Abdulloh ibn Abbos al-Hoshimiy

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي سَعْدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَدَى الْعَامِرِيَّيْنِ بِدِيَةِ الْمُسْلِمِينَ وَكَانَ لَهُمَا عَهْدٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو سَعْدٍ الْبَقَّالُ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ الْمَرْزُبَانِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ ikki omiriylik (kishi) uchun musulmonlarning diyatini toʻladilar, holbuki ular Rasululloh ﷺdan ahd-amon olgan edilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, biz uni faqat shu vajh orqaligina bilamiz. Abu Saʼd al-Baqqolning ismi Said ibn al-Marzubondir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ икки омирийлик (киши) учун мусулмонларнинг диятини тўладилар, ҳолбуки улар Расулуллоҳ ﷺдан аҳд-амон олган эдилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, биз уни фақат шу важҳ орқалигина биламиз. Абу Саъд ал-Баққолнинг исми Саид ибн ал-Марзубондир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِمَاعِزِ بْنِ مَالِكٍ ‏"‏ أَحَقٌّ مَا بَلَغَنِي عَنْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَمَا بَلَغَكَ عَنِّي قَالَ ‏"‏ بَلَغَنِي أَنَّكَ وَقَعْتَ عَلَى جَارِيَةِ آلِ فُلاَنٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ فَأَمَرَ بِهِ فَرُجِمَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Moiz ibn Molikka: «Sen haqingda menga yetib kelgan narsa rostmi?» dedilar. U: «Sizga mendan nima yetib keldi?» dedi. (U zot): «Menga sen falon xonadonning chorisi bilan (zino) ish qilibsan, deb yetib keldi», dedilar. U: «Ha», dedi. Soʻng u toʻrt marta guvohlik berdi, shunda (u zot) uni (toshboʻron qilishga) buyurdilar va u toshboʻron qilindi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Soib ibn Yaziddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Bu hadisni Shuʼba Simok ibn Harbdan, u Said ibn Jubayrdan mursal qilib rivoyat qilgan va unda Ibn Abbosni zikr qilmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Моиз ибн Моликка: «Сен ҳақингда менга етиб келган нарса ростми?» дедилар. У: «Сизга мендан нима етиб келди?» деди. (У зот): «Менга сен фалон хонадоннинг чориси билан (зино) иш қилибсан, деб етиб келди», дедилар. У: «Ҳа», деди. Сўнг у тўрт марта гувоҳлик берди, шунда (у зот) уни (тошбўрон қилишга) буюрдилар ва у тошбўрон қилинди. (Ровий) айтди: Бу бобда Соиб ибн Язиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадисни Шуъба Симок ибн Ҳарбдан, у Саид ибн Жубайрдан мурсал қилиб ривоят қилган ва унда Ибн Аббосни зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ وَجَدْتُمُوهُ يَعْمَلُ عَمَلَ قَوْمِ لُوطٍ فَاقْتُلُوا الْفَاعِلَ وَالْمَفْعُولَ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا يُعْرَفُ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو فَقَالَ ‏"‏ مَلْعُونٌ مَنْ عَمِلَ عَمَلَ قَوْمِ لُوطٍ ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْقَتْلَ وَذَكَرَ فِيهِ مَلْعُونٌ مَنْ أَتَى بَهِيمَةً ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اقْتُلُوا الْفَاعِلَ وَالْمَفْعُولَ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ وَلاَ نَعْرِفُ أَحَدًا رَوَاهُ عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ غَيْرَ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ الْعُمَرِيِّ ‏.‏ وَعَاصِمُ بْنُ عُمَرَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي حَدِّ اللُّوطِيِّ فَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِ الرَّجْمَ أَحْصَنَ أَوْ لَمْ يُحْصِنْ وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَغَيْرُهُمْ قَالُوا حَدُّ اللُّوطِيِّ حَدُّ الزَّانِي وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimni Lut qavmining amalini (bachchabozlik) qilayotgan holda topsangiz, qiluvchini ham, unga qilinganni ham oʻldiringlar», dedilar. (Shu) bobda Jobir va Abu Hurayradan ham (hadis bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan (deb) faqat shu yoʻl orqaligina maʼlumdir. Muhammad ibn Ishoq bu hadisni Amr ibn Abu Amrdan rivoyat qilib: «Lut qavmining amalini qilgan kishi laʼnatlangandir», degan va unda oʻldirishni zikr qilmagan; unda yana: «Hayvon bilan qoʻshilgan kishi laʼnatlangandir», (deb) zikr qilgan. Bu hadis Osim ibn Umardan, u Suhayl ibn Abu Solihdan, u otasidan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan (deb) ham rivoyat qilingan: U zot: «Qiluvchini ham, unga qilinganni ham oʻldiringlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodida (eʼtiroz) gap bor. Biz uni Suhayl ibn Abu Solihdan Osim ibn Umar Umariydan boshqa hech kim rivoyat qilganini bilmaymiz. Osim ibn Umar hadisda yodlash jihatidan zaif sanaladi. Ilm ahli bachchaboz (luʼtiy)ning hadi (jazosi) haqida ixtilof qilishgan. Ulardan baʼzilari unga, uylangan boʻladimi yoki uylanmaganmi, toshboʻron (jazosi bor) deb koʻrishgan; bu Molik, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Tobeʼinlar fuqaholaridan baʼzi ilm ahli — ular orasida Hasan Basriy, Ibrohim Naxaiy, Ato ibn Abu Raboh va boshqalar — bachchabozning hadi zino qiluvchining hadiga (oʻxshash)dir, deganlar; bu Savriy hamda Kufa ahlining soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимни Лут қавмининг амалини (баччабозлик) қилаётган ҳолда топсангиз, қилувчини ҳам, унга қилинганни ҳам ўлдиринглар», дедилар. (Шу) бобда Жобир ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан (деб) фақат шу йўл орқалигина маълумдир. Муҳаммад ибн Ишоқ бу ҳадисни Амр ибн Абу Амрдан ривоят қилиб: «Лут қавмининг амалини қилган киши лаънатлангандир», деган ва унда ўлдиришни зикр қилмаган; унда яна: «Ҳайвон билан қўшилган киши лаънатлангандир», (деб) зикр қилган. Бу ҳадис Осим ибн Умардан, у Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан (деб) ҳам ривоят қилинган: У зот: «Қилувчини ҳам, унга қилинганни ҳам ўлдиринглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг иснодида (эътироз) гап бор. Биз уни Суҳайл ибн Абу Солиҳдан Осим ибн Умар Умарийдан бошқа ҳеч ким ривоят қилганини билмаймиз. Осим ибн Умар ҳадисда ёдлаш жиҳатидан заиф саналади. Илм аҳли баччабоз (луътий)нинг ҳади (жазоси) ҳақида ихтилоф қилишган. Улардан баъзилари унга, уйланган бўладими ёки уйланмаганми, тошбўрон (жазоси бор) деб кўришган; бу Молик, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Тобеъинлар фуқаҳоларидан баъзи илм аҳли — улар орасида Ҳасан Басрий, Иброҳим Нахаий, Ато ибн Абу Рабоҳ ва бошқалар — баччабознинг ҳади зино қилувчининг ҳадига (ўхшаш)дир, деганлар; бу Саврий ҳамда Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي حَبِيبَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ يَا يَهُودِيُّ فَاضْرِبُوهُ عِشْرِينَ وَإِذَا قَالَ يَا مُخَنَّثُ فَاضْرِبُوهُ عِشْرِينَ وَمَنْ وَقَعَ عَلَى ذَاتِ مَحْرَمٍ فَاقْتُلُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَصْحَابِنَا قَالُوا مَنْ أَتَى ذَاتَ مَحْرَمٍ وَهُوَ يَعْلَمُ فَعَلَيْهِ الْقَتْلُ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ مَنْ تَزَوَّجَ أُمَّهُ قُتِلَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ مَنْ وَقَعَ عَلَى ذَاتِ مَحْرَمٍ قُتِلَ ‏.‏ - وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ رَوَاهُ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ وَقُرَّةُ بْنُ إِيَاسٍ الْمُزَنِيُّ أَنَّ رَجُلاً تَزَوَّجَ امْرَأَةَ أَبِيهِ فَأَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِقَتْلِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Bir kishi boshqa kishiga ‹Ey yahudiy› desa, uni yigirma (darra) uringlar; ‹Ey muxannas (xotinsifat)› desa, uni yigirma (darra) uringlar; kim mahrami boʻlgan ayolga qoʻshilsa, uni oʻldiringlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Ibrohim ibn Ismoil hadisda zaif sanaladi. Bunga koʻra bizning ashoblarimizning ameli boʻlgan, ular: «Kim mahrami boʻlgan ayolga bilib turib yaqinlik qilsa, unga oʻldirish (joriy etiladi)», deganlar. Ahmad: «Kim onasiga uylansa, oʻldiriladi», degan. Ishoq: «Kim mahrami boʻlgan ayolga qoʻshilsa, oʻldiriladi», degan. Bu (hadis) Paygʻambar ﷺdan bir necha yoʻl bilan ham rivoyat qilingan; uni Baro ibn Ozib va Qurra ibn Iyos al-Muzaniy rivoyat qilishganki, bir kishi otasining xotiniga uylangan edi, shunda Paygʻambar ﷺ uni oʻldirishga buyurdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бир киши бошқа кишига ‹Эй яҳудий› деса, уни йигирма (дарра) уринглар; ‹Эй муханнас (хотинсифат)› деса, уни йигирма (дарра) уринглар; ким маҳрами бўлган аёлга қўшилса, уни ўлдиринглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз фақат шу йўл билангина биламиз. Иброҳим ибн Исмоил ҳадисда заиф саналади. Бунга кўра бизнинг ашобларимизнинг амели бўлган, улар: «Ким маҳрами бўлган аёлга билиб туриб яқинлик қилса, унга ўлдириш (жорий этилади)», деганлар. Аҳмад: «Ким онасига уйланса, ўлдирилади», деган. Ишоқ: «Ким маҳрами бўлган аёлга қўшилса, ўлдирилади», деган. Бу (ҳадис) Пайғамбар ﷺдан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган; уни Баро ибн Озиб ва Қурра ибн Иёс ал-Музаний ривоят қилишганки, бир киши отасининг хотинига уйланган эди, шунда Пайғамбар ﷺ уни ўлдиришга буюрдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ الثَّوْرِيِّ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُتَّخَذَ شَيْءٌ فِيهِ الرُّوحُ غَرَضًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ jonli narsani (otish uchun) nishon qilib olishdan qaytardilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ahli ilmning amali shunga koʻradir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ жонли нарсани (отиш учун) нишон қилиб олишдан қайтардилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Аҳли илмнинг амали шунга кўрадир.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ عِلْبَاءَ بْنِ أَحْمَرَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَحَضَرَ الأَضْحَى فَاشْتَرَكْنَا فِي الْبَقَرَةِ سَبْعَةً وَفِي الْبَعِيرِ عَشَرَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ السُّلَمِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ وَأَبِي أَيُّوبَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْفَضْلِ بْنِ مُوسَى ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Biz Rasululloh ﷺ bilan bir safarda edik, Qurbonlik (kuni) yetib keldi. Shunda biz bir mol (sigir)da yetti kishi, bir tuyada oʻn kishi sherik boʻldik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abul-Asvad as-Sulamiyning otasidan, uning bobosidan (rivoyat qilgani) va Abu Ayyubdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan gʻaribdir; uni faqat Fazl ibn Musoning hadisidan bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бир сафарда эдик, Қурбонлик (куни) етиб келди. Шунда биз бир мол (сигир)да етти киши, бир туяда ўн киши шерик бўлдик», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Абул-Асвад ас-Суламийнинг отасидан, унинг бобосидан (ривоят қилгани) ва Абу Айюбдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғарибдир; уни фақат Фазл ибн Мусонинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حَكِيمٍ، وَهُوَ ابْنُ عَبَّادِ بْنِ حُنَيْفٍ أَخْبَرَنِي نَافِعُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَمَّنِي جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ عِنْدَ الْبَيْتِ مَرَّتَيْنِ فَصَلَّى الظُّهْرَ فِي الأُولَى مِنْهُمَا حِينَ كَانَ الْفَىْءُ مِثْلَ الشِّرَاكِ ثُمَّ صَلَّى الْعَصْرَ حِينَ كَانَ كُلُّ شَيْءٍ مِثْلَ ظِلِّهِ ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ حِينَ وَجَبَتِ الشَّمْسُ وَأَفْطَرَ الصَّائِمُ ثُمَّ صَلَّى الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ ثُمَّ صَلَّى الْفَجْرَ حِينَ بَرَقَ الْفَجْرُ وَحَرُمَ الطَّعَامُ عَلَى الصَّائِمِ ‏.‏ وَصَلَّى الْمَرَّةَ الثَّانِيَةَ الظُّهْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَهُ لِوَقْتِ الْعَصْرِ بِالأَمْسِ ثُمَّ صَلَّى الْعَصْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَيْهِ ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ لِوَقْتِهِ الأَوَّلِ ثُمَّ صَلَّى الْعِشَاءَ الآخِرَةَ حِينَ ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ ثُمَّ صَلَّى الصُّبْحَ حِينَ أَسْفَرَتِ الأَرْضُ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَىَّ جِبْرِيلُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ هَذَا وَقْتُ الأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلِكَ ‏.‏ وَالْوَقْتُ فِيمَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي مُوسَى وَأَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجَابِرٍ وَعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ وَالْبَرَاءِ وَأَنَسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Jibril (alayhissalom) menga Baytullohning yonida ikki marta imom boʻldi. Birinchi marta peshinni soya tasma misoli boʻlganda oʻqidi, soʻng asrni har bir narsaning soyasi oʻzi bilan teng boʻlganda oʻqidi, soʻng shomni quyosh botganda va roʻzador iftor qiladigan vaqtda oʻqidi, soʻng xuftonni shafaq gʻoyib boʻlganda oʻqidi, soʻng bomdodni tong yorishganda va roʻzadorga taom harom boʻlgan vaqtda oʻqidi. Ikkinchi marta esa peshinni har bir narsaning soyasi oʻzi bilan teng boʻlganda — kechagi asrning vaqtida oʻqidi, soʻng asrni har bir narsaning soyasi oʻzidan ikki barobar boʻlganda oʻqidi, soʻng shomni avvalgi vaqtida oʻqidi, soʻng xuftonni kechaning uchdan biri oʻtganda oʻqidi, soʻng bomdodni yer yorishib ravshanlashganda oʻqidi. Soʻng Jibril menga yuzlanib: ‹Ey Muhammad, bu sendan oldingi paygʻambarlarning vaqtidir, vaqt esa mana shu ikki vaqt orasidadir›, dedi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Burayda, Abu Muso, Abu Masʼud al-Ansoriy, Abu Said, Jobir, Amr ibn Hazm, Baro va Anasdan ham (rivoyatlar) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Жибрил (алайҳиссалом) менга Байтуллоҳнинг ёнида икки марта имом бўлди. Биринчи марта пешинни соя тасма мисоли бўлганда ўқиди, сўнг асрни ҳар бир нарсанинг сояси ўзи билан тенг бўлганда ўқиди, сўнг шомни қуёш ботганда ва рўзадор ифтор қиладиган вақтда ўқиди, сўнг хуфтонни шафақ ғойиб бўлганда ўқиди, сўнг бомдодни тонг ёришганда ва рўзадорга таом ҳаром бўлган вақтда ўқиди. Иккинчи марта эса пешинни ҳар бир нарсанинг сояси ўзи билан тенг бўлганда — кечаги асрнинг вақтида ўқиди, сўнг асрни ҳар бир нарсанинг сояси ўзидан икки баробар бўлганда ўқиди, сўнг шомни аввалги вақтида ўқиди, сўнг хуфтонни кечанинг учдан бири ўтганда ўқиди, сўнг бомдодни ер ёришиб равшанлашганда ўқиди. Сўнг Жибрил менга юзланиб: ‹Эй Муҳаммад, бу сендан олдинги пайғамбарларнинг вақтидир, вақт эса мана шу икки вақт орасидадир›, деди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Бурайда, Абу Мусо, Абу Масъуд ал-Ансорий, Абу Саид, Жобир, Амр ибн Ҳазм, Баро ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا مَنْصُورٌ، وَهُوَ ابْنُ زَاذَانَ عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ غَيْرَ، وَاحِدٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَكَانَ مِنْ أَحَبِّهِمْ إِلَىَّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْفَجْرِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَعَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَسَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَمُعَاذِ بْنِ عَفْرَاءَ وَالصُّنَابِحِيِّ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَائِشَةَ وَكَعْبِ بْنِ مُرَّةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَيَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ وَمُعَاوِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ أَنَّهُمْ كَرِهُوا الصَّلاَةَ بَعْدَ صَلاَةِ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ صَلاَةِ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَأَمَّا الصَّلَوَاتُ الْفَوَائِتُ فَلاَ بَأْسَ أَنْ تُقْضَى بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ قَالَ شُعْبَةُ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ أَبِي الْعَالِيَةِ إِلاَّ ثَلاَثَةَ أَشْيَاءَ حَدِيثَ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَحَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لا يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ‏"‏ ‏.‏ وَحَدِيثَ عَلِيٍّ ‏"‏ الْقُضَاةُ ثَلاَثَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn Maniʼ bizga hadis aytdi: Hushaym bizga hadis aytdi: Mansur — u Ibn Zozon — bizga xabar berdi, u Qatodadan rivoyat qildi. U aytdi: Abul-Oliya bizga xabar berdi, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U aytdi: Men Nabiy ﷺning ashoblaridan birortadan koʻprogʻidan eshitdim — ular orasida Umar ibn al-Xattob ham bor edi, u menga ulardan eng suyuklisi edi — Rasululloh ﷺ bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishdan va asrdan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishdan qaytarganlar. U aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Masʼud, Abu Said, Uqba ibn Omir, Abu Hurayra, Ibn Umar, Samura ibn Jundub, Abdulloh ibn Amr, Muoz ibn Afro, Sunobihiy — u Nabiy ﷺdan eshitmagan — Salama ibn al-Akvaʼ, Zayd ibn Sobit, Oisha, Kaʼb ibn Murra, Abu Umoma, Amr ibn Abasa, Yaʼlo ibn Umayya va Muoviyadan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning Umardan qilgan hadisi hasan sahih hadisdir. Bu Nabiy ﷺning ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan koʻpchilik fuqaholarning soʻzidir; ular bomdod namozidan keyin quyosh chiqquncha va asr namozidan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishni makruh sanaganlar. Qazo namozlarga kelsak, ularni asrdan keyin va bomdoddan keyin oʻqishda zarar yoʻq. Ali ibn al-Madiniy aytdi: Yahyo ibn Said aytdi: Shuʼba aytdi: Qatoda Abul-Oliyadan faqat uchta narsani eshitgan: Umarning hadisini — Nabiy ﷺ asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishdan qaytarganlari; Ibn Abbosning Nabiy ﷺdan qilgan hadisini — u zot: «Hech kimga ‹Men Yunus ibn Mattodan yaxshiroqman› deyish loyiq emas», deganlari; va Alining «Qozilar uchtadir» hadisini.Аҳмад ибн Маниъ бизга ҳадис айтди: Ҳушайм бизга ҳадис айтди: Мансур — у Ибн Зозон — бизга хабар берди, у Қатодадан ривоят қилди. У айтди: Абул-Олия бизга хабар берди, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У айтди: Мен Набий ﷺнинг ашобларидан бирортадан кўпроғидан эшитдим — улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ҳам бор эди, у менга улардан энг суюклиси эди — Расулуллоҳ ﷺ бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишдан ва асрдан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишдан қайтарганлар. У айтди: Бу бобда Али, Ибн Масъуд, Абу Саид, Уқба ибн Омир, Абу Ҳурайра, Ибн Умар, Самура ибн Жундуб, Абдуллоҳ ибн Амр, Муоз ибн Афро, Сунобиҳий — у Набий ﷺдан эшитмаган — Салама ибн ал-Акваъ, Зайд ибн Собит, Оиша, Каъб ибн Мурра, Абу Умома, Амр ибн Абаса, Яъло ибн Умайя ва Муовиядан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг Умардан қилган ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий ﷺнинг ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган кўпчилик фуқаҳоларнинг сўзидир; улар бомдод намозидан кейин қуёш чиққунча ва аср намозидан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишни макруҳ санаганлар. Қазо намозларга келсак, уларни асрдан кейин ва бомдоддан кейин ўқишда зарар йўқ. Али ибн ал-Мадиний айтди: Яҳё ибн Саид айтди: Шуъба айтди: Қатода Абул-Олиядан фақат учта нарсани эшитган: Умарнинг ҳадисини — Набий ﷺ асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишдан қайтарганлари; Ибн Аббоснинг Набий ﷺдан қилган ҳадисини — у зот: «Ҳеч кимга ‹Мен Юнус ибн Маттодан яхшироқман› дейиш лойиқ эмас», деганлари; ва Алининг «Қозилар учтадир» ҳадисини.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ لأَنَّهُ أَتَاهُ مَالٌ فَشَغَلَهُ عَنِ الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الظُّهْرِ فَصَلاَّهُمَا بَعْدَ الْعَصْرِ ثُمَّ لَمْ يَعُدْ لَهُمَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَمَيْمُونَةَ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ صَلَّى بَعْدَ الْعَصْرِ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ وَهَذَا خِلاَفُ مَا رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَصَحُّ حَيْثُ قَالَ لَمْ يَعُدْ لَهُمَا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَحْوُ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ رِوَايَاتٌ رُوِيَ عَنْهَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَا دَخَلَ عَلَيْهَا بَعْدَ الْعَصْرِ إِلاَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَرُوِيَ عَنْهَا عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏.‏ وَالَّذِي اجْتَمَعَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى كَرَاهِيَةِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ إِلاَّ مَا اسْتُثْنِيَ مِنْ ذَلِكَ مِثْلُ الصَّلاَةِ بِمَكَّةَ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ بَعْدَ الطَّوَافِ فَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رُخْصَةٌ فِي ذَلِكَ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بِهِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمُ الصَّلاَةَ بِمَكَّةَ أَيْضًا بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَبَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Qutayba bizga hadis aytdi: Jarir bizga hadis aytdi, u Ato ibn as-Soibdan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U aytdi: Nabiy ﷺ asrdan keyin ikki rakʼat namoz oʻqiganlarining sababi shuki, u zotga mol kelib qoldi va u peshindan keyingi ikki rakʼatdan u zotni mashgʻul qildi. Shunda u zot ularni asrdan keyin oʻqidilar, soʻng ularni qaytarmadilar. Bu bobda Oisha, Ummu Salama, Maymuna va Abu Musodan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺdan u zotning asrdan keyin ikki rakʼat oʻqiganlari haqida birortadan koʻprogʻi rivoyat qilgan. Bu esa u zotdan rivoyat qilingan — asrdan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishdan qaytarganlari — bilan ziddir. Ibn Abbosning hadisi — u «ularni qaytarmadilar» deganidagi — aniqroqdir. Zayd ibn Sobitdan ham Ibn Abbosning hadisiga oʻxshash rivoyat qilingan. Oishadan bu bobda rivoyatlar rivoyat qilingan: undan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ asrdan keyin uning huzuriga kirsalar, albatta ikki rakʼat oʻqir edilar; yana undan, u Ummu Salamadan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilishicha, u zot asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishdan qaytarganlar. Koʻpchilik ilm ahli ittifoq qilgan narsa — asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishning makruhligidir, faqat shundan istisno qilinganlar bundan mustasno; masalan, Makkada asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha tavofdan soʻng namoz oʻqish — Nabiy ﷺdan bunda ruxsat rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir qavm ilm ahli shu fikrni aytganlar. Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Nabiy ﷺning ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir qavm ilm ahli esa Makkada ham asrdan keyin va bomdoddan keyin namoz oʻqishni makruh sanaganlar. Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas va baʼzi Kufa ahli shuni aytadilar.Қутайба бизга ҳадис айтди: Жарир бизга ҳадис айтди, у Ато ибн ас-Соибдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У айтди: Набий ﷺ асрдан кейин икки ракъат намоз ўқиганларининг сабаби шуки, у зотга мол келиб қолди ва у пешиндан кейинги икки ракъатдан у зотни машғул қилди. Шунда у зот уларни асрдан кейин ўқидилар, сўнг уларни қайтармадилар. Бу бобда Оиша, Умму Салама, Маймуна ва Абу Мусодан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺдан у зотнинг асрдан кейин икки ракъат ўқиганлари ҳақида бирортадан кўпроғи ривоят қилган. Бу эса у зотдан ривоят қилинган — асрдан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишдан қайтарганлари — билан зиддир. Ибн Аббоснинг ҳадиси — у «уларни қайтармадилар» деганидаги — аниқроқдир. Зайд ибн Собитдан ҳам Ибн Аббоснинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилинган. Оишадан бу бобда ривоятлар ривоят қилинган: ундан ривоят қилинишича, Набий ﷺ асрдан кейин унинг ҳузурига кирсалар, албатта икки ракъат ўқир эдилар; яна ундан, у Умму Саламадан, у Набий ﷺдан ривоят қилишича, у зот асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишдан қайтарганлар. Кўпчилик илм аҳли иттифоқ қилган нарса — асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишнинг макруҳлигидир, фақат шундан истисно қилинганлар бундан мустасно; масалан, Маккада асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча тавофдан сўнг намоз ўқиш — Набий ﷺдан бунда рухсат ривоят қилинган. Набий ﷺнинг ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган бир қавм илм аҳли шу фикрни айтганлар. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Набий ﷺнинг ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган бир қавм илм аҳли эса Маккада ҳам асрдан кейин ва бомдоддан кейин намоз ўқишни макруҳ санаганлар. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас ва баъзи Куфа аҳли шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَبَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِالْمَدِينَةِ مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ وَلاَ مَطَرٍ ‏.‏ قَالَ فَقِيلَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ مَا أَرَادَ بِذَلِكَ قَالَ أَرَادَ أَنْ لاَ يُحْرِجَ أُمَّتَهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ رَوَاهُ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَقِيقٍ الْعُقَيْلِيُّ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ هَذَا ‏.‏

Hannod bizga hadis aytdi: Abu Muoviya bizga hadis aytdi, u Aʼmashdan, u Habib ibn Abu Sobitdan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U aytdi: Rasululloh ﷺ Madinada qoʻrquv ham, yomgʻir ham boʻlmagan holda peshin bilan asrni hamda shom bilan xuftonni jamlab oʻqidilar. U aytdi: Ibn Abbosga: «Bu bilan nimani iroda qildilar?» deyildi. U: «Ummatini qiyinchilikka solmaslikni iroda qildilar», dedi. Bu bobda Abu Hurayradan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan; uni Jobir ibn Zayd, Said ibn Jubayr va Abdulloh ibn Shaqiq al-Uqayliy rivoyat qilganlar. Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan bundan boshqasi ham rivoyat qilingan.Ҳаннод бизга ҳадис айтди: Абу Муовия бизга ҳадис айтди, у Аъмашдан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Мадинада қўрқув ҳам, ёмғир ҳам бўлмаган ҳолда пешин билан асрни ҳамда шом билан хуфтонни жамлаб ўқидилар. У айтди: Ибн Аббосга: «Бу билан нимани ирода қилдилар?» дейилди. У: «Умматини қийинчиликка солмасликни ирода қилдилар», деди. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган; уни Жобир ибн Зайд, Саид ибн Жубайр ва Абдуллоҳ ибн Шақиқ ал-Уқайлий ривоят қилганлар. Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан бундан бошқаси ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ فَقَدْ أَتَى بَابًا مِنْ أَبْوَابِ الْكَبَائِرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَنَشٌ هَذَا هُوَ أَبُو عَلِيٍّ الرَّحَبِيُّ وَهُوَ حُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ أَحْمَدُ وَغَيْرُهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يَجْمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ إِلاَّ فِي السَّفَرِ أَوْ بِعَرَفَةَ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ لِلْمَرِيضِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَجْمَعُ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ فِي الْمَطَرِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ الشَّافِعِيُّ لِلْمَرِيضِ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ ‏.‏

Abu Salama Yahyo ibn Xalaf al-Basriy bizga hadis aytdi: al-Muʼtamir ibn Sulaymon bizga hadis aytdi, u otasidan, u Hanashdan, u Ikrimadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildiki, u zot: «Kim uzrsiz ikki namozni jamlab oʻqisa, kabira (katta) gunohlar eshiklaridan bir eshikka kelibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu Hanash — u Abu Ali ar-Rahabiydir, u Husayn ibn Qaysdir va u hadis ahli nazdida zaifdir; uni Ahmad va boshqalar zaif sanaganlar. Ilm ahli nazdida amal shunga muvofiqdirki, ikki namoz faqat safarda yoki Arafotda jamlanadi. Tobeinlardan baʼzi ilm ahli kasal kishi uchun ikki namozni jamlashda ruxsat berganlar; Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Baʼzi ilm ahli: «Yomgʻirda ikki namozni jamlaydi», dedilar; Shofeiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Shofeiy kasal kishining ikki namozni jamlashini (joiz) koʻrmagan.Абу Салама Яҳё ибн Халаф ал-Басрий бизга ҳадис айтди: ал-Муътамир ибн Сулаймон бизга ҳадис айтди, у отасидан, у Ҳанашдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилдики, у зот: «Ким узрсиз икки намозни жамлаб ўқиса, кабира (катта) гуноҳлар эшикларидан бир эшикка келибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу Ҳанаш — у Абу Али ар-Раҳабийдир, у Ҳусайн ибн Қайсдир ва у ҳадис аҳли наздида заифдир; уни Аҳмад ва бошқалар заиф санаганлар. Илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдирки, икки намоз фақат сафарда ёки Арафотда жамланади. Тобеинлардан баъзи илм аҳли касал киши учун икки намозни жамлашда рухсат берганлар; Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Баъзи илм аҳли: «Ёмғирда икки намозни жамлайди», дедилар; Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Шофеий касал кишининг икки намозни жамлашини (жоиз) кўрмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو تُمَيْلَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو حَمْزَةَ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَذَّنَ سَبْعَ سِنِينَ مُحْتَسِبًا كُتِبَتْ لَهُ بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَثَوْبَانَ وَمُعَاوِيَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو تُمَيْلَةَ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ وَاضِحٍ ‏.‏ وَأَبُو حَمْزَةَ السُّكَّرِيُّ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ مَيْمُونٍ ‏.‏ وَجَابِرُ بْنُ يَزِيدَ الْجُعْفِيُّ ضَعَّفُوهُ تَرَكَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ لَوْلاَ جَابِرٌ الْجُعْفِيُّ لَكَانَ أَهْلُ الْكُوفَةِ بِغَيْرِ حَدِيثٍ وَلَوْلاَ حَمَّادٌ لَكَانَ أَهْلُ الْكُوفَةِ بِغَيْرِ فِقْهٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim savobni umid qilib yetti yil azon aytsa, unga doʻzaxdan najot (poklik) yoziladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Savbon, Muoviya, Anas, Abu Hurayra va Abu Saiddan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi gʻarib hadisdir. Abu Tumaylaning ismi Yahyo ibn Vozihdir. Abu Hamza as-Sukkariyning ismi Muhammad ibn Maymundir. Jobir ibn Yazid al-Juʼfiyni esa (muhaddislar) zaif sanaganlar; Yahyo ibn Said va Abdurahmon ibn Mahdiy uni tark qilganlar. Abu Iso aytdi: Men Joruddan eshitdim, u Vakiʼdan eshitganini aytdiki: «Agar Jobir al-Juʼfiy boʻlmaganida, kufaliklar hadissiz qolgan boʻlardilar; agar Hammod boʻlmaganida, kufaliklar fiqhsiz qolgan boʻlardilar».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким савобни умид қилиб етти йил азон айтса, унга дўзахдан нажот (поклик) ёзилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Савбон, Муовия, Анас, Абу Ҳурайра ва Абу Саиддан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ғариб ҳадисдир. Абу Тумайланинг исми Яҳё ибн Возиҳдир. Абу Ҳамза ас-Суккарийнинг исми Муҳаммад ибн Маймундир. Жобир ибн Язид ал-Жуъфийни эса (муҳаддислар) заиф санаганлар; Яҳё ибн Саид ва Абдураҳмон ибн Маҳдий уни тарк қилганлар. Абу Исо айтди: Мен Жоруддан эшитдим, у Вакиъдан эшитганини айтдики: «Агар Жобир ал-Жуъфий бўлмаганида, куфаликлар ҳадиссиз қолган бўлардилар; агар Ҳаммод бўлмаганида, куфаликлар фиқҳсиз қолган бўлардилар».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَطَّارُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ لَيْلَةٍ فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِرَأْسِي مِنْ وَرَائِي فَجَعَلَنِي عَنْ يَمِينِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ قَالُوا إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مَعَ الإِمَامِ يَقُومُ عَنْ يَمِينِ الإِمَامِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: «Bir kechasi Nabiy ﷺ bilan birga namoz oʻqidim va u zotning chap tomonlarida turdim. Shunda Rasululloh ﷺ orqamdan boshimdan tutib, meni oʻzlarining oʻng tomonlariga oʻtkazib qoʻydilar». Abu Iso aytdi: Bu bobda Anasdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahli nazdida amal shunga (binoan)dir. Ular: «Kishi imom bilan (birga yolgʻiz) boʻlsa, imomning oʻng tomonida turadi», deganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У айтди: «Бир кечаси Набий ﷺ билан бирга намоз ўқидим ва у зотнинг чап томонларида турдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ орқамдан бошимдан тутиб, мени ўзларининг ўнг томонларига ўтказиб қўйдилар». Абу Исо айтди: Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир. Улар: «Киши имом билан (бирга ёлғиз) бўлса, имомнинг ўнг томонида туради», деганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ حَمَّادٍ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَفْتَتِحُ صَلاَتَهُ بِـ ‏(‏بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بِهَذَا عِدَّةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو هُرَيْرَةَ وَابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ الزُّبَيْرِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ رَأَوُا الْجَهْرَ بِـ ‏(‏بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ حَمَّادٍ هُوَ ابْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ ‏.‏ وَأَبُو خَالِدٍ يُقَالُ هُوَ أَبُو خَالِدٍ الْوَالِبِيُّ وَاسْمُهُ هُرْمُزُ وَهُوَ كُوفِيٌّ ‏.‏

Ahmad ibn Abda az-Zabbiy bizga Muʼtamir ibn Sulaymondan rivoyat qildi. U: «Ismoil ibn Hammod menga Abu Xoliddan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi», dedi. U (Ibn Abbos): «Paygʻambar ﷺ namozlarini ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim› bilan boshlar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi unchalik (kuchli) emas. Bu bilan Paygʻambar ﷺning sahobalaridan bir nechta ilm ahli aytgan; ular orasida Abu Hurayra, Ibn Umar, Ibn Abbos, Ibnuz-Zubayr va ulardan keyingi tobeinlar boʻlib, ular ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim›ni ovoz chiqarib aytishni (maʼqul) koʻrdilar; Shofiʼiy ham shuni aytadi. Ismoil ibn Hammod — Ibn Abu Sulaymondir. Abu Xolid esa — Abu Xolid al-Volibiy deyiladi, ismi Hurmuz boʻlib, u kufalikdir.Аҳмад ибн Абда аз-Заббий бизга Муътамир ибн Сулаймондан ривоят қилди. У: «Исмоил ибн Ҳаммод менга Абу Холиддан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди», деди. У (Ибн Аббос): «Пайғамбар ﷺ намозларини ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим› билан бошлар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди унчалик (кучли) эмас. Бу билан Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан бир нечта илм аҳли айтган; улар орасида Абу Ҳурайра, Ибн Умар, Ибн Аббос, Ибнуз-Зубайр ва улардан кейинги тобеинлар бўлиб, улар ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим›ни овоз чиқариб айтишни (маъқул) кўрдилар; Шофиъий ҳам шуни айтади. Исмоил ибн Ҳаммод — Ибн Абу Сулаймондир. Абу Холид эса — Абу Холид ал-Волибий дейилади, исми Ҳурмуз бўлиб, у куфаликдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أُمِرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَسْجُدَ عَلَى سَبْعَةِ أَعْظُمٍ وَلاَ يَكُفَّ شَعْرَهُ وَلاَ ثِيَابَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Qutayba bizga hadis aytib berdi, (u): Hammod ibn Zayd bizga hadis aytib berdi, (u) Amr ibn Dinordan, (u) Tovusdan, (u) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi, u aytdi: Nabiy ﷺ yetti suyak ustiga sajda qilishga, sochlarini ham, kiyimlarini ham yigʻib olmaslikka buyurildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Қутайба бизга ҳадис айтиб берди, (у): Ҳаммод ибн Зайд бизга ҳадис айтиб берди, (у) Амр ибн Динордан, (у) Товусдан, (у) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади, у айтди: Набий ﷺ етти суяк устига сажда қилишга, сочларини ҳам, кийимларини ҳам йиғиб олмасликка буюрилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ كَامِلٍ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ ‏"‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي وَارْحَمْنِي وَاجْبُرْنِي وَاهْدِنِي وَارْزُقْنِي ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ikki sajda orasida: «Allohumma-gʻfirliy varhamniy vajburniy vahdiniy varzuqniy (Ey Alloh! Meni magʻfirat qil, menga rahm qil, mening (nuqsonimni) toʻldir, meni hidoyat qil va menga rizq ber)», deb aytar edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ икки сажда орасида: «Аллоҳумма-ғфирлий варҳамний важбурний ваҳдиний варзуқний (Эй Аллоҳ! Мени мағфират қил, менга раҳм қил, менинг (нуқсонимни) тўлдир, мени ҳидоят қил ва менга ризқ бер)», деб айтар эдилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ حُبَابٍ، عَنْ كَامِلٍ أَبِي الْعَلاَءِ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ، ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَرَوْنَ هَذَا جَائِزًا فِي الْمَكْتُوبَةِ وَالتَّطَوُّعِ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ كَامِلٍ أَبِي الْعَلاَءِ مُرْسَلاً ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Komil Abul-Aladan shunga oʻxshashi (rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir. Alidan ham shunday rivoyat qilingan. Shofiʼiy, Ahmad va Isʼhoq ham shuni aytadilar va buni farz hamda nafl (namoz)da joiz deb biladilar. Baʼzilari bu hadisni Komil Abul-Aladan mursal (tarzda) rivoyat qilganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Комил Абул-Аладан шунга ўхшаши (ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир. Алидан ҳам шундай ривоят қилинган. Шофиъий, Аҳмад ва Исъҳоқ ҳам шуни айтадилар ва буни фарз ҳамда нафл (намоз)да жоиз деб биладилар. Баъзилари бу ҳадисни Комил Абул-Аладан мурсал (тарзда) ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَطَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُعَلِّمُنَا التَّشَهُّدَ كَمَا يُعَلِّمُنَا الْقُرْآنَ فَكَانَ يَقُولُ ‏"‏ التَّحِيَّاتُ الْمُبَارَكَاتُ الصَّلَوَاتُ الطَّيِّبَاتُ لِلَّهِ سَلاَمٌ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ سَلاَمٌ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حُمَيْدٍ الرُّؤَاسِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ نَحْوَ حَدِيثِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ وَرَوَى أَيْمَنُ بْنُ نَابِلٍ الْمَكِّيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ إِلَى حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي التَّشَهُّدِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi, u dedi: «Rasululloh ﷺ bizga Qurʼonni oʻrgatganlaridek tashahhudni ham oʻrgatar edilar. U zot shunday derdilar: ‹At-tahiyyaatul-mubaarakaatus-salavaatut-toyyibaatu lillaah. Salaamun alayka ayyuhan-nabiyyu va rahmatullohi va barakaatuh. Salaamun alaynaa va alaa ibaadillaahis-soolihiyn. Ash-hadu an laa ilaaha illalloh va ash-hadu anna Muhammadan rasululloh› (Barcha taʼzimlar, barakotlar, namozlar va pokliklar Allohga xosdir. Ey Nabiy, senga salom, Allohning rahmati va barakotlari boʻlsin. Bizga va Allohning solih bandalariga salom boʻlsin. Men Allohdan oʻzga iloh yoʻqligiga guvohlik beraman va Muhammad Allohning rasuli ekanligiga guvohlik beraman)». Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan gʻariyb sahih hadisdir. Abdurrahmon ibn Humayd ar-Ruosiy bu hadisni Abuz-Zubayrdan, Lays ibn Saʼdning hadisiga oʻxshatib rivoyat qilgan. Ayman ibn Noobil al-Makkiy bu hadisni Abuz-Zubayrdan, u Jobirdan (rivoyat qilgan), bu esa mahfuz emas. Shofeiy tashahhud haqida Ibn Abbosning hadisini (asos qilib) olgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади, у деди: «Расулуллоҳ ﷺ бизга Қуръонни ўргатганларидек ташаҳҳудни ҳам ўргатар эдилар. У зот шундай дердилар: ‹Ат-таҳийяатул-мубааракаатус-салаваатут-тоййибаату лиллааҳ. Салаамун алайка айюҳан-набийю ва раҳматуллоҳи ва баракаатуҳ. Салаамун алайнаа ва алаа ибаадиллааҳис-соолиҳийн. Аш-ҳаду ан лаа илааҳа иллаллоҳ ва аш-ҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ› (Барча таъзимлар, баракотлар, намозлар ва покликлар Аллоҳга хосдир. Эй Набий, сенга салом, Аллоҳнинг раҳмати ва баракотлари бўлсин. Бизга ва Аллоҳнинг солиҳ бандаларига салом бўлсин. Мен Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқлигига гувоҳлик бераман ва Муҳаммад Аллоҳнинг расули эканлигига гувоҳлик бераман)». Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғарийб саҳиҳ ҳадисдир. Абдурраҳмон ибн Ҳумайд ар-Руосий бу ҳадисни Абуз-Зубайрдан, Лайс ибн Саъднинг ҳадисига ўхшатиб ривоят қилган. Айман ибн Нообил ал-Маккий бу ҳадисни Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилган), бу эса маҳфуз эмас. Шофеий ташаҳҳуд ҳақида Ибн Аббоснинг ҳадисини (асос қилиб) олган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي عَلَى الْخُمْرَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأُمِّ سُلَيْمٍ وَعَائِشَةَ وَمَيْمُونَةَ وَأُمِّ كُلْثُومٍ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الأَسَدِ وَلَمْ تَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الصَّلاَةُ عَلَى الْخُمْرَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْخُمْرَةُ هُوَ حَصِيرٌ قَصِيرٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ xumra ustida namoz oʻqir edilar». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Umm Habiba, Ibn Umar, Umm Sulaym, Oisha, Maymuna, Abu Salama ibn Abdulasadning qizi Umm Kulsum — u Nabiy ﷺdan (bevosita) eshitmagan — va Umm Salamadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ahli ilmdan baʼzilar shu (fikr)ni aytadi. Ahmad va Ishoq: «Nabiy ﷺdan xumra ustida namoz oʻqilgani sobit boʻlgan», dedilar. Abu Iso aytdi: Xumra — qisqa (kichik) boʻyradir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ хумра устида намоз ўқир эдилар». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умм Ҳабиба, Ибн Умар, Умм Сулайм, Оиша, Маймуна, Абу Салама ибн Абдуласаднинг қизи Умм Кулсум — у Набий ﷺдан (бевосита) эшитмаган — ва Умм Саламадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳли илмдан баъзилар шу (фикр)ни айтади. Аҳмад ва Ишоқ: «Набий ﷺдан хумра устида намоз ўқилгани собит бўлган», дедилар. Абу Исо айтди: Хумра — қисқа (кичик) бўйрадир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنْتُ رَدِيفَ الْفَضْلِ عَلَى أَتَانٍ فَجِئْنَا وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي بِأَصْحَابِهِ بِمِنًى ‏.‏ قَالَ فَنَزَلْنَا عَنْهَا فَوَصَلْنَا الصَّفَّ فَمَرَّتْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ فَلَمْ تَقْطَعْ صَلاَتَهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَالْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ قَالُوا لاَ يَقْطَعُ الصَّلاَةَ شَيْءٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Men urgʻochi eshakda Fazlning orqasida (mingashib) edim, biz keldik, Nabiy ﷺ esa Minoda sahobalari bilan namoz oʻqiyotgan edilar». U aytdi: «Biz undan (eshakdan) tushdik va safga qoʻshildik. Eshak ularning oldidan oʻtdi, lekin bu ularning namozini buzmadi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha, Fazl ibn Abbos va Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va ulardan keyingi tobiinlardan boʻlgan aksar ahli ilm nazdida amal shunga (muvofiq)dir, ular: «Namozni hech narsa buzmaydi», deganlar. Sufyon as-Savriy va Shofeiy ham shuni aytadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Мен урғочи эшакда Фазлнинг орқасида (мингашиб) эдим, биз келдик, Набий ﷺ эса Минода саҳобалари билан намоз ўқиётган эдилар». У айтди: «Биз ундан (эшакдан) тушдик ва сафга қўшилдик. Эшак уларнинг олдидан ўтди, лекин бу уларнинг намозини бузмади». Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша, Фазл ибн Аббос ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан кейинги тобиинлардан бўлган аксар аҳли илм наздида амал шунга (мувофиқ)дир, улар: «Намозни ҳеч нарса бузмайди», деганлар. Суфён ас-Саврий ва Шофеий ҳам шуни айтади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ الْبَصْرِيُّ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَتَّابُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، وَعِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ الْفُقَرَاءُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الأَغْنِيَاءَ يُصَلُّونَ كَمَا نُصَلِّي وَيَصُومُونَ كَمَا نَصُومُ وَلَهُمْ أَمْوَالٌ يُعْتِقُونَ وَيَتَصَدَّقُونَ قَالَ ‏"‏ فَإِذَا صَلَّيْتُمْ فَقُولُوا سُبْحَانَ اللَّهِ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ مَرَّةً وَالْحَمْدُ لِلَّهِ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ مَرَّةً وَاللَّهُ أَكْبَرُ أَرْبَعًا وَثَلاَثِينَ مَرَّةً وَلاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ عَشْرَ مَرَّاتٍ فَإِنَّكُمْ تُدْرِكُونَ بِهِ مَنْ سَبَقَكُمْ وَلاَ يَسْبِقُكُمْ مَنْ بَعْدَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي ذَرٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ أَيْضًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَالْمُغِيرَةِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ خَصْلَتَانِ لاَ يُحْصِيهِمَا رَجُلٌ مُسْلِمٌ إِلاَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ يُسَبِّحُ اللَّهَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلاَةٍ عَشْرًا وَيَحْمَدُهُ عَشْرًا وَيُكَبِّرُهُ عَشْرًا وَيُسَبِّحُ اللَّهَ عِنْدَ مَنَامِهِ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ وَيَحْمَدُهُ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ وَيُكَبِّرُهُ أَرْبَعًا وَثَلاَثِينَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Kambagʻallar Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, boylar biz oʻqigandek namoz oʻqiydilar va biz tutgandek roʻza tutadilar, ammo ularning mol-mulklari bor — (qul) ozod qiladilar va sadaqa beradilar», dedilar. (U zot): «Namoz oʻqigan paytingizda oʻttiz uch marta ‹Subhanalloh›, oʻttiz uch marta ‹Alhamdu lillah›, oʻttiz toʻrt marta ‹Allohu akbar› va oʻn marta ‹La ilaha illalloh› deylar, shunda siz oʻzingizdan oʻtib ketganlarga yetib olasiz va sizdan keyingilar sizdan oʻtib keta olmaydi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Kaʼb ibn Ujra, Anas, Abdulloh ibn Amr, Zayd ibn Sobit, Abu Dardo, Ibn Umar va Abu Zarrdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan gʻarib hadisdir. Bu bobda yana Abu Hurayra va Mugʻiyradan ham (rivoyat) bor. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot: «Ikki xislat borki, ularni har qaysi musulmon kishi ado etsa, jannatga kiradi: har namoz ortidan Allohga oʻn marta tasbeh aytadi, oʻn marta hamd aytadi va oʻn marta takbir aytadi; uxlash oldidan esa Allohga oʻttiz uch marta tasbeh aytadi, oʻttiz uch marta hamd aytadi va oʻttiz toʻrt marta takbir aytadi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Камбағаллар Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, бойлар биз ўқигандек намоз ўқийдилар ва биз тутгандек рўза тутадилар, аммо уларнинг мол-мулклари бор — (қул) озод қиладилар ва садақа берадилар», дедилар. (У зот): «Намоз ўқиган пайтингизда ўттиз уч марта ‹Субҳаналлоҳ›, ўттиз уч марта ‹Алҳамду лиллаҳ›, ўттиз тўрт марта ‹Аллоҳу акбар› ва ўн марта ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› дейлар, шунда сиз ўзингиздан ўтиб кетганларга етиб оласиз ва сиздан кейингилар сиздан ўтиб кета олмайди», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Каъб ибн Ужра, Анас, Абдуллоҳ ибн Амр, Зайд ибн Собит, Абу Дардо, Ибн Умар ва Абу Заррдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Бу бобда яна Абу Ҳурайра ва Муғийрадан ҳам (ривоят) бор. Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот: «Икки хислат борки, уларни ҳар қайси мусулмон киши адо этса, жаннатга киради: ҳар намоз ортидан Аллоҳга ўн марта тасбеҳ айтади, ўн марта ҳамд айтади ва ўн марта такбир айтади; ухлаш олдидан эса Аллоҳга ўттиз уч марта тасбеҳ айтади, ўттиз уч марта ҳамд айтади ва ўттиз тўрт марта такбир айтади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ الضُّبَعِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ ثَلاَثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو جَمْرَةَ الضُّبَعِيُّ اسْمُهُ نَصْرُ بْنُ عِمْرَانَ الضُّبَعِيُّ ‏.‏

Abu Kurayb bizga aytib berdi: Vakiʼ bizga Shuʼbadan, u Abu Jamra az-Zubaʼiydan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U (Ibn Abbos) dedi: Nabiy ﷺ kechasi oʻn uch rakaʼat namoz oʻqir edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Jamra az-Zubaʼiyning ismi Nasr ibn Imron az-Zubaʼiydir.Абу Курайб бизга айтиб берди: Вакиъ бизга Шуъбадан, у Абу Жамра аз-Зубаъийдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У (Ибн Аббос) деди: Набий ﷺ кечаси ўн уч ракаъат намоз ўқир эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Жамра аз-Зубаъийнинг исми Наср ибн Имрон аз-Зубаъийдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ، اسْتَفْتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَذْرٍ كَانَ عَلَى أُمِّهِ تُوُفِّيَتْ قَبْلَ أَنْ تَقْضِيَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْضِهِ عَنْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Uboda Rasululloh ﷺdan onasining zimmasida boʻlib, u (onasi) uni bajo keltirmasdan vafot etgan bir nazr haqida fatvo soʻradi. Nabiy ﷺ: «Uni onang nomidan ado et», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Убода Расулуллоҳ ﷺдан онасининг зиммасида бўлиб, у (онаси) уни бажо келтирмасдан вафот этган бир назр ҳақида фатво сўради. Набий ﷺ: «Уни онанг номидан адо эт», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الأَزْدِيُّ الْبَصْرِيُّ، وَأَبُو عَمَّارٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ الصَّحَابَةِ أَرْبَعَةٌ وَخَيْرُ السَّرَايَا أَرْبَعُمِائَةٍ وَخَيْرُ الْجُيُوشِ أَرْبَعَةُ آلاَفٍ وَلاَ يُغْلَبُ اثْنَا عَشَرَ أَلْفًا مِنْ قِلَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ يُسْنِدُهُ كَبِيرُ أَحَدٍ غَيْرُ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ وَإِنَّمَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ حِبَّانُ بْنُ عَلِيٍّ الْعَنَزِيُّ عَنْ عُقَيْلٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ عُقَيْلٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi, u aytdi: Rasululloh ﷺ: «Eng yaxshi hamrohlar — toʻrt (kishi), eng yaxshi sariya — toʻrt yuz (kishi), eng yaxshi qoʻshin — toʻrt ming (kishi), oʻn ikki ming (kishi) kamlik sababli magʻlub boʻlmaydi», dedilar. Bu hadis hasan gʻaribdir, uni Jarir ibn Hozimdan boshqa eʼtiborli birov musnad qilib (rivoyat) qilmagan. Bu hadis Zuhriydan, Paygʻambar ﷺdan mursal tarzda rivoyat qilingan. Uni Hibbon ibn Ali Anaziy Uqayldan, u Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Abdullohdan, u Ibn Abbosdan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan. Lays ibn Saʼd ham uni Uqayldan, u Zuhriydan, u Paygʻambar ﷺdan mursal tarzda rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади, у айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Энг яхши ҳамроҳлар — тўрт (киши), энг яхши сария — тўрт юз (киши), энг яхши қўшин — тўрт минг (киши), ўн икки минг (киши) камлик сабабли мағлуб бўлмайди», дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни Жарир ибн Ҳозимдан бошқа эътиборли биров муснад қилиб (ривоят) қилмаган. Бу ҳадис Зуҳрийдан, Пайғамбар ﷺдан мурсал тарзда ривоят қилинган. Уни Ҳиббон ибн Али Аназий Уқайлдан, у Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан, у Ибн Аббосдан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган. Лайс ибн Саъд ҳам уни Уқайлдан, у Зуҳрийдан, у Пайғамбар ﷺдан мурсал тарзда ривоят қилган.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي الصَّعْبُ بْنُ جَثَّامَةَ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ خَيْلَنَا أَوْطَأَتْ مِنْ نِسَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَأَوْلاَدِهِمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هُمْ مِنْ آبَائِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Menga Saʼb ibn Jassoma xabar berib aytdi: «Men: ‹Ey Rasululloh, bizning otliqlarimiz mushriklarning ayollari va bolalarini bosib oʻtdi (oʻldirib qoʻydi)›, dedim. U zot: ‹Ular oʻz otalaridandir (yaʼni ular hukmda otalariga tobedir)›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Менга Саъб ибн Жассома хабар бериб айтди: «Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, бизнинг отлиқларимиз мушрикларнинг аёллари ва болаларини босиб ўтди (ўлдириб қўйди)›, дедим. У зот: ‹Улар ўз оталаридандир (яъни улар ҳукмда оталарига тобедир)›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ ‏"‏ لاَ هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ وَإِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُبْشِيٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺ Makka fathi kuni: ‹Fathdan keyin hijrat yoʻq, lekin jihod va niyat bor. Qachon (jihodga) chaqirilsangizlar, otlaninglar›, dedilar», dedi. Bu bobda Abu Said, Abdulloh ibn Amr va Abdulloh ibn Hubshiydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Sufyon as-Savriy ham Mansur ibn al-Muʼtamirdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺ Макка фатҳи куни: ‹Фатҳдан кейин ҳижрат йўқ, лекин жиҳод ва ният бор. Қачон (жиҳодга) чақирилсангизлар, отланинглар›, дедилар», деди. Бу бобда Абу Саид, Абдуллоҳ ибн Амр ва Абдуллоҳ ибн Ҳубшийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Суфён ас-Саврий ҳам Мансур ибн ал-Муътамирдан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ رُزَيْقٍ أَبُو شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ عَيْنَانِ لاَ تَمَسُّهُمَا النَّارُ عَيْنٌ بَكَتْ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَعَيْنٌ بَاتَتْ تَحْرُسُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَأَبِي رَيْحَانَةَ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ شُعَيْبِ بْنِ رُزَيْقٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Ikki koʻzga doʻzax tegmaydi: Allohdan qoʻrqib yigʻlagan koʻz va Alloh yoʻlida (dushmandan) qoʻriqlab tunni bedor oʻtkazgan koʻz», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon va Abu Rayhonadan ham (rivoyatlar) bor. Ibn Abbosning hadisi hasan gʻarib hadisdir, biz uni faqat Shuayb ibn Ruzayqning hadisi orqaligina bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Икки кўзга дўзах тегмайди: Аллоҳдан қўрқиб йиғлаган кўз ва Аллоҳ йўлида (душмандан) қўриқлаб тунни бедор ўтказган кўз», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон ва Абу Райҳонадан ҳам (ривоятлар) бор. Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Шуайб ибн Рузайқнинг ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ النَّاسِ رَجُلٌ مُمْسِكٌ بِعِنَانِ فَرَسِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِالَّذِي يَتْلُوهُ رَجُلٌ مُعْتَزِلٌ فِي غُنَيْمَةٍ لَهُ يُؤَدِّي حَقَّ اللَّهِ فِيهَا أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِشَرِّ النَّاسِ رَجُلٌ يُسْأَلُ بِاللَّهِ وَلاَ يُعْطِي بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَيُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Sizlarga odamlarning eng yaxshisini xabar bermaymi? — Alloh yoʻlida otining jilovini ushlab turgan kishi. Sizlarga undan keyingisini xabar bermaymi? — oʻz qoʻylari bilan (xilvatga) chetlangan, ulardagi Allohning haqqini ado etadigan kishi. Sizlarga odamlarning eng yomonini xabar bermaymi? — Allohning (nomi) bilan soʻralib, Uning (nomi) bilan (hech narsa) bermaydigan kishi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan gʻaribdir. Bu hadis Ibn Abbosdan Paygʻambar ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilinadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сизларга одамларнинг энг яхшисини хабар бермайми? — Аллоҳ йўлида отининг жиловини ушлаб турган киши. Сизларга ундан кейингисини хабар бермайми? — ўз қўйлари билан (хилватга) четланган, улардаги Аллоҳнинг ҳаққини адо этадиган киши. Сизларга одамларнинг энг ёмонини хабар бермайми? — Аллоҳнинг (номи) билан сўралиб, Унинг (номи) билан (ҳеч нарса) бермайдиган киши», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Ибн Аббосдан Пайғамбар ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ إِسْحَاقَ، وَهُوَ السَّالِحَانِيُّ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ حَيَّانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا مِجْلَزٍ، لاَحِقَ بْنَ حُمَيْدٍ يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَتْ رَايَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَوْدَاءَ وَلِوَاؤُهُ أَبْيَضَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺning bayrogʻi (roya)si qora, livosi (kichik bayrogʻi) esa oq edi». Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻldan, Ibn Abbosning rivoyati boʻyicha hasan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺнинг байроғи (роя)си қора, ливоси (кичик байроғи) эса оқ эди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўлдан, Ибн Аббоснинг ривояти бўйича ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّبَّاحِ الْهَاشِمِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُمْنُ الْخَيْلِ فِي الشُّقْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ شَيْبَانَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Otlarning barakasi qizgʻishlarida (toʻq qizil ranglilarida)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilan, Shaybonning hadisidangina bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Отларнинг баракаси қизғишларида (тўқ қизил ранглиларида)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан, Шайбоннинг ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبُو جَهْضَمٍ، مُوسَى بْنُ سَالِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَبْدًا مَأْمُورًا مَا اخْتَصَّنَا دُونَ النَّاسِ بِشَيْءٍ إِلاَّ بِثَلاَثٍ أَمَرَنَا أَنْ نُسْبِغَ الْوُضُوءَ وَأَنْ لاَ نَأْكُلَ الصَّدَقَةَ وَأَنْ لاَ نُنْزِيَ حِمَارًا عَلَى فَرَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ هَذَا عَنْ أَبِي جَهْضَمٍ فَقَالَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ حَدِيثُ الثَّوْرِيِّ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَوَهِمَ فِيهِ الثَّوْرِيُّ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ وَعَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي جَهْضَمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ buyruqqa boʻysunuvchi banda edilar, bizni boshqa odamlardan ajratib uchta narsadangina (xos qildilar): bizga tahoratni mukammal qilishni, sadaqani yemaslikni va eshakni otga qoʻshmaslikni buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Alidan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ буйруққа бўйсунувчи банда эдилар, бизни бошқа одамлардан ажратиб учта нарсадангина (хос қилдилар): бизга таҳоратни мукаммал қилишни, садақани емасликни ва эшакни отга қўшмасликни буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Алидан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ الْمُشْرِكِينَ، أَرَادُوا أَنْ يَشْتَرُوا، جَسَدَ رَجُلٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَأَبَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَبِيعَهُمْ إِيَّاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحَكَمِ ‏.‏ وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ أَيْضًا عَنِ الْحَكَمِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى لاَ يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى صَدُوقٌ وَلَكِنْ لاَ يُعْرَفُ صَحِيحُ حَدِيثِهِ مِنْ سَقِيمِهِ وَلاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا ‏.‏ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى صَدُوقٌ فَقِيهٌ وَإِنَّمَا يَهِمُ فِي الإِسْنَادِ ‏.‏ حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ قَالَ فُقَهَاؤُنَا ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شُبْرُمَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, mushriklar mushriklardan boʻlgan bir kishining jasadini sotib olmoqchi boʻlishdi, ammo Nabiy ﷺ uni ularga sotishdan bosh tortdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Hakamning hadisidan bilamiz. Buni Hajjoj ibn Artot ham Hakamdan rivoyat qilgan. Ahmad ibn Hasan aytdi: Men Ahmad ibn Hanbalning: «Ibn Abu Layloning hadisi bilan dalil keltirilmaydi», deganini eshitdim. Muhammad ibn Ismoil (Buxoriy) aytdi: «Ibn Abu Laylo sadduq (rostgoʻy)dir, lekin uning sahih hadisi nuqsonlisidan ajratilmaydi, men undan hech narsa rivoyat qilmayman». Ibn Abu Laylo sadduq, faqih, faqat isnodda adashadi. Nasr ibn Ali bizga Abdulloh ibn Dovuddan, u Sufyon as-Savriydan rivoyat qildi: «Bizning faqihlarimiz — Ibn Abu Laylo va Abdulloh ibn Shubrumadir», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, мушриклар мушриклардан бўлган бир кишининг жасадини сотиб олмоқчи бўлишди, аммо Набий ﷺ уни уларга сотишдан бош тортдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ҳакамнинг ҳадисидан биламиз. Буни Ҳажжож ибн Артот ҳам Ҳакамдан ривоят қилган. Аҳмад ибн Ҳасан айтди: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалнинг: «Ибн Абу Лайлонинг ҳадиси билан далил келтирилмайди», деганини эшитдим. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) айтди: «Ибн Абу Лайло саддуқ (ростгўй)дир, лекин унинг саҳиҳ ҳадиси нуқсонлисидан ажратилмайди, мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман». Ибн Абу Лайло саддуқ, фақиҳ, фақат иснодда адашади. Наср ибн Али бизга Абдуллоҳ ибн Довуддан, у Суфён ас-Саврийдан ривоят қилди: «Бизнинг фақиҳларимиз — Ибн Абу Лайло ва Абдуллоҳ ибн Шубрумадир», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ مَاتَتْ شَاةٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَهْلِهَا ‏"‏ أَلاَ نَزَعْتُمْ جِلْدَهَا ثُمَّ دَبَغْتُمُوهُ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْمُحَبِّقِ وَمَيْمُونَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ مَيْمُونَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْهُ عَنْ سَوْدَةَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يُصَحِّحُ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَحَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ مَيْمُونَةَ وَقَالَ احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ مَيْمُونَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ مَيْمُونَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytganini eshitdim: Bir qoʻy oʻldi. Shunda Rasululloh ﷺ uning egalariga: «Uning terisini shilib, soʻng oshlab, undan foydalansangiz boʻlmasmidi?», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Salama ibn al-Muhabbiq, Maymuna va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Ibn Abbosdan Nabiy ﷺ orqali shunga oʻxshash (hadis) bir necha yoʻldan rivoyat qilingan. Ibn Abbosdan Maymuna orqali Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan. Undan Savda orqali ham rivoyat qilingan. Men Muhammad (Buxoriy)ning Ibn Abbosning Nabiy ﷺdan (rivoyat qilgan) hadisini ham, Ibn Abbosning Maymunadan (rivoyat qilgan) hadisini ham sahih deganini eshitdim. U: «Ibn Abbos Maymunadan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan boʻlishi ham, Ibn Abbos (bevosita) Nabiy ﷺdan rivoyat qilib, unda Maymunani zikr qilmagan boʻlishi ham mumkin», dedi. Abu Iso aytdi: Koʻpchilik ilm ahlining amali shu (hadis) ustidadir va bu Sufyon as-Savriy, Ibnul-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтганини эшитдим: Бир қўй ўлди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг эгаларига: «Унинг терисини шилиб, сўнг ошлаб, ундан фойдалансангиз бўлмасмиди?», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Салама ибн ал-Муҳаббиқ, Маймуна ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ибн Аббосдан Набий ﷺ орқали шунга ўхшаш (ҳадис) бир неча йўлдан ривоят қилинган. Ибн Аббосдан Маймуна орқали Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган. Ундан Савда орқали ҳам ривоят қилинган. Мен Муҳаммад (Бухорий)нинг Ибн Аббоснинг Набий ﷺдан (ривоят қилган) ҳадисини ҳам, Ибн Аббоснинг Маймунадан (ривоят қилган) ҳадисини ҳам саҳиҳ деганини эшитдим. У: «Ибн Аббос Маймунадан, у Набий ﷺдан ривоят қилган бўлиши ҳам, Ибн Аббос (бевосита) Набий ﷺдан ривоят қилиб, унда Маймунани зикр қилмаган бўлиши ҳам мумкин», деди. Абу Исо айтди: Кўпчилик илм аҳлининг амали шу (ҳадис) устидадир ва бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَعْلَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا فِي جُلُودِ الْمَيْتَةِ إِذَا دُبِغَتْ فَقَدْ طَهُرَتْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ الشَّافِعِيُّ أَيُّمَا إِهَابِ مَيْتَةٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ إِلاَّ الْكَلْبَ وَالْخِنْزِيرَ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِنَّهُمْ كَرِهُوا جُلُودَ السِّبَاعِ وَإِنْ دُبِغَ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَشَدَّدُوا فِي لُبْسِهَا وَالصَّلاَةِ فِيهَا ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ إِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ ‏"‏ ‏.‏ جِلْدُ مَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ هَكَذَا فَسَّرَهُ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ إِنَّمَا يُقَالُ الإِهَابُ لِجِلْدِ مَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir teri oshlansa, u poklangan boʻladi», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir. Koʻpchilik ilm ahlining amali shu (hadis) ustidadir, ular oʻlimtik terilari oshlansa, poklangan boʻladi, dedilar. Abu Iso aytdi: Shofiʼiy: «Qaysi bir oʻlimtikning terisi oshlansa, it va choʻchqadan boshqa, poklangan boʻladi», deb shu hadis bilan hujjat keltirdi. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli yirtqich hayvonlarning terilarini oshlangan boʻlsa ham makruh sanaganlar va uni kiyish hamda unda namoz oʻqishni qattiq taqiqlaganlar. Bu Abdulloh ibnul-Muborak, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ishoq ibn Ibrohim aytdi: Rasululloh ﷺning «Qaysi bir teri oshlansa, u poklangan boʻladi» degan soʻzining maʼnosi — goʻshti yeyiladigan (hayvon)ning terisidir. Buni Nazr ibn Shumayl shunday talqin qilgan. Ishoq aytdi: Nazr ibn Shumayl: «Ihob (atamasi) faqat goʻshti yeyiladigan (hayvon)ning terisiga aytiladi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир тери ошланса, у покланган бўлади», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Кўпчилик илм аҳлининг амали шу (ҳадис) устидадир, улар ўлимтик терилари ошланса, покланган бўлади, дедилар. Абу Исо айтди: Шофиъий: «Қайси бир ўлимтикнинг териси ошланса, ит ва чўчқадан бошқа, покланган бўлади», деб шу ҳадис билан ҳужжат келтирди. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли йиртқич ҳайвонларнинг териларини ошланган бўлса ҳам макруҳ санаганлар ва уни кийиш ҳамда унда намоз ўқишни қаттиқ тақиқлаганлар. Бу Абдуллоҳ ибнул-Муборак, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ишоқ ибн Иброҳим айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг «Қайси бир тери ошланса, у покланган бўлади» деган сўзининг маъноси — гўшти ейиладиган (ҳайвон)нинг терисидир. Буни Назр ибн Шумайл шундай талқин қилган. Ишоқ айтди: Назр ибн Шумайл: «Иҳоб (атамаси) фақат гўшти ейиладиган (ҳайвон)нинг терисига айтилади», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَوَّرَ صُورَةً عَذَّبَهُ اللَّهُ حَتَّى يَنْفُخَ فِيهَا يَعْنِي الرُّوحَ وَلَيْسَ بِنَافِخٍ فِيهَا وَمَنِ اسْتَمَعَ إِلَى حَدِيثِ قَوْمٍ وَهُمْ يَفِرُّونَ بِهِ مِنْهُ صُبَّ فِي أُذُنِهِ الآنُكُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي جُحَيْفَةَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir surat yasasa, unga jon kiritguniga qadar Alloh uni azoblaydi, holbuki u unga (hech qachon) jon kirita olmaydi. Kim bir qavmning soʻzini ular undan yashirib turgan holda (yashirincha) eshitsa, qiyomat kuni uning qulogʻiga eritilgan qoʻrgʻoshin quyiladi», dedilar. Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Abu Hurayra, Abu Juhayfa, Oisha va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир сурат ясаса, унга жон киритгунига қадар Аллоҳ уни азоблайди, ҳолбуки у унга (ҳеч қачон) жон кирита олмайди. Ким бир қавмнинг сўзини улар ундан яшириб турган ҳолда (яширинча) эшитса, қиёмат куни унинг қулоғига эритилган қўрғошин қуйилади», дедилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Ҳурайра, Абу Жуҳайфа, Оиша ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، وَأَبُو عَمَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ مَيْمُونَةَ، أَنَّ فَأْرَةً، وَقَعَتْ، فِي سَمْنٍ فَمَاتَتْ فَسُئِلَ عَنْهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَلْقُوهَا وَمَا حَوْلَهَا وَكُلُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ مَيْمُونَةَ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ مَيْمُونَةَ أَصَحُّ ‏.‏ وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَهُوَ حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ وَحَدِيثُ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَذَكَرَ فِيهِ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْهُ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ جَامِدًا فَأَلْقُوهَا وَمَا حَوْلَهَا وَإِنْ كَانَ مَائِعًا فَلاَ تَقْرَبُوهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ هَذَا خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مَعْمَرٌ ‏.‏ قَالَ وَالصَّحِيحُ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ مَيْمُونَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Maymuna (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladi: Bir sichqon yogʻ (samn)ga tushib oʻlib qoldi. Nabiy ﷺdan bu haqda soʻralganda, u zot: «Uni (sichqonni) va uning atrofidagini olib tashlanglar-da, (qolganini) yenglar», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis Zuhriydan, u Ubaydullohdan, u Ibn Abbosdan: ‹Nabiy ﷺdan soʻralgan edi› tarzida ham rivoyat qilingan boʻlib, unda Maymunani zikr qilmaganlar. Ibn Abbosning Maymunadan rivoyati esa sahihroqdir. Maʼmar Zuhriydan, u Saʼid ibn al-Musayyabdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan, lekin bu hadis mahfuz (saqlangan) emas. (Rovi) aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilning shunday deganini eshitdim: ‹Maʼmarning Zuhriydan, u Saʼid ibn al-Musayyabdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) rivoyatida u zotdan bu haqda soʻralgani va u zot: «Agar u (yogʻ) quyuq boʻlsa, uni va atrofidagini olib tashlanglar; agar suyuq boʻlsa, unga yaqinlashmanglar», deganlari zikr qilingan›. (Muhammad): ‹Bu xato, Maʼmar bunda xatoga yoʻl qoʻygan›, dedi. Va: ‹Sahih boʻlgani — Zuhriyning Ubaydullohdan, u Ibn Abbosdan, u Maymunadan (qilgan) rivoyatidir›, dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Маймуна (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилади: Бир сичқон ёғ (самн)га тушиб ўлиб қолди. Набий ﷺдан бу ҳақда сўралганда, у зот: «Уни (сичқонни) ва унинг атрофидагини олиб ташланглар-да, (қолганини) енглар», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳдан, у Ибн Аббосдан: ‹Набий ﷺдан сўралган эди› тарзида ҳам ривоят қилинган бўлиб, унда Маймунани зикр қилмаганлар. Ибн Аббоснинг Маймунадан ривояти эса саҳиҳроқдир. Маъмар Зуҳрийдан, у Саъид ибн ал-Мусаййабдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган, лекин бу ҳадис маҳфуз (сақланган) эмас. (Рови) айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: ‹Маъмарнинг Зуҳрийдан, у Саъид ибн ал-Мусаййабдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан (қилган) ривоятида у зотдан бу ҳақда сўралгани ва у зот: «Агар у (ёғ) қуюқ бўлса, уни ва атрофидагини олиб ташланглар; агар суюқ бўлса, унга яқинлашманглар», деганлари зикр қилинган›. (Муҳаммад): ‹Бу хато, Маъмар бунда хатога йўл қўйган›, деди. Ва: ‹Саҳиҳ бўлгани — Зуҳрийнинг Убайдуллоҳдан, у Ибн Аббосдан, у Маймунадан (қилган) ривоятидир›, деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ أَبُو رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنَّ الْبَرَكَةَ تَنْزِلُ وَسَطَ الطَّعَامِ فَكُلُوا مِنْ حَافَتَيْهِ وَلاَ تَأْكُلُوا مِنْ وَسَطِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ إِنَّمَا يُعْرَفُ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta, baraka taomning oʻrtasiga tushadi. Bas, uning chetlaridan yenglar, oʻrtasidan yemanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U faqat Ato ibn as-Soibning hadisidan maʼlum. Buni Shuʼba va as-Savriy ham Ato ibn as-Soibdan rivoyat qilishgan. Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта, барака таомнинг ўртасига тушади. Бас, унинг четларидан енглар, ўртасидан еманглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У фақат Ато ибн ас-Соибнинг ҳадисидан маълум. Буни Шуъба ва ас-Саврий ҳам Ато ибн ас-Соибдан ривоят қилишган. Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ مِنَ الْخَلاَءِ فَقُرِّبَ إِلَيْهِ طَعَامٌ فَقَالُوا أَلاَ نَأْتِيكَ بِوَضُوءٍ قَالَ ‏ "‏ إِنَّمَا أُمِرْتُ بِالْوُضُوءِ إِذَا قُمْتُ إِلَى الصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ كَانَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ يَكْرَهُ غَسْلَ الْيَدِ قَبْلَ الطَّعَامِ وَكَانَ يَكْرَهُ أَنْ يُوضَعَ الرَّغِيفُ تَحْتَ الْقَصْعَةِ ‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hojatxonadan chiqdilar va u zotga taom taqdim qilindi. Ular: «Sizga tahorat (uchun suv) keltiraylikmi?» dedilar. U zot: «Men faqat namozga turganimda tahorat qilishga buyurilganman, xolos», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Amr ibn Dinor Saʼid ibn al-Huvayrisdan, u Ibn Abbosdan rivoyat qilgan. Ali ibn al-Madiniy aytdi: Yahyo ibn Saʼid aytdi: Sufyon as-Savriy taomdan oldin qoʻl yuvishni yoqtirmasdi va nonni tovoq (kosa) ostiga qoʻyishni ham yomon koʻrardi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳожатхонадан чиқдилар ва у зотга таом тақдим қилинди. Улар: «Сизга таҳорат (учун сув) келтирайликми?» дедилар. У зот: «Мен фақат намозга турганимда таҳорат қилишга буюрилганман, холос», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Амр ибн Динор Саъид ибн ал-Ҳувайрисдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилган. Али ибн ал-Мадиний айтди: Яҳё ибн Саъид айтди: Суфён ас-Саврий таомдан олдин қўл ювишни ёқтирмасди ва нонни товоқ (коса) остига қўйишни ҳам ёмон кўрарди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ الأَحْوَلُ، وَمُغِيرَةُ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم شَرِبَ مِنْ زَمْزَمَ وَهُوَ قَائِمٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَسَعْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Zamzamdan tik turgan holda ichdilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ali, Saʼd, Abdulloh ibn Amr va Oishadan (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Замзамдан тик турган ҳолда ичдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Али, Саъд, Абдуллоҳ ибн Амр ва Оишадан (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ سِنَانٍ الْجَزَرِيِّ، عَنِ ابْنٍ لِعَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَشْرَبُوا وَاحِدًا كَشُرْبِ الْبَعِيرِ وَلَكِنِ اشْرَبُوا مَثْنَى وَثُلاَثَ وَسَمُّوا إِذَا أَنْتُمْ شَرِبْتُمْ وَاحْمَدُوا إِذَا أَنْتُمْ رَفَعْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَيَزِيدُ بْنُ سِنَانٍ الْجَزَرِيُّ هُوَ أَبُو فَرْوَةَ الرُّهَاوِيُّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Tuyaning ichishidek bir koʻtarishda ichmanglar, balki ikki yoki uch (nafas)da ichinglar, ichganingizda (Bismillah deb) nom keltiringlar va (idishni ogʻzingizdan) koʻtarganingizda hamd aytinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Yazid ibn Sinon al-Jazariy — u Abu Farva ar-Ruhoviydir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Туянинг ичишидек бир кўтаришда ичманглар, балки икки ёки уч (нафас)да ичинглар, ичганингизда (Бисмиллаҳ деб) ном келтиринглар ва (идишни оғзингиздан) кўтарганингизда ҳамд айтинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Язид ибн Синон ал-Жазарий — у Абу Фарва ар-Руҳовийдир.