Said ibn Jubayr

وَحَدَّثَنَاهُ ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ، سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَنِ اللِّعَانِ، ‏.‏ فَذَكَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umardan liaan (laʼnatlashish) haqida soʻradim. Shunda u Nabiy ﷺ dan misli (xuddi shunga oʻxshash) zikr qildi.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Умардан лиаан (лаънатлашиш) ҳақида сўрадим. Шунда у Набий ﷺ дан мисли (худди шунга ўхшаш) зикр қилди.

وَحَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ الْمِسْمَعِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ - وَاللَّفْظُ لِلْمِسْمَعِيِّ وَابْنِ الْمُثَنَّى - قَالُوا حَدَّثَنَا مُعَاذٌ، - وَهُوَ ابْنُ هِشَامٍ - قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَزْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ لَمْ يُفَرِّقِ الْمُصْعَبُ بَيْنَ الْمُتَلاَعِنَيْنِ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏ فَقَالَ فَرَّقَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَخَوَىْ بَنِي الْعَجْلاَنِ ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Musʼab mulaana qiluvchilarning oʻrtasini ajratmagan edi. Said dedi: Bu Abdulloh ibn Umarga eslatildi. Shunda u: «Allohning Nabiysi ﷺ Bani Ajlondan boʻlgan ikki (er-xotin) oʻrtasini ajratganlar», dedi.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мусъаб мулаана қилувчиларнинг ўртасини ажратмаган эди. Саид деди: Бу Абдуллоҳ ибн Умарга эслатилди. Шунда у: «Аллоҳнинг Набийси ﷺ Бани Ажлондан бўлган икки (эр-хотин) ўртасини ажратганлар», деди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَمْرٌو النَّاقِدُ - وَاللَّفْظُ لِسَعِيدٍ - قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَوْمُ الْخَمِيسِ وَمَا يَوْمُ الْخَمِيسِ ثُمَّ بَكَى حَتَّى بَلَّ دَمْعُهُ الْحَصَى ‏.‏ فَقُلْتُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ وَمَا يَوْمُ الْخَمِيسِ قَالَ اشْتَدَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَعُهُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ائْتُونِي أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لاَ تَضِلُّوا بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ فَتَنَازَعُوا وَمَا يَنْبَغِي عِنْدَ نَبِيٍّ تَنَازُعٌ ‏.‏ وَقَالُوا مَا شَأْنُهُ أَهَجَرَ اسْتَفْهِمُوهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ دَعُونِي فَالَّذِي أَنَا فِيهِ خَيْرٌ أُوصِيكُمْ بِثَلاَثٍ أَخْرِجُوا الْمُشْرِكِينَ مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ وَأَجِيزُوا الْوَفْدَ بِنَحْوِ مَا كُنْتُ أُجِيزُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَسَكَتَ عَنِ الثَّالِثَةِ أَوْ قَالَهَا فَأُنْسِيتُهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ بِشْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، بِهَذَا الْحَدِيثِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Payshanba kuni! Payshanba kuni nima boʻldi-ya!» dedi-da, soʻng koʻz yoshi shagʻal toshlarni hoʻllaguncha yigʻladi. (Said ibn Jubayr aytadi:) Men: «Yo Ibn Abbos! Payshanba kunida nima boʻldi?» dedim. U dedi: «Rasululloh ﷺ ning ogʻrigʻi kuchaydi. Shunda u zot: ‹Menga (yozadigan narsa) keltiringlar, sizlarga bir hujjat yozib qoldiray, mendan keyin adashmaysizlar›, dedilar. Shu payt (ulamolar) bir-birlari bilan tortishib qoldilar. Holbuki Paygʻambar oldida tortishish toʻgʻri kelmas edi. Ular: ‹U zotga nima boʻldi? Alahsirab qoldilarmi? Undan soʻrab koʻringlar›, dedilar. (Rasululloh ﷺ): ‹Meni qoʻyinglar, men dosh berayotgan narsa (sizlar daʼvat qilayotgandan) yaxshiroqdir. Men sizlarga uch narsani vasiyat qilaman: mushriklarni Arab yarim oroldan chiqarib yuboringlar; vakil hayʼatlarini men siylaganimday siylanglar›, dedilar.» (Said ibn Jubayr) dedi: «(Ibn Abbos) uchinchisini aytmay sukut qildi yoki aytdi-yu, men uni unutdim.»Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Пайшанба куни! Пайшанба куни нима бўлди-я!» деди-да, сўнг кўз ёши шағал тошларни ҳўллагунча йиғлади. (Саид ибн Жубайр айтади:) Мен: «Ё Ибн Аббос! Пайшанба кунида нима бўлди?» дедим. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ нинг оғриғи кучайди. Шунда у зот: ‹Менга (ёзадиган нарса) келтиринглар, сизларга бир ҳужжат ёзиб қолдирай, мендан кейин адашмайсизлар›, дедилар. Шу пайт (уламолар) бир-бирлари билан тортишиб қолдилар. Ҳолбуки Пайғамбар олдида тортишиш тўғри келмас эди. Улар: ‹У зотга нима бўлди? Алаҳсираб қолдиларми? Ундан сўраб кўринглар›, дедилар. (Расулуллоҳ ﷺ): ‹Мени қўйинглар, мен дош бераётган нарса (сизлар даъват қилаётгандан) яхшироқдир. Мен сизларга уч нарсани васият қиламан: мушрикларни Араб ярим оролдан чиқариб юборинглар; вакил ҳайъатларини мен сийлаганимдай сийланглар›, дедилар.» (Саид ибн Жубайр) деди: «(Ибн Аббос) учинчисини айтмай сукут қилди ёки айтди-ю, мен уни унутдим.»

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ يَوْمُ الْخَمِيسِ وَمَا يَوْمُ الْخَمِيسِ ‏.‏ ثُمَّ جَعَلَ تَسِيلُ دُمُوعُهُ حَتَّى رَأَيْتُ عَلَى خَدَّيْهِ كَأَنَّهَا نِظَامُ اللُّؤْلُؤِ ‏.‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ائْتُونِي بِالْكَتِفِ وَالدَّوَاةِ - أَوِ اللَّوْحِ وَالدَّوَاةِ - أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَدًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَهْجُرُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Payshanba kuni! Payshanba kuni nima boʻldi-ya!» dedi-da, soʻng koʻz yoshlari oqib, men ularni uning ikki yonogʻida xuddi marvarid shodasiday koʻrdim. (Ibn Abbos) dedi: «Rasululloh ﷺ: ‹Menga kurak suyagi bilan siyohdon — yoki taxta bilan siyohdon — keltiringlar, sizlarga shunday bir hujjat yozib qoldirayki, undan keyin hech qachon adashmaysizlar›, dedilar. Shunda ular: ‹Rasululloh ﷺ alahsiramoqdalar›, dedilar.»Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Пайшанба куни! Пайшанба куни нима бўлди-я!» деди-да, сўнг кўз ёшлари оқиб, мен уларни унинг икки ёноғида худди марварид шодасидай кўрдим. (Ибн Аббос) деди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Менга курак суяги билан сиёҳдон — ёки тахта билан сиёҳдон — келтиринглар, сизларга шундай бир ҳужжат ёзиб қолдирайки, ундан кейин ҳеч қачон адашмайсизлар›, дедилар. Шунда улар: ‹Расулуллоҳ ﷺ алаҳсирамоқдалар›, дедилар.»

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ قَالَ ابْنُ نَافِعٍ أَخْبَرَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ أَهْدَتْ خَالَتِي أُمُّ حُفَيْدٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمْنًا وَأَقِطًا وَأَضُبًّا فَأَكَلَ مِنَ السَّمْنِ وَالأَقِطِ وَتَرَكَ الضَّبَّ تَقَذُّرًا وَأُكِلَ عَلَى مَائِدَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَوْ كَانَ حَرَامًا مَا أُكِلَ عَلَى مَائِدَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Xolam Ummu Hufayd Rasululloh ﷺ ga sariyogʻ, quritilgan tvorog (aqit) va kaltakesaklar hadya qildi. U zot sariyogʻ va aqitdan yedilar, kaltakesakni esa jirkanib qoldirdilar. (Lekin) u Rasululloh ﷺ ning dasturxonida yeyildi. Agar u harom boʻlganida, Rasululloh ﷺ ning dasturxonida yeyilmagan boʻlardi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Холам Умму Ҳуфайд Расулуллоҳ ﷺ га сариёғ, қуритилган творог (ақит) ва калтакесаклар ҳадя қилди. У зот сариёғ ва ақитдан едилар, калтакесакни эса жирканиб қолдирдилар. (Лекин) у Расулуллоҳ ﷺ нинг дастурхонида ейилди. Агар у ҳаром бўлганида, Расулуллоҳ ﷺ нинг дастурхонида ейилмаган бўларди».

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ، بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّ قَرِيبًا، لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ خَذَفَ - قَالَ - فَنَهَاهُ وَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْخَذْفِ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّهَا لاَ تَصِيدُ صَيْدًا وَلاَ تَنْكَأُ عَدُوًّا وَلَكِنَّهَا تَكْسِرُ السِّنَّ وَتَفْقَأُ الْعَيْنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَعَادَ ‏.‏ فَقَالَ أُحَدِّثُكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْهُ ثُمَّ تَخْذِفُ لاَ أُكَلِّمُكَ أَبَدًا ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Mugʻaffalning bir qarindoshi tosh otdi. (Said) dedi: «Shunda (Abdulloh) uni qaytarib: ‹Rasululloh ﷺ tosh otishdan qaytarib: «U na ov ovlaydi, na dushmanni jarohatlaydi, balki tishni sindiradi va koʻzni shikastlaydi», dedilar›, dedi.» (Said) dedi: «Soʻng (qarindoshi shu ishni) qaytardi. Shunda (Abdulloh): ‹Men senga Rasululloh ﷺ shundan qaytarganlarini aytib turibman, sen esa yana tosh otyapsan?! Endi men sen bilan hech qachon gaplashmayman›, dedi.»Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Муғаффалнинг бир қариндоши тош отди. (Саид) деди: «Шунда (Абдуллоҳ) уни қайтариб: ‹Расулуллоҳ ﷺ тош отишдан қайтариб: «У на ов овлайди, на душманни жароҳатлайди, балки тишни синдиради ва кўзни шикастлайди», дедилар›, деди.» (Саид) деди: «Сўнг (қариндоши шу ишни) қайтарди. Шунда (Абдуллоҳ): ‹Мен сенга Расулуллоҳ ﷺ шундан қайтарганларини айтиб турибман, сен эса яна тош отяпсан?! Энди мен сен билан ҳеч қачон гаплашмайман›, деди.»

وَحَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، وَأَبُو كَامِلٍ - وَاللَّفْظُ لأَبِي كَامِلٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ مَرَّ ابْنُ عُمَرَ بِنَفَرٍ قَدْ نَصَبُوا دَجَاجَةً يَتَرَامَوْنَهَا فَلَمَّا رَأَوُا ابْنَ عُمَرَ تَفَرَّقُوا عَنْهَا ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ مَنْ فَعَلَ هَذَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَعَنَ مَنْ فَعَلَ هَذَا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umar bir guruh odamlarning yonidan oʻtdi, ular bir tovuqni (nishon qilib) qoʻyib, unga (oʻq) otishayotgan edi. Ibn Umarni koʻrishlari bilan undan tarqab ketishdi. Shunda Ibn Umar: «Buni kim qildi? Albatta, Rasululloh ﷺ buni qilgan kishini laʼnatlaganlar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ибн Умар бир гуруҳ одамларнинг ёнидан ўтди, улар бир товуқни (нишон қилиб) қўйиб, унга (ўқ) отишаётган эди. Ибн Умарни кўришлари билан ундан тарқаб кетишди. Шунда Ибн Умар: «Буни ким қилди? Албатта, Расулуллоҳ ﷺ буни қилган кишини лаънатлаганлар», деди.

وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ مَرَّ ابْنُ عُمَرَ بِفِتْيَانٍ مِنْ قُرَيْشٍ قَدْ نَصَبُوا طَيْرًا وَهُمْ يَرْمُونَهُ وَقَدْ جَعَلُوا لِصَاحِبِ الطَّيْرِ كُلَّ خَاطِئَةٍ مِنْ نَبْلِهِمْ فَلَمَّا رَأَوُا ابْنَ عُمَرَ تَفَرَّقُوا فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ مَنْ فَعَلَ هَذَا لَعَنَ اللَّهُ مَنْ فَعَلَ هَذَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَعَنَ مَنِ اتَّخَذَ شَيْئًا فِيهِ الرُّوحُ غَرَضًا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umar Qurayshdan boʻlgan bir necha yigitning yonidan oʻtdi, ular bir qushni (nishon qilib) qoʻyib, unga (oʻq) otishayotgan edi. Ular har bir xato ketgan oʻqlarini qush egasiga beradigan qilib kelishib olishgan edi. Ibn Umarni koʻrishlari bilan tarqab ketishdi. Shunda Ibn Umar: «Buni kim qildi? Buni qilgan kishini Alloh laʼnatlasin! Albatta, Rasululloh ﷺ joni bor narsani nishon qilib olgan kishini laʼnatlaganlar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ибн Умар Қурайшдан бўлган бир неча йигитнинг ёнидан ўтди, улар бир қушни (нишон қилиб) қўйиб, унга (ўқ) отишаётган эди. Улар ҳар бир хато кетган ўқларини қуш эгасига берадиган қилиб келишиб олишган эди. Ибн Умарни кўришлари билан тарқаб кетишди. Шунда Ибн Умар: «Буни ким қилди? Буни қилган кишини Аллоҳ лаънатласин! Албатта, Расулуллоҳ ﷺ жони бор нарсани нишон қилиб олган кишини лаънатлаганлар», деди.

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَسُرَيْجُ بْنُ يُونُسَ، - وَاللَّفْظُ لأَبِي بَكْرٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَيَّانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ أَشْهَدُ عَلَى ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمَا شَهِدَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الدُّبَّاءِ وَالْحَنْتَمِ وَالْمُزَفَّتِ وَالنَّقِيرِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ad-dubba (qovoq), al-hantam (yashil sirlangan kosa), al-muzaffat (smola surilgan idish) va an-naqir (oʻyilgan yogʻoch idish)dan qaytardilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ад-дубба (қовоқ), ал-ҳантам (яшил сирланган коса), ал-музаффат (смола сурилган идиш) ва ан-нақир (ўйилган ёғоч идиш)дан қайтардилар.

حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، - يَعْنِي ابْنَ حَازِمٍ - حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ حَكِيمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ، فَقَالَ حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَبِيذَ الْجَرِّ ‏.‏ فَأَتَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ أَلاَ تَسْمَعُ مَا يَقُولُ ابْنُ عُمَرَ قَالَ وَمَا يَقُولُ قُلْتُ قَالَ حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَبِيذَ الْجَرِّ ‏.‏ فَقَالَ صَدَقَ ابْنُ عُمَرَ حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَبِيذَ الْجَرِّ ‏.‏ فَقُلْتُ وَأَىُّ شَىْءٍ نَبِيذُ الْجَرِّ فَقَالَ كُلُّ شَىْءٍ يُصْنَعُ مِنَ الْمَدَرِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Umardan al-jarr (sopol idish) nabizi haqida soʻradim, u: «Rasululloh ﷺ al-jarr nabizini harom qildilar», dedi. Soʻng Ibn Abbosning oldiga keldim va: «Ibn Umar nima deyayotganini eshitmaysanmi?» dedim. U: «Nima deyapti?» dedi. Men: «U ‹Rasululloh ﷺ al-jarr nabizini harom qildilar› deydi», dedim. Shunda u: «Ibn Umar rost aytibdi, Rasululloh ﷺ al-jarr nabizini harom qildilar», dedi. Men: «Al-jarr nabizi nimaning oʻzi?» dedim. U: «Loydan yasalgan har bir narsa (idish)», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Умардан ал-жарр (сопол идиш) набизи ҳақида сўрадим, у: «Расулуллоҳ ﷺ ал-жарр набизини ҳаром қилдилар», деди. Сўнг Ибн Аббоснинг олдига келдим ва: «Ибн Умар нима деяётганини эшитмайсанми?» дедим. У: «Нима деяпти?» деди. Мен: «У ‹Расулуллоҳ ﷺ ал-жарр набизини ҳаром қилдилар› дейди», дедим. Шунда у: «Ибн Умар рост айтибди, Расулуллоҳ ﷺ ал-жарр набизини ҳаром қилдилар», деди. Мен: «Ал-жарр набизи ниманинг ўзи?» дедим. У: «Лойдан ясалган ҳар бир нарса (идиш)», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ النَّاقِدُ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ كُلُّهُمْ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ أَبِي عُمَرَ - حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، بْنُ عُيَيْنَةَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ هُوَ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏.‏ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ قَامَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى أَىْ رَبِّ كَيْفَ لِي بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ ‏.‏ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ فَحَمَلَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ وَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنَ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ - قَالَ - وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنَسِيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا - قَالَ - وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ ‏.‏ قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا ‏.‏ قَالَ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا ‏.‏ قَالَ يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلاً مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى ‏.‏ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ قَالَ أَنَا مُوسَى ‏.‏ قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ ‏.‏ قَالَ لَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا ‏.‏ قَالَ لَهُ الْخَضِرُ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا ‏.‏ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ إِذَا غُلاَمٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ ‏.‏ فَقَالَ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا ‏.‏ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنَ الأُولَى ‏.‏ قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا ‏.‏ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ ‏.‏ يَقُولُ مَائِلٌ ‏.‏ قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا فَأَقَامَهُ ‏.‏ قَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا لَوْ شِئْتَ لَتَخِذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا ‏.‏ قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْتُ أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنَ الْبَحْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا ‏.‏ وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Abbosga: «Navf al-Bikoliy, Bani Isroilning sohibi boʻlgan Muso — Xizrning sohibi boʻlgan Muso emas, deb daʼvo qilyapti», — dedim. Shunda u: «Allohning dushmani yolgʻon aytdi! Men Ubay ibn Kaʼbning shunday deganini eshitganman: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: ‹Muso Bani Isroil ichida xatib boʻlib (xutba qilib) turdi. Undan: Odamlarning eng bilimdoni kim? — deb soʻraldi. U: Men bilimdonman, — dedi. Shunda Alloh, ilmni Oʻziga qaytarmagani uchun, unga itob qildi (taʼna qildi) va unga: Bandalarimdan biri ikki dengiz qoʻshilgan joyda boʻlib, u sendan bilimdonroqdir, — deb vahiy yubordi. Muso: Ey Rabbim, unga (qanday) yetib boraman? — dedi. Unga: Bir baliqni savatga solib ol; baliqni yoʻqotgan joyingda u (banda) oʻsha yerda boʻladi, — deyildi. So u yoʻlga chiqdi, u bilan birga xizmatkori — Yushaʼ ibn Nun — ham yoʻlga chiqdi. Muso baliqni savatga solib oldi, u va xizmatkori yurib, nihoyat bir qoyaga yetdilar. Muso va xizmatkori uxlab qoldilar. Shunda baliq savat ichida qimirlab, savatdan chiqib dengizga tushib ketdi. (Nabiy ﷺ) dedilar: Alloh undan suvning oqimini toʻxtatib qoʻydi, hatto u toq (gumbaz) misli boʻlib qoldi; baliq uchun yoʻlak (toq), Muso va xizmatkori uchun ajoyib (manzara) boʻldi. Ular kunlari va kechalarining qolganini yurib oʻtdilar, Musoning hamrohi esa unga (baliq haqida) xabar berishni unutdi. Muso ertalab xizmatkoriga: Nonushtamizni keltir, bu safarimizdan chindan ham charchadik, — dedi. Vaholanki, u, oʻziga buyurilgan joydan oʻtib ketmaguncha charchamagan edi. (Xizmatkori) dedi: Koʻrdingmi, biz qoyaga panoh tutganimizda men baliqni unutibman — uni eslashni menga shaytondan boshqa narsa unuttirmadi; (baliq) dengizda ajoyib tarzda yoʻl olib (ketib qolibdi). Muso: Biz istab kelgan narsa shu edi-da! — dedi. So ular oʻz izlaridan qaytib (yana) yurdilar. (Nabiy ﷺ) dedilar: Ular izlarini kuzatib, nihoyat qoyaga yetdilar. Shunda (Muso) bir kishini koʻrdi, ustiga kiyim yopib (yotgan) edi. Muso unga salom berdi. Xizr unga: Sening yurtingda salom qayoqdan (paydo boʻldi)? — dedi. U: Men Museman, — dedi. (Xizr): Bani Isroilning Musasimi? — dedi. (Muso): Ha, — dedi. (Xizr): Sen Allohning ilmidan bir ilm ustidasanki, Alloh uni senga oʻrgatgan, men uni bilmayman; men esa Allohning ilmidan bir ilm ustidamanki, Alloh uni menga oʻrgatgan, sen uni bilmaysan, — dedi. Muso unga: Senga oʻrgatilgan toʻgʻri yoʻl (ilmi)dan menga ham oʻrgatishing uchun senga ergashsam (boʻladimi)? — dedi. (Xizr): Sen men bilan birga sabr qilishga aslo qodir boʻlolmaysan; oʻzing toʻla bilib yetmagan narsaga qanday sabr qilasan? — dedi. (Muso): Alloh xohlasa, meni sabrli topasan, senga hech bir ishda osiy (itoatsiz) boʻlmayman, — dedi. Xizr unga: Agar menga ergashsang, men oʻzim senga (uning) zikrini boshlamagunimcha hech narsa haqida soʻrama, — dedi. (Muso): Xoʻp, — dedi. So Xizr va Muso dengiz sohili boʻylab yura boshladilar. Shunda ular yonidan bir kema oʻtdi; ular (kema egalariga) oʻzlarini ham olib oʻtishlarini aytdilar. Ular Xizrni tanidilar va ikkovini haq olmasdan (bepul) olib oʻtdilar. Shunda Xizr kemaning taxtalaridan biriga qaratib uni sugʻurib oldi. Muso unga: (Bu) bizni bepul olib oʻtgan qavm-ku, sen ularning kemasiga qarab uni teshib, ahlini gʻarq qilmoqchi boʻldingmi? Chindan ogʻir (yomon) bir ish qilding, — dedi. (Xizr): Men sen men bilan birga sabr qilishga aslo qodir boʻlolmaysan, demabmidim? — dedi. (Muso): Unutganim sababli meni (gunohkor) tutma va ishimda menga qiyinchilik solma, — dedi. So ular kemadan tushdilar. Sohil boʻylab yurib ketishayotganda esa, birdan bir bola boshqa bolalar bilan oʻynayotgan edi. Xizr uning boshidan ushlab, qoʻli bilan uzib (jonini) oldi, uni oʻldirdi. Muso: Hech bir jonni (oʻldirmagan) begunoh bir jonni oʻldirdingmi? Chindan ham yomon bir ish qilding, — dedi. (Xizr): Senga, sen men bilan birga sabr qilishga aslo qodir boʻlolmaysan, demabmidim? — dedi. (Muso): Bu birinchisidan ham qattiqroq (yomonroq) ekan, — dedi (va): Agar bundan keyin sendan biror narsa soʻrasam, menga hamroh boʻlma; mening tarafimdan (uzr soʻrashga) uzr (huquqi)ga yetib qolding, — dedi. So ular yurib, nihoyat bir qishloq ahliga yetib keldilar; uning ahlidan taom soʻradilar, ammo ular bularni mehmon qilishdan bosh tortdilar. So ular u yerda qulamoqchi (ogʻib qulab tushay deb) turgan bir devorni topdilar; (Xizr) uni tikladi. (Rovin) aytadi: u ogʻib (turgan) edi. Xizr qoʻli bilan shunday qilib (ishorat qilib) uni tik qildi. Muso unga: (Bular) biz kelganimizda bizni mehmon qilmagan, bizga taom bermagan qavm-ku; agar xohlaganingda, buning evaziga haq olar eding, — dedi. (Xizr): Bu — men bilan sening orangdagi ajralishdir. Endi men senga, oʻzing sabr qila olmagan narsalarning taʼvili (sabab-tafsili)ni xabar beraman, — dedi›. Rasululloh ﷺ: «Alloh Musoga rahm qilsin! Koshki u sabr qilganida edi, toki bizga ularning xabarlaridan (yana) hikoya qilinardi (koʻproq bilib olardik)», — dedilar.» (Rovin) dedi: Yana Rasululloh ﷺ: «Musodan boʻlgan birinchisi unutishdan edi», — dedilar. (Nabiy ﷺ) dedilar: «Bir chumchuq kelib kemaning chetiga qoʻndi, soʻng dengizdan (suvga) tumshuq urdi. Shunda Xizr unga: Mening ilmim va sening ilming Allohning ilmidan, mana shu chumchuq dengizdan kamaytirgan miqdorchadan boshqa narsani kamaytirmadi, — dedi». Said ibn Jubayr dedi: U (Ibn Abbos): {Ularning oldida har qanday soz kemani zoʻrlik bilan tortib oluvchi bir podshoh bor edi} — deb oʻqir edi. Va: {Bola esa kofir edi} — deb oʻqir edi (Kahf surasi 79, 80- oyatlar).Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Аббосга: «Навф ал-Биколий, Бани Исроилнинг соҳиби бўлган Мусо — Хизрнинг соҳиби бўлган Мусо эмас, деб даъво қиляпти», — дедим. Шунда у: «Аллоҳнинг душмани ёлғон айтди! Мен Убай ибн Каъбнинг шундай деганини эшитганман: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: ‹Мусо Бани Исроил ичида хатиб бўлиб (хутба қилиб) турди. Ундан: Одамларнинг энг билимдони ким? — деб сўралди. У: Мен билимдонман, — деди. Шунда Аллоҳ, илмни Ўзига қайтармагани учун, унга итоб қилди (таъна қилди) ва унга: Бандаларимдан бири икки денгиз қўшилган жойда бўлиб, у сендан билимдонроқдир, — деб ваҳий юборди. Мусо: Эй Раббим, унга (қандай) етиб бораман? — деди. Унга: Бир балиқни саватга солиб ол; балиқни йўқотган жойингда у (банда) ўша ерда бўлади, — дейилди. Со у йўлга чиқди, у билан бирга хизматкори — Юшаъ ибн Нун — ҳам йўлга чиқди. Мусо балиқни саватга солиб олди, у ва хизматкори юриб, ниҳоят бир қояга етдилар. Мусо ва хизматкори ухлаб қолдилар. Шунда балиқ сават ичида қимирлаб, саватдан чиқиб денгизга тушиб кетди. (Набий ﷺ) дедилар: Аллоҳ ундан сувнинг оқимини тўхтатиб қўйди, ҳатто у тоқ (гумбаз) мисли бўлиб қолди; балиқ учун йўлак (тоқ), Мусо ва хизматкори учун ажойиб (манзара) бўлди. Улар кунлари ва кечаларининг қолганини юриб ўтдилар, Мусонинг ҳамроҳи эса унга (балиқ ҳақида) хабар беришни унутди. Мусо эрталаб хизматкорига: Нонуштамизни келтир, бу сафаримиздан чиндан ҳам чарчадик, — деди. Ваҳоланки, у, ўзига буюрилган жойдан ўтиб кетмагунча чарчамаган эди. (Хизматкори) деди: Кўрдингми, биз қояга паноҳ тутганимизда мен балиқни унутибман — уни эслашни менга шайтондан бошқа нарса унуттирмади; (балиқ) денгизда ажойиб тарзда йўл олиб (кетиб қолибди). Мусо: Биз истаб келган нарса шу эди-да! — деди. Со улар ўз изларидан қайтиб (яна) юрдилар. (Набий ﷺ) дедилар: Улар изларини кузатиб, ниҳоят қояга етдилар. Шунда (Мусо) бир кишини кўрди, устига кийим ёпиб (ётган) эди. Мусо унга салом берди. Хизр унга: Сенинг юртингда салом қаёқдан (пайдо бўлди)? — деди. У: Мен Мусеман, — деди. (Хизр): Бани Исроилнинг Мусасими? — деди. (Мусо): Ҳа, — деди. (Хизр): Сен Аллоҳнинг илмидан бир илм устидасанки, Аллоҳ уни сенга ўргатган, мен уни билмайман; мен эса Аллоҳнинг илмидан бир илм устидаманки, Аллоҳ уни менга ўргатган, сен уни билмайсан, — деди. Мусо унга: Сенга ўргатилган тўғри йўл (илми)дан менга ҳам ўргатишинг учун сенга эргашсам (бўладими)? — деди. (Хизр): Сен мен билан бирга сабр қилишга асло қодир бўлолмайсан; ўзинг тўла билиб етмаган нарсага қандай сабр қиласан? — деди. (Мусо): Аллоҳ хоҳласа, мени сабрли топасан, сенга ҳеч бир ишда осий (итоатсиз) бўлмайман, — деди. Хизр унга: Агар менга эргашсанг, мен ўзим сенга (унинг) зикрини бошламагунимча ҳеч нарса ҳақида сўрама, — деди. (Мусо): Хўп, — деди. Со Хизр ва Мусо денгиз соҳили бўйлаб юра бошладилар. Шунда улар ёнидан бир кема ўтди; улар (кема эгаларига) ўзларини ҳам олиб ўтишларини айтдилар. Улар Хизрни танидилар ва икковини ҳақ олмасдан (бепул) олиб ўтдилар. Шунда Хизр кеманинг тахталаридан бирига қаратиб уни суғуриб олди. Мусо унга: (Бу) бизни бепул олиб ўтган қавм-ку, сен уларнинг кемасига қараб уни тешиб, аҳлини ғарқ қилмоқчи бўлдингми? Чиндан оғир (ёмон) бир иш қилдинг, — деди. (Хизр): Мен сен мен билан бирга сабр қилишга асло қодир бўлолмайсан, демабмидим? — деди. (Мусо): Унутганим сабабли мени (гуноҳкор) тутма ва ишимда менга қийинчилик солма, — деди. Со улар кемадан тушдилар. Соҳил бўйлаб юриб кетишаётганда эса, бирдан бир бола бошқа болалар билан ўйнаётган эди. Хизр унинг бошидан ушлаб, қўли билан узиб (жонини) олди, уни ўлдирди. Мусо: Ҳеч бир жонни (ўлдирмаган) бегуноҳ бир жонни ўлдирдингми? Чиндан ҳам ёмон бир иш қилдинг, — деди. (Хизр): Сенга, сен мен билан бирга сабр қилишга асло қодир бўлолмайсан, демабмидим? — деди. (Мусо): Бу биринчисидан ҳам қаттиқроқ (ёмонроқ) экан, — деди (ва): Агар бундан кейин сендан бирор нарса сўрасам, менга ҳамроҳ бўлма; менинг тарафимдан (узр сўрашга) узр (ҳуқуқи)га етиб қолдинг, — деди. Со улар юриб, ниҳоят бир қишлоқ аҳлига етиб келдилар; унинг аҳлидан таом сўрадилар, аммо улар буларни меҳмон қилишдан бош тортдилар. Со улар у ерда қуламоқчи (оғиб қулаб тушай деб) турган бир деворни топдилар; (Хизр) уни тиклади. (Ровин) айтади: у оғиб (турган) эди. Хизр қўли билан шундай қилиб (ишорат қилиб) уни тик қилди. Мусо унга: (Булар) биз келганимизда бизни меҳмон қилмаган, бизга таом бермаган қавм-ку; агар хоҳлаганингда, бунинг эвазига ҳақ олар эдинг, — деди. (Хизр): Бу — мен билан сенинг орангдаги ажралишдир. Энди мен сенга, ўзинг сабр қила олмаган нарсаларнинг таъвили (сабаб-тафсили)ни хабар бераман, — деди›. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ Мусога раҳм қилсин! Кошки у сабр қилганида эди, токи бизга уларнинг хабарларидан (яна) ҳикоя қилинарди (кўпроқ билиб олардик)», — дедилар.» (Ровин) деди: Яна Расулуллоҳ ﷺ: «Мусодан бўлган биринчиси унутишдан эди», — дедилар. (Набий ﷺ) дедилар: «Бир чумчуқ келиб кеманинг четига қўнди, сўнг денгиздан (сувга) тумшуқ урди. Шунда Хизр унга: Менинг илмим ва сенинг илминг Аллоҳнинг илмидан, мана шу чумчуқ денгиздан камайтирган миқдорчадан бошқа нарсани камайтирмади, — деди». Саид ибн Жубайр деди: У (Ибн Аббос): {Уларнинг олдида ҳар қандай соз кемани зўрлик билан тортиб олувчи бир подшоҳ бор эди} — деб ўқир эди. Ва: {Бола эса кофир эди} — деб ўқир эди (Каҳф сураси 79, 80- оятлар).

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْكُوفَةِ فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ‏}‏ فَرَحَلْتُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُهُ عَنْهَا فَقَالَ لَقَدْ أُنْزِلَتْ آخِرَ مَا أُنْزِلَ ثُمَّ مَا نَسَخَهَا شَىْءٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Kufa ahli mana shu {Kim bir moʼminni qasddan oʻldirsa, uning jazosi jahannamdir} degan oyat haqida ixtilof qilishdi. Shunda men Ibn Abbosning oldiga yoʻl olib, undan bu (oyat) haqida soʻradim. U: «Bu (oyat) nozil qilingan eng oxirgi (oyatlardan) boʻlib nozil boʻldi, soʻng uni hech narsa bekor qilmadi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Куфа аҳли мана шу {Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир} деган оят ҳақида ихтилоф қилишди. Шунда мен Ибн Аббоснинг олдига йўл олиб, ундан бу (оят) ҳақида сўрадим. У: «Бу (оят) нозил қилинган энг охирги (оятлардан) бўлиб нозил бўлди, сўнг уни ҳеч нарса бекор қилмади», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ أَمَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبْزَى أَنْ أَسْأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ، عَنْ هَاتَيْنِ الآيَتَيْنِ، ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا‏}‏ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ لَمْ يَنْسَخْهَا شَىْءٌ ‏.‏ وَعَنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏{‏ وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ‏}‏ قَالَ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الشِّرْكِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abdurahmon ibn Abzo menga Ibn Abbosdan mana shu ikki oyat haqida soʻrashni buyurdi: {Kim bir moʼminni qasddan oʻldirsa, uning jazosi jahannamdir, unda abadiy qoladi}. Men undan soʻradim, u: «Uni hech narsa bekor qilmadi», dedi. Yana mana shu {Va ular Alloh bilan birga boshqa bir ilohga ibodat qilmaydilar hamda Alloh harom qilgan jonni — haq (qatl) bundan mustasno — oʻldirmaydilar} oyati haqida (soʻraganimda), u: «Bu mushriklar haqida nozil boʻldi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абдураҳмон ибн Абзо менга Ибн Аббосдан мана шу икки оят ҳақида сўрашни буюрди: {Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир, унда абадий қолади}. Мен ундан сўрадим, у: «Уни ҳеч нарса бекор қилмади», деди. Яна мана шу {Ва улар Аллоҳ билан бирга бошқа бир илоҳга ибодат қилмайдилар ҳамда Аллоҳ ҳаром қилган жонни — ҳақ (қатл) бундан мустасно — ўлдирмайдилар} ояти ҳақида (сўраганимда), у: «Бу мушриклар ҳақида нозил бўлди», деди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرٍ الْعَبْدِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، - وَهُوَ ابْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ - عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ بْنُ أَبِي بَزَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ أَلِمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ فَتَلَوْتُ عَلَيْهِ هَذِهِ الآيَةَ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ ‏{‏ وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ‏}‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ هَذِهِ آيَةٌ مَكِّيَّةٌ نَسَخَتْهَا آيَةٌ مَدَنِيَّةٌ ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا‏}‏ ‏.‏ وَفِي رِوَايَةِ ابْنِ هَاشِمٍ فَتَلَوْتُ هَذِهِ الآيَةَ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ‏{‏ إِلاَّ مَنْ تَابَ‏}‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Abbosga: «Bir moʼminni qasddan oʻldirgan kishi uchun tavba bormi?» dedim. U: «Yoʻq», dedi. Shunda men unga Furqon (surasi)dagi mana shu oyatni oʻqib berdim: {Va ular Alloh bilan birga boshqa bir ilohga ibodat qilmaydilar hamda Alloh harom qilgan jonni — haq (qatl) bundan mustasno — oʻldirmaydilar} (deb) oyatning oxirigacha. U: «Bu makkiy oyat boʻlib, uni madaniy oyat bekor qildi: {Kim bir moʼminni qasddan oʻldirsa, uning jazosi jahannam boʻlib, unda abadiy qoladi}», dedi. Ibn Hoshimning rivoyatida: «Men unga Furqon (surasi)dagi mana shu {Magar kim tavba qilsa…} oyatini oʻqib berdim», (deyilgan).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Аббосга: «Бир мўминни қасддан ўлдирган киши учун тавба борми?» дедим. У: «Йўқ», деди. Шунда мен унга Фурқон (сураси)даги мана шу оятни ўқиб бердим: {Ва улар Аллоҳ билан бирга бошқа бир илоҳга ибодат қилмайдилар ҳамда Аллоҳ ҳаром қилган жонни — ҳақ (қатл) бундан мустасно — ўлдирмайдилар} (деб) оятнинг охиригача. У: «Бу маккий оят бўлиб, уни маданий оят бекор қилди: {Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннам бўлиб, унда абадий қолади}», деди. Ибн Ҳошимнинг ривоятида: «Мен унга Фурқон (сураси)даги мана шу {Магар ким тавба қилса…} оятини ўқиб бердим», (дейилган).

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُطِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ سُورَةُ التَّوْبَةِ قَالَ آلتَّوْبَةِ قَالَ بَلْ هِيَ الْفَاضِحَةُ مَا زَالَتْ تَنْزِلُ وَمِنْهُمْ وَمِنْهُمْ ‏.‏ حَتَّى ظَنُّوا أَنْ لاَ يَبْقَى مِنَّا أَحَدٌ إِلاَّ ذُكِرَ فِيهَا ‏.‏ قَالَ قُلْتُ سُورَةُ الأَنْفَالِ قَالَ تِلْكَ سُورَةُ بَدْرٍ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَالْحَشْرُ قَالَ نَزَلَتْ فِي بَنِي النَّضِيرِ ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Abbosga: «Tavba surasi (haqida soʻramoqchiman)», dedim. U: «Tavbami?», dedi va: «Yoʻq, balki u (Foziha) — (munofiqlarning sirini) sharmanda qiluvchi (sura)dir. Unda: ‹ulardan baʼzilari... ulardan baʼzilari...› (degan oyatlar) tinmay nozil boʻlaverdi; oxiri ular (sahobalar) bizdan birortamiz ham unda zikr qilinmay qolmasa kerak, deb oʻylab qoldilar», dedi. Men: «Anfol surasi-chi?», dedim. U: «U Badr surasidir», dedi. Men: «Hashr surasi-chi?», dedim. U: «U Banu Nazir (yahudiylari) haqida nozil boʻlgan», dedi.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Аббосга: «Тавба сураси (ҳақида сўрамоқчиман)», дедим. У: «Тавбами?», деди ва: «Йўқ, балки у (Фозиҳа) — (мунофиқларнинг сирини) шарманда қилувчи (сура)дир. Унда: ‹улардан баъзилари... улардан баъзилари...› (деган оятлар) тинмай нозил бўлаверди; охири улар (саҳобалар) биздан бирортамиз ҳам унда зикр қилинмай қолмаса керак, деб ўйлаб қолдилар», деди. Мен: «Анфол сураси-чи?», дедим. У: «У Бадр сурасидир», деди. Мен: «Ҳашр сураси-чи?», дедим. У: «У Бану Назир (яҳудийлари) ҳақида нозил бўлган», деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سُئِلْتُ عَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، فِي إِمَارَةِ مُصْعَبِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَمَا دَرَيْتُ مَا أَقُولُ فَقُمْتُ مَكَانِي إِلَى مَنْزِلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ اسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَقِيلَ لِي إِنَّهُ قَائِلٌ ‏.‏ فَسَمِعَ كَلاَمِي فَقَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ ادْخُلْ مَا جَاءَ بِكَ إِلاَّ حَاجَةٌ ‏.‏ قَالَ فَدَخَلْتُ فَإِذَا هُوَ مُفْتَرِشٌ بَرْدَعَةَ رَحْلٍ لَهُ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُتَلاَعِنَانِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ نَعَمْ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ فُلاَنُ بْنُ فُلاَنٍ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ أَحَدَنَا رَأَى امْرَأَتَهُ عَلَى فَاحِشَةٍ كَيْفَ يَصْنَعُ إِنْ تَكَلَّمَ تَكَلَّمَ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى أَمْرٍ عَظِيمٍ ‏.‏ قَالَ فَسَكَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ الَّذِي سَأَلْتُكَ عَنْهُ قَدِ ابْتُلِيتُ بِهِ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الآيَاتِ الَّتِي فِي سُورَةِ النُّور ‏:‏ ‏(‏وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ ‏)‏ حَتَّى خَتَمَ الآيَاتِ فَدَعَا الرَّجُلَ فَتَلاَ الآيَاتِ عَلَيْهِ وَوَعَظَهُ وَذَكَّرَهُ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ ‏.‏ فَقَالَ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا كَذَبْتُ عَلَيْهَا ‏.‏ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَوَعَظَهَا وَذَكَّرَهَا وَأَخْبَرَهَا أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَتْ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا صَدَقَ ‏.‏ قَالَ فَبَدَأَ بِالرَّجُلِ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ ‏.‏ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ ‏.‏ ثُمَّ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَحُذَيْفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saiyd ibn Jubayr aytadi: «Musʼab ibn Zubayrning amirligi davrida mendan laʼnatlashgan (muloana qilgan) er-xotin haqida — ular orasi ajratiladimi, deb soʻrashdi. Men nima deyishni bilmadim. Shu zahoti oʻrnimdan turib, Abdulloh ibn Umarning uyiga bordim. Uning huzuriga kirishga ruxsat soʻradim. Menga: ‹U qaylula qilmoqda›, deyishdi. U mening gapimni eshitib qoldi-da: ‹Ibn Jubayrmi? Kir, seni biror hojat bilan kelgan boʻlsang kerak›, dedi. Men kirsam, u oʻzining ulov choprogʻini toʻshab yotgan ekan. ‹Ey Abu Abdurahmon! Laʼnatlashgan er-xotinning orasi ajratiladimi?› dedim. U: ‹Subhanalloh! Ha. Bu haqda birinchi boʻlib soʻragan kishi falon ibn falon edi. U Nabiy ﷺning huzuriga kelib: ‹Ey Rasululloh! Aytingchi, bizdan biri xotinini fohisha ish ustida koʻrsa, qanday qiladi? Agar gapirsa, ulkan bir ish haqida gapirgan boʻladi; agar jim tursa, ulkan bir ish ustiga jim turgan boʻladi›, dedi. Nabiy ﷺ jim turdilar va unga javob bermadilar. Soʻngra oradan biroz oʻtgach, u Nabiy ﷺning huzuriga kelib: ‹Men sizdan soʻragan narsaga oʻzim mubtalo boʻldim›, dedi. Shunda Alloh Nur surasidagi ushbu oyatlarni nozil qildi: {Oʻz juftlarini (zinoda) ayblab, oʻzlaridan boshqa guvohlari boʻlmagan kishilar...} oyatlar oxiriga qadar (nozil boʻldi). Soʻng (Nabiy ﷺ) u kishini chaqirib, unga oyatlarni tilovat qilib berdilar, unga vaʼz qildilar, eslatdilar va dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U: ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zot haqqi, men unga (xotinimga) nisbatan yolgʻon gapirmadim›, dedi. Soʻng (Nabiy ﷺ) xotinga qaratib, unga vaʼz qildilar, eslatdilar va dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U (ayol): ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zot haqqi, u rost gapirmadi›, dedi. Soʻng (Nabiy ﷺ) erdan boshladilar: u Alloh nomi bilan oʻzi rostgoʻylardan ekaniga toʻrt marta guvohlik berdi, beshinchisida — agar yolgʻonchilardan boʻlsa, oʻziga Allohning laʼnati boʻlishini (aytdi). Soʻng xotinga qaratdilar: u Alloh nomi bilan erning yolgʻonchilardan ekaniga toʻrt marta guvohlik berdi, beshinchisida — agar er rostgoʻylardan boʻlsa, oʻziga Allohning gʻazabi boʻlishini (aytdi). Soʻng (Nabiy ﷺ) ular orasini ajratdilar›, dedi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Sahl ibn Saʼd, Ibn Abbos, Ibn Masʼud va Huzayfadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli huzurida amal shu hadisga binoandir.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саийд ибн Жубайр айтади: «Мусъаб ибн Зубайрнинг амирлиги даврида мендан лаънатлашган (мулоана қилган) эр-хотин ҳақида — улар ораси ажратиладими, деб сўрашди. Мен нима дейишни билмадим. Шу заҳоти ўрнимдан туриб, Абдуллоҳ ибн Умарнинг уйига бордим. Унинг ҳузурига киришга рухсат сўрадим. Менга: ‹У қайлула қилмоқда›, дейишди. У менинг гапимни эшитиб қолди-да: ‹Ибн Жубайрми? Кир, сени бирор ҳожат билан келган бўлсанг керак›, деди. Мен кирсам, у ўзининг улов чопроғини тўшаб ётган экан. ‹Эй Абу Абдураҳмон! Лаънатлашган эр-хотиннинг ораси ажратиладими?› дедим. У: ‹Субҳаналлоҳ! Ҳа. Бу ҳақда биринчи бўлиб сўраган киши фалон ибн фалон эди. У Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: ‹Эй Расулуллоҳ! Айтингчи, биздан бири хотинини фоҳиша иш устида кўрса, қандай қилади? Агар гапирса, улкан бир иш ҳақида гапирган бўлади; агар жим турса, улкан бир иш устига жим турган бўлади›, деди. Набий ﷺ жим турдилар ва унга жавоб бермадилар. Сўнгра орадан бироз ўтгач, у Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: ‹Мен сиздан сўраган нарсага ўзим мубтало бўлдим›, деди. Шунда Аллоҳ Нур сурасидаги ушбу оятларни нозил қилди: {Ўз жуфтларини (зинода) айблаб, ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаган кишилар...} оятлар охирига қадар (нозил бўлди). Сўнг (Набий ﷺ) у кишини чақириб, унга оятларни тиловат қилиб бердилар, унга ваъз қилдилар, эслатдилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У: ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зот ҳаққи, мен унга (хотинимга) нисбатан ёлғон гапирмадим›, деди. Сўнг (Набий ﷺ) хотинга қаратиб, унга ваъз қилдилар, эслатдилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У (аёл): ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зот ҳаққи, у рост гапирмади›, деди. Сўнг (Набий ﷺ) эрдан бошладилар: у Аллоҳ номи билан ўзи ростгўйлардан эканига тўрт марта гувоҳлик берди, бешинчисида — агар ёлғончилардан бўлса, ўзига Аллоҳнинг лаънати бўлишини (айтди). Сўнг хотинга қаратдилар: у Аллоҳ номи билан эрнинг ёлғончилардан эканига тўрт марта гувоҳлик берди, бешинчисида — агар эр ростгўйлардан бўлса, ўзига Аллоҳнинг ғазаби бўлишини (айтди). Сўнг (Набий ﷺ) улар орасини ажратдилар›, деди». Абу Исо айтди: Бу бобда Саҳл ибн Саъд, Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Ҳузайфадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَلَمْ يَذْكُرْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُشَيْمٍ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ ‏)‏ قَالَ نَزَلَتْ بِمَكَّةَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ سَبَّهُ الْمُشْرِكُونَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ جَاءَ بِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ ‏)‏ فَيَسُبُّوا الْقُرْآنَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ جَاءَ بِهِ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا ‏)‏ عَنْ أَصْحَابِكَ بِأَنْ تُسْمِعَهُمْ حَتَّى يَأْخُذُوا عَنْكَ الْقُرْآنَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan {Namozingni juda baland ham, juda past ham qilma} (Isro 110) oyati haqida rivoyat qilinadi: U: «Bu (oyat) Makkada nozil boʻldi. Rasululloh ﷺ Qurʼonni baland ovozda oʻqiganlarida, mushriklar u zotni ham, uni nozil qilgan Zotni ham, uni keltirgan (zot)ni ham soʻkar edilar. Shunda Alloh: {Namozingni juda baland qilma} — mushriklar (eshitib) Qurʼonni, uni nozil qilgan Zotni va uni keltirgan (zot)ni soʻkmasliklari uchun, {uni juda past ham qilma} — sahobalaringga (eshittirib), ular sendan Qurʼonni olishlari uchun, deb (oyatni) nozil qildi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан {Намозингни жуда баланд ҳам, жуда паст ҳам қилма} (Исро 110) ояти ҳақида ривоят қилинади: У: «Бу (оят) Маккада нозил бўлди. Расулуллоҳ ﷺ Қуръонни баланд овозда ўқиганларида, мушриклар у зотни ҳам, уни нозил қилган Зотни ҳам, уни келтирган (зот)ни ҳам сўкар эдилар. Шунда Аллоҳ: {Намозингни жуда баланд қилма} — мушриклар (эшитиб) Қуръонни, уни нозил қилган Зотни ва уни келтирган (зот)ни сўкмасликлари учун, {уни жуда паст ҳам қилма} — саҳобаларингга (эшиттириб), улар сендан Қуръонни олишлари учун, деб (оятни) нозил қилди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلاً ‏)‏ قَالَ نَزَلَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُخْتَفٍ بِمَكَّةَ وَكَانَ إِذَا صَلَّى بِأَصْحَابِهِ رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ إِذَا سَمِعُوهُ شَتَمُوا الْقُرْآنَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ جَاءَ بِهِ فَقَالَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ ‏)‏ أَىْ بِقِرَاءَتِكَ فَيَسْمَعَ الْمُشْرِكُونَ فَيَسُبُّوا الْقُرْآنَ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا ‏)‏ عَنْ أَصْحَابِكَ ‏:‏ ‏(‏ وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلاً ‏)‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan Allohning {Namozingni juda baland ham, juda past ham qilma, balki ular orasida bir yoʻl tut} (Isro 110) degan soʻzi haqida rivoyat qilinadi: U: «(Bu oyat) Rasululloh ﷺ Makkada (oʻzlarini) yashirib yurgan paytda nozil boʻldi. U zot sahobalariga (imom boʻlib) namoz oʻqiganlarida, Qurʼonni baland ovozda oʻqir edilar. Mushriklar buni eshitganlarida Qurʼonni, uni nozil qilgan Zotni va uni keltirgan (zot)ni soʻkar edilar. Shunda Alloh oʻz Paygʻambariga: {Namozingni juda baland qilma}, yaʼni qiroatingni (baland qilma), mushriklar eshitib Qurʼonni soʻkmasinlar; {uni juda past ham qilma}, sahobalaringga (eshittir); {balki ular orasida bir yoʻl tut}, dedi», dedi. Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан Аллоҳнинг {Намозингни жуда баланд ҳам, жуда паст ҳам қилма, балки улар орасида бир йўл тут} (Исро 110) деган сўзи ҳақида ривоят қилинади: У: «(Бу оят) Расулуллоҳ ﷺ Маккада (ўзларини) яшириб юрган пайтда нозил бўлди. У зот саҳобаларига (имом бўлиб) намоз ўқиганларида, Қуръонни баланд овозда ўқир эдилар. Мушриклар буни эшитганларида Қуръонни, уни нозил қилган Зотни ва уни келтирган (зот)ни сўкар эдилар. Шунда Аллоҳ ўз Пайғамбарига: {Намозингни жуда баланд қилма}, яъни қироатингни (баланд қилма), мушриклар эшитиб Қуръонни сўкмасинлар; {уни жуда паст ҳам қилма}, саҳобаларингга (эшиттир); {балки улар орасида бир йўл тут}, деди», деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ بِمُوسَى صَاحِبِ الْخَضِرِ قَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ قَامَ مُوسَى خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ ‏.‏ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى أَىْ رَبِّ فَكَيْفَ لِي بِهِ فَقَالَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ وَيُقَالُ يُوسَعُ فَحَمَلَ مُوسَى حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى إِذَا أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنَ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ قَالَ وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ وَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَلِفَتَاهُ عَجَبًا فَاَنْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنُسِّيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى قَالَ لِفَتَاهُ‏:‏ ‏(‏آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا ‏)‏ قَالَ وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ ‏:‏ ‏(‏قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا ‏)‏ قَالَ مُوسَى ‏:‏ ‏(‏ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا ‏)‏ قَالَ فَكَانَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ يَزْعُمُ نَاسٌ أَنَّ تِلْكَ الصَّخْرَةَ عِنْدَهَا عَيْنُ الْحَيَاةِ وَلاَ يُصِيبُ مَاؤُهَا مَيِّتًا إِلاَّ عَاشَ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ الْحُوتُ قَدْ أُكِلَ مِنْهُ فَلَمَّا قَطَرَ عَلَيْهِ الْمَاءُ عَاشَ ‏.‏ قَالَ فَقَصَّا آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلاً مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى فَقَالَ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ قَالَ أَنَا مُوسَى ‏.‏ قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ يَا مُوسَى إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ فَقَالَ مُوسَى ‏:‏ ‏(‏ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا * قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا * قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا ‏)‏ قَالَ لَهُ الْخَضِرُ ‏:‏ ‏(‏فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا ‏)‏ قَالَ نَعَمْ فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا ‏:‏ ‏(‏ لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ‏)‏ ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ وَإِذَا غُلاَمٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى ‏:‏ ‏(‏ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا ‏)‏ قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنَ الأُولَى ‏:‏ ‏(‏ قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا * فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ ‏)‏ يَقُولُ مَائِلٌ فَقَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا ‏:‏ ‏(‏ فَأَقَامَهُ ‏)‏ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا ‏:‏ ‏(‏ إِنْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا * قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا ‏)‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْنَا أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يَقُصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الأُولَى كَانَتْ مِنْ مُوسَى نِسْيَانٌ - قَالَ وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنَ الْبَحْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ أَبَا مُزَاحِمٍ السَّمَرْقَنْدِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْمَدِينِيِّ يَقُولُ حَجَجْتُ حَجَّةً وَلَيْسَ لِي هِمَّةٌ إِلاَّ أَنْ أَسْمَعَ مِنْ سُفْيَانَ يَذْكُرُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْخَبَرَ حَتَّى سَمِعْتُهُ يَقُولُ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَقَدْ كُنْتُ سَمِعْتُ هَذَا مِنْ سُفْيَانَ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْخَبَرَ ‏.‏

Saeed ibn Jubayrdan rivoyat qilinadi: U aytdi: Ibn Abbosga: «Navf al-Bikoliy, Bani Isroil (paygʻambari boʻlgan) Muso Xizrning hamrohi boʻlgan Muso emas, deb daʼvo qilyapti», dedim. U: «Allohning dushmani yolgʻon aytibdi. Men Ubayy ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)ni Rasululloh ﷺdan eshitdim, deb aytayotganini eshitdim», dedi. U zot: «Muso Bani Isroil ichida xutba qilib turdi. Undan: ‹Odamlarning eng bilimdoni kim?› deb soʻraldi. U: ‹Men bilimdonroqman›, dedi. Ilmni Allohga qaytarmagani uchun Alloh unga itob qildi va unga: ‹Ikki dengiz qoʻshilgan joyda mening bandalarimdan bir banda bor, u sendan bilimdonroq›, deb vahiy qildi. Muso: ‹Ey Robbim, uni qanday topay?› dedi. (Alloh): ‹Bir baliqni savatga sol, baliqni qayerda yoʻqotsang, u (banda) oʻsha yerda›, dedi. Muso yoʻlga chiqdi, u bilan birga xizmatkori — Yushaʼ ibn Nun ham (ketdi). Muso baliqni savatga solib, oʻzi va xizmatkori yurib ketdilar. Ular qoyaga yetganlarida, Muso ham, xizmatkori ham uxlab qoldilar. Baliq savatda harakatlanib, savatdan chiqdi va dengizga tushib ketdi. Alloh undan suvning oqimini toʻxtatib qoʻydi, hatto (suv) toq (gumbaz) kabi boʻldi; baliq uchun (yoʻl) yoʻlak boʻldi, Muso va uning xizmatkori uchun ajablanarli (ish) boʻldi. Ular kunlarining qolgan qismi va kechalarini yurib oʻtdilar; Musoning hamrohi unga (baliq haqida) xabar berishni unutdi. Muso tongga chiqqanida, xizmatkoriga: {Nonushtamizni keltir, bu safarimizda biz charchadik} (Kahf 62) dedi», dedilar. U zot: «(Muso) buyurilgan joydan oʻtgunicha charchamadi», dedilar. {(Xizmatkori): Qoyaga panoh bekinganimizda baliqni unutib qoldirganimni koʻrdingmi? Uni eslashdan meni faqat shayton unuttirdi; u dengizda ajib yoʻl tutib ketdi, dedi. Muso: Mana shu biz izlayotgan (joy) edi, dedi va ikkovlari oʻz izlaridan qaytib yurdilar} (Kahf 63–64). U zot: «Ikkovlari oʻz izlaridan (qaytib) izlab bordilar», dedilar. Sufyon aytdi: Baʼzi kishilar oʻsha qoyaning oldida hayot buloqi bor, uning suvi tomgan har bir oʻlik albatta tiriladi, deb daʼvo qiladilar. (U) baliq (qisman) yeyilgan edi, unga suv tomganda tirildi. (Muso va xizmatkori) oʻz izlaridan izlab borib qoyaga yetdilar. (Muso) bir kishini koʻrdi, kiyimga oʻralgan edi. Muso unga salom berdi. U: ‹Sening yeringda salom qayoqdan (paydo boʻldi)?› dedi. (Muso): ‹Men Musoman›, dedi. U: ‹Bani Isroil Musosimi?› dedi. (Muso): ‹Ha›, dedi. U: ‹Ey Muso, sen Allohning ilmidan bir ilm ustidasanki, Alloh seni unga oʻrgatgan, men uni bilmayman; men ham Allohning ilmidan bir ilm ustidamanki, Alloh meni unga oʻrgatgan, sen uni bilmaysan›, dedi. Shunda Muso: {Sen oʻrgatilgan toʻgʻri yoʻldan menga oʻrgatishing uchun senga ergashaymi? (Xizr) dedi: Sen men bilan birga sabr qila olmaysan. Oʻzing toʻla bilib olmagan narsaga qanday sabr qilasan? (Muso) dedi: Inshaalloh, meni sabrli topasan, men senga hech ishda osiy boʻlmayman} (Kahf 66–69) dedi. Xizr unga: {Agar menga ergashsang, men senga oʻzim (sirini) eslamagunimcha, hech narsadan meni soʻrama} (Kahf 70) dedi. (Muso): ‹Ha›, dedi. Xizr va Muso dengiz sohili boʻylab yurib ketdilar. Ularning yonidan bir kema oʻtdi, ular (kema egalariga) oʻzlarini olib oʻtishlarini soʻradilar. Ular Xizrni tanidilar va ularni haqsiz (bepul) olib oʻtdilar. Xizr kemaning taxtalaridan biriga qarab uni qoʻporib oldi. Muso unga: ‹(Bular) bizni haqsiz olib oʻtgan kishilar, sen ularning kemasiga qarab uni teshding›, dedi: {Kema ahlini gʻarq qilish uchunmi? Sen bir dahshatli ish qilding! (Xizr) dedi: Men senga, sen men bilan sabr qila olmaysan, demadimmi? (Muso) dedi: Unutganim sababli meni (gunohga) tutma va ishimda meni qiyinchilikka solma} (Kahf 71–73). Soʻng ikkovlari kemadan tushdilar. Ular sohil boʻylab ketayotganlarida, bir oʻgʻil bola boshqa bolalar bilan oʻynab turgan edi. Xizr uning boshidan ushlab, qoʻli bilan uni uzib (yulib) oʻldirib qoʻydi. Muso unga: {Bir pok jonni boshqa jon (qasosi)siz oʻldirdingmi? Sen yomon ish qilding! (Xizr) dedi: Men senga, sen men bilan sabr qila olmaysan, demadimmi?} (Kahf 74–75) dedi. U zot: «Bu birinchisidan ham qattiqroq edi», dedilar. {(Muso) dedi: Agar bundan keyin sendan biror narsa soʻrasam, men bilan hamroh boʻlma; mana sen mendan uzr (eshitishga) yetib bording. Soʻng ikkovlari yoʻlga chiqdilar, hatto bir qishloq ahlining oldiga kelib, ulardan taom soʻradilar; ular ikkovlarini mehmon qilishdan bosh tortdilar. Ular u yerda yiqilay deb turgan bir devorni topdilar} — yaʼni qiyshaygan (devor) — Xizr qoʻli bilan shunday qildi: {uni tikladi (toʻgʻrilab qoʻydi)}. Muso unga: ‹(Bular) biz kelganimizda bizni mehmon ham qilmagan, taom ham bermagan kishilar›, dedi: {Agar xohlasang, buning evaziga haq olarding. (Xizr) dedi: Bu — men bilan sening orangdagi ajralishdir; men senga sabr qila olmagan narsalarning sirini xabar beraman} (Kahf 76–78). Rasululloh ﷺ: «Alloh Musoga rahm qilsin, ikkovlarining xabarlaridan bizga (yana) hikoya qilib berishi uchun, koshki u sabr qilganida edi», dedilar. U zot: «Birinchisi Muso tomonidan unutish (sababli) boʻldi», dedilar. U zot: «Bir chumchuq kelib kemaning chetiga qoʻndi, soʻng dengizdan (choʻqilab) bir tomchi oldi. Shunda Xizr unga: ‹Mening ilmim va sening ilming Allohning ilmidan, mana shu chumchuq dengizdan kamaytirgani kabigina kamaytirdi (xolos)›, dedi», dedilar. Saeed ibn Jubayr aytdi: U — yaʼni Ibn Abbos — {ularning oldida har bir yaxshi kemani zoʻrlik bilan tortib oladigan bir podshoh bor edi} deb oʻqir edi; va {oʻgʻil bola esa kofir edi} deb oʻqir edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Саээд ибн Жубайрдан ривоят қилинади: У айтди: Ибн Аббосга: «Навф ал-Биколий, Бани Исроил (пайғамбари бўлган) Мусо Хизрнинг ҳамроҳи бўлган Мусо эмас, деб даъво қиляпти», дедим. У: «Аллоҳнинг душмани ёлғон айтибди. Мен Убайй ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)ни Расулуллоҳ ﷺдан эшитдим, деб айтаётганини эшитдим», деди. У зот: «Мусо Бани Исроил ичида хутба қилиб турди. Ундан: ‹Одамларнинг энг билимдони ким?› деб сўралди. У: ‹Мен билимдонроқман›, деди. Илмни Аллоҳга қайтармагани учун Аллоҳ унга итоб қилди ва унга: ‹Икки денгиз қўшилган жойда менинг бандаларимдан бир банда бор, у сендан билимдонроқ›, деб ваҳий қилди. Мусо: ‹Эй Роббим, уни қандай топай?› деди. (Аллоҳ): ‹Бир балиқни саватга сол, балиқни қаерда йўқотсанг, у (банда) ўша ерда›, деди. Мусо йўлга чиқди, у билан бирга хизматкори — Юшаъ ибн Нун ҳам (кетди). Мусо балиқни саватга солиб, ўзи ва хизматкори юриб кетдилар. Улар қояга етганларида, Мусо ҳам, хизматкори ҳам ухлаб қолдилар. Балиқ саватда ҳаракатланиб, саватдан чиқди ва денгизга тушиб кетди. Аллоҳ ундан сувнинг оқимини тўхтатиб қўйди, ҳатто (сув) тоқ (гумбаз) каби бўлди; балиқ учун (йўл) йўлак бўлди, Мусо ва унинг хизматкори учун ажабланарли (иш) бўлди. Улар кунларининг қолган қисми ва кечаларини юриб ўтдилар; Мусонинг ҳамроҳи унга (балиқ ҳақида) хабар беришни унутди. Мусо тонгга чиққанида, хизматкорига: {Нонуштамизни келтир, бу сафаримизда биз чарчадик} (Каҳф 62) деди», дедилар. У зот: «(Мусо) буюрилган жойдан ўтгунича чарчамади», дедилар. {(Хизматкори): Қояга паноҳ бекинганимизда балиқни унутиб қолдирганимни кўрдингми? Уни эслашдан мени фақат шайтон унуттирди; у денгизда ажиб йўл тутиб кетди, деди. Мусо: Мана шу биз излаётган (жой) эди, деди ва икковлари ўз изларидан қайтиб юрдилар} (Каҳф 63–64). У зот: «Икковлари ўз изларидан (қайтиб) излаб бордилар», дедилар. Суфён айтди: Баъзи кишилар ўша қоянинг олдида ҳаёт булоқи бор, унинг суви томган ҳар бир ўлик албатта тирилади, деб даъво қиладилар. (У) балиқ (қисман) ейилган эди, унга сув томганда тирилди. (Мусо ва хизматкори) ўз изларидан излаб бориб қояга етдилар. (Мусо) бир кишини кўрди, кийимга ўралган эди. Мусо унга салом берди. У: ‹Сенинг ерингда салом қаёқдан (пайдо бўлди)?› деди. (Мусо): ‹Мен Мусоман›, деди. У: ‹Бани Исроил Мусосими?› деди. (Мусо): ‹Ҳа›, деди. У: ‹Эй Мусо, сен Аллоҳнинг илмидан бир илм устидасанки, Аллоҳ сени унга ўргатган, мен уни билмайман; мен ҳам Аллоҳнинг илмидан бир илм устидаманки, Аллоҳ мени унга ўргатган, сен уни билмайсан›, деди. Шунда Мусо: {Сен ўргатилган тўғри йўлдан менга ўргатишинг учун сенга эргашайми? (Хизр) деди: Сен мен билан бирга сабр қила олмайсан. Ўзинг тўла билиб олмаган нарсага қандай сабр қиласан? (Мусо) деди: Иншааллоҳ, мени сабрли топасан, мен сенга ҳеч ишда осий бўлмайман} (Каҳф 66–69) деди. Хизр унга: {Агар менга эргашсанг, мен сенга ўзим (сирини) эсламагунимча, ҳеч нарсадан мени сўрама} (Каҳф 70) деди. (Мусо): ‹Ҳа›, деди. Хизр ва Мусо денгиз соҳили бўйлаб юриб кетдилар. Уларнинг ёнидан бир кема ўтди, улар (кема эгаларига) ўзларини олиб ўтишларини сўрадилар. Улар Хизрни танидилар ва уларни ҳақсиз (бепул) олиб ўтдилар. Хизр кеманинг тахталаридан бирига қараб уни қўпориб олди. Мусо унга: ‹(Булар) бизни ҳақсиз олиб ўтган кишилар, сен уларнинг кемасига қараб уни тешдинг›, деди: {Кема аҳлини ғарқ қилиш учунми? Сен бир даҳшатли иш қилдинг! (Хизр) деди: Мен сенга, сен мен билан сабр қила олмайсан, демадимми? (Мусо) деди: Унутганим сабабли мени (гуноҳга) тутма ва ишимда мени қийинчиликка солма} (Каҳф 71–73). Сўнг икковлари кемадан тушдилар. Улар соҳил бўйлаб кетаётганларида, бир ўғил бола бошқа болалар билан ўйнаб турган эди. Хизр унинг бошидан ушлаб, қўли билан уни узиб (юлиб) ўлдириб қўйди. Мусо унга: {Бир пок жонни бошқа жон (қасоси)сиз ўлдирдингми? Сен ёмон иш қилдинг! (Хизр) деди: Мен сенга, сен мен билан сабр қила олмайсан, демадимми?} (Каҳф 74–75) деди. У зот: «Бу биринчисидан ҳам қаттиқроқ эди», дедилар. {(Мусо) деди: Агар бундан кейин сендан бирор нарса сўрасам, мен билан ҳамроҳ бўлма; мана сен мендан узр (эшитишга) етиб бординг. Сўнг икковлари йўлга чиқдилар, ҳатто бир қишлоқ аҳлининг олдига келиб, улардан таом сўрадилар; улар икковларини меҳмон қилишдан бош тортдилар. Улар у ерда йиқилай деб турган бир деворни топдилар} — яъни қийшайган (девор) — Хизр қўли билан шундай қилди: {уни тиклади (тўғрилаб қўйди)}. Мусо унга: ‹(Булар) биз келганимизда бизни меҳмон ҳам қилмаган, таом ҳам бермаган кишилар›, деди: {Агар хоҳласанг, бунинг эвазига ҳақ олардинг. (Хизр) деди: Бу — мен билан сенинг орангдаги ажралишдир; мен сенга сабр қила олмаган нарсаларнинг сирини хабар бераман} (Каҳф 76–78). Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ Мусога раҳм қилсин, икковларининг хабарларидан бизга (яна) ҳикоя қилиб бериши учун, кошки у сабр қилганида эди», дедилар. У зот: «Биринчиси Мусо томонидан унутиш (сабабли) бўлди», дедилар. У зот: «Бир чумчуқ келиб кеманинг четига қўнди, сўнг денгиздан (чўқилаб) бир томчи олди. Шунда Хизр унга: ‹Менинг илмим ва сенинг илминг Аллоҳнинг илмидан, мана шу чумчуқ денгиздан камайтиргани кабигина камайтирди (холос)›, деди», дедилар. Саээд ибн Жубайр айтди: У — яъни Ибн Аббос — {уларнинг олдида ҳар бир яхши кемани зўрлик билан тортиб оладиган бир подшоҳ бор эди} деб ўқир эди; ва {ўғил бола эса кофир эди} деб ўқир эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِجِبْرِيلَ ‏"‏ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَزُورَنَا أَكْثَرَ مِمَّا تَزُورُنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ومَا نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُۥ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عُمَرَ بْنِ ذَرٍّ، نَحْوَهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ Jibrilga: «Bizni ziyorat qilayotganingdan koʻra koʻproq ziyorat qilishingga nima toʻsqinlik qiladi?» dedilar. (Ibn Abbos): «Shunda bu oyat nozil boʻldi: {Biz faqat Robbingning amri bilan tushamiz; oldimizdagi, ortimizdagi (narsalar) Uning (huzuridadir)}, oyat oxirigacha (Maryam 64)», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Жибрилга: «Бизни зиёрат қилаётганингдан кўра кўпроқ зиёрат қилишингга нима тўсқинлик қилади?» дедилар. (Ибн Аббос): «Шунда бу оят нозил бўлди: {Биз фақат Роббингнинг амри билан тушамиз; олдимиздаги, ортимиздаги (нарсалар) Унинг (ҳузуридадир)}, оят охиригача (Марям 64)», деди. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ لَمَّا أُخْرِجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ مَكَّةَ قَالَ رَجُلٌ أَخْرَجُوا نَبِيَّهُمْ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ أذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ * الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ ‏)‏ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Nabiy ﷺ Makkadan chiqarilganlarida, bir kishi: «Ular oʻz paygʻambarlarini chiqarib yubordilar», dedi. Shunda {Zulmga uchraganliklari sababli, oʻzlariga qarshi urush ochilgan kishilarga (jang qilishga) izn berildi. Albatta, Alloh ularga yordam berishga qodirdir. Ular nohaq ravishda oʻz diyorlaridan chiqarilgan kishilardir} (Haj 39-40) oyati nozil boʻldi. (Bu) Nabiy ﷺ va u zotning sahobalari (haqida edi).Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: Набий ﷺ Маккадан чиқарилганларида, бир киши: «Улар ўз пайғамбарларини чиқариб юбордилар», деди. Шунда {Зулмга учраганликлари сабабли, ўзларига қарши уруш очилган кишиларга (жанг қилишга) изн берилди. Албатта, Аллоҳ уларга ёрдам беришга қодирдир. Улар ноҳақ равишда ўз диёрларидан чиқарилган кишилардир} (Ҳаж 39-40) ояти нозил бўлди. (Бу) Набий ﷺ ва у зотнинг саҳобалари (ҳақида эди).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سُئِلْتُ عَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، فِي إِمَارَةِ مُصْعَبِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَمَا دَرَيْتُ مَا أَقُولُ فَقُمْتُ مِنْ مَكَانِي إِلَى مَنْزِلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَاسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَقِيلَ لِي إِنَّهُ قَائِلٌ فَسَمِعَ كَلاَمِي فَقَالَ لِي ابْنَ جُبَيْرٍ ادْخُلْ مَا جَاءَ بِكَ إِلاَّ حَاجَةٌ قَالَ فَدَخَلْتُ فَإِذَا هُوَ مُفْتَرِشٌ بَرْدَعَةَ رَحْلٍ لَهُ فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُتَلاَعِنَانِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ نَعَمْ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ فُلاَنُ بْنُ فُلاَنٍ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ أَحَدَنَا رَأَى امْرَأَتَهُ عَلَى فَاحِشَةٍ كَيْفَ يَصْنَعُ إِنْ تَكَلَّمَ تَكَلَّمَ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى أَمْرٍ عَظِيمٍ قَالَ فَسَكَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ الَّذِي سَأَلْتُكَ عَنْهُ قَدِ ابْتُلِيتُ بِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الآيَاتِ فِي سُورَةِ النُّورِ ‏:‏ ‏(‏والَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ ‏)‏ حَتَّى خَتَمَ الآيَاتِ قَالَ فَدَعَا الرَّجُلَ فَتَلاَهُنَّ عَلَيْهِ وَوَعَظَهُ وَذَكَّرَهُ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا كَذَبْتُ عَلَيْهَا ‏.‏ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ وَوَعَظَهَا وَذَكَّرَهَا وَأَخْبَرَهَا أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَتْ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا صَدَقَ ‏.‏ فَبَدَأَ بِالرَّجُلِ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ ثُمَّ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh) aytdi: Musʼab ibn az-Zubayr amirligi davrida mendan liʼon qilgan er-xotin haqida: ‹Ular ajratiladimi?› deb soʻrashdi. Men nima deyishni bilmadim, oʻrnimdan turib, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning uyiga bordim va kirishga izn soʻradim. Menga: ‹U qaylula qilmoqda›, deyishdi. Lekin u soʻzimni eshitib qolibdi va: ‹Ibn Jubayrmi? Kir, seni ehtiyojdan boshqa narsa olib kelmagandir›, dedi. Men kirsam, u egar toʻshagʻini yozib oʻtirgan ekan. ‹Ey Abu Abdurrahmon, liʼon qilgan er-xotin ajratiladimi?› dedim. U: ‹Subhanalloh! Ha. Bu haqda birinchi boʻlib falonchi ibn falonchi soʻragan edi. U Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: ‹Ey Rasululloh, agar bizdan birimiz xotinini fohishalik ustida koʻrib qolsa, qanday qiladi? Agar gapirsa, ulkan bir ish haqida gapirgan boʻladi; agar jim tursa, ulkan bir ish ustiga jim turgan boʻladi›, dedi. Nabiy ﷺ jim turdilar va unga javob bermadilar. Bir muncha vaqtdan keyin u Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: ‹Sizdan soʻragan narsam menga sinov boʻlib keldi (boshimga tushdi)›, dedi. Shunda Alloh Nur surasidagi {Xotinlarini (zinoda) ayblab, oʻzlaridan boshqa guvohlari boʻlmaganlar} (oyatlarini) oxirigacha nozil qildi. (Nabiy ﷺ) u kishini chaqirib, oyatlarni unga tilovat qildilar, unga vaʼz qilib, eslatma berdilar va dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U: ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men u (xotin) haqida yolgʻon gapirmadim›, dedi. Soʻng (Nabiy ﷺ) ayolga (yuzlandilar), unga ham vaʼz qilib, eslatma berdilar va dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U: ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, u rost gapirmadi›, dedi. Soʻng (Nabiy ﷺ) erkakdan boshlab, u toʻrt marta Alloh nomi bilan oʻzining rostgoʻylardan ekaniga guvohlik berdi, beshinchisida esa, agar yolgʻonchilardan boʻlsa, Allohning laʼnati uning ustiga boʻlishiga (guvohlik berdi). Soʻng ayolga (oʻtdilar), u toʻrt marta Alloh nomi bilan u (er) yolgʻonchilardan ekaniga guvohlik berdi, beshinchisida esa, agar u (er) rostgoʻylardan boʻlsa, Allohning gʻazabi oʻzining ustiga boʻlishiga (guvohlik berdi). Soʻng (Nabiy ﷺ) ular ikkovini ajratib qoʻydilar›, dedi. Bu bobda Sahl ibn Saʼddan (ham rivoyat) bor. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мусъаб ибн аз-Зубайр амирлиги даврида мендан лиъон қилган эр-хотин ҳақида: ‹Улар ажратиладими?› деб сўрашди. Мен нима дейишни билмадим, ўрнимдан туриб, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг уйига бордим ва киришга изн сўрадим. Менга: ‹У қайлула қилмоқда›, дейишди. Лекин у сўзимни эшитиб қолибди ва: ‹Ибн Жубайрми? Кир, сени эҳтиёждан бошқа нарса олиб келмагандир›, деди. Мен кирсам, у эгар тўшағини ёзиб ўтирган экан. ‹Эй Абу Абдурраҳмон, лиъон қилган эр-хотин ажратиладими?› дедим. У: ‹Субҳаналлоҳ! Ҳа. Бу ҳақда биринчи бўлиб фалончи ибн фалончи сўраган эди. У Набий ﷺ ҳузурларига келиб: ‹Эй Расулуллоҳ, агар биздан биримиз хотинини фоҳишалик устида кўриб қолса, қандай қилади? Агар гапирса, улкан бир иш ҳақида гапирган бўлади; агар жим турса, улкан бир иш устига жим турган бўлади›, деди. Набий ﷺ жим турдилар ва унга жавоб бермадилар. Бир мунча вақтдан кейин у Набий ﷺ ҳузурларига келиб: ‹Сиздан сўраган нарсам менга синов бўлиб келди (бошимга тушди)›, деди. Шунда Аллоҳ Нур сурасидаги {Хотинларини (зинода) айблаб, ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаганлар} (оятларини) охиригача нозил қилди. (Набий ﷺ) у кишини чақириб, оятларни унга тиловат қилдилар, унга ваъз қилиб, эслатма бердилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У: ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен у (хотин) ҳақида ёлғон гапирмадим›, деди. Сўнг (Набий ﷺ) аёлга (юзландилар), унга ҳам ваъз қилиб, эслатма бердилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У: ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, у рост гапирмади›, деди. Сўнг (Набий ﷺ) эркакдан бошлаб, у тўрт марта Аллоҳ номи билан ўзининг ростгўйлардан эканига гувоҳлик берди, бешинчисида эса, агар ёлғончилардан бўлса, Аллоҳнинг лаънати унинг устига бўлишига (гувоҳлик берди). Сўнг аёлга (ўтдилар), у тўрт марта Аллоҳ номи билан у (эр) ёлғончилардан эканига гувоҳлик берди, бешинчисида эса, агар у (эр) ростгўйлардан бўлса, Аллоҳнинг ғазаби ўзининг устига бўлишига (гувоҳлик берди). Сўнг (Набий ﷺ) улар икковини ажратиб қўйдилар›, деди. Бу бобда Саҳл ибн Саъддан (ҳам ривоят) бор. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْفَزَارِيِّ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ الم * غُلِبَتِ الرُّومُ * فِي أَدْنَى الأَرْضِ ‏)‏ قَالَ غُلِبَتْ وَغَلَبَتْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ يُحِبُّونَ أَنْ يَظْهَرَ أَهْلُ فَارِسَ عَلَى الرُّومِ لأَنَّهُمْ وَإِيَّاهُمْ أَهْلُ أَوْثَانٍ وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يُحِبُّونَ أَنْ يَظْهَرَ الرُّومُ عَلَى فَارِسَ لأَنَّهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ فَذَكَرُوهُ لأَبِي بَكْرٍ فَذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَمَا إِنَّهُمْ سَيَغْلِبُونَ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ لَهُمْ فَقَالُوا اجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ أَجَلاً فَإِنْ ظَهَرْنَا كَانَ لَنَا كَذَا وَكَذَا وَإِنْ ظَهَرْتُمْ كَانَ لَكُمْ كَذَا وَكَذَا فَجَعَلَ أَجَلَ خَمْسِ سِنِينَ فَلَمْ يَظْهَرُوا فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ جَعَلْتَهُ إِلَى دُونِ - قَالَ أُرَاهُ الْعَشْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ وَالْبِضْعُ مَا دُونَ الْعَشْرِ قَالَ ثُمَّ ظَهَرَتِ الرُّومُ بَعْدُ ‏.‏ قَالَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ الم * غُلِبَتِ الرُّومُ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏يفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ ‏)‏ قَالَ سُفْيَانُ سَمِعْتُ أَنَّهُمْ ظَهَرُوا عَلَيْهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ ‏.‏

Said ibn Jubayr Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, Alloh taoloning: {Alif, lam, mim. Rumliklar eng yaqin yerda magʻlub boʻldilar} (Rum 1-3) degan soʻzi haqida rivoyat qiladi: U: «Magʻlub boʻldilar va (keyin) gʻolib boʻldilar. Mushriklar fors ahli rumliklar ustidan gʻolib chiqishini yoqtirar edilar, chunki ular ham, bular ham butparast edilar. Musulmonlar esa rumliklar forslar ustidan gʻolib chiqishini yoqtirar edilar, chunki ular ahli kitob edilar. Buni Abu Bakrga aytdilar, Abu Bakr esa buni Rasululloh ﷺga aytdi. U zot: ‹Albatta, ular (rumliklar) tezda gʻolib boʻladilar›, dedilar. Abu Bakr buni ularga aytdi. Ular: ‹Bizning bilan oʻzingning oʻrtangda muddat belgila; agar biz gʻolib chiqsak, bizga shuncha-shuncha (boʻlsin), agar sizlar gʻolib chiqsangiz, sizga shuncha-shuncha (boʻlsin)›, dedilar. (Abu Bakr) besh yil muddat belgiladi. (Rumliklar shu muddatda) gʻolib boʻlmadilar. Buni Nabiy ﷺga aytdilar. U zot: ‹Nega uni undan kamroqqa — (rovi: oʻylaymanki, ‹oʻngacha› dedi) — belgilamading?› dedilar», dedi. Said aytdi: ‹Bizʼ› — bu oʻndan kam (miqdor)dir. (Ibn Abbos) aytdi: Soʻngra rumliklar (haqiqatan) gʻolib boʻldilar. (Ibn Abbos) aytdi: Mana shu Alloh taoloning: {Alif, lam, mim. Rumliklar magʻlub boʻldilar} (oyatidan) to {Moʻminlar Allohning nusrati bilan shod boʻlurlar; (Alloh) xohlagan kishiga yordam beradi} (Rum 1-5) degan (soʻzigacha boʻlgan) soʻzidir. Sufyon aytdi: Men ularning (rumliklarning) Badr kuni (forslar) ustidan gʻolib boʻlganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir, uni faqat Sufyon as-Savriyning Habib ibn Abu Amradan (qilgan) hadisidan bilamiz.Саид ибн Жубайр Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, Аллоҳ таолонинг: {Алиф, лам, мим. Румликлар энг яқин ерда мағлуб бўлдилар} (Рум 1-3) деган сўзи ҳақида ривоят қилади: У: «Мағлуб бўлдилар ва (кейин) ғолиб бўлдилар. Мушриклар форс аҳли румликлар устидан ғолиб чиқишини ёқтирар эдилар, чунки улар ҳам, булар ҳам бутпараст эдилар. Мусулмонлар эса румликлар форслар устидан ғолиб чиқишини ёқтирар эдилар, чунки улар аҳли китоб эдилар. Буни Абу Бакрга айтдилар, Абу Бакр эса буни Расулуллоҳ ﷺга айтди. У зот: ‹Албатта, улар (румликлар) тезда ғолиб бўладилар›, дедилар. Абу Бакр буни уларга айтди. Улар: ‹Бизнинг билан ўзингнинг ўртангда муддат белгила; агар биз ғолиб чиқсак, бизга шунча-шунча (бўлсин), агар сизлар ғолиб чиқсангиз, сизга шунча-шунча (бўлсин)›, дедилар. (Абу Бакр) беш йил муддат белгилади. (Румликлар шу муддатда) ғолиб бўлмадилар. Буни Набий ﷺга айтдилар. У зот: ‹Нега уни ундан камроққа — (рови: ўйлайманки, ‹ўнгача› деди) — белгиламадинг?› дедилар», деди. Саид айтди: ‹Бизъ› — бу ўндан кам (миқдор)дир. (Ибн Аббос) айтди: Сўнгра румликлар (ҳақиқатан) ғолиб бўлдилар. (Ибн Аббос) айтди: Мана шу Аллоҳ таолонинг: {Алиф, лам, мим. Румликлар мағлуб бўлдилар} (оятидан) то {Мўминлар Аллоҳнинг нусрати билан шод бўлурлар; (Аллоҳ) хоҳлаган кишига ёрдам беради} (Рум 1-5) деган (сўзигача бўлган) сўзидир. Суфён айтди: Мен уларнинг (румликларнинг) Бадр куни (форслар) устидан ғолиб бўлганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, уни фақат Суфён ас-Саврийнинг Ҳабиб ибн Абу Амрадан (қилган) ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا ابْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ أَفَضْنَا مَعَ ابْنِ عُمَرَ فَلَمَّا بَلَغْنَا جَمْعًا صَلَّى بِنَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِإِقَامَةٍ وَاحِدَةٍ ثَلاَثًا وَاثْنَتَيْنِ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ لَنَا ابْنُ عُمَرَ هَكَذَا صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْمَكَانِ ‏.‏

Saʼid ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U: «Ibn Umar (roziyallohu anhumo) bilan birga (Arafotdan) qaytdik. Jamʼga (Muzdalifaga) yetib kelganimizda, u bizga shom va xufton namozlarini bitta iqomat bilan, uch rakaat va ikki rakaat qilib oʻqib berdi. Namozdan farigʻ boʻlgach, Ibn Umar (roziyallohu anhumo) bizga: ‹Rasululloh ﷺ ham shu joyda bizga mana shunday namoz oʻqib bergan edilar›, dedi», dedi.Саъид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У: «Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) билан бирга (Арафотдан) қайтдик. Жамъга (Муздалифага) етиб келганимизда, у бизга шом ва хуфтон намозларини битта иқомат билан, уч ракаат ва икки ракаат қилиб ўқиб берди. Намоздан фариғ бўлгач, Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) бизга: ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳам шу жойда бизга мана шундай намоз ўқиб берган эдилар›, деди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ زِيَادٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ لاَ بَأْسَ بِالْقَرَامِلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَأَنَّهُ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ الْمَنْهِيَّ، عَنْهُ شُعُورُ النِّسَاءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَانَ أَحْمَدُ يَقُولُ الْقَرَامِلُ لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh) aytadi: «Qaromil (ip yoki jundan toʻqilgan soch bogʻichlari)da zarar yoʻq». Abu Dovud aytadi: Goʻyo u qaytarilgan narsa ayollarning (oʻz) sochlari (ni ulash) degan fikrga moyil boʻladi. Abu Dovud aytadi: Ahmad (ibn Hanbal): «Qaromilda zarar yoʻq», der edi.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ) айтади: «Қаромил (ип ёки жундан тўқилган соч боғичлари)да зарар йўқ». Абу Довуд айтади: Гўё у қайтарилган нарса аёлларнинг (ўз) сочлари (ни улаш) деган фикрга мойил бўлади. Абу Довуд айтади: Аҳмад (ибн Ҳанбал): «Қаромилда зарар йўқ», дер эди.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، أَوْ حَدَّثَنِي الْحَكَمُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ لَمَّا نَزَلَتِ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ ‏{‏ وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ‏}‏ قَالَ مُشْرِكُو أَهْلِ مَكَّةَ قَدْ قَتَلْنَا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ وَدَعَوْنَا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَأَتَيْنَا الْفَوَاحِشَ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏{‏ إِلاَّ مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ ‏}‏ فَهَذِهِ لأُولَئِكَ قَالَ وَأَمَّا الَّتِي فِي النِّسَاءِ ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ ‏}‏ الآيَةُ قَالَ الرَّجُلُ إِذَا عَرَفَ شَرَائِعَ الإِسْلاَمِ ثُمَّ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ لاَ تَوْبَةَ لَهُ ‏.‏ فَذَكَرْتُ هَذَا لِمُجَاهِدٍ فَقَالَ إِلاَّ مَنْ نَدِمَ ‏.‏

Yusuf ibn Muso bizga Jarirdan, u Mansurdan, u Said ibn Jubayrdan — yoki menga Hakam Said ibn Jubayrdan rivoyat qildi. U aytdi: Men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan soʻradim. U: «Furqon surasidagi {Ular Alloh bilan birga boshqa bir ilohga ibodat qilmaydilar va Alloh harom qilgan jonni — haq (yoʻli) bilan boʻlmasa — oʻldirmaydilar} degan oyat nozil boʻlganida, Makka mushriklari: ‹Biz Alloh harom qilgan jonni oʻldirgan edik, Alloh bilan birga boshqa ilohga ibodat qilgan edik va fohisha ishlarni qilgan edik›, dedilar. Shunda Alloh: {Magar tavba qilib, iymon keltirgan va solih amal qilgan kishilar bundan mustasno. Ana oʻshalarning yomonliklarini Alloh yaxshiliklarga aylantiradi} oyatini nozil qildi. Bas, bu oyat oʻshalar haqidadir», dedi. U aytdi: «Niso surasidagi {Kim bir moʻminni qasddan oʻldirsa, uning jazosi jahannamdir} degan oyatga kelsak, — kishi Islom shariatlarini bilgach, soʻngra bir moʻminni qasddan oʻldirsa, uning jazosi jahannamdir, unga tavba yoʻq», dedi. Men buni Mujohidga aytdim. U: «Magar nadomat chekkan kishi bundan mustasno», dedi.Юсуф ибн Мусо бизга Жарирдан, у Мансурдан, у Саид ибн Жубайрдан — ёки менга Ҳакам Саид ибн Жубайрдан ривоят қилди. У айтди: Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан сўрадим. У: «Фурқон сурасидаги {Улар Аллоҳ билан бирга бошқа бир илоҳга ибодат қилмайдилар ва Аллоҳ ҳаром қилган жонни — ҳақ (йўли) билан бўлмаса — ўлдирмайдилар} деган оят нозил бўлганида, Макка мушриклари: ‹Биз Аллоҳ ҳаром қилган жонни ўлдирган эдик, Аллоҳ билан бирга бошқа илоҳга ибодат қилган эдик ва фоҳиша ишларни қилган эдик›, дедилар. Шунда Аллоҳ: {Магар тавба қилиб, иймон келтирган ва солиҳ амал қилган кишилар бундан мустасно. Ана ўшаларнинг ёмонликларини Аллоҳ яхшиликларга айлантиради} оятини нозил қилди. Бас, бу оят ўшалар ҳақидадир», деди. У айтди: «Нисо сурасидаги {Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир} деган оятга келсак, — киши Ислом шариатларини билгач, сўнгра бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир, унга тавба йўқ», деди. Мен буни Мужоҳидга айтдим. У: «Магар надомат чеккан киши бундан мустасно», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْعَتَكِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، عَنْ جَعْفَرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ مُرْسَلٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ حُمَيْدٍ يَقُولُ سَمِعْتُ يَعْقُوبَ يَقُولُ كُلُّ شَىْءٍ حَدَّثْتُكُمْ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَهُوَ مُسْنَدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan, u Paygʻambar ﷺdan shu maʼnoda mursal (sahobiy zikr qilinmagan) holda rivoyat qiladi. Abu Dovud dedi: Men Muhammad ibn Humaydning shunday deganini eshitdim: Men Yaʼqubning shunday deganini eshitdim: «Men sizlarga Jafardan, u Said ibn Jubayrdan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan har bir narsa, aslida Ibn Abbosdan, u Paygʻambar ﷺdan (kelgan) musnad (ulangan) hadisdir.»Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан, у Пайғамбар ﷺдан шу маънода мурсал (саҳобий зикр қилинмаган) ҳолда ривоят қилади. Абу Довуд деди: Мен Муҳаммад ибн Ҳумайднинг шундай деганини эшитдим: Мен Яъқубнинг шундай деганини эшитдим: «Мен сизларга Жафардан, у Саид ибн Жубайрдан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган ҳар бир нарса, аслида Ибн Аббосдан, у Пайғамбар ﷺдан (келган) муснад (уланган) ҳадисдир.»

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَجِيدِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، حَدَّثَهُ فِي، هَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ ‏:‏ فَقَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ، حَتَّى صَلَّى ثَمَانِيَ رَكَعَاتٍ، ثُمَّ أَوْتَرَ بِخَمْسٍ لَمْ يَجْلِسْ بَيْنَهُنَّ ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) unga shu voqeada (hadisni) aytib berib: «U zot turib, ikki rakaatdan, ikki rakaatdan, toki sakkiz rakaat oʻqigunlaricha oʻqidilar, soʻng besh (rakaat) bilan vitr qilib, ularning orasida oʻtirmadilar», dedi.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) унга шу воқеада (ҳадисни) айтиб бериб: «У зот туриб, икки ракаатдан, икки ракаатдан, токи саккиз ракаат ўқигунларича ўқидилар, сўнг беш (ракаат) билан витр қилиб, уларнинг орасида ўтирмадилар», деди.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ رَجُلٍ، عِنْدَهُ رِضًا أَخْبَرَهُ أَنَّ عَائِشَةَ رضى الله عنها أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا مِنِ امْرِئٍ تَكُونُ لَهُ صَلاَةٌ بِلَيْلٍ فَغَلَبَهُ عَلَيْهَا نَوْمٌ إِلاَّ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَجْرَ صَلاَتِهِ وَكَانَ نَوْمُهُ صَدَقَةً عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Har qanday kishi kechasi namoz oʻqishni odat qilib, keyin uyqu unga gʻolib kelib (oʻqiy olmay qolsa), Alloh unga namozining ajrini yozib qoʻyadi va uyqusi unga sadaqa boʻladi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар қандай киши кечаси намоз ўқишни одат қилиб, кейин уйқу унга ғолиб келиб (ўқий олмай қолса), Аллоҳ унга намозининг ажрини ёзиб қўяди ва уйқуси унга садақа бўлади», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّازِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبُو جَعْفَرٍ الرَّازِيُّ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunga oʻxshash (hadisni) aytdilar. Abu Abdurrahmon (an-Nasoiy): «Abu Jaʼfar ar-Roziy hadisda kuchli emas», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шунга ўхшаш (ҳадисни) айтдилар. Абу Абдурраҳмон (ан-Насоий): «Абу Жаъфар ар-Розий ҳадисда кучли эмас», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَنْبَأَنَا الثَّوْرِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ الْجَزَرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ رَأَيْتُ ابْنَ عُمَرَ وَذَكَرَ نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ وَأَنَا شَيْخٌ، كَبِيرٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼid ibn Jubayr aytadi: «Men Ibn Umarni koʻrdim», deb shunga oʻxshash rivoyatni zikr qildi, faqat u: ‹Men keksa chol boʻlganman›, dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъид ибн Жубайр айтади: «Мен Ибн Умарни кўрдим», деб шунга ўхшаш ривоятни зикр қилди, фақат у: ‹Мен кекса чол бўлганман›, деди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ حَكِيمٍ الأَوْدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ مَيْسَرَةَ بْنِ حَبِيبٍ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ ابْنِ عَبَّاسٍ بِعَرَفَاتٍ فَقَالَ مَا لِي لاَ أَسْمَعُ النَّاسَ يُلَبُّونَ قُلْتُ يَخَافُونَ مِنْ مُعَاوِيَةَ ‏.‏ فَخَرَجَ ابْنُ عَبَّاسٍ مِنْ فُسْطَاطِهِ فَقَالَ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ فَإِنَّهُمْ قَدْ تَرَكُوا السُّنَّةَ مِنْ بُغْضِ عَلِيٍّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Said ibn Jubayr aytadi: Men Ibn Abbos bilan Arafada edim. U: «Nega odamlarning talbiya aytayotganini eshitmayapman?» dedi. Men: «Ular Muoviyadan qoʻrqishyapti», dedim. Shunda Ibn Abbos chodiridan chiqib: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayk! Ular Alini yomon koʻrgani uchun sunnatni tark etishibdi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саид ибн Жубайр айтади: Мен Ибн Аббос билан Арафада эдим. У: «Нега одамларнинг талбия айтаётганини эшитмаяпман?» деди. Мен: «Улар Муовиядан қўрқишяпти», дедим. Шунда Ибн Аббос чодиридан чиқиб: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайк! Улар Алини ёмон кўргани учун суннатни тарк этишибди», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، - وَاللَّفْظُ لَهُ - قَالاَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَزْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ لَمْ يُفَرِّقِ الْمُصْعَبُ بَيْنَ الْمُتَلاَعِنَيْنِ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لاِبْنِ عُمَرَ فَقَالَ فَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَخَوَىْ بَنِي الْعَجْلاَنِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: (Said ibn Jubayr aytdi: Musʼab liʼon qilishgan er-xotinni ajratmadi. Men buni Ibn Umarga aytganimda) u kishi: «Rasululloh ﷺ Banu Ajlonlik er-xotinni ajratganlar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: (Саид ибн Жубайр айтди: Мусъаб лиъон қилишган эр-хотинни ажратмади. Мен буни Ибн Умарга айтганимда) у киши: «Расулуллоҳ ﷺ Бану Ажлонлик эр-хотинни ажратганлар», деди.

أَخْبَرَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عُمَرَ رَجُلٌ قَذَفَ امْرَأَتَهُ ‏.‏ قَالَ فَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَخَوَىْ بَنِي الْعَجْلاَنِ وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لَهُمَا ثَلاَثًا فَأَبَيَا فَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ وَقَالَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ إِنَّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ شَيْئًا لاَ أَرَاكَ تُحَدِّثُ بِهِ قَالَ قَالَ الرَّجُلُ مَالِي قَالَ ‏"‏ لاَ مَالَ لَكَ إِنْ كُنْتَ صَادِقًا فَقَدْ دَخَلْتَ بِهَا وَإِنْ كُنْتَ كَاذِبًا فَهِيَ أَبْعَدُ مِنْكَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, unga: «Bir kishi xotinini (zinoda) ayblabdi», deyilganda, u kishi shunday dedi: «Rasululloh ﷺ Banu Ajlonlik er-xotinni ajratdilar va: ‹Alloh biladiki, ikkovingizdan biri yolgʻonchidir. Ikkovingizdan birortangiz tavba qiladimi?› dedilar. Buni ularga uch marta aytdilar, ular unamadilar, shunda ikkovini ajratdilar». (Amr ibn Dinor: «Bu hadisda sen aytmayotgan narsa bor», dedi. U: Haligi kishi: ‹Mening molim-chi?› dedi. U zot ﷺ: ‹Senga mol yoʻq. Agar rostgoʻy boʻlsang, u bilan qoʻshilgansan (mahr uning haqqi), agar yolgʻonchi boʻlsang, u sendan yanada uzoqdir›, dedilar).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, унга: «Бир киши хотинини (зинода) айблабди», дейилганда, у киши шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ Бану Ажлонлик эр-хотинни ажратдилар ва: ‹Аллоҳ биладики, икковингиздан бири ёлғончидир. Икковингиздан бирортангиз тавба қиладими?› дедилар. Буни уларга уч марта айтдилар, улар унамадилар, шунда икковини ажратдилар». (Амр ибн Динор: «Бу ҳадисда сен айтмаётган нарса бор», деди. У: Ҳалиги киши: ‹Менинг молим-чи?› деди. У зот ﷺ: ‹Сенга мол йўқ. Агар ростгўй бўлсанг, у билан қўшилгансан (маҳр унинг ҳаққи), агар ёлғончи бўлсанг, у сендан янада узоқдир›, дедилар).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، قَالَ سَمِعْتُ مَعْمَرًا، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ الْجَزَرِيِّ، قَالَ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّ خَيْرَ مَا أَنْتُمْ صَانِعُونَ أَنْ يُؤَاجِرَ أَحَدُكُمْ أَرْضَهُ بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ‏.‏‏

Saʼid ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Siz qiladigan eng yaxshi ish — biringiz oʻz yerini oltin va kumushga ijaraga berishidir», dedi.Саъид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Сиз қиладиган энг яхши иш — бирингиз ўз ерини олтин ва кумушга ижарага беришидир», деди.

قَالَ وَأَخْبَرَنِي أَزْهَرُ بْنُ جَمِيلٍ الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْكُوفَةِ فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا ‏}‏ فَرَحَلْتُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ لَقَدْ أُنْزِلَتْ فِي آخِرِ مَا أُنْزِلَ ثُمَّ مَا نَسَخَهَا شَىْءٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Kufa ahli {Kim bir muminni qasddan oʻldirsa} (Niso 93) degan oyat borasida ixtilof qilishdi. Shunda men Ibn Abbosning oldiga borib, undan soʻradim. U: «Bu oyat nozil qilingan oxirgi oyatlardan boʻlib, undan keyin uni hech narsa bekor qilmadi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Куфа аҳли {Ким бир муминни қасддан ўлдирса} (Нисо 93) деган оят борасида ихтилоф қилишди. Шунда мен Ибн Аббоснинг олдига бориб, ундан сўрадим. У: «Бу оят нозил қилинган охирги оятлардан бўлиб, ундан кейин уни ҳеч нарса бекор қилмади», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ بْنُ أَبِي بَزَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ هَلْ لِمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ لاَ ‏.‏ وَقَرَأْتُ عَلَيْهِ الآيَةَ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ ‏{‏ وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ‏}‏ قَالَ هَذِهِ آيَةٌ مَكِّيَّةٌ نَسَخَتْهَا آيَةٌ مَدَنِيَّةٌ ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ ‏}‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Abbosga: «Bir muminni qasddan oʻldirgan kishiga tavba bormi?» dedim. U: «Yoʻq», dedi. Men unga Furqon surasidagi {Ular Alloh bilan birga boshqa ilohga iltijo qilmaydilar va Alloh harom qilgan jonni haqsiz ravishda oʻldirmaydilar} degan oyatni oʻqib berdim. U: «Bu makkiy oyat boʻlib, uni {Kim bir muminni qasddan oʻldirsa, uning jazosi jahannamdir} degan madaniy oyat bekor qildi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Аббосга: «Бир муминни қасддан ўлдирган кишига тавба борми?» дедим. У: «Йўқ», деди. Мен унга Фурқон сурасидаги {Улар Аллоҳ билан бирга бошқа илоҳга илтижо қилмайдилар ва Аллоҳ ҳаром қилган жонни ҳақсиз равишда ўлдирмайдилар} деган оятни ўқиб бердим. У: «Бу маккий оят бўлиб, уни {Ким бир муминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир} деган маданий оят бекор қилди», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ أَمَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى أَنْ أَسْأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ، عَنْ هَاتَيْنِ الآيَتَيْنِ، ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ ‏}‏ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ لَمْ يَنْسَخْهَا شَىْءٌ ‏.‏ وَعَنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏{‏ وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ‏}‏ قَالَ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الشِّرْكِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abdurrahmon ibn Abu Laylo menga Ibn Abbosdan mana bu ikki oyat haqida soʻrashni buyurdi: {Kim bir muminni qasddan oʻldirsa, uning jazosi jahannamdir}. Men undan soʻradim, u: «Buni hech narsa bekor qilmadi», dedi. Yana {Ular Alloh bilan birga boshqa ilohga iltijo qilmaydilar va Alloh harom qilgan jonni haqsiz ravishda oʻldirmaydilar} degan oyat haqida soʻraganimda: «Bu mushriklar haqida nozil boʻlgan», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абдурраҳмон ибн Абу Лайло менга Ибн Аббосдан мана бу икки оят ҳақида сўрашни буюрди: {Ким бир муминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир}. Мен ундан сўрадим, у: «Буни ҳеч нарса бекор қилмади», деди. Яна {Улар Аллоҳ билан бирга бошқа илоҳга илтижо қилмайдилар ва Аллоҳ ҳаром қилган жонни ҳақсиз равишда ўлдирмайдилар} деган оят ҳақида сўраганимда: «Бу мушриклар ҳақида нозил бўлган», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا مُوسَى بْنُ نَافِعٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، أَنَّهُ كَانَ يَكْرَهُ أَنْ يَأْخُذَ، الدَّنَانِيرَ مِنَ الدَّرَاهِمِ وَالدَّرَاهِمَ مِنَ الدَّنَانِيرِ ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u dinorlarni dirhamlarga va dirhamlarni dinorlarga almashtirib olishni yoqtirmas edi.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у динорларни дирҳамларга ва дирҳамларни динорларга алмаштириб олишни ёқтирмас эди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا مُؤَمَّلٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي هَاشِمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ كَانَ لاَ يَرَى بَأْسًا - يَعْنِي - فِي قَبْضِ الدَّرَاهِمِ مِنَ الدَّنَانِيرِ وَالدَّنَانِيرِ مِنَ الدَّرَاهِمِ ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh) Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki, u dinorlarga dirhamlarni va dirhamlarga dinorlarni olishda zarar koʻrmas edi.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ) Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики, у динорларга дирҳамларни ва дирҳамларга динорларни олишда зарар кўрмас эди.