Abu Hozim

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ كَانَ النَّاسُ يُؤْمَرُونَ أَنْ يَضَعَ الرَّجُلُ الْيَدَ الْيُمْنَى عَلَى ذِرَاعِهِ الْيُسْرَى فِي الصَّلاَةِ‏.‏ قَالَ أَبُو حَازِمٍ لاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ يَنْمِي ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ إِسْمَاعِيلُ يُنْمَى ذَلِكَ‏.‏ وَلَمْ يَقُلْ يَنْمِي‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Odamlarga namozda oʻng qoʻlni chap bilakka qoʻyishga buyurilgan edi. Abu Hozim: «Menimcha, bu buyruq Paygʻambar ﷺ dan edi», — dedi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Одамларга намозда ўнг қўлни чап билакка қўйишга буюрилган эди. Абу Ҳозим: «Менимча, бу буйруқ Пайғамбар ﷺ дан эди», — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةٌ بِبُرْدَةٍ ـ قَالَ أَتَدْرُونَ مَا الْبُرْدَةُ فَقِيلَ لَهُ نَعَمْ، هِيَ الشَّمْلَةُ، مَنْسُوجٌ فِي حَاشِيَتِهَا ـ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي نَسَجْتُ هَذِهِ بِيَدِي أَكْسُوكَهَا‏.‏ فَأَخَذَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُحْتَاجًا إِلَيْهَا‏.‏ فَخَرَجَ إِلَيْنَا وَإِنَّهَا إِزَارُهُ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، اكْسُنِيهَا، فَقَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ فَجَلَسَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَجْلِسِ، ثُمَّ رَجَعَ فَطَوَاهَا، ثُمَّ أَرْسَلَ بِهَا إِلَيْهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ الْقَوْمُ مَا أَحْسَنْتَ، سَأَلْتَهَا إِيَّاهُ، لَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ لاَ يَرُدُّ سَائِلاً‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ وَاللَّهِ مَا سَأَلْتُهُ إِلاَّ لِتَكُونَ كَفَنِي يَوْمَ أَمُوتُ‏.‏ قَالَ سَهْلٌ فَكَانَتْ كَفَنَهُ‏.‏

Abu Hozim (Sahl ibn Saʼddan) rivoyat qiladi: Men Sahl ibn Saʼdning shunday deganini eshitdim: «Bir ayol burda (chetlari toʻqilgan toʻrtburchak mato) keltirdi. (Abu Hozim:) Men: ‹Burda nima ekanini bilasizmi?› — dedim. Ular ‹ha› (deb) va: ‹U — chetlari toʻqilgan mato choyshab›, — dedi. Sahl davom etdi: «U (ayol) Paygʻambar ﷺ ga: ‹Men buni — siz kiyishingiz uchun — oʻz qoʻlim bilan toʻqigan edim›, — dedi. Paygʻambar ﷺ uni oldilar — chunki u zot unga muhtoj edilar — va uni izor (bel matosi) qilib kiygan holda oldimizga keldilar. Bizdan biri: ‹Yo Rasululloh, uni menga kiyishga bering›, — dedi. Paygʻambar ﷺ uni unga berishga rozi boʻldilar. Paygʻambar ﷺ bir oz odamlar bilan oʻtirdilar, soʻng (uyiga) qaytdilar va oʻsha izorni (matoni) oʻrab, unga joʻnatdilar. Odamlar oʻsha kishiga: ‹Sen yaxshi qilmading — u zot hech kimning (iltimosini) rad etmasligini bila turib, uni undan soʻrading›, — dedi. U kishi: ‹Allohga qasamki, men uni — faqat vafot etganimda kafanim qilish uchun — soʻradim›, — dedi». Sahl qoʻshdi: «Keyin u (mato) uning kafani boʻldi».Абу Ҳозим (Саҳл ибн Саъддан) ривоят қилади: Мен Саҳл ибн Саъднинг шундай деганини эшитдим: «Бир аёл бурда (четлари тўқилган тўртбурчак мато) келтирди. (Абу Ҳозим:) Мен: ‹Бурда нима эканини биласизми?› — дедим. Улар ‹ҳа› (деб) ва: ‹У — четлари тўқилган мато чойшаб›, — деди. Саҳл давом этди: «У (аёл) Пайғамбар ﷺ га: ‹Мен буни — сиз кийишингиз учун — ўз қўлим билан тўқиган эдим›, — деди. Пайғамбар ﷺ уни олдилар — чунки у зот унга муҳтож эдилар — ва уни изор (бел матоси) қилиб кийган ҳолда олдимизга келдилар. Биздан бири: ‹Ё Расулуллоҳ, уни менга кийишга беринг›, — деди. Пайғамбар ﷺ уни унга беришга рози бўлдилар. Пайғамбар ﷺ бир оз одамлар билан ўтирдилар, сўнг (уйига) қайтдилар ва ўша изорни (матони) ўраб, унга жўнатдилар. Одамлар ўша кишига: ‹Сен яхши қилмадинг — у зот ҳеч кимнинг (илтимосини) рад этмаслигини била туриб, уни ундан сўрадинг›, — деди. У киши: ‹Аллоҳга қасамки, мен уни — фақат вафот этганимда кафаним қилиш учун — сўрадим›, — деди». Саҳл қўшди: «Кейин у (мато) унинг кафани бўлди».

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ فَضَالَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَمْسَكَ كَلْبًا فَإِنَّهُ يَنْقُصُ كُلَّ يَوْمٍ مِنْ عَمَلِهِ قِيرَاطٌ، إِلاَّ كَلْبَ حَرْثٍ أَوْ مَاشِيَةٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ سِيرِينَ وَأَبُو صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِلاَّ كَلْبَ غَنَمٍ أَوْ حَرْثٍ أَوْ صَيْدٍ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ أَبُو حَازِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَلْبَ صَيْدٍ أَوْ مَاشِيَةٍ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kim it saqlasa, uning yaxshi amallari savobidan har kuni bir qirot kamayadi — magar it dala (ekinzor) yoki chorvani qoʻriqlash uchun (boqilgan) boʻlsa», — dedilar. Abu Hurayra (boshqa rivoyatda) Paygʻambar ﷺ dan: «...magar u qoʻy yoki dalalarni qoʻriqlash, yoki ov qilish uchun (boqilgan) boʻlsa», — deb (rivoyat qildi). Abu Hozim, Abu Hurayradan rivoyat qildi: Paygʻambar ﷺ: «Chorvani qoʻriqlash yoki ov qilish uchun (boqilgan) it (mustasno)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ким ит сақласа, унинг яхши амаллари савобидан ҳар куни бир қирот камаяди — магар ит дала (экинзор) ёки чорвани қўриқлаш учун (боқилган) бўлса», — дедилар. Абу Ҳурайра (бошқа ривоятда) Пайғамбар ﷺ дан: «...магар у қўй ёки далаларни қўриқлаш, ёки ов қилиш учун (боқилган) бўлса», — деб (ривоят қилди). Абу Ҳозим, Абу Ҳурайрадан ривоят қилди: Пайғамбар ﷺ: «Чорвани қўриқлаш ёки ов қилиш учун (боқилган) ит (мустасно)», — дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، أَنَّهُ سَمِعَ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ، وَهْوَ يُسْأَلُ عَنْ جُرْحِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَمَا وَاللَّهِ إِنِّي لأَعْرِفُ مَنْ كَانَ يَغْسِلُ جُرْحَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ يَسْكُبُ الْمَاءَ وَبِمَا دُووِيَ ـ قَالَ كَانَتْ فَاطِمَةُ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَغْسِلُهُ وَعَلِيٌّ يَسْكُبُ الْمَاءَ بِالْمِجَنِّ، فَلَمَّا رَأَتْ فَاطِمَةُ أَنَّ الْمَاءَ لاَ يَزِيدُ الدَّمَ إِلاَّ كَثْرَةً أَخَذَتْ قِطْعَةً مِنْ حَصِيرٍ، فَأَحْرَقَتْهَا وَأَلْصَقَتْهَا فَاسْتَمْسَكَ الدَّمُ، وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ يَوْمَئِذٍ، وَجُرِحَ وَجْهُهُ، وَكُسِرَتِ الْبَيْضَةُ عَلَى رَأْسِهِ‏.‏

