الْحَالُ الثَّالِثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدِمَ الْمَدِينَةَ فَصَلَّى - يَعْنِي نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ - ثَلاَثَةَ عَشَرَ شَهْرًا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الآيَةَ { قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } فَوَجَّهَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى الْكَعْبَةِ . وَتَمَّ حَدِيثُهُ وَسَمَّى نَصْرٌ صَاحِبَ الرُّؤْيَا قَالَ فَجَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ وَقَالَ فِيهِ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ مَرَّتَيْنِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ مَرَّتَيْنِ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ثُمَّ أَمْهَلَ هُنَيَّةً ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مِثْلَهَا إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ زَادَ بَعْدَ مَا قَالَ " حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ " . قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ . قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَقِّنْهَا بِلاَلاً " . فَأَذَّنَ بِهَا بِلاَلٌ وَقَالَ فِي الصَّوْمِ قَالَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَصُومُ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ وَيَصُومُ يَوْمَ عَاشُورَاءَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنَ قَبْلِكُمْ } إِلَى قَوْلِهِ { طَعَامُ مِسْكِينٍ } فَكَانَ مَنْ شَاءَ أَنْ يَصُومَ صَامَ وَمَنْ شَاءَ أَنْ يُفْطِرَ وَيُطْعِمَ كُلَّ يَوْمٍ مِسْكِينًا أَجْزَأَهُ ذَلِكَ وَهَذَا حَوْلٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى { شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } إِلَى { أَيَّامٍ أُخَرَ } فَثَبَتَ الصِّيَامُ عَلَى مَنْ شَهِدَ الشَّهْرَ وَعَلَى الْمُسَافِرِ أَنْ يَقْضِيَ وَثَبَتَ الطَّعَامُ لِلشَّيْخِ الْكَبِيرِ وَالْعَجُوزِ اللَّذَيْنِ لاَ يَسْتَطِيعَانِ الصَّوْمَ وَجَاءَ صِرْمَةُ وَقَدْ عَمِلَ يَوْمَهُ وَسَاقَ الْحَدِيثَ .
Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytadi: Namoz uch holatdan oʻtgan va roʻza ham uch holatdan oʻtgan. Nasr hadisni toʻliq keltirdi, Ibn al-Musanno esa undan ularning Baytul-Maqdis tomon namoz oʻqishlari qissasini qisqacha aytdi. (Muoz) aytdi: Uchinchi holat shuki, Rasululloh ﷺ Madinaga kelib, Baytul-Maqdis tomonga qarab oʻn uch oy namoz oʻqidilar. Soʻng Alloh taolo bu oyatni nozil qildi: {(Ey Muhammad,) Biz yuzingizning osmonga oʻgirilayotganini koʻrib turibmiz. Bas, albatta, Biz sizni oʻzingiz rozi boʻladigan qiblaga yuzlantiramiz. Endi yuzingizni Masjidul-Harom tomon qayuring. (Ey musulmonlar,) qaerda boʻlsangiz, yuzlaringizni oʻsha tomon qayuringlar} (Baqara 144). Shunda Alloh taolo uni Kaʼba tomon yuzlantirdi. Uning hadisi shu (yerda) tamom boʻldi. Nasr ruʼyo (tush) sohibining ismini aytib (shunday) dedi: Ansorlardan bir kishi ‒ Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu) keldi, (Nasr hadisida): «U qiblaga yuzlanib: ‹Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah› ‒ ikki marta, ‹Hayya alal-falah› ‒ ikki marta, ‹Allohu akbar, Allohu akbar. La ilaha illalloh› dedi. Soʻng bir oz toʻxtab, soʻng turib xuddi shunday aytdi, faqat ‹Hayya alal-falah› deganidan keyin ‹Qad qomatis-salah, qad qomatis-salah› deb qoʻshdi» degan soʻzlar bor. (Roviy) aytadi: Shunda Rasululloh ﷺ: «Buni Bilolga oʻrgat» dedilar. Bilol u bilan azon aytdi. (Muoz) roʻza haqida (shunday) dedi: Rasululloh ﷺ har oyda uch kun roʻza tutar va Ashuro kunini roʻza tutar edilar. Soʻng Alloh taolo: {Sizlardan oldingilarga farz qilingani kabi sizlarga ham roʻza farz qilindi} (oyatini) {miskinning taomidir} (degan soʻzigacha) nozil qildi (Baqara 183-184). Bas, kim xohlasa roʻza tutar, kim xohlasa iftor qilib, har kuni bir miskinni taomlantirsa, bu unga kifoya qilar edi ‒ bu (ikkinchi) holat edi. Soʻng Alloh taolo: {Ramazon oyiki, unda Qurʼon nozil qilingan} (oyatini) {boshqa kunlardan (sanab roʻza tutsin)} (degan soʻzigacha) nozil qildi (Baqara 185). Shu bilan oyga (sogʻ-salomat) hozir boʻlgan kishiga roʻza, musofirga esa qazo qilish qaror topdi va roʻza tuta olmaydigan keksa chol va kampirga taomlantirish qaror topdi. (Shu kunda) Sirma keldi, u kuni (kun boʻyi) ishlagan edi... (roviy) hadisni davom ettirdi.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтади: Намоз уч ҳолатдан ўтган ва рўза ҳам уч ҳолатдан ўтган. Наср ҳадисни тўлиқ келтирди, Ибн ал-Мусанно эса ундан уларнинг Байтул-Мақдис томон намоз ўқишлари қиссасини қисқача айтди. (Муоз) айтди: Учинчи ҳолат шуки, Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келиб, Байтул-Мақдис томонга қараб ўн уч ой намоз ўқидилар. Сўнг Аллоҳ таоло бу оятни нозил қилди: {(Эй Муҳаммад,) Биз юзингизнинг осмонга ўгирилаётганини кўриб турибмиз. Бас, албатта, Биз сизни ўзингиз рози бўладиган қиблага юзлантирамиз. Энди юзингизни Масжидул-Ҳаром томон қаюринг. (Эй мусулмонлар,) қаэрда бўлсангиз, юзларингизни ўша томон қаюринглар} (Бақара 144). Шунда Аллоҳ таоло уни Каъба томон юзлантирди. Унинг ҳадиси шу (ерда) тамом бўлди. Наср руъё (туш) соҳибининг исмини айтиб (шундай) деди: Ансорлардан бир киши ‒ Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) келди, (Наср ҳадисида): «У қиблага юзланиб: ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ› ‒ икки марта, ‹Ҳайя алал-фалаҳ› ‒ икки марта, ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ла илаҳа иллаллоҳ› деди. Сўнг бир оз тўхтаб, сўнг туриб худди шундай айтди, фақат ‹Ҳайя алал-фалаҳ› деганидан кейин ‹Қад қоматис-салаҳ, қад қоматис-салаҳ› деб қўшди» деган сўзлар бор. (Ровий) айтади: Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Буни Билолга ўргат» дедилар. Билол у билан азон айтди. (Муоз) рўза ҳақида (шундай) деди: Расулуллоҳ ﷺ ҳар ойда уч кун рўза тутар ва Ашуро кунини рўза тутар эдилар. Сўнг Аллоҳ таоло: {Сизлардан олдингиларга фарз қилингани каби сизларга ҳам рўза фарз қилинди} (оятини) {мискиннинг таомидир} (деган сўзигача) нозил қилди (Бақара 183-184). Бас, ким хоҳласа рўза тутар, ким хоҳласа ифтор қилиб, ҳар куни бир мискинни таомлантирса, бу унга кифоя қилар эди ‒ бу (иккинчи) ҳолат эди. Сўнг Аллоҳ таоло: {Рамазон ойики, унда Қуръон нозил қилинган} (оятини) {бошқа кунлардан (санаб рўза тутсин)} (деган сўзигача) нозил қилди (Бақара 185). Шу билан ойга (соғ-саломат) ҳозир бўлган кишига рўза, мусофирга эса қазо қилиш қарор топди ва рўза тута олмайдиган кекса чол ва кампирга таомлантириш қарор топди. (Шу кунда) Сирма келди, у куни (кун бўйи) ишлаган эди... (ровий) ҳадисни давом эттирди.