حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ يَخْطُبُ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّةِ وَإِنَّمَا لاِمْرِئٍ مَا نَوَى، فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَمَنْ هَاجَرَ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا، فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ ‏"‏‏.‏

(Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu) — xutba qilib turib — aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Ey odamlar! Albatta, amallar (faqat) niyat bilandir; har bir kishiga (faqat) oʻzi niyat qilgan (narsa) bordir. Bas, kimning hijrati Alloh va Rasuli (rizosi) uchun boʻlsa, uning hijrati Alloh va Rasuli(ga tomon)dir; kim erishadigan bir dunyo (manfaati) yoki uylanadigan bir ayol (sababi) uchun hijrat qilsa, uning hijrati — oʻzi (niyat qilib) hijrat qilgan narsa(ga tomon)dir.»(Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) — хутба қилиб туриб — айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Эй одамлар! Албатта, амаллар (фақат) ният биландир; ҳар бир кишига (фақат) ўзи ният қилган (нарса) бордир. Бас, кимнинг ҳижрати Аллоҳ ва Расули (ризоси) учун бўлса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Расули(га томон)дир; ким эришадиган бир дунё (манфаати) ёки уйланадиган бир аёл (сабаби) учун ҳижрат қилса, унинг ҳижрати — ўзи (ният қилиб) ҳижрат қилган нарса(га томон)дир.»

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَقْبَلُ اللَّهُ صَلاَةَ أَحَدِكُمْ إِذَا أَحْدَثَ حَتَّى يَتَوَضَّأَ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Alloh sizlardan biringizning namozini — agar (tahorati buzilib) hadas qilgan boʻlsa — tahorat olmaguncha qabul qilmaydi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Аллоҳ сизлардан бирингизнинг намозини — агар (таҳорати бузилиб) ҳадас қилган бўлса — таҳорат олмагунча қабул қилмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا ثُمَامَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسٍ، أَنَّ أَنَسًا، حَدَّثَهُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَتَبَ لَهُ فَرِيضَةَ الصَّدَقَةِ الَّتِي فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلاَ يُجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ وَلاَ يُفَرَّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ ‏"‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Abu Bakr unga Rasululloh ﷺ farz qilgan sadaqa (zakot) farizasini yozib berdi (va unda shunday yozilgan edi): «(Zakot toʻlamaslik uchun) sadaqadan qoʻrqib, ayri (turgan mol) bir joyga jamlanmaydi, jamlangan (mol) ham (bir-biridan) ajratilmaydi.»(Анас (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Абу Бакр унга Расулуллоҳ ﷺ фарз қилган садақа (закот) фаризасини ёзиб берди (ва унда шундай ёзилган эди): «(Закот тўламаслик учун) садақадан қўрқиб, айри (турган мол) бир жойга жамланмайди, жамланган (мол) ҳам (бир-биридан) ажратилмайди.»

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي سُهَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، أَنَّ أَعْرَابِيًّا، جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَائِرَ الرَّأْسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي مَاذَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنَ الصَّلاَةِ فَقَالَ ‏"‏ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ، إِلاَّ أَنْ تَطَوَّعَ شَيْئًا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَخْبِرْنِي بِمَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنَ الصِّيَامِ قَالَ ‏"‏ شَهْرَ رَمَضَانَ، إِلاَّ أَنْ تَطَوَّعَ شَيْئًا ‏"‏‏.‏ قَالَ أَخْبِرْنِي بِمَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنَ الزَّكَاةِ قَالَ فَأَخْبَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَرَائِعَ الإِسْلاَمِ‏.‏ قَالَ وَالَّذِي أَكْرَمَكَ لاَ أَتَطَوَّعُ شَيْئًا وَلاَ أَنْقُصُ مِمَّا فَرَضَ اللَّهُ عَلَىَّ شَيْئًا‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَفْلَحَ إِنْ صَدَقَ ‏"‏‏.‏ أَوْ ‏"‏ دَخَلَ الْجَنَّةَ إِنْ صَدَقَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ فِي عِشْرِينَ وَمِائَةِ بَعِيرٍ حِقَّتَانِ‏.‏ فَإِنْ أَهْلَكَهَا مُتَعَمِّدًا، أَوْ وَهَبَهَا أَوِ احْتَالَ فِيهَا فِرَارًا مِنَ الزَّكَاةِ، فَلاَ شَىْءَ عَلَيْهِ‏.‏

(Talha ibn Ubaydulloh (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Sochlari toʻzgʻigan bir aʼrobiy (sahroyi) Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, Alloh menga namozdan nimani farz qilganini ayting», dedi. U zot: «Besh (vaqt) namozni — magar sen (qoʻshimcha) nafl (oʻqimoqchi) boʻlsang (bundan tashqari)», dedilar. U: «Alloh menga roʻzadan nimani farz qilganini ayting», dedi. U zot: «Ramazon oyini — magar sen (qoʻshimcha) nafl (tutmoqchi) boʻlsang», dedilar. U: «Alloh menga zakotdan nimani farz qilganini ayting», dedi. Bas, Rasululloh ﷺ unga islom shariatlarini (hukmlarini) aytib berdilar. U: «Seni (Alloh) ulugʻlagan Zotga qasamki, men hech qanday nafl (qoʻshimcha) qilmayman va Alloh menga farz qilgan narsadan hech narsani kamaytirmayman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar rost (soʻzlagan) boʻlsa, najot topdi» — yoki: «Agar rost boʻlsa, jannatga kirdi», dedilar. (Buxoriy aytdi:) Baʼzi kishilar esa: «Bir yuz yigirma tuyada ikkita hiqqa (uch yoshli tuya zakot) bor; bas, agar (egasi) ularni qasdan halok qilsa, yoki hadya qilsa, yoki zakotdan qochish uchun hiyla ishlatsa, unga hech narsa (lozim) emas», deydilar (— bu esa hadisga ziddir).(Талҳа ибн Убайдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Сочлари тўзғиган бир аъробий (саҳройи) Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ менга намоздан нимани фарз қилганини айтинг», деди. У зот: «Беш (вақт) намозни — магар сен (қўшимча) нафл (ўқимоқчи) бўлсанг (бундан ташқари)», дедилар. У: «Аллоҳ менга рўзадан нимани фарз қилганини айтинг», деди. У зот: «Рамазон ойини — магар сен (қўшимча) нафл (тутмоқчи) бўлсанг», дедилар. У: «Аллоҳ менга закотдан нимани фарз қилганини айтинг», деди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ унга ислом шариатларини (ҳукмларини) айтиб бердилар. У: «Сени (Аллоҳ) улуғлаган Зотга қасамки, мен ҳеч қандай нафл (қўшимча) қилмайман ва Аллоҳ менга фарз қилган нарсадан ҳеч нарсани камайтирмайман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар рост (сўзлаган) бўлса, нажот топди» — ёки: «Агар рост бўлса, жаннатга кирди», дедилар. (Бухорий айтди:) Баъзи кишилар эса: «Бир юз йигирма туяда иккита ҳиққа (уч ёшли туя закот) бор; бас, агар (эгаси) уларни қасдан ҳалок қилса, ёки ҳадя қилса, ёки закотдан қочиш учун ҳийла ишлаца, унга ҳеч нарса (лозим) эмас», дейдилар (— бу эса ҳадисга зиддир).

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَكُونُ كَنْزُ أَحَدِكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ، يَفِرُّ مِنْهُ صَاحِبُهُ فَيَطْلُبُهُ وَيَقُولُ أَنَا كَنْزُكَ‏.‏ قَالَ وَاللَّهِ لَنْ يَزَالَ يَطْلُبُهُ حَتَّى يَبْسُطَ يَدَهُ فَيُلْقِمَهَا فَاهُ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا مَا رَبُّ النَّعَمِ لَمْ يُعْطِ حَقَّهَا، تُسَلَّطُ عَلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، تَخْبِطُ وَجْهَهُ بِأَخْفَافِهَا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ فِي رَجُلٍ لَهُ إِبِلٌ، فَخَافَ أَنْ تَجِبَ عَلَيْهِ الصَّدَقَةُ، فَبَاعَهَا بِإِبِلٍ مِثْلِهَا، أَوْ بِغَنَمٍ، أَوْ بِبَقَرٍ، أَوْ بِدَرَاهِمَ، فِرَارًا مِنَ الصَّدَقَةِ بِيَوْمٍ، احْتِيَالاً فَلاَ بَأْسَ عَلَيْهِ، وَهْوَ يَقُولُ إِنْ زَكَّى إِبِلَهُ قَبْلَ أَنْ يَحُولَ الْحَوْلُ بِيَوْمٍ أَوْ بِسَنَةٍ، جَازَتْ عَنْهُ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Sizlardan biringizning (zakoti toʻlanmagan) xazinasi (kanzi) Qiyomat kuni kal (boshli zaharli) ilon boʻlib (keladi); egasi undan qochadi, u esa uni quvib: ‹Men sening xazinangman›, deydi», dedilar. U zot: «Vallohi, u (ilon) uni — toki u qoʻlini choʻzib, (ilon) uni (qoʻlni) ogʻziga (tishlab) olmaguncha — quvaverdi», dedilar. Rasululloh ﷺ (yana): «Qachonki chorva egasi uning haqqini (zakotini) bermasa, Qiyomat kuni (chorva) unga (qarshi) qoʻyiladi va tuyoqlari bilan yuzini (ezib) uradi», dedilar. (Buxoriy aytdi:) Baʼzi kishilar esa bir kishi haqida — uning tuyalari boʻlib, ularga sadaqa (zakot) vojib boʻlishidan qoʻrqib, ularni xuddi shunday tuyalar, yoki qoʻy, yoki sigir, yoki dirhamlarga — zakotdan bir kun (oldin) qochish uchun hiyla bilan sotsa — «unga hech (gunoh) yoʻq», deydi va: «Agar tuyalari zakotini yil (toʻlishi)dan bir kun yoki bir yil oldin (toʻlasa), bu undan (sahih hisoblanib) oʻtadi», deydi (— bu esa togʻri emas).(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирингизнинг (закоти тўланмаган) хазинаси (канзи) Қиёмат куни кал (бошли заҳарли) илон бўлиб (келади); эгаси ундан қочади, у эса уни қувиб: ‹Мен сенинг хазинангман›, дейди», дедилар. У зот: «Валлоҳи, у (илон) уни — токи у қўлини чўзиб, (илон) уни (қўлни) оғзига (тишлаб) олмагунча — қуваверди», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ (яна): «Қачонки чорва эгаси унинг ҳаққини (закотини) бермаса, Қиёмат куни (чорва) унга (қарши) қўйилади ва туёқлари билан юзини (эзиб) уради», дедилар. (Бухорий айтди:) Баъзи кишилар эса бир киши ҳақида — унинг туялари бўлиб, уларга садақа (закот) вожиб бўлишидан қўрқиб, уларни худди шундай туялар, ёки қўй, ёки сигир, ёки дирҳамларга — закотдан бир кун (олдин) қочиш учун ҳийла билан соца — «унга ҳеч (гуноҳ) йўқ», дейди ва: «Агар туялари закотини йил (тўлиши)дан бир кун ёки бир йил олдин (тўласа), бу ундан (саҳиҳ ҳисобланиб) ўтади», дейди (— бу эса тоғри эмас).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ اسْتَفْتَى سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ الأَنْصَارِيُّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَذْرٍ كَانَ عَلَى أُمِّهِ، تُوُفِّيَتْ قَبْلَ أَنْ تَقْضِيَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْضِهِ عَنْهَا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ إِذَا بَلَغَتِ الإِبِلُ عِشْرِينَ، فَفِيهَا أَرْبَعُ شِيَاهٍ، فَإِنْ وَهَبَهَا قَبْلَ الْحَوْلِ أَوْ بَاعَهَا، فِرَارًا وَاحْتِيَالاً لإِسْقَاطِ الزَّكَاةِ، فَلاَ شَىْءَ عَلَيْهِ، وَكَذَلِكَ إِنْ أَتْلَفَهَا فَمَاتَ، فَلاَ شَىْءَ فِي مَالِهِ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Saʼd ibn Uboda al-Ansoriy onasi zimmasidagi bir nazr (atalgan ibodat) haqida — u (onasi) buni ado etmay vafot etgan edi — Rasululloh ﷺdan fatvo soʻradi. Rasululloh ﷺ: «Uni onang (nomi)dan ado et», dedilar. (Buxoriy aytdi:) Baʼzi kishilar esa: «Tuyalar yigirmaga yetganda, ularda toʻrt qoʻy (zakot) bor; bas, agar (egasi) ularni yil (toʻlishi)dan oldin zakotni soqit qilish uchun (hiyla bilan) hadya qilsa yoki sotsa, unga hech narsa (lozim) emas; xuddi shuningdek, agar ularni nobud qilib (oʻzi ham) vafot etsa, uning molida hech (zakot) yoʻq», deydilar (— bu esa togʻri emas).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Саъд ибн Убода ал-Ансорий онаси зиммасидаги бир назр (аталган ибодат) ҳақида — у (онаси) буни адо этмай вафот этган эди — Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўради. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни онанг (номи)дан адо эт», дедилар. (Бухорий айтди:) Баъзи кишилар эса: «Туялар йигирмага етганда, уларда тўрт қўй (закот) бор; бас, агар (эгаси) уларни йил (тўлиши)дан олдин закотни соқит қилиш учун (ҳийла билан) ҳадя қилса ёки соца, унга ҳеч нарса (лозим) эмас; худди шунингдек, агар уларни нобуд қилиб (ўзи ҳам) вафот эца, унинг молида ҳеч (закот) йўқ», дейдилар (— бу эса тоғри эмас).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الشِّغَارِ‏.‏ قُلْتُ لِنَافِعٍ مَا الشِّغَارُ قَالَ يَنْكِحُ ابْنَةَ الرَّجُلِ وَيُنْكِحُهُ ابْنَتَهُ بِغَيْرِ صَدَاقٍ، وَيَنْكِحُ أُخْتَ الرَّجُلِ وَيُنْكِحُهُ أُخْتَهُ بِغَيْرِ صَدَاقٍ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ إِنِ احْتَالَ حَتَّى تَزَوَّجَ عَلَى الشِّغَارِ، فَهْوَ جَائِزٌ، وَالشَّرْطُ بَاطِلٌ‏.‏ وَقَالَ فِي الْمُتْعَةِ النِّكَاحُ فَاسِدٌ، وَالشَّرْطُ بَاطِلٌ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمُ الْمُتْعَةُ وَالشِّغَارُ جَائِزٌ، وَالشَّرْطُ بَاطِلٌ‏.‏

(Abdulloh (ibn Umar) (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ shigʻordan qaytardilar. Men Nofeʼga: «Shigʻor nima?» dedim. U: «(Bir kishi) boshqa kishining qiziga uylanadi va oʻz qizini unga — ikkalasida ham mahrsiz — (xotinlikka) beradi; yoki (bir kishi) boshqa kishining singlisiga uylanadi va oʻz singlisini unga mahrsiz beradi», dedi. (Buxoriy aytdi:) Baʼzi kishilar esa: «Agar (kimdir) hiyla ishlatib, shigʻor (sharti) bilan uylansa, u (nikoh) joiz, sharti esa botil (bekor)dir», deydilar; muta (vaqtinchalik nikoh) haqida esa: «Nikoh fosid (buzuq), sharti (ham) botil», deydilar. Yana baʼzilari: «Muta va shigʻor — joiz, sharti esa botil», deydilar (— bu ziddiyatdir).(Абдуллоҳ (ибн Умар) (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ шиғордан қайтардилар. Мен Нофеъга: «Шиғор нима?» дедим. У: «(Бир киши) бошқа кишининг қизига уйланади ва ўз қизини унга — иккаласида ҳам маҳрсиз — (хотинликка) беради; ёки (бир киши) бошқа кишининг синглисига уйланади ва ўз синглисини унга маҳрсиз беради», деди. (Бухорий айтди:) Баъзи кишилар эса: «Агар (кимдир) ҳийла ишлатиб, шиғор (шарти) билан уйланса, у (никоҳ) жоиз, шарти эса ботил (бекор)дир», дейдилар; мута (вақтинчалик никоҳ) ҳақида эса: «Никоҳ фосид (бузуқ), шарти (ҳам) ботил», дейдилар. Яна баъзилари: «Мута ва шиғор — жоиз, шарти эса ботил», дейдилар (— бу зиддиятдир).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنِ الْحَسَنِ، وَعَبْدِ اللَّهِ، ابْنَىْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِمَا، أَنَّ عَلِيًّا ـ رضى الله عنه ـ قِيلَ لَهُ إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ لاَ يَرَى بِمُتْعَةِ النِّسَاءِ بَأْسًا‏.‏ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْهَا يَوْمَ خَيْبَرَ، وَعَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الإِنْسِيَّةِ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ إِنِ احْتَالَ حَتَّى تَمَتَّعَ، فَالنِّكَاحُ فَاسِدٌ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمُ النِّكَاحُ جَائِزٌ وَالشَّرْطُ بَاطِلٌ‏.‏

(Muhammad ibn Ali rivoyat qildiki, Aliga: ‹Ibn Abbos ayollar bilan muta (vaqtinchalik nikoh) qilishda hech ayb koʻrmaydi›, deyildi. Shunda Ali (roziyallohu anhu):) «Albatta, Rasululloh ﷺ Xaybar kuni undan (mutadan) va xonaki eshaklarning goʻshtidan qaytarganlar», dedi. (Buxoriy aytdi:) Baʼzi kishilar esa: «Agar (kimdir) hiyla ishlatib, muta qilsa, nikoh fosiddir», deydilar; baʼzilari esa: «Nikoh joiz, sharti esa botil», deydilar (— bu ham oldingi qoidaga ziddir).(Муҳаммад ибн Али ривоят қилдики, Алига: ‹Ибн Аббос аёллар билан мута (вақтинчалик никоҳ) қилишда ҳеч айб кўрмайди›, дейилди. Шунда Али (розияллоҳу анҳу):) «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ Хайбар куни ундан (мутадан) ва хонаки эшакларнинг гўштидан қайтарганлар», деди. (Бухорий айтди:) Баъзи кишилар эса: «Агар (кимдир) ҳийла ишлатиб, мута қилса, никоҳ фосиддир», дейдилар; баъзилари эса: «Никоҳ жоиз, шарти эса ботил», дейдилар (— бу ҳам олдинги қоидага зиддир).

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُمْنَعُ فَضْلُ الْمَاءِ لِيُمْنَعَ بِهِ فَضْلُ الْكَلإِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Suvning ortigʻi (ortib qolgani) — u (suv) bilan oʻtning (oʻtloqning) ortigʻini (foydasini) man qilish uchun — man qilinmaydi (taʼqiqlanmaydi)», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Сувнинг ортиғи (ортиб қолгани) — у (сув) билан ўтнинг (ўтлоқнинг) ортиғини (фойдасини) ман қилиш учун — ман қилинмайди (таъқиқланмайди)», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ النَّجْشِ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ najsh (xaridorni aldab, sotuvchi foydasiga narxni koʻtarish)dan qaytardilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ нажш (харидорни алдаб, сотувчи фойдасига нархни кўтариш)дан қайтардилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَجُلاً، ذَكَرَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ يُخْدَعُ فِي الْبُيُوعِ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا بَايَعْتَ فَقُلْ لاَ خِلاَبَةَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Bir kishi Paygʻambar ﷺga oʻzining oldi-sotdilarda (savdoda) aldanishini aytdi. Shunda U zot: «Sotib-olganingda: ‹La xilaba (aldash yoʻq)›, deb (shart qoʻyib qoʻy)gin», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Бир киши Пайғамбар ﷺга ўзининг олди-сотдиларда (савдода) алданишини айтди. Шунда У зот: «Сотиб-олганингда: ‹Ла хилаба (алдаш йўқ)›, деб (шарт қўйиб қўй)гин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَانَ عُرْوَةُ يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ [quran sura="4" aya_start="3" aya_end="3"]‏{‏وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ‏}‏‏.‏ قَالَتْ هِيَ الْيَتِيمَةُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا، فَيَرْغَبُ فِي مَالِهَا وَجَمَالِهَا، فَيُرِيدُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِأَدْنَى مِنْ سُنَّةِ نِسَائِهَا، فَنُهُوا عَنْ نِكَاحِهِنَّ، إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ فِي إِكْمَالِ الصَّدَاقِ، ثُمَّ اسْتَفْتَى النَّاسُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{‏وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ‏}‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ‏.‏

(Urva rivoyat qildiki, u Oisha (roziyallohu anho)dan: «‹Agar yetim (qiz)lar haqida adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz, oʻzingizga (halol) boʻlgan (boshqa) ayollardan uylaninglar...› (Niso surasi, 3-oyat) haqida» soʻradi. U:) «(Bu oyat) valiysi (vasiysi) qoʻli ostidagi yetim (qiz) haqidadir: u (valiy, qizning) moliga va goʻzalligiga rahbat qoʻyib, uni — (oʻz qavmidagi) ayollarning odatdagi (mahri)dan kamroq (mahr) bilan — xotinlikka olmoqchi boʻladi. Bas, ular (valiylar) — agar mahrni toʻliq (berib) ularga adolat qilmasalar — bunday qizlarga uylanishdan qaytarildilar. Soʻng odamlar Rasululloh ﷺdan (bu haqda) yana fatvo soʻradilar va Alloh: ‹Sendan ayollar haqida fatvo soʻraydilar...› (Niso surasi, 127-oyat) degan (oyatni) nozil qildi», dedi. — Soʻng (roviy) hadisni (toʻliq) zikr qildi.(Урва ривоят қилдики, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан: «‹Агар етим (қиз)лар ҳақида адолат қила олмасликдан қўрқсангиз, ўзингизга (ҳалол) бўлган (бошқа) аёллардан уйланинглар...› (Нисо сураси, 3-оят) ҳақида» сўради. У:) «(Бу оят) валийси (васийси) қўли остидаги етим (қиз) ҳақидадир: у (валий, қизнинг) молига ва гўзаллигига раҳбат қўйиб, уни — (ўз қавмидаги) аёлларнинг одатдаги (маҳри)дан камроқ (маҳр) билан — хотинликка олмоқчи бўлади. Бас, улар (валийлар) — агар маҳрни тўлиқ (бериб) уларга адолат қилмасалар — бундай қизларга уйланишдан қайтарилдилар. Сўнг одамлар Расулуллоҳ ﷺдан (бу ҳақда) яна фатво сўрадилар ва Аллоҳ: ‹Сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар...› (Нисо сураси, 127-оят) деган (оятни) нозил қилди», деди. — Сўнг (ровий) ҳадисни (тўлиқ) зикр қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُعْرَفُ بِهِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Har bir gʻodir (ahdini buzuvchi xoin) uchun Qiyomat kuni bir bayroq (tikiladiki), u (shu) bilan tanib olinadi», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Ҳар бир ғодир (аҳдини бузувчи хоин) учун Қиёмат куни бир байроқ (тикиладики), у (шу) билан таниб олинади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ زَيْنَبَ ابْنَةِ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ، وَإِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ، وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ، وَأَقْضِيَ لَهُ عَلَى نَحْوِ مَا أَسْمَعُ، فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ شَيْئًا، فَلاَ يَأْخُذْ، فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ ‏"‏‏.‏

(Ummu Salama (roziyallohu anho) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Men faqat bir basharman (inson). Sizlar mening huzurimda (daʼvolashib) talashasizlar; ehtimol, baʼzingiz oʻz hujjatini (dalilini) boshqasidan koʻra (chiroyliroq) keltirar, men esa eshitganimga koʻra uning foydasiga hukm qilaman. Bas, kimga (adashib) birodarining haqqidan biror narsani (kesib) bersam, uni olmasin; chunki men unga faqat doʻzaxdan bir parcha (oʻt) kesib bergan boʻlaman», dedilar.(Умму Салама (розияллоҳу анҳо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Мен фақат бир башарман (инсон). Сизлар менинг ҳузуримда (даъволашиб) талашасизлар; эҳтимол, баъзингиз ўз ҳужжатини (далилини) бошқасидан кўра (чиройлироқ) келтирар, мен эса эшитганимга кўра унинг фойдасига ҳукм қиламан. Бас, кимга (адашиб) биродарининг ҳаққидан бирор нарсани (кесиб) берсам, уни олмасин; чунки мен унга фақат дўзахдан бир парча (ўт) кесиб берган бўламан», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُنْكَحُ الْبِكْرُ حَتَّى تُسْتَأْذَنَ، وَلاَ الثَّيِّبُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ ‏"‏‏.‏ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ إِذْنُهَا قَالَ ‏"‏ إِذَا سَكَتَتْ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ إِنْ لَمْ تُسْتَأْذَنِ الْبِكْرُ وَلَمْ تَزَوَّجْ‏.‏ فَاحْتَالَ رَجُلٌ فَأَقَامَ شَاهِدَىْ زُورٍ أَنَّهُ تَزَوَّجَهَا بِرِضَاهَا، فَأَثْبَتَ الْقَاضِي نِكَاحَهَا، وَالزَّوْجُ يَعْلَمُ أَنَّ الشَّهَادَةَ بَاطِلَةٌ، فَلاَ بَأْسَ أَنْ يَطَأَهَا، وَهْوَ تَزْوِيجٌ صَحِيحٌ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Bokira (qiz) — izni soʻralmaguncha, tul (ayol) — buyrugʻi (roziligi) soʻralmaguncha (nikohga) berilmaydi», dedilar. «Yo Rasululloh, uning izni qanday (boʻladi)?» deyildi. U zot: «Jim turishi (bilan)», dedilar. (Buxoriy aytdi:) Baʼzi kishilar esa: «Agar bokira (qiz)dan izn soʻralmasa va (u) turmushga berilmagan boʻlsa, soʻng bir kishi hiyla ishlatib, ‹u (qiz) roziligi bilan unga turmushga chiqqan› deb ikki yolgʻon guvoh keltirsa, qozi (sudya) uning nikohini tasdiqlasa — er guvohlik botil (yolgʻon) ekanini bila turib ham — unga (qizga) yaqinlashishi joiz va bu sahih nikohdir», deydilar (— bu esa togʻri emas).(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Бокира (қиз) — изни сўралмагунча, тул (аёл) — буйруғи (розилиги) сўралмагунча (никоҳга) берилмайди», дедилар. «Ё Расулуллоҳ, унинг изни қандай (бўлади)?» дейилди. У зот: «Жим туриши (билан)», дедилар. (Бухорий айтди:) Баъзи кишилар эса: «Агар бокира (қиз)дан изн сўралмаса ва (у) турмушга берилмаган бўлса, сўнг бир киши ҳийла ишлатиб, ‹у (қиз) розилиги билан унга турмушга чиққан› деб икки ёлғон гувоҳ келтирса, қози (судя) унинг никоҳини тасдиқласа — эр гувоҳлик ботил (ёлғон) эканини била туриб ҳам — унга (қизга) яқинлашиши жоиз ва бу саҳиҳ никоҳдир», дейдилар (— бу эса тоғри эмас).

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ، أَنَّ امْرَأَةً، مِنْ وَلَدِ جَعْفَرٍ تَخَوَّفَتْ أَنْ يُزَوِّجَهَا وَلِيُّهَا وَهْىَ كَارِهَةٌ فَأَرْسَلَتْ إِلَى شَيْخَيْنِ مِنَ الأَنْصَارِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَمُجَمِّعٍ ابْنَىْ جَارِيَةَ قَالاَ فَلاَ تَخْشَيْنَ، فَإِنَّ خَنْسَاءَ بِنْتَ خِذَامٍ أَنْكَحَهَا أَبُوهَا وَهْىَ كَارِهَةٌ، فَرَدَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ذَلِكَ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَأَمَّا عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ عَنْ أَبِيهِ إِنَّ خَنْسَاءَ‏.‏

(Qosim rivoyat qildiki,) Jaʼfarning avlodidan boʻlgan bir ayol valiysi (vasiysi) uni — oʻzi yoqtirmay turib — turmushga berib yuborishidan qoʻrqdi. Bas, u ansorlardan ikki shayxga — Joriyaning oʻgʻillari Abdurrahmon va Mujammiʼga — (kishi) yubordi. Ular: «Qoʻrqma; chunki Xansa bint Xizomni otasi — u yoqtirmay turib — turmushga bergan edi, Paygʻambar ﷺ esa buni (nikohni) rad (bekor) qildilar», dedilar. (Sufyon aytdi: Abdurrahmonga kelsak, men uning otasidan: ‹Xansa (bint Xizom)...› deb rivoyat qilganini eshitdim.)(Қосим ривоят қилдики,) Жаъфарнинг авлодидан бўлган бир аёл валийси (васийси) уни — ўзи ёқтирмай туриб — турмушга бериб юборишидан қўрқди. Бас, у ансорлардан икки шайхга — Жориянинг ўғиллари Абдурраҳмон ва Мужаммиъга — (киши) юборди. Улар: «Қўрқма; чунки Ханса бинт Хизомни отаси — у ёқтирмай туриб — турмушга берган эди, Пайғамбар ﷺ эса буни (никоҳни) рад (бекор) қилдилар», дедилар. (Суфён айтди: Абдурраҳмонга келсак, мен унинг отасидан: ‹Ханса (бинт Хизом)...› деб ривоят қилганини эшитдим.)

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُنْكَحُ الأَيِّمُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ، وَلاَ تُنْكَحُ الْبِكْرُ حَتَّى تُسْتَأْذَنَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا كَيْفَ إِذْنُهَا قَالَ ‏"‏ أَنْ تَسْكُتَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ إِنِ احْتَالَ إِنْسَانٌ بِشَاهِدَىْ زُورٍ عَلَى تَزْوِيجِ امْرَأَةٍ ثَيِّبٍ بِأَمْرِهَا، فَأَثْبَتَ الْقَاضِي نِكَاحَهَا إِيَّاهُ، وَالزَّوْجُ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَتَزَوَّجْهَا قَطُّ، فَإِنَّهُ يَسَعُهُ هَذَا النِّكَاحُ، وَلاَ بَأْسَ بِالْمُقَامِ لَهُ مَعَهَا‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Tul (ayol) — buyrugʻi (roziligi) soʻralmaguncha, bokira (qiz) — izni soʻralmaguncha (nikohga) berilmaydi», dedilar. Ular: «Uning izni qanday (boʻladi)?» dedilar. U zot: «Jim turishi (bilan)», dedilar. (Buxoriy aytdi:) Baʼzi kishilar esa: «Agar bir inson — bir tul ayolni uning roziligi bilan (nikohlaganini daʼvo qilib) — ikki yolgʻon guvoh bilan hiyla ishlatsa, qozi uning nikohini tasdiqlasa — er uni hech qachon nikohlamaganini bila turib ham — bu nikoh unga keng (joiz)dir va u bilan (er-xotin boʻlib) turish (yashash)da ayb yoʻq», deydilar (— bu esa botildir).(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Тул (аёл) — буйруғи (розилиги) сўралмагунча, бокира (қиз) — изни сўралмагунча (никоҳга) берилмайди», дедилар. Улар: «Унинг изни қандай (бўлади)?» дедилар. У зот: «Жим туриши (билан)», дедилар. (Бухорий айтди:) Баъзи кишилар эса: «Агар бир инсон — бир тул аёлни унинг розилиги билан (никоҳлаганини даъво қилиб) — икки ёлғон гувоҳ билан ҳийла ишлаца, қози унинг никоҳини тасдиқласа — эр уни ҳеч қачон никоҳламаганини била туриб ҳам — бу никоҳ унга кенг (жоиз)дир ва у билан (эр-хотин бўлиб) туриш (яшаш)да айб йўқ», дейдилар (— бу эса ботилдир).

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ ذَكْوَانَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبِكْرُ تُسْتَأْذَنُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ إِنَّ الْبِكْرَ تَسْتَحْيِي قَالَ ‏"‏ إِذْنُهَا صُمَاتُهَا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ إِنْ هَوِيَ رَجُلٌ جَارِيَةً يَتِيمَةً أَوْ بِكْرًا، فَأَبَتْ فَاحْتَالَ فَجَاءَ بِشَاهِدَىْ زُورٍ عَلَى أَنَّهُ تَزَوَّجَهَا، فَأَدْرَكَتْ فَرَضِيَتِ الْيَتِيمَةُ، فَقَبِلَ الْقَاضِي شَهَادَةَ الزُّورِ، وَالزَّوْجُ يَعْلَمُ بِبُطْلاَنِ ذَلِكَ، حَلَّ لَهُ الْوَطْءُ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildiki, u aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Bokira (qiz)ning izni soʻraladi», dedilar. Men: «Axir bokira (qiz) uyaladi-ku», dedim. U zot: «Uning izni — jim turishidir», dedilar. (Buxoriy aytdi:) Baʼzi kishilar esa: «Agar bir kishi bir yetim choʻri yoki bokira (qiz)ni yoqtirsa-yu, u (qiz) koʻnmasa, soʻng (kishi) hiyla ishlatib, ‹unga uylangan› deb ikki yolgʻon guvoh keltirsa, soʻng (qiz) balogʻatga yetib, yetim (qiz) rozi boʻlsa, qozi yolgʻon guvohlikni qabul qilsa — er buning botilligini bila turib ham — unga yaqinlashishi halol boʻladi», deydilar (— bu esa togʻri emas).(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики, у айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Бокира (қиз)нинг изни сўралади», дедилар. Мен: «Ахир бокира (қиз) уялади-ку», дедим. У зот: «Унинг изни — жим туришидир», дедилар. (Бухорий айтди:) Баъзи кишилар эса: «Агар бир киши бир етим чўри ёки бокира (қиз)ни ёқтирса-ю, у (қиз) кўнмаса, сўнг (киши) ҳийла ишлатиб, ‹унга уйланган› деб икки ёлғон гувоҳ келтирса, сўнг (қиз) балоғатга етиб, етим (қиз) рози бўлса, қози ёлғон гувоҳликни қабул қилса — эр бунинг ботиллигини била туриб ҳам — унга яқинлашиши ҳалол бўлади», дейдилар (— бу эса тоғри эмас).

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُحِبُّ الْحَلْوَاءَ، وَيُحِبُّ الْعَسَلَ، وَكَانَ إِذَا صَلَّى الْعَصْرَ أَجَازَ عَلَى نِسَائِهِ فَيَدْنُو مِنْهُنَّ، فَدَخَلَ عَلَى حَفْصَةَ، فَاحْتَبَسَ عِنْدَهَا أَكْثَرَ مِمَّا كَانَ يَحْتَبِسُ، فَسَأَلْتُ عَنْ ذَلِكَ فَقِيلَ لِي أَهْدَتِ امْرَأَةٌ مِنْ قَوْمِهَا عُكَّةَ عَسَلٍ، فَسَقَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْهُ شَرْبَةً‏.‏ فَقُلْتُ أَمَا وَاللَّهِ لَنَحْتَالَنَّ لَهُ‏.‏ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِسَوْدَةَ قُلْتُ إِذَا دَخَلَ عَلَيْكِ فَإِنَّهُ سَيَدْنُو مِنْكِ فَقُولِي لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَكَلْتَ مَغَافِيرَ فَإِنَّهُ سَيَقُولُ لاَ‏.‏ فَقُولِي لَهُ مَا هَذِهِ الرِّيحُ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَشْتَدُّ عَلَيْهِ أَنْ تُوجَدُ مِنْهُ الرِّيحُ، فَإِنَّهُ سَيَقُولُ سَقَتْنِي حَفْصَةُ شَرْبَةَ عَسَلٍ‏.‏ فَقُولِي لَهُ جَرَسَتْ نَحْلُهُ الْعُرْفُطَ‏.‏ وَسَأَقُولُ ذَلِكَ، وَقُولِيهِ أَنْتِ يَا صَفِيَّةُ‏.‏ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَى سَوْدَةَ، قُلْتُ تَقُولُ سَوْدَةُ وَالَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ لَقَدْ كِدْتُ أَنْ أُبَادِرَهُ بِالَّذِي قُلْتِ لِي، وَإِنَّهُ لَعَلَى الْبَابِ فَرَقًا مِنْكِ، فَلَمَّا دَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَكَلْتَ مَغَافِيرَ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَمَا هَذِهِ الرِّيحُ قَالَ ‏"‏ سَقَتْنِي حَفْصَةُ شَرْبَةَ عَسَلٍ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ جَرَسَتْ نَحْلُهُ الْعُرْفُطَ‏.‏ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَىَّ قُلْتُ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ‏.‏ وَدَخَلَ عَلَى صَفِيَّةَ فَقَالَتْ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ‏.‏ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَى حَفْصَةَ قَالَتْ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ أَسْقِيكَ مِنْهُ قَالَ ‏"‏ لاَ حَاجَةَ لِي بِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ تَقُولُ سَوْدَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ لَقَدْ حَرَمْنَاهُ‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ لَهَا اسْكُتِي‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildiki, u aytdi:) Rasululloh ﷺ shirinlikni (halvoni) yaxshi koʻrardilar, asalni (ham) yaxshi koʻrardilar. U zot asr namozini oʻqib boʻlgach, ayollarining (huzuriga navbat bilan) kirib oʻtardilar va ularga yaqinlashardilar. (Bir kuni) U zot Hafsaning huzuriga kirib, uning huzurida odatda turadiganlaridan koʻra koʻproq turib qoldilar. Men buni soʻradim, menga: «Hafsaga oʻz qavmidan bir ayol bir koʻza (mesh) asal hadya qilibdi, u esa Rasululloh ﷺga undan bir (qultum) ichimlik ichiribdi», deyildi. Men: «Voqean, vallohi, biz unga (qarshi) bir hiyla ishlatamiz!» dedim. Buni Savdaga aytdim va: «Qachon U zot sening huzuringga kirsa, senga yaqinlashadi; sen unga: ‹Yo Rasululloh, magʻofir (badboʻy yelimsimon narsa) yedingizmi?› degin. U albatta: ‹Yoʻq›, deydi. Shunda sen unga: ‹Bu (qanaqa) hid?› degin» dedim — Rasululloh ﷺga oʻzlaridan (badboʻy) hid topilishi ogʻir botardi — «U albatta: ‹Menga Hafsa bir (qultum) asal ichirdi›, deydi. Sen unga: ‹Uning asalarisi urfut (badboʻy giyoh)dan (chiqqan)›, degin. Men ham shunday deyman; sen ham shuni ayt, ey Safiyya», dedim. Bas, U zot Savdaning huzuriga kirganida, — Savda aytadi: «Undan boshqa iloh boʻlmagan Zotga qasamki, sen menga aytgan (gap)ni — U zot hali eshik oldida turgan edi, sendan qoʻrqqanimdan — unga (dabdurustdan) aytib yuboray debman» — Rasululloh ﷺ yaqinlashganlarida, men: «Yo Rasululloh, magʻofir yedingizmi?» dedim. U zot: «Yoʻq», dedilar. Men: «Bu (qanaqa) hid?» dedim. U zot: «Menga Hafsa bir (qultum) asal ichirdi», dedilar. Men: «Uning asalarisi urfut (giyohi)dan (chiqqan)», dedim. Soʻng U zot mening huzurimga kirganlarida, men ham unga shunday dedim. Soʻng Safiyyaning huzuriga kirdilar, u ham unga shunday dedi. Bas, qaytib Hafsaning huzuriga kirganlarida, u: «Yo Rasululloh, sizga undan (asaldan) ichirmaymi?» dedi. U zot: «Menga unga hojat yoʻq (kerakmas)», dedilar. (Oisha) aytadi: Savda: «Subhonalloh, biz uni (asaldan) mahrum qildik-ku!» dedi. Men unga: «Jim boʻl!» dedim.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики, у айтди:) Расулуллоҳ ﷺ ширинликни (ҳалвони) яхши кўрардилар, асални (ҳам) яхши кўрардилар. У зот аср намозини ўқиб бўлгач, аёлларининг (ҳузурига навбат билан) кириб ўтардилар ва уларга яқинлашардилар. (Бир куни) У зот Ҳафсанинг ҳузурига кириб, унинг ҳузурида одатда турадиганларидан кўра кўпроқ туриб қолдилар. Мен буни сўрадим, менга: «Ҳафсага ўз қавмидан бир аёл бир кўза (меш) асал ҳадя қилибди, у эса Расулуллоҳ ﷺга ундан бир (қултум) ичимлик ичирибди», дейилди. Мен: «Воқеан, валлоҳи, биз унга (қарши) бир ҳийла ишлатамиз!» дедим. Буни Савдага айтдим ва: «Қачон У зот сенинг ҳузурингга кирса, сенга яқинлашади; сен унга: ‹Ё Расулуллоҳ, мағофир (бадбўй елимсимон нарса) едингизми?› дегин. У албатта: ‹Йўқ›, дейди. Шунда сен унга: ‹Бу (қанақа) ҳид?› дегин» дедим — Расулуллоҳ ﷺга ўзларидан (бадбўй) ҳид топилиши оғир ботарди — «У албатта: ‹Менга Ҳафса бир (қултум) асал ичирди›, дейди. Сен унга: ‹Унинг асалариси урфут (бадбўй гиёҳ)дан (чиққан)›, дегин. Мен ҳам шундай дейман; сен ҳам шуни айт, эй Сафийя», дедим. Бас, У зот Савданинг ҳузурига кирганида, — Савда айтади: «Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Зотга қасамки, сен менга айтган (гап)ни — У зот ҳали эшик олдида турган эди, сендан қўрққанимдан — унга (дабдурустдан) айтиб юборай дебман» — Расулуллоҳ ﷺ яқинлашганларида, мен: «Ё Расулуллоҳ, мағофир едингизми?» дедим. У зот: «Йўқ», дедилар. Мен: «Бу (қанақа) ҳид?» дедим. У зот: «Менга Ҳафса бир (қултум) асал ичирди», дедилар. Мен: «Унинг асалариси урфут (гиёҳи)дан (чиққан)», дедим. Сўнг У зот менинг ҳузуримга кирганларида, мен ҳам унга шундай дедим. Сўнг Сафийянинг ҳузурига кирдилар, у ҳам унга шундай деди. Бас, қайтиб Ҳафсанинг ҳузурига кирганларида, у: «Ё Расулуллоҳ, сизга ундан (асалдан) ичирмайми?» деди. У зот: «Менга унга ҳожат йўқ (керакмас)», дедилар. (Оиша) айтади: Савда: «Субҳоналлоҳ, биз уни (асалдан) маҳрум қилдик-ку!» деди. Мен унга: «Жим бўл!» дедим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ خَرَجَ إِلَى الشَّأْمِ، فَلَمَّا جَاءَ بِسَرْغَ بَلَغَهُ أَنَّ الْوَبَاءَ وَقَعَ بِالشَّأْمِ فَأَخْبَرَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا سَمِعْتُمْ بِأَرْضٍ فَلاَ تَقْدَمُوا عَلَيْهِ، وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلاَ تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ ‏"‏‏.‏ فَرَجَعَ عُمَرُ مِنْ سَرْغَ‏.‏ وَعَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ عُمَرَ إِنَّمَا انْصَرَفَ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‏.‏

(Abdulloh ibn Amir ibn Rabia rivoyat qildiki,) Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu) Shom (tomon)ga (safar) chiqdi. Sargʻga yetib kelganida, unga Shomda vabo (toun) tarqalgani xabari yetdi. Shunda Abdurrahmon ibn Avf unga Rasululloh ﷺning shunday deganlarini xabar berdi: «Qachon (vabo) bir yerda (borligini) eshitsangiz, u (yer)ga kirmang (bormang); agar u bir yerda tushsa va sizlar oʻsha yerda boʻlsangiz, undan qochib chiqmang». Bas, Umar Sargʻdan (orqaga) qaytdi. (Ibn Shihobdan, Solim ibn Abdullohdan (rivoyatda): Umar faqat Abdurrahmonning hadisi sababli (orqaga) qaytgan.)(Абдуллоҳ ибн Амир ибн Рабиа ривоят қилдики,) Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Шом (томон)га (сафар) чиқди. Сарғга етиб келганида, унга Шомда вабо (тоун) тарқалгани хабари етди. Шунда Абдурраҳмон ибн Авф унга Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини хабар берди: «Қачон (вабо) бир ерда (борлигини) эшицангиз, у (ер)га кирманг (борманг); агар у бир ерда тушса ва сизлар ўша ерда бўлсангиз, ундан қочиб чиқманг». Бас, Умар Сарғдан (орқага) қайтди. (Ибн Шиҳобдан, Солим ибн Абдуллоҳдан (ривоятда): Умар фақат Абдурраҳмоннинг ҳадиси сабабли (орқага) қайтган.)

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنَا عَامِرُ بْنُ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ، يُحَدِّثُ سَعْدًا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَكَرَ الْوَجَعَ فَقَالَ ‏"‏ رِجْزٌ ـ أَوْ عَذَابٌ ـ عُذِّبَ بِهِ بَعْضُ الأُمَمِ، ثُمَّ بَقِيَ مِنْهُ بَقِيَّةٌ، فَيَذْهَبُ الْمَرَّةَ وَيَأْتِي الأُخْرَى، فَمَنْ سَمِعَ بِهِ بِأَرْضٍ فَلاَ يَقْدَمَنَّ عَلَيْهِ، وَمَنْ كَانَ بِأَرْضٍ وَقَعَ بِهَا فَلاَ يَخْرُجْ فِرَارًا مِنْهُ ‏"‏‏.‏

(Omir ibn Saʼd ibn Abu Vaqqos rivoyat qildiki, u Usoma ibn Zaydning Saʼdga shunday hadis aytganini eshitdi:) Rasululloh ﷺ (vabo) ogʻrigʻini zikr qilib: «(U) rijz — yoki: azob — boʻlib, u bilan baʼzi ummatlar azoblangan edi; soʻng undan bir qoldiq (boqiy) qoldi: u bir safar ketadi, yana (boshqa safar) keladi. Bas, kim uni bir yerda (borligini) eshitsa, u (yer)ga aslo kirmasin (bormasin); kim u tushgan bir yerda boʻlsa, undan qochib chiqmasin», dedilar.(Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққос ривоят қилдики, у Усома ибн Зайднинг Саъдга шундай ҳадис айтганини эшитди:) Расулуллоҳ ﷺ (вабо) оғриғини зикр қилиб: «(У) рижз — ёки: азоб — бўлиб, у билан баъзи умматлар азобланган эди; сўнг ундан бир қолдиқ (боқий) қолди: у бир сафар кетади, яна (бошқа сафар) келади. Бас, ким уни бир ерда (борлигини) эшица, у (ер)га асло кирмасин (бормасин); ким у тушган бир ерда бўлса, ундан қочиб чиқмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعَائِدُ فِي هِبَتِهِ كَالْكَلْبِ يَعُودُ فِي قَيْئِهِ، لَيْسَ لَنَا مَثَلُ السَّوْءِ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ: «Oʻz hibasini (sovgʻasini) qaytarib oluvchi — xuddi oʻz qusugʻiga qaytadigan itga oʻxshaydi; yomon misol (sifat) bizga loyiq emas (bizning shaʼnimizga toʻgʻri kelmaydi)», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ: «Ўз ҳибасини (совғасини) қайтариб олувчи — худди ўз қусуғига қайтадиган итга ўхшайди; ёмон мисол (сифат) бизга лойиқ эмас (бизнинг шаънимизга тўғри келмайди)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ إِنَّمَا جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الشُّفْعَةَ فِي كُلِّ مَا لَمْ يُقْسَمْ، فَإِذَا وَقَعَتِ الْحُدُودُ وَصُرِّفَتِ الطُّرُقُ فَلاَ شُفْعَةَ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ الشُّفْعَةُ لِلْجِوَارِ‏.‏ ثُمَّ عَمَدَ إِلَى مَا شَدَّدَهُ فَأَبْطَلَهُ، وَقَالَ إِنِ اشْتَرَى دَارًا فَخَافَ أَنْ يَأْخُذَ الْجَارُ بِالشُّفْعَةِ، فَاشْتَرَى سَهْمًا مِنْ مِائَةِ سَهْمٍ، ثُمَّ اشْتَرَى الْبَاقِيَ، وَكَانَ لِلْجَارِ الشُّفْعَةُ فِي السَّهْمِ الأَوَّلِ، وَلاَ شُفْعَةَ لَهُ فِي بَاقِي الدَّارِ، وَلَهُ أَنْ يَحْتَالَ فِي ذَلِكَ‏.‏

(Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki, u aytdi:) Paygʻambar ﷺ shufʼani (qoʻshnilik va sheriklik huquqini) faqat hali boʻlinmagan har bir (mol)da joriy qildilar; chegaralar qoʻyilib, yoʻllar ajratilgach esa, shufʼa yoʻq (boʻladi). (Buxoriy aytdi:) Baʼzi kishilar esa: «Shufʼa (faqat) qoʻshnichilik (sababli)dir», deydilar; soʻng oʻzi qattiq turgan (qoidasini) bekor qilib: «Agar (kimdir) bir uyni sotib olib, qoʻshni shufʼa bilan (uni) olishidan qoʻrqsa, u yuz ulushdan bir ulushni sotib olsa, soʻng qolganini sotib olsa — qoʻshniga (faqat) birinchi ulushda shufʼa boʻladi, uyning qolgan (qismi)da unga shufʼa yoʻq; va u (xaridor) bunda hiyla ishlatishi mumkin», deydi (— bu esa ziddiyatdir).(Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики, у айтди:) Пайғамбар ﷺ шуфъани (қўшнилик ва шериклик ҳуқуқини) фақат ҳали бўлинмаган ҳар бир (мол)да жорий қилдилар; чегаралар қўйилиб, йўллар ажратилгач эса, шуфъа йўқ (бўлади). (Бухорий айтди:) Баъзи кишилар эса: «Шуфъа (фақат) қўшничилик (сабабли)дир», дейдилар; сўнг ўзи қаттиқ турган (қоидасини) бекор қилиб: «Агар (кимдир) бир уйни сотиб олиб, қўшни шуфъа билан (уни) олишидан қўрқса, у юз улушдан бир улушни сотиб олса, сўнг қолганини сотиб олса — қўшнига (фақат) биринчи улушда шуфъа бўлади, уйнинг қолган (қисми)да унга шуфъа йўқ; ва у (харидор) бунда ҳийла ишлатиши мумкин», дейди (— бу эса зиддиятдир).

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ، سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ الشَّرِيدِ، قَالَ جَاءَ الْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى مَنْكِبِي، فَانْطَلَقْتُ مَعَهُ إِلَى سَعْدٍ فَقَالَ أَبُو رَافِعٍ لِلْمِسْوَرِ أَلاَ تَأْمُرُ هَذَا أَنْ يَشْتَرِيَ مِنِّي بَيْتِي الَّذِي فِي دَارِي‏.‏ فَقَالَ لاَ أَزِيدُهُ عَلَى أَرْبَعِمِائَةٍ، إِمَّا مُقَطَّعَةٍ وَإِمَّا مُنَجَّمَةٍ‏.‏ قَالَ أُعْطِيتُ خَمْسَمِائَةٍ نَقْدًا، فَمَنَعْتُهُ، وَلَوْلاَ أَنِّي سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْجَارُ أَحَقُّ بِصَقَبِهِ ‏"‏‏.‏ مَا بِعْتُكَهُ أَوْ قَالَ مَا أَعْطَيْتُكَهُ‏.‏ قُلْتُ لِسُفْيَانَ إِنَّ مَعْمَرًا لَمْ يَقُلْ هَكَذَا‏.‏ قَالَ لَكِنَّهُ قَالَ لِي هَكَذَا‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَبِيعَ الشُّفْعَةَ فَلَهُ أَنْ يَحْتَالَ حَتَّى يُبْطِلَ الشُّفْعَةَ فَيَهَبُ الْبَائِعُ لِلْمُشْتَرِي الدَّارَ، وَيَحُدُّهَا وَيَدْفَعُهَا إِلَيْهِ، وَيُعَوِّضُهُ الْمُشْتَرِي أَلْفَ دِرْهَمٍ، فَلاَ يَكُونُ لِلشَّفِيعِ فِيهَا شُفْعَةٌ‏.‏

(Amr ibn Sharid aytdi:) Misvar ibn Maxrama kelib, qoʻlini yelkamga qoʻydi; men u bilan Saʼdga (birga) bordim. Abu Rofeʼ Misvarga: «Mana shunga (Saʼdga) aytmaysanmi, mening hovlimdagi uyimni mendan sotib olsa?» dedi. (Saʼd): «Men unga toʻrt yuz (dinor)dan oshiq bermayman — yo boʻlib-boʻlib, yo muddatli (toʻlov bilan)», dedi. (Abu Rofeʼ): «Menga besh yuz naqd berildi, lekin men uni (sotishni) rad qildim; agar men Paygʻambar ﷺning: ‹Qoʻshni oʻz saqabi (yaqin qoʻshnichiligi) bilan (uyga) haqliroqdir›, deganlarini eshitmaganimda edi, men buni senga sotmagan — yoki: bermagan — boʻlardim», dedi. Men Sufyonga: «Maʼmar bunday demagan-ku», dedim. U: «Lekin u menga shunday dedi», dedi. (Buxoriy aytdi:) Baʼzi kishilar esa: «Agar (kimdir) shufʼani botil qilishni istasa, u hiyla ishlata oladi: sotuvchi xaridorga uyni hiba (sovgʻa) qilib, chegaralab, unga topshiradi; xaridor esa unga ming dirham evaz (toʻlov) beradi — shunda shafiʼga (qoʻshniga) unda shufʼa boʻlmaydi», deydilar (— bu esa najot emas, hiyladir).(Амр ибн Шарид айтди:) Мисвар ибн Махрама келиб, қўлини елкамга қўйди; мен у билан Саъдга (бирга) бордим. Абу Рофеъ Мисварга: «Мана шунга (Саъдга) айтмайсанми, менинг ҳовлимдаги уйимни мендан сотиб олса?» деди. (Саъд): «Мен унга тўрт юз (динор)дан ошиқ бермайман — ё бўлиб-бўлиб, ё муддатли (тўлов билан)», деди. (Абу Рофеъ): «Менга беш юз нақд берилди, лекин мен уни (сотишни) рад қилдим; агар мен Пайғамбар ﷺнинг: ‹Қўшни ўз сақаби (яқин қўшничилиги) билан (уйга) ҳақлироқдир›, деганларини эшитмаганимда эди, мен буни сенга сотмаган — ёки: бермаган — бўлардим», деди. Мен Суфёнга: «Маъмар бундай демаган-ку», дедим. У: «Лекин у менга шундай деди», деди. (Бухорий айтди:) Баъзи кишилар эса: «Агар (кимдир) шуфъани ботил қилишни истаса, у ҳийла ишлата олади: сотувчи харидорга уйни ҳиба (совға) қилиб, чегаралаб, унга топширади; харидор эса унга минг дирҳам эваз (тўлов) беради — шунда шафиъга (қўшнига) унда шуфъа бўлмайди», дейдилар (— бу эса нажот эмас, ҳийладир).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، أَنَّ سَعْدًا، سَاوَمَهُ بَيْتًا بِأَرْبَعِمِائَةِ مِثْقَالٍ فَقَالَ لَوْلاَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْجَارُ أَحَقُّ بِصَقَبِهِ ‏"‏‏.‏ لَمَا أَعْطَيْتُكَ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ إِنِ اشْتَرَى نَصِيبَ دَارٍ، فَأَرَادَ أَنْ يُبْطِلَ الشُّفْعَةَ، وَهَبَ لاِبْنِهِ الصَّغِيرِ وَلاَ يَكُونُ عَلَيْهِ يَمِينٌ‏.‏

(Amr ibn Sharid Abu Rofeʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki,) Saʼd undan bir uyni toʻrt yuz misqol (oltin)ga (savdolashib) soʻradi. U (Abu Rofeʼ): «Agar men Rasululloh ﷺning: ‹Qoʻshni oʻz saqabi (yaqin qoʻshnichiligi) bilan (uyga) haqliroqdir›, deganlarini eshitmaganimda edi, men buni senga bermagan boʻlardim», dedi. (Buxoriy aytdi:) Baʼzi kishilar esa: «Agar (kimdir) bir uyning ulushini sotib olib, shufʼani botil qilmoqchi boʻlsa, uni oʻzining kichik oʻgʻliga hiba (sovgʻa) qilib qoʻyadi va unga (shufʼa daʼvosida) qasam (ichish) ham lozim boʻlmaydi», deydilar (— bu esa togʻri emas).(Амр ибн Шарид Абу Рофеъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики,) Саъд ундан бир уйни тўрт юз мисқол (олтин)га (савдолашиб) сўради. У (Абу Рофеъ): «Агар мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Қўшни ўз сақаби (яқин қўшничилиги) билан (уйга) ҳақлироқдир›, деганларини эшитмаганимда эди, мен буни сенга бермаган бўлардим», деди. (Бухорий айтди:) Баъзи кишилар эса: «Агар (кимдир) бир уйнинг улушини сотиб олиб, шуфъани ботил қилмоқчи бўлса, уни ўзининг кичик ўғлига ҳиба (совға) қилиб қўяди ва унга (шуфъа даъвосида) қасам (ичиш) ҳам лозим бўлмайди», дейдилар (— бу эса тоғри эмас).

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ اسْتَعْمَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً عَلَى صَدَقَاتِ بَنِي سُلَيْمٍ يُدْعَى ابْنَ اللُّتَبِيَّةِ، فَلَمَّا جَاءَ حَاسَبَهُ قَالَ هَذَا مَالُكُمْ وَهَذَا هَدِيَّةٌ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَهَلاَّ جَلَسْتَ فِي بَيْتِ أَبِيكَ وَأُمِّكَ، حَتَّى تَأْتِيَكَ هَدِيَّتُكَ إِنْ كُنْتَ صَادِقًا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ خَطَبَنَا فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أَسْتَعْمِلُ الرَّجُلَ مِنْكُمْ عَلَى الْعَمَلِ مِمَّا وَلاَّنِي اللَّهُ، فَيَأْتِي فَيَقُولُ هَذَا مَالُكُمْ وَهَذَا هَدِيَّةٌ أُهْدِيَتْ لِي‏.‏ أَفَلاَ جَلَسَ فِي بَيْتِ أَبِيهِ وَأُمِّهِ حَتَّى تَأْتِيَهُ هَدِيَّتُهُ، وَاللَّهِ لاَ يَأْخُذُ أَحَدٌ مِنْكُمْ شَيْئًا بِغَيْرِ حَقِّهِ، إِلاَّ لَقِيَ اللَّهَ يَحْمِلُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَلأَعْرِفَنَّ أَحَدًا مِنْكُمْ لَقِيَ اللَّهَ يَحْمِلُ بَعِيرًا لَهُ رُغَاءٌ، أَوْ بَقَرَةً لَهَا خُوَارٌ، أَوْ شَاةً تَيْعَرُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ رَفَعَ يَدَهُ حَتَّى رُئِيَ بَيَاضُ إِبْطِهِ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ ‏"‏‏.‏ بَصْرَ عَيْنِي وَسَمْعَ أُذُنِي‏.‏

(Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki, u aytdi:) Rasululloh ﷺ Banu Sulaymning sadaqalari (zakoti)ga Ibn Lutbiyya degan bir kishini amaldor (yigʻuvchi) qilib tayinladilar. U (zakotni yigʻib) kelganida, U zot u bilan hisob-kitob qildilar. U: «Bu — sizlarning molingiz, bu esa — (menga berilgan) hadya», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar rost (soʻzlayotgan) boʻlsang, otang va onangning uyida oʻtirsang boʻlmasmidi — toki hadyang oʻzi senga kelguncha?!» dedilar. Soʻng U zot bizga xutba qildilar: Allohga hamd va sano aytdilar, soʻng: «Ammo baʼd; men sizlardan bir kishini Alloh menga (masʼul qilib) bergan ishlardan biriga amaldor qilaman, soʻng u kelib: ‹Bu — sizlarning molingiz, bu esa — menga hadya qilingan (sovgʻa)›, deydi. U otasi va onasi uyida oʻtirmadimi — toki hadyasi oʻzi unga kelguncha?! Vallohi, sizlardan hech kim biror narsani nohaq (oʻz haqqidan tashqari) olmaydiki, Qiyomat kuni Allohga — uni (oʻsha narsani) koʻtarib turgan holda — yoʻliqmasin. Bas, men sizlardan birortangizni — Allohga tuya koʻtarib (yoʻliqqanini), uning (tuyaning) boʻkirigi (ovozi) boʻlgan holda; yoki moʻraydigan sigir; yoki maʼraydigan qoʻy (koʻtarib yoʻliqqanini) — albatta tanib olaman», dedilar. Soʻng U zot qoʻllarini — qoʻltiqlarining oqligi koʻringuncha — koʻtarib: «Allohumma, men (xabarni) yetkazdimmi?» dedilar. (Abu Humayd:) Koʻzim koʻrdi, qulogʻim eshitdi.(Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики, у айтди:) Расулуллоҳ ﷺ Бану Сулаймнинг садақалари (закоти)га Ибн Лутбийя деган бир кишини амалдор (йиғувчи) қилиб тайинладилар. У (закотни йиғиб) келганида, У зот у билан ҳисоб-китоб қилдилар. У: «Бу — сизларнинг молингиз, бу эса — (менга берилган) ҳадя», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар рост (сўзлаётган) бўлсанг, отанг ва онангнинг уйида ўтирсанг бўлмасмиди — токи ҳадянг ўзи сенга келгунча?!» дедилар. Сўнг У зот бизга хутба қилдилар: Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, сўнг: «Аммо баъд; мен сизлардан бир кишини Аллоҳ менга (масъул қилиб) берган ишлардан бирига амалдор қиламан, сўнг у келиб: ‹Бу — сизларнинг молингиз, бу эса — менга ҳадя қилинган (совға)›, дейди. У отаси ва онаси уйида ўтирмадими — токи ҳадяси ўзи унга келгунча?! Валлоҳи, сизлардан ҳеч ким бирор нарсани ноҳақ (ўз ҳаққидан ташқари) олмайдики, Қиёмат куни Аллоҳга — уни (ўша нарсани) кўтариб турган ҳолда — йўлиқмасин. Бас, мен сизлардан бирортангизни — Аллоҳга туя кўтариб (йўлиққанини), унинг (туянинг) бўкириги (овози) бўлган ҳолда; ёки мўрайдиган сигир; ёки маърайдиган қўй (кўтариб йўлиққанини) — албатта таниб оламан», дедилар. Сўнг У зот қўлларини — қўлтиқларининг оқлиги кўрингунча — кўтариб: «Аллоҳумма, мен (хабарни) етказдимми?» дедилар. (Абу Ҳумайд:) Кўзим кўрди, қулоғим эшитди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْجَارُ أَحَقُّ بِصَقَبِهِ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ إِنِ اشْتَرَى دَارًا بِعِشْرِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ، فَلاَ بَأْسَ أَنْ يَحْتَالَ حَتَّى يَشْتَرِيَ الدَّارَ بِعِشْرِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ، وَيَنْقُدَهُ تِسْعَةَ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَتِسْعَمِائَةَ دِرْهَمٍ وَتِسْعَةً وَتِسْعِينَ، وَيَنْقُدَهُ دِينَارًا بِمَا بَقِيَ مِنَ الْعِشْرِينَ الأَلْفَ، فَإِنْ طَلَبَ الشَّفِيعُ أَخَذَهَا بِعِشْرِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ، وَإِلاَّ فَلاَ سَبِيلَ لَهُ عَلَى الدَّارِ، فَإِنِ اسْتُحِقَّتِ الدَّارُ، رَجَعَ الْمُشْتَرِي عَلَى الْبَائِعِ بِمَا دَفَعَ إِلَيْهِ، وَهْوَ تِسْعَةُ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَتِسْعُمِائَةٍ وَتِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ دِرْهَمًا وَدِينَارٌ، لأَنَّ الْبَيْعَ حِينَ اسْتُحِقَّ انْتَقَضَ الصَّرْفُ فِي الدِّينَارِ، فَإِنْ وَجَدَ بِهَذِهِ الدَّارِ عَيْبًا وَلَمْ تُسْتَحَقَّ، فَإِنَّهُ يَرُدُّهَا عَلَيْهِ بِعِشْرِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ‏.‏ قَالَ فَأَجَازَ هَذَا الْخِدَاعَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ دَاءَ وَلاَ خِبْثَةَ وَلاَ غَائِلَةَ ‏"‏‏.‏

(Abu Rofeʼ (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ: «Qoʻshni oʻz saqabi (yaqin qoʻshnichiligi) bilan (uyga) haqliroqdir», dedilar. (Buxoriy aytdi:) Baʼzi kishilar esa: «Agar (kimdir) bir uyni yigirma ming dirhamga sotib olsa, shufʼani botil qilish uchun hiyla ishlatsa — hech ayb yoʻq: u uyni yigirma ming dirhamga sotib oladi-yu, (sotuvchiga) toʻqqiz ming toʻqqiz yuz toʻqqiz dirham naqd beradi, qolgan (qoldiqni) esa bir dinor (qilib) naqd beradi. Agar shafiʼ (qoʻshni) talab qilsa, uni yigirma ming dirhamga oladi; aks holda uyga uning yoʻli yoʻq. Agar uy (boshqa birovniki ekani) maʼlum boʻlsa (istihqoq qilinsa), xaridor sotuvchidan oʻzi bergan narsani — yaʼni toʻqqiz ming toʻqqiz yuz toʻqqiz dirham va bir dinorni — qaytarib oladi; chunki bayʼ (savdo) istihqoq qilingan paytda dinordagi sarf (almashinuv) buziladi. Agar bu uyda bir ayb topsa-yu, lekin (uy) istihqoq qilinmagan boʻlsa, u uni yigirma ming dirhamga (egasiga) qaytaradi», deydi. (Abu Abdulloh — Buxoriy — aytdi:) Bas, u mana shu xidoʻ (aldov)ni musulmonlar orasida joiz qildi; holbuki Paygʻambar ﷺ: «(Savdoda) na (yashirin) kasallik (boʻlsin), na xabaslik (buzuqlik), na gʻoyila (zarar yetkazadigan yashirin ayb)», deganlar.(Абу Рофеъ (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ: «Қўшни ўз сақаби (яқин қўшничилиги) билан (уйга) ҳақлироқдир», дедилар. (Бухорий айтди:) Баъзи кишилар эса: «Агар (кимдир) бир уйни йигирма минг дирҳамга сотиб олса, шуфъани ботил қилиш учун ҳийла ишлаца — ҳеч айб йўқ: у уйни йигирма минг дирҳамга сотиб олади-ю, (сотувчига) тўққиз минг тўққиз юз тўққиз дирҳам нақд беради, қолган (қолдиқни) эса бир динор (қилиб) нақд беради. Агар шафиъ (қўшни) талаб қилса, уни йигирма минг дирҳамга олади; акс ҳолда уйга унинг йўли йўқ. Агар уй (бошқа бировники экани) маълум бўлса (истиҳқоқ қилинса), харидор сотувчидан ўзи берган нарсани — яъни тўққиз минг тўққиз юз тўққиз дирҳам ва бир динорни — қайтариб олади; чунки байъ (савдо) истиҳқоқ қилинган пайтда динордаги сарф (алмашинув) бузилади. Агар бу уйда бир айб топса-ю, лекин (уй) истиҳқоқ қилинмаган бўлса, у уни йигирма минг дирҳамга (эгасига) қайтаради», дейди. (Абу Абдуллоҳ — Бухорий — айтди:) Бас, у мана шу хидў (алдов)ни мусулмонлар орасида жоиз қилди; ҳолбуки Пайғамбар ﷺ: «(Савдода) на (яширин) касаллик (бўлсин), на хабаслик (бузуқлик), на ғойила (зарар етказадиган яширин айб)», деганлар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَيْسَرَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ، أَنَّ أَبَا رَافِعٍ، سَاوَمَ سَعْدَ بْنَ مَالِكٍ بَيْتًا بِأَرْبَعِمِائَةِ مِثْقَالٍ وَقَالَ لَوْلاَ أَنِّي سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْجَارُ أَحَقُّ بِصَقَبِهِ ‏"‏‏.‏ مَا أَعْطَيْتُكَ‏.‏

(Amr ibn Sharid rivoyat qildiki,) Abu Rofeʼ Saʼd ibn Molikka bir uyni toʻrt yuz misqol (oltin)ga (savdolashib sotdi) va: «Agar men Paygʻambar ﷺning: ‹Qoʻshni oʻz saqabi (yaqin qoʻshnichiligi) bilan (uyga) haqliroqdir›, deganlarini eshitmaganimda edi, men buni senga bermagan boʻlardim», dedi.(Амр ибн Шарид ривоят қилдики,) Абу Рофеъ Саъд ибн Моликка бир уйни тўрт юз мисқол (олтин)га (савдолашиб сотди) ва: «Агар мен Пайғамбар ﷺнинг: ‹Қўшни ўз сақаби (яқин қўшничилиги) билан (уйга) ҳақлироқдир›, деганларини эшитмаганимда эди, мен буни сенга бермаган бўлардим», деди.