U (Abu Hozim) Sahl ibn Saʼddan — undan Rasululloh ﷺning jarohati haqida soʻralganda — eshitdi. U: «Ogoh boʻ ling, Allohga qasamki, men Rasululloh ﷺning jarohatini kim yuvganini, kim suv quyganini va u nima bilan davolanganini bilaman», dedi. (U) aytdi: Rasululloh ﷺning qizi Fotima (alayhassalom) uni yuvardi, Ali esa qalqon bilan suv quyardi. Fotima suv qonni faqat koʻpaytirayotganini koʻrgach, bir parcha boʻyrani olib, uni yoqib (kuydirib), (jarohatga) yopishtirdi, shunda qon toʻxtadi. Oʻsha kuni u zotning old tishlari singan, yuzlari jarohatlangan va boshlariga dubulgʻa sinib (botgan) edi.У (Абу Ҳозим) Саҳл ибн Саъддан — ундан Расулуллоҳ ﷺнинг жароҳати ҳақида сўралганда — эшитди. У: «Огоҳ бў линг, Аллоҳга қасамки, мен Расулуллоҳ ﷺнинг жароҳатини ким ювганини, ким сув қуйганини ва у нима билан даволанганини биламан», деди. (У) айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг қизи Фотима (алайҳассалом) уни юварди, Али эса қалқон билан сув қуярди. Фотима сув қонни фақат кўпайтираётганини кўргач, бир парча бўйрани олиб, уни ёқиб (куйдириб), (жароҳатга) ёпиштирди, шунда қон тўхтади. Ўша куни у зотнинг олд тишлари синган, юзлари жароҳатланган ва бошларига дубулға синиб (ботган) эди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْقَارِيُّ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ، أَنَّ أَبَا أُسَيْدٍ السَّاعِدِيَّ، دَعَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لِعُرْسِهِ، فَكَانَتِ امْرَأَتُهُ خَادِمَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَهْىَ الْعَرُوسُ، فَقَالَتْ أَوْ قَالَ أَتَدْرُونَ مَا أَنْقَعَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْقَعَتْ لَهُ تَمَرَاتٍ مِنَ اللَّيْلِ فِي تَوْرٍ‏.‏

(Abu Hozim, Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)ni (shunday) deganini eshitdi:) Abu Usayd as-Soidiy Paygʻambar ﷺni oʻ z toʻ yiga (taomga) chaqirdi; oʻ sha kuni uning xotini — u (yangi) kelin boʻ la turib — ularning xizmatchisi edi. U (ayol) — yoki u (Sahl) — dedi: «Rasululloh ﷺga nima ivitib (tayyorlab) qoʻ yganini bilasizlarmi? — U zotga kechadan (oldindan) bir idishda (tavr) bir necha xurmoni ivitib qoʻ ygan edi.»(Абу Ҳозим, Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)ни (шундай) деганини эшитди:) Абу Усайд ас-Соидий Пайғамбар ﷺни ў з тў йига (таомга) чақирди; ў ша куни унинг хотини — у (янги) келин бў ла туриб — уларнинг хизматчиси эди. У (аёл) — ёки у (Саҳл) — деди: «Расулуллоҳ ﷺга нима ивитиб (тайёрлаб) қў йганини биласизларми? — У зотга кечадан (олдиндан) бир идишда (тавр) бир неча хурмони ивитиб қў йган эди.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ أَبُو حَازِمٍ سَمِعْتُهُ مِنْ، سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بُعِثْتُ أَنَا وَالسَّاعَةَ كَهَذِهِ مِنْ هَذِهِ أَوْ كَهَاتَيْنِ ‏"‏‏.‏ وَقَرَنَ بَيْنَ السَّبَّابَةِ وَالْوُسْطَى‏.‏

(Abu Hozim, Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu) — Rasululloh ﷺning sahobasi — (shunday) deganini eshitdi:) Rasululloh ﷺ: «Men va qiyomat — mana bu (ikki barmoq) kabi — (yaqin) yuborildim» dedilar va koʻ rsatkich (barmoq) bilan oʻ rta (barmoqni) yonma-yon qoʻ ydilar.(Абу Ҳозим, Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) — Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаси — (шундай) деганини эшитди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ва қиёмат — мана бу (икки бармоқ) каби — (яқин) юборилдим» дедилар ва кў рсаткич (бармоқ) билан ў рта (бармоқни) ёнма-ён қў йдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيَدْخُلَنَّ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعُونَ أَوْ سَبْعُمِائَةِ أَلْفٍ ـ لاَ يَدْرِي أَبُو حَازِمٍ أَيُّهُمَا قَالَ ـ مُتَمَاسِكُونَ، آخِذٌ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، لاَ يَدْخُلُ أَوَّلُهُمْ حَتَّى يَدْخُلَ آخِرُهُمْ، وُجُوهُهُمْ عَلَى صُورَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Ummatimdan yetmish — yoki yetti yuz — ming (kishi) (Abu Hozim ikkisining qaysisini aytganini bilmaydi) bir-birini ushlagan (mahkam tutgan) holda jannatga kiradi — ularning birinchisi, oxirgisi kirmaguncha, kirmaydi; yuzlari toʻlin oy kechasidagi oy suratidek (yarqirab turadi)», dedilar.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимдан етмиш — ёки етти юз — минг (киши) (Абу Ҳозим иккисининг қайсисини айтганини билмайди) бир-бирини ушлаган (маҳкам тутган) ҳолда жаннатга киради — уларнинг биринчиси, охиргиси кирмагунча, кирмайди; юзлари тўлин ой кечасидаги ой суратидек (ярқираб туради)», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي حَازِمٍ - عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيَدْخُلَنَّ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعُونَ أَلْفًا أَوْ سَبْعُمِائَةِ أَلْفٍ - لاَ يَدْرِي أَبُو حَازِمٍ أَيَّهُمَا قَالَ - مُتَمَاسِكُونَ آخِذٌ بَعْضُهُمْ بَعْضًا لاَ يَدْخُلُ أَوَّلُهُمْ حَتَّى يَدْخُلَ آخِرُهُمْ وُجُوهُهُمْ عَلَى صُورَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ ‏"‏ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ummatimdan jannatga yetmish ming — yoki yetti yuz ming — (kishi) albatta kiradi — Abu Hozim ularning qaysisini aytganini bilmaydi —; ular bir-birini ushlagan (mahkam tutgan) holda, baʼzisi baʼzisini tutib (boradi); ularning oxirgisi kirmaguncha avvalgisi kirmaydi; yuzlari toʻlin oy kechasidagi oy suratidadir», dedilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимдан жаннатга етмиш минг — ёки етти юз минг — (киши) албатта киради — Абу Ҳозим уларнинг қайсисини айтганини билмайди —; улар бир-бирини ушлаган (маҳкам тутган) ҳолда, баъзиси баъзисини тутиб (боради); уларнинг охиргиси кирмагунча аввалгиси кирмайди; юзлари тўлин ой кечасидаги ой суратидадир», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، كِلاَهُمَا عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ، قَالَ يَحْيَى أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ نَفَرًا، جَاءُوا إِلَى سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَدْ تَمَارَوْا فِي الْمِنْبَرِ مِنْ أَىِّ عُودٍ هُوَ فَقَالَ أَمَا وَاللَّهِ إِنِّي لأَعْرِفُ مِنْ أَىِّ عُودٍ هُوَ وَمَنْ عَمِلَهُ وَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَوَّلَ يَوْمٍ جَلَسَ عَلَيْهِ - قَالَ - فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا عَبَّاسٍ فَحَدِّثْنَا ‏.‏ قَالَ أَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى امْرَأَةٍ قَالَ أَبُو حَازِمٍ إِنَّهُ لَيُسَمِّيهَا يَوْمَئِذٍ ‏"‏ انْظُرِي غُلاَمَكِ النَّجَّارَ يَعْمَلْ لِي أَعْوَادًا أُكَلِّمُ النَّاسَ عَلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَعَمِلَ هَذِهِ الثَّلاَثَ دَرَجَاتٍ ثُمَّ أَمَرَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوُضِعَتْ هَذَا الْمَوْضِعَ فَهْىَ مِنْ طَرْفَاءِ الْغَابَةِ ‏.‏ وَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَامَ عَلَيْهِ فَكَبَّرَ وَكَبَّرَ النَّاسُ وَرَاءَهُ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ ثُمَّ رَفَعَ فَنَزَلَ الْقَهْقَرَى حَتَّى سَجَدَ فِي أَصْلِ الْمِنْبَرِ ثُمَّ عَادَ حَتَّى فَرَغَ مِنْ آخِرِ صَلاَتِهِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ فَقَالَ ‏"‏ يَا أُيُّهَا النَّاسُ إِنِّي صَنَعْتُ هَذَا لِتَأْتَمُّوا بِي وَلِتَعَلَّمُوا صَلاَتِي ‏"‏ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: bir necha kishi uning oldiga keldi, ular minbar qaysi yogʻochdan ekanligi haqida bahslashib qolgan edilar. (Sahl) dedi: «Ogoh boʻlinglar! Allohga qasamki, men uning qaysi yogʻochdan ekanligini va uni kim yasaganini bilaman, Rasululloh ﷺ ning unda birinchi kun oʻtirganlarini ham koʻrganman», — dedi. (Otam) dedi: Men unga: «Ey Abu Abbos, bizga (buni) gapirib bering», — dedim. (Sahl) dedi: Rasululloh ﷺ bir ayolga — Abu Hozim: «(Sahl) oʻsha kuni uning ismini ham aytdi», dedi — kishi joʻnatib: «Duradgor qulingga ayt, menga shunday bir necha yogʻoch yasab bersin, men ular ustida turib odamlarga gapiray», — dedilar. (Qul) shu uch zinani yasadi, soʻng Rasululloh ﷺ buyurib, u shu yerga qoʻyildi. U esa (Madina) gʻob yulgʻunidan (yasalgan) edi. Men Rasululloh ﷺ ning unda turib takbir aytganlarini, odamlarning ham orqalarida takbir aytganlarini koʻrdim, u zot minbar ustida edilar. Soʻng (boshlarini) koʻtardilar, keyin orqalari bilan tushib minbarning tagida sajda qildilar, soʻng yana (minbarga) qaytdilar, toki namozlarining oxirigacha boʻshadilar. Keyin odamlarga yuzlandilar va: «Ey odamlar! Men buni sizlar menga ergashishingiz va namozimni oʻrganishingiz uchun qildim», — dedilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: бир неча киши унинг олдига келди, улар минбар қайси ёғочдан эканлиги ҳақида баҳслашиб қолган эдилар. (Саҳл) деди: «Огоҳ бўлинглар! Аллоҳга қасамки, мен унинг қайси ёғочдан эканлигини ва уни ким ясаганини биламан, Расулуллоҳ ﷺ нинг унда биринчи кун ўтирганларини ҳам кўрганман», — деди. (Отам) деди: Мен унга: «Эй Абу Аббос, бизга (буни) гапириб беринг», — дедим. (Саҳл) деди: Расулуллоҳ ﷺ бир аёлга — Абу Ҳозим: «(Саҳл) ўша куни унинг исмини ҳам айтди», деди — киши жўнатиб: «Дурадгор қулингга айт, менга шундай бир неча ёғоч ясаб берсин, мен улар устида туриб одамларга гапирай», — дедилар. (Қул) шу уч зинани ясади, сўнг Расулуллоҳ ﷺ буюриб, у шу ерга қўйилди. У эса (Мадина) ғоб юлғунидан (ясалган) эди. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг унда туриб такбир айтганларини, одамларнинг ҳам орқаларида такбир айтганларини кўрдим, у зот минбар устида эдилар. Сўнг (бошларини) кўтардилар, кейин орқалари билан тушиб минбарнинг тагида сажда қилдилар, сўнг яна (минбарга) қайтдилар, токи намозларининг охиригача бўшадилар. Кейин одамларга юзландилар ва: «Эй одамлар! Мен буни сизлар менга эргашишингиз ва намозимни ўрганишингиз учун қилдим», — дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ كَيْسَانَ، حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى عَلَى جَنَازَةٍ فَلَهُ قِيرَاطٌ وَمَنِ اتَّبَعَهَا حَتَّى تُوضَعَ فِي الْقَبْرِ فَقِيرَاطَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ وَمَا الْقِيرَاطُ قَالَ ‏"‏ مِثْلُ أُحُدٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim janoza (namozi)ni oʻqisa, unga bir qirot (savob) boʻladi. Kim unga (janozaga) qabrga qoʻyilgunicha ergashsa, ikki qirot (savob) boʻladi», dedilar. (Abu Hozim) dedi: «Men: ‹Yo Abu Hurayra, qirot nima?› dedim. U: ‹Uhud (togʻi)dek (kattalikda)›, dedi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким жаноза (намози)ни ўқиса, унга бир қирот (савоб) бўлади. Ким унга (жанозага) қабрга қўйилгунича эргашса, икки қирот (савоб) бўлади», дедилар. (Абу Ҳозим) деди: «Мен: ‹Ё Абу Ҳурайра, қирот нима?› дедим. У: ‹Уҳуд (тоғи)дек (катталикда)›, деди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ النُّمَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو حَازِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، - رضى الله عنه - أَنَّهُمْ خَرَجُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُمْ مُحْرِمُونَ وَأَبُو قَتَادَةَ مُحِلٌّ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ وَفِيهِ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ مَعَكُمْ مِنْهُ شَىْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا مَعَنَا رِجْلُهُ ‏.‏ قَالَ فَأَخَذَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَكَلَهَا ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ular Rasululloh ﷺ bilan birga chiqdilar, oʻzlari ehromda edilar, Abu Qatoda esa ehromda emas edi. (Abu Hozim) hadisni (toʻliq) keltirdi. Unda (shu jumla bor): U zot: «Sizlarda undan bir narsa bormi?» dedilar. Ular: «Bizda uning oyogʻi bor», dedilar. (Abu Qatoda) dedi: Shunda Rasululloh ﷺ uni olib, undan yedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Улар Расулуллоҳ ﷺ билан бирга чиқдилар, ўзлари эҳромда эдилар, Абу Қатода эса эҳромда эмас эди. (Абу Ҳозим) ҳадисни (тўлиқ) келтирди. Унда (шу жумла бор): У зот: «Сизларда ундан бир нарса борми?» дедилар. Улар: «Бизда унинг оёғи бор», дедилар. (Абу Қатода) деди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни олиб, ундан едилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلٍ التَّمِيمِيُّ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ إِسْحَاقَ - قَالَ أَبُو بَكْرٍ أَخْبَرَنَا وَقَالَ ابْنُ سَهْلٍ، حَدَّثَنَا - ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ، - وَهُوَ ابْنُ مُطَرِّفٍ أَبُو غَسَّانَ - أَخْبَرَنِي أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ ذُكِرَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم امْرَأَةٌ مِنَ الْعَرَبِ فَأَمَرَ أَبَا أُسَيْدٍ أَنْ يُرْسِلَ إِلَيْهَا فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا فَقَدِمَتْ فَنَزَلَتْ فِي أُجُمِ بَنِي سَاعِدَةَ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى جَاءَهَا فَدَخَلَ عَلَيْهَا فَإِذَا امْرَأَةٌ مُنَكِّسَةٌ رَأْسَهَا فَلَمَّا كَلَّمَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ قَالَ ‏"‏ قَدْ أَعَذْتُكِ مِنِّي ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا لَهَا أَتَدْرِينَ مَنْ هَذَا فَقَالَتْ لاَ ‏.‏ فَقَالُوا هَذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَكِ لِيَخْطُبَكِ قَالَتْ أَنَا كُنْتُ أَشْقَى مِنْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ سَهْلٌ فَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ حَتَّى جَلَسَ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ هُوَ وَأَصْحَابُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اسْقِنَا ‏"‏ ‏.‏ لِسَهْلٍ قَالَ فَأَخْرَجْتُ لَهُمْ هَذَا الْقَدَحَ فَأَسْقَيْتُهُمْ فِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو حَازِمٍ فَأَخْرَجَ لَنَا سَهْلٌ ذَلِكَ الْقَدَحَ فَشَرِبْنَا فِيهِ قَالَ ثُمَّ اسْتَوْهَبَهُ بَعْدَ ذَلِكَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَوَهَبَهُ لَهُ ‏.‏ وَفِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرِ بْنِ إِسْحَاقَ قَالَ ‏"‏ اسْقِنَا يَا سَهْلُ ‏"‏ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ga arablardan bir ayol haqida (uni nikohlash uchun) gapirildi. Shunda u zot Abu Usaydga unga (xabar) yuborishni buyurdilar, u ayolga (xabar) yubordi. Ayol kelib, Banu Soida qalʼasiga tushdi. Rasululloh ﷺ chiqib, uning oldiga keldilar va uning huzuriga kirdilar. (Qarasalar,) ayol boshini quyi solib oʻtirar edi. Rasululloh ﷺ unga gapirganlarida, u: «Sendan Allohdan panoh soʻrayman», dedi. U zot: «Seni oʻzimdan panohlantirdim (sendan voz kechdim)», dedilar. (Yonidagilar) unga: «Bu kim ekanini bilasanmi?» deyishdi. U: «Yoʻq», dedi. Ular: «Bu — Rasululloh ﷺ, senga (uylanish uchun) sovchilikka kelgan edilar», deyishdi. U: «Men bundan ham baxtsizroq ekanman», dedi. Sahl dedi: Oʻsha kuni Rasululloh ﷺ kelib, ashoblari bilan birga Banu Soidaning soyabonida oʻtirdilar, soʻng Sahlga: «Bizga (ichimlik) ichir», dedilar. (Sahl) dedi: Men ular uchun mana shu qadahni chiqarib, unda ularga ichirdim. Abu Hozim dedi: Sahl bizga oʻsha qadahni chiqardi, biz ham undan ichdik. (Sahl) dedi: Soʻng buni Umar ibn Abdulaziz (sovgʻa qilib berishni) soʻradi, u esa uni unga sovgʻa qildi. Abu Bakr ibn Isʼhoqning rivoyatida: «Bizga ichir, ey Sahl!» deyilgan.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ га араблардан бир аёл ҳақида (уни никоҳлаш учун) гапирилди. Шунда у зот Абу Усайдга унга (хабар) юборишни буюрдилар, у аёлга (хабар) юборди. Аёл келиб, Бану Соида қалъасига тушди. Расулуллоҳ ﷺ чиқиб, унинг олдига келдилар ва унинг ҳузурига кирдилар. (Қарасалар,) аёл бошини қуйи солиб ўтирар эди. Расулуллоҳ ﷺ унга гапирганларида, у: «Сендан Аллоҳдан паноҳ сўрайман», деди. У зот: «Сени ўзимдан паноҳлантирдим (сендан воз кечдим)», дедилар. (Ёнидагилар) унга: «Бу ким эканини биласанми?» дейишди. У: «Йўқ», деди. Улар: «Бу — Расулуллоҳ ﷺ, сенга (уйланиш учун) совчиликка келган эдилар», дейишди. У: «Мен бундан ҳам бахтсизроқ эканман», деди. Саҳл деди: Ўша куни Расулуллоҳ ﷺ келиб, ашоблари билан бирга Бану Соиданинг соябонида ўтирдилар, сўнг Саҳлга: «Бизга (ичимлик) ичир», дедилар. (Саҳл) деди: Мен улар учун мана шу қадаҳни чиқариб, унда уларга ичирдим. Абу Ҳозим деди: Саҳл бизга ўша қадаҳни чиқарди, биз ҳам ундан ичдик. (Саҳл) деди: Сўнг буни Умар ибн Абдулазиз (совға қилиб беришни) сўради, у эса уни унга совға қилди. Абу Бакр ибн Исъҳоқнинг ривоятида: «Бизга ичир, эй Саҳл!» дейилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْقَارِيَّ - عَنْ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَهْلاً، يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا فَرَطُكُمْ، عَلَى الْحَوْضِ مَنْ وَرَدَ شَرِبَ وَمَنْ شَرِبَ لَمْ يَظْمَأْ أَبَدًا وَلَيَرِدَنَّ عَلَىَّ أَقْوَامٌ أَعْرِفُهُمْ وَيَعْرِفُونِي ثُمَّ يُحَالُ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو حَازِمٍ فَسَمِعَ النُّعْمَانُ بْنُ أَبِي عَيَّاشٍ وَأَنَا أُحَدِّثُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ هَكَذَا سَمِعْتَ سَهْلاً يَقُولُ قَالَ فَقُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ وَأَنَا أَشْهَدُ، عَلَى أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ لَسَمِعْتُهُ يَزِيدُ فَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّهُمْ مِنِّي ‏.‏ فَيُقَالُ إِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا عَمِلُوا بَعْدَكَ ‏.‏ فَأَقُولُ سُحْقًا سُحْقًا لِمَنْ بَدَّلَ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: men Nabiy ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: «Men Havz boshida sizlardan oldin (yetib) boraman. Kim (oldiga) kelsa ichadi, kim ichsa abadiy chanqamaydi. Mening oldimga albatta baʼzi qavmlar keladi, men ularni taniyman, ular ham meni taniydilar, soʻng men bilan ularning orasi toʻsib qoʻyiladi». Abu Hozim aytdi: men bu hadisni ularga aytib berayotganimda Nuʼmon ibn Abu Ayyosh (uni) eshitib qoldi-da: «Sen Sahlning shunday deganini eshitdingmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U dedi: «Men Abu Said al-Xudriyga guvohlik beraman, men uning (bu hadisga shuni) qoʻshib aytganini eshitganman: ‹U zot: ‹Ular mendandirlar›, deydilar. Shunda: ‹Sen ularning sendan keyin nima qilganini bilmaysan›, deyiladi. Shunda men: ‹Mendan keyin (dinni) oʻzgartirganga halokat boʻlsin, halokat boʻlsin!› deyman›».Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: мен Набий ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: «Мен Ҳавз бошида сизлардан олдин (етиб) бораман. Ким (олдига) келса ичади, ким ичса абадий чанқамайди. Менинг олдимга албатта баъзи қавмлар келади, мен уларни танийман, улар ҳам мени танийдилар, сўнг мен билан уларнинг ораси тўсиб қўйилади». Абу Ҳозим айтди: мен бу ҳадисни уларга айтиб бераётганимда Нуъмон ибн Абу Айёш (уни) эшитиб қолди-да: «Сен Саҳлнинг шундай деганини эшитдингми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У деди: «Мен Абу Саид ал-Худрийга гувоҳлик бераман, мен унинг (бу ҳадисга шуни) қўшиб айтганини эшитганман: ‹У зот: ‹Улар мендандирлар›, дейдилар. Шунда: ‹Сен уларнинг сендан кейин нима қилганини билмайсан›, дейилади. Шунда мен: ‹Мендан кейин (динни) ўзгартирганга ҳалокат бўлсин, ҳалокат бўлсин!› дейман›».

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، أَخْبَرَنَا الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ أَبِي، حَازِمٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَشَجَرَةً يَسِيرُ الرَّاكِبُ فِي ظِلِّهَا مِائَةَ عَامٍ لاَ يَقْطَعُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو حَازِمٍ فَحَدَّثْتُ بِهِ النُّعْمَانَ بْنَ أَبِي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيَّ، فَقَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ شَجَرَةً يَسِيرُ الرَّاكِبُ الْجَوَادَ الْمُضَمَّرَ السَّرِيعَ مِائَةَ عَامٍ مَا يَقْطَعُهَا ‏"‏ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, jannatda shunday daraxt borki, suvoriy uning soyasida yuz yil yurar, (lekin) uni bosib oʻtolmas», dedilar. Abu Hozim dedi: «Men buni Nuʼmon ibn Abu Ayyosh az-Zuraqiyga aytib berdim, shunda u dedi: ‹Menga Abu Said al-Xudriy Nabiy ﷺ dan (hadis aytdi). U zot: ‹‹Albatta, jannatda shunday daraxt borki, suvoriy ozdirilgan, tez yuradigan zotdor otda yuz yil yursa ham uni bosib oʻtolmas››, dedilar›».Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, жаннатда шундай дарахт борки, суворий унинг соясида юз йил юрар, (лекин) уни босиб ўтолмас», дедилар. Абу Ҳозим деди: «Мен буни Нуъмон ибн Абу Айёш аз-Зурақийга айтиб бердим, шунда у деди: ‹Менга Абу Саид ал-Худрий Набий ﷺ дан (ҳадис айтди). У зот: ‹‹Албатта, жаннатда шундай дарахт борки, суворий оздирилган, тез юрадиган зотдор отда юз йил юрса ҳам уни босиб ўтолмас››, дедилар›».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْقَارِيَّ - عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَيَتَرَاءَوْنَ الْغُرْفَةَ فِي الْجَنَّةِ كَمَا تَرَاءَوْنَ الْكَوْكَبَ فِي السَّمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَحَدَّثْتُ بِذَلِكَ النُّعْمَانَ بْنَ أَبِي عَيَّاشٍ، فَقَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، يَقُولُ كَمَا تَرَاءَوْنَ الْكَوْكَبَ الدُّرِّيَّ فِي الأُفُقِ الشَّرْقِيِّ أَوِ الْغَرْبِيِّ ‏"‏ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, jannat ahli jannatdagi (yuksak) gʻurfani (boloxonani) xuddi sizlar osmondagi yulduzni koʻrganingizdek koʻrurlar», dedilar. (Abu Hozim) dedi: «Men buni Nuʼmon ibn Abu Ayyoshga aytib berdim, shunda u dedi: ‹Men Abu Said al-Xudriyni: ‹‹Xuddi sizlar sharqiy yoki gʻarbiy ufqdagi yarqiroq yulduzni koʻrganingizdek››, deganini eshitdim›».Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, жаннат аҳли жаннатдаги (юксак) ғурфани (болохонани) худди сизлар осмондаги юлдузни кўрганингиздек кўрурлар», дедилар. (Абу Ҳозим) деди: «Мен буни Нуъмон ибн Абу Айёшга айтиб бердим, шунда у деди: ‹Мен Абу Саид ал-Худрийни: ‹‹Худди сизлар шарқий ёки ғарбий уфқдаги ярқироқ юлдузни кўрганингиздек››, деганини эшитдим›».

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَجَّ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ كُوفِيٌّ وَهُوَ الأَشْجَعِيُّ وَاسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki haj qilib, (haj asnosida) jinsiy yaqinlik qilmasa va fisq (gunoh) qilmasa, uning oʻtgan gunohlari magʻfirat qilinadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Abu Hozim kufalik boʻlib, u al-Ashjaiydir, ismi Salmon, Azza al-Ashjaiyaning ozod qilgan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки ҳаж қилиб, (ҳаж асносида) жинсий яқинлик қилмаса ва фисқ (гуноҳ) қилмаса, унинг ўтган гуноҳлари мағфират қилинади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Ҳозим куфалик бўлиб, у ал-Ашжаийдир, исми Салмон, Азза ал-Ашжаиянинг озод қилган қулидир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالْحَجَّاجُ عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ غَدْوَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ رَوْحَةٌ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ الَّذِي رَوَى عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ هُوَ أَبُو حَازِمٍ الزَّاهِدُ وَهُوَ مَدَنِيٌّ وَاسْمُهُ سَلَمَةُ بْنُ دِينَارٍ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ هَذَا الَّذِي رَوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ هُوَ أَبُو حَازِمٍ الأَشْجَعِيُّ الْكُوفِيُّ وَاسْمُهُ سَلْمَانُ وَهُوَ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Alloh yoʻlida ertalab yoki kechqurun (bir bor) chiqish dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Sahl ibn Saʼddan rivoyat qilgan Abu Hozim — Abu Hozim az-Zohiddir, u madinalik boʻlib, ismi Salama ibn Dinordir. Abu Hurayradan rivoyat qilgan ushbu Abu Hozim esa Abu Hozim al-Ashjaʼiy al-Kufiy boʻlib, ismi Salmondir, u Azza al-Ashjaʼiyaning ozod qilingan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Аллоҳ йўлида эрталаб ёки кечқурун (бир бор) чиқиш дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Саҳл ибн Саъддан ривоят қилган Абу Ҳозим — Абу Ҳозим аз-Зоҳиддир, у мадиналик бўлиб, исми Салама ибн Динордир. Абу Ҳурайрадан ривоят қилган ушбу Абу Ҳозим эса Абу Ҳозим ал-Ашжаъий ал-Куфий бўлиб, исми Салмондир, у Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилинган қулидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ مَا عَابَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَعَامًا قَطُّ كَانَ إِذَا اشْتَهَاهُ أَكَلَهُ وَإِلاَّ تَرَكَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ هُوَ الأَشْجَعِيُّ الْكُوفِيُّ وَاسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hech qachon biror taomni ayblamaganlar; agar uni xush koʻrsalar yer edilar, boʻlmasa uni tark etardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Hozim — u al-Ashjaʼiy al-Kufiydir, ismi Salmon boʻlib, Azza al-Ashjaʼiyaning ozod qilgan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳеч қачон бирор таомни айбламаганлар; агар уни хуш кўрсалар ер эдилар, бўлмаса уни тарк этардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳозим — у ал-Ашжаъий ал-Куфийдир, исми Салмон бўлиб, Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилган қулидир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ وَقَاهُ اللَّهُ شَرَّ مَا بَيْنَ لَحْيَيْهِ وَشَرَّ مَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى أَبُو حَازِمٍ الَّذِي رَوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ اسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ وَهُوَ كُوفِيٌّ وَأَبُو حَازِمٍ الَّذِي رَوَى عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ هُوَ أَبُو حَازِمٍ الزَّاهِدُ مَدَنِيٌّ وَاسْمُهُ سَلَمَةُ بْنُ دِينَارٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimni Alloh ikki jagʻi orasidagi (til)ning yomonligidan va ikki oyogʻi orasidagi (narsa)ning yomonligidan saqlasa, u jannatga kiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayradan rivoyat qilgan Abu Hozimning ismi Salmon boʻlib, Azza al-Ashjaiyaning ozod qilingan quli, kufalikdir. Sahl ibn Saʼddan rivoyat qilgan Abu Hozim esa Abu Hozim az-Zohid boʻlib, madinalikdir, ismi Salama ibn Dinordir. Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимни Аллоҳ икки жағи орасидаги (тил)нинг ёмонлигидан ва икки оёғи орасидаги (нарса)нинг ёмонлигидан сақласа, у жаннатга киради», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайрадан ривоят қилган Абу Ҳозимнинг исми Салмон бўлиб, Азза ал-Ашжаиянинг озод қилинган қули, куфаликдир. Саҳл ибн Саъддан ривоят қилган Абу Ҳозим эса Абу Ҳозим аз-Зоҳид бўлиб, мадиналикдир, исми Салама ибн Динордир. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُصْعَبُ بْنُ الْمِقْدَامِ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ غَزْوَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رَفَعَهُ قَالَ ‏"‏ ضِرْسُ الْكَافِرِ مِثْلُ أُحُدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ هُوَ الأَشْجَعِيُّ اسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan marfuʼ tarzda rivoyat qilinadi: «Kofirning ozigʻ tishi Uhud (togʻi)dek boʻladi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Abu Hozim esa al-Ashjaʼiy boʻlib, uning ismi Salmon — Azza al-Ashjaʼiyaning ozod qilgan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан марфуъ тарзда ривоят қилинади: «Кофирнинг озиғ тиши Уҳуд (тоғи)дек бўлади». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Абу Ҳозим эса ал-Ашжаъий бўлиб, унинг исми Салмон — Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилган қулидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ كَيْسَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ احْشِدُوا فَإِنِّي سَأَقْرَأُ عَلَيْكُمْ ثُلُثَ الْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَحَشَدَ مَنْ حَشَدَ ثُمَّ خَرَجَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَْ ‏(‏قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ‏)‏ ثُمَّ دَخَلَ فَقَالَ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَإِنِّي سَأَقْرَأُ عَلَيْكُمْ ثُلُثَ الْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ إِنِّي لأُرَى هَذَا خَبَرٌ جَاءَهُ مِنَ السَّمَاءِ ثُمَّ خَرَجَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي قُلْتُ سَأَقْرَأُ عَلَيْكُمْ ثُلُثَ الْقُرْآنِ أَلاَ وَإِنَّهَا تَعْدِلُ بثُلُثَ الْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ الأَشْجَعِيُّ اسْمُهُ سَلْمَانُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Toʻplaninglar, men sizlarga Qurʼonning uchdan birini oʻqib beraman», dedilar. (Abu Hurayra) aytdi: Toʻplanadigan kishilar toʻplandi. Soʻng Allohning Nabiysi ﷺ chiqib, {Qul huvallohu ahad}ni oʻqidilar, keyin (uyga) kirib ketdilar. Shunda biz bir-birimizga: «Rasululloh ﷺ ‹Men sizlarga Qurʼonning uchdan birini oʻqib beraman› dedilar. Men buni osmondan u zotga kelgan bir xabar deb oʻylayman», dedik. Soʻng Allohning Nabiysi ﷺ chiqib: «Men ‹Sizlarga Qurʼonning uchdan birini oʻqib beraman› deb aytgan edim. Ogoh boʻlinglar, albatta u (sura) Qurʼonning uchdan biriga teng boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir. Abu Hozim al-Ashjaʼiyning ismi Salmondir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тўпланинглар, мен сизларга Қуръоннинг учдан бирини ўқиб бераман», дедилар. (Абу Ҳурайра) айтди: Тўпланадиган кишилар тўпланди. Сўнг Аллоҳнинг Набийси ﷺ чиқиб, {Қул ҳуваллоҳу аҳад}ни ўқидилар, кейин (уйга) кириб кетдилар. Шунда биз бир-биримизга: «Расулуллоҳ ﷺ ‹Мен сизларга Қуръоннинг учдан бирини ўқиб бераман› дедилар. Мен буни осмондан у зотга келган бир хабар деб ўйлайман», дедик. Сўнг Аллоҳнинг Набийси ﷺ чиқиб: «Мен ‹Сизларга Қуръоннинг учдан бирини ўқиб бераман› деб айтган эдим. Огоҳ бўлинглар, албатта у (сура) Қуръоннинг учдан бирига тенг бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Абу Ҳозим ал-Ашжаъийнинг исми Салмондир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ وَلاَ يَقْبَلُ إِلاَّ طَيِّبًا وَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ الْمُرْسَلِينَ فَقَالَ ‏:‏ ‏(‏يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ ‏)‏ وَقَالَ أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ "وَذَكَرَ الرَّجُلَ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ يَمُدُّ يَدَهُ إِلَى السَّمَاءِ يَا رَبِّ يَا رَبِّ وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ وَغُذِيَ بِالْحَرَامِ فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ "‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَإِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ وَأَبُو حَازِمٍ هُوَ الأَشْجَعِيُّ اسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Ey insonlar, albatta, Alloh pokdir va faqat pok narsanigina qabul qiladi. Albatta, Alloh moʻminlarga paygʻambarlarga buyurgan narsasini buyurib: {Ey paygʻambarlar, pok narsalardan yenglar va solih amal qilinglar. Albatta, Men nima qilayotganingizni bilguvchiman} (Moʻʼminun 51) dedi va: {Ey iymon keltirganlar, sizlarga rizq qilib bergan narsalarimizning pokidan yenglar} (Baqara 172) dedi», dedilar. Soʻng u zot uzoq safar qiladigan, sochi toʻzigan, changga belangan, qoʻllarini osmonga choʻzib: ‹Ey Robbim, ey Robbim!› deydigan, taomi harom, ichimligi harom, kiyimi harom va harom bilan oziqlangan kishini zikr qilib: «Bunga qanday ijobat etiladi?!» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Biz uni faqat Fuzayl ibn Marzuqning hadisidan bilamiz. Abu Hozim — ashjaʼiydir, ismi Salmon boʻlib, Azza al-Ashjaʼiyaning ozod qilingan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй инсонлар, албатта, Аллоҳ покдир ва фақат пок нарсанигина қабул қилади. Албатта, Аллоҳ мўминларга пайғамбарларга буюрган нарсасини буюриб: {Эй пайғамбарлар, пок нарсалардан енглар ва солиҳ амал қилинглар. Албатта, Мен нима қилаётганингизни билгувчиман} (Мўъминун 51) деди ва: {Эй иймон келтирганлар, сизларга ризқ қилиб берган нарсаларимизнинг покидан енглар} (Бақара 172) деди», дедилар. Сўнг у зот узоқ сафар қиладиган, сочи тўзиган, чангга беланган, қўлларини осмонга чўзиб: ‹Эй Роббим, эй Роббим!› дейдиган, таоми ҳаром, ичимлиги ҳаром, кийими ҳаром ва ҳаром билан озиқланган кишини зикр қилиб: «Бунга қандай ижобат этилади?!» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Биз уни фақат Фузайл ибн Марзуқнинг ҳадисидан биламиз. Абу Ҳозим — ашжаъийдир, исми Салмон бўлиб, Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилинган қулидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ غَزْوَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثٌ إِذَا خَرَجْنَ ‏:‏ ‏‏لَمْ يَنْفَعْ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ‏ الآيَةَ الدَّجَّالُ وَالدَّابَّةُ وَطُلُوعُ الشَّمْسِ مِنَ الْمَغْرِبِ أَوْ مِنْ مَغْرِبِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ هُوَ الأَشْجَعِيُّ الْكُوفِيُّ وَاسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Uch (alomat) bor, ular paydo boʻlganda, ilgari iymon keltirmagan jonga iymoni foyda bermaydi: Dajjol, Dobba (yer jonivori) va quyoshning gʻarbdan — yoki uning botar tomonidan — chiqishi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Hozim — al-Ashjaʼiy al-Kufiy boʻlib, uning ismi Salmon, Azza al-Ashjaʼiyaning ozod qilgan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Уч (аломат) бор, улар пайдо бўлганда, илгари иймон келтирмаган жонга иймони фойда бермайди: Дажжол, Добба (ер жонивори) ва қуёшнинг ғарбдан — ёки унинг ботар томонидан — чиқиши», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳозим — ал-Ашжаъий ал-Куфий бўлиб, унинг исми Салмон, Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилган қулидир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ، رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ أَلاَ أَدُلُّكَ عَلَى سَيِّدِ الاِسْتِغْفَارِ اللَّهُمَّ أَنْتَ رَبِّي لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ خَلَقْتَنِي وَأَنَا عَبْدُكَ وَأَنَا عَلَى عَهْدِكَ وَوَعْدِكَ مَا اسْتَطَعْتُ أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا صَنَعْتُ وَأَبُوءُ إِلَيْكَ بِنِعْمَتِكَ عَلَىَّ وَأَعْتَرِفُ بِذُنُوبِي فَاغْفِرْ لِي ذُنُوبِي إِنَّهُ لاَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ أَنْتَ ‏.‏ لاَ يَقُولُهَا أَحَدُكُمْ حِينَ يُمْسِي فَيَأْتِي عَلَيْهِ قَدَرٌ قَبْلَ أَنْ يُصْبِحَ إِلاَّ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ وَلاَ يَقُولُهَا حِينَ يُصْبِحُ فَيَأْتِي عَلَيْهِ قَدَرٌ قَبْلَ أَنْ يُمْسِيَ إِلاَّ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ أَبْزَى وَبُرَيْدَةَ رضى الله عنهم ‏.‏ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ هُوَ ابْنُ أَبِي حَازِمٍ الزَّاهِدِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ رضى الله عنه ‏.‏

Shaddod ibn Avs (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ unga: «Senga istigʻforlarning eng ulugʻini koʻrsataymi? ‹Allohumma Anta Robbiy, la ilaha illa Anta, xalaqtaniy va ana abduka, va ana ala ahdika va vaʼdika mastatoʼtu, aʼuzu bika min sharri ma sanaʼtu, va abuʼu laka biniʼmatika alayya, va aʼtarifu bizunubiy, fagʻfir liy zunubiy, innahu la yagʻfiruz-zunuba illa Anta (Ey Alloh, Sen mening Robbimsan, Sendan oʻzga iloh yoʻq, Sen meni yaratding, men Sening bandangman, qoʻlimdan kelguncha Sening ahding va vaʼdang ustidaman, qilgan ishlarim yomonligidan Senga panoh tilayman, menga bergan neʼmatlaringni eʼtirof etaman va gunohlarimni boʻynimga olaman, bas, meni gunohlarimni kechir, chunki gunohlarni Sendan oʻzga kechiruvchi yoʻq)›. Buni kim kechga kirganda aytsa-yu, tongga kirmasdan unga ajal kelsa, albatta unga jannat vojib boʻladi. Kim uni tongga kirganda aytsa-yu, kechga kirmasdan unga ajal kelsa, albatta unga jannat vojib boʻladi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Ibn Umar, Ibn Masʼud, Ibn Abzo va Buraydadan (roziyallohu anhum) ham (hadis) bor. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Abdulaziz ibn Abu Hozim — u zohid Abu Hozimning oʻgʻlidir. Bu hadis Shaddod ibn Avs (roziyallohu anhu)dan boshqa yoʻldan ham rivoyat qilingan.Шаддод ибн Авс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ унга: «Сенга истиғфорларнинг энг улуғини кўрсатайми? ‹Аллоҳумма Анта Роббий, ла илаҳа илла Анта, халақтаний ва ана абдука, ва ана ала аҳдика ва ваъдика мастатўту, аъузу бика мин шарри ма санаъту, ва абуъу лака биниъматика алайя, ва аътарифу бизунубий, фағфир лий зунубий, иннаҳу ла яғфируз-зунуба илла Анта (Эй Аллоҳ, Сен менинг Роббимсан, Сендан ўзга илоҳ йўқ, Сен мени яратдинг, мен Сенинг бандангман, қўлимдан келгунча Сенинг аҳдинг ва ваъданг устидаман, қилган ишларим ёмонлигидан Сенга паноҳ тилайман, менга берган неъматларингни эътироф этаман ва гуноҳларимни бўйнимга оламан, бас, мени гуноҳларимни кечир, чунки гуноҳларни Сендан ўзга кечирувчи йўқ)›. Буни ким кечга кирганда айтса-ю, тонгга кирмасдан унга ажал келса, албатта унга жаннат вожиб бўлади. Ким уни тонгга кирганда айтса-ю, кечга кирмасдан унга ажал келса, албатта унга жаннат вожиб бўлади», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Умар, Ибн Масъуд, Ибн Абзо ва Бурайдадан (розияллоҳу анҳум) ҳам (ҳадис) бор. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абдулазиз ибн Абу Ҳозим — у зоҳид Абу Ҳозимнинг ўғлидир. Бу ҳадис Шаддод ибн Авс (розияллоҳу анҳу)дан бошқа йўлдан ҳам ривоят қилинган.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي حَازِمِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّهُ قَالَ كَانَ النَّاسُ يُؤْمَرُونَ أَنْ يَضَعَ الرَّجُلُ الْيَدَ الْيُمْنَى عَلَى ذِرَاعِهِ الْيُسْرَى فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو حَازِمٍ لاَ أَعْلَمُ إِلاَّ أَنَّهُ يَنْمِي ذَلِكَ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, u dedi: «Odamlarga namozda oʻng qoʻlni chap bilakning ustiga qoʻyish buyurilardi.» Abu Hozim dedi: «Men buni faqat u (Sahl) Nabiy ﷺga nisbat berayotganini bilaman.»Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, у деди: «Одамларга намозда ўнг қўлни чап билакнинг устига қўйиш буюриларди.» Абу Ҳозим деди: «Мен буни фақат у (Саҳл) Набий ﷺга нисбат бераётганини биламан.»

- وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم‏:‏ ‏"‏ومن وقاه الله شر ما بين لحييه، وشر ما بين رجليه دخل الجنة‏"‏‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه الترمذي، وقال‏:‏ حديث حسن‏)‏‏)‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimni Alloh ikki jagʻi orasidagi (til)ning yomonligidan va ikki oyogʻi orasidagi (narsa)ning yomonligidan saqlasa, u jannatga kiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayradan rivoyat qilgan Abu Hozimning ismi Salmon boʻlib, Azza al-Ashjaiyaning ozod qilingan quli, kufalikdir. Sahl ibn Saʼddan rivoyat qilgan Abu Hozim esa Abu Hozim az-Zohid boʻlib, madinalikdir, ismi Salama ibn Dinordir. Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимни Аллоҳ икки жағи орасидаги (тил)нинг ёмонлигидан ва икки оёғи орасидаги (нарса)нинг ёмонлигидан сақласа, у жаннатга киради», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайрадан ривоят қилган Абу Ҳозимнинг исми Салмон бўлиб, Азза ал-Ашжаиянинг озод қилинган қули, куфаликдир. Саҳл ибн Саъддан ривоят қилган Абу Ҳозим эса Абу Ҳозим аз-Зоҳид бўлиб, мадиналикдир, исми Салама ибн Динордир. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

- وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏من أمسك كلبًا فإنه ينقص كل يوم من عمله قيراط إلا كلب حرث أو ماشية‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏ وفي رواية لمسلم‏:‏ ‏"‏من اقتنى كلبًا ليس بكلب صيد، ولا ماشية ولا أرض، فإنه ينقص من أجره قيراطان كل يوم‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kim it saqlasa, uning yaxshi amallari savobidan har kuni bir qirot kamayadi — magar it dala (ekinzor) yoki chorvani qoʻriqlash uchun (boqilgan) boʻlsa», — dedilar. Abu Hurayra (boshqa rivoyatda) Paygʻambar ﷺ dan: «...magar u qoʻy yoki dalalarni qoʻriqlash, yoki ov qilish uchun (boqilgan) boʻlsa», — deb (rivoyat qildi). Abu Hozim, Abu Hurayradan rivoyat qildi: Paygʻambar ﷺ: «Chorvani qoʻriqlash yoki ov qilish uchun (boqilgan) it (mustasno)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ким ит сақласа, унинг яхши амаллари савобидан ҳар куни бир қирот камаяди — магар ит дала (экинзор) ёки чорвани қўриқлаш учун (боқилган) бўлса», — дедилар. Абу Ҳурайра (бошқа ривоятда) Пайғамбар ﷺ дан: «...магар у қўй ёки далаларни қўриқлаш, ёки ов қилиш учун (боқилган) бўлса», — деб (ривоят қилди). Абу Ҳозим, Абу Ҳурайрадан ривоят қилди: Пайғамбар ﷺ: «Чорвани қўриқлаш ёки ов қилиш учун (боқилган) ит (мустасно)», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ، أَنَّ أَبَا أُسَيْدٍ السَّاعِدِيَّ دَعَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي عُرْسِهِ، وَكَانَتِ امْرَأَتُهُ خَادِمَهُمْ يَوْمَئِذٍ، وَهِيَ الْعَرُوسُ، فَقَالَتْ، أَوْ قَالَ،‏:‏ أَتَدْرُونَ مَا أَنْقَعْتُ لِرَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏؟‏ أَنْقَعْتُ لَهُ تَمَرَاتٍ مِنَ اللَّيْلِ فِي تَوْرٍ‏.‏

(Abu Hozim, Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)ni (shunday) deganini eshitdi:) Abu Usayd as-Soidiy Paygʻambar ﷺni oʻ z toʻ yiga (taomga) chaqirdi; oʻ sha kuni uning xotini — u (yangi) kelin boʻ la turib — ularning xizmatchisi edi. U (ayol) — yoki u (Sahl) — dedi: «Rasululloh ﷺga nima ivitib (tayyorlab) qoʻ yganini bilasizlarmi? — U zotga kechadan (oldindan) bir idishda (tavr) bir necha xurmoni ivitib qoʻ ygan edi.»(Абу Ҳозим, Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)ни (шундай) деганини эшитди:) Абу Усайд ас-Соидий Пайғамбар ﷺни ў з тў йига (таомга) чақирди; ў ша куни унинг хотини — у (янги) келин бў ла туриб — уларнинг хизматчиси эди. У (аёл) — ёки у (Саҳл) — деди: «Расулуллоҳ ﷺга нима ивитиб (тайёрлаб) қў йганини биласизларми? — У зотга кечадан (олдиндан) бир идишда (тавр) бир неча хурмони ивитиб қў йган эди.»

وَعَن سهل بن سعد قَالَ: كَانَ النَّاسُ يُؤْمَرُونَ أَنْ يَضَعَ الرَّجُلُ الْيَدَ الْيُمْنَى عَلَى ذِرَاعِهِ الْيُسْرَى فِي الصَّلَاةِ. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Odamlarga namozda oʻng qoʻlni chap bilakka qoʻyishga buyurilgan edi. Abu Hozim: «Menimcha, bu buyruq Paygʻambar ﷺ dan edi», — dedi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Одамларга намозда ўнг қўлни чап билакка қўйишга буюрилган эди. Абу Ҳозим: «Менимча, бу буйруқ Пайғамбар ﷺ дан эди», — деди.

وَعَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم: «مِنْ حَجَّ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أمه»

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki haj qilib, (haj asnosida) jinsiy yaqinlik qilmasa va fisq (gunoh) qilmasa, uning oʻtgan gunohlari magʻfirat qilinadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Abu Hozim kufalik boʻlib, u al-Ashjaiydir, ismi Salmon, Azza al-Ashjaiyaning ozod qilgan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки ҳаж қилиб, (ҳаж асносида) жинсий яқинлик қилмаса ва фисқ (гуноҳ) қилмаса, унинг ўтган гуноҳлари мағфират қилинади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Ҳозим куфалик бўлиб, у ал-Ашжаийдир, исми Салмон, Азза ал-Ашжаиянинг озод қилган қулидир.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ» . فَقَامَ الْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ فَقَالَ: أَفِي كُلِّ عَامٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: " لَوْ قُلْتُهَا: نَعَمْ لَوَجَبَتْ وَلَوْ وَجَبَتْ لَمْ تَعْمَلُوا بِهَا وَلَمْ تَسْتَطِيعُوا وَالْحَجُّ مَرَّةٌ فَمَنْ زَادَ فَتَطَوُّعٌ ". رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالنَّسَائِيّ والدارمي

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Ey insonlar, albatta, Alloh pokdir va faqat pok narsanigina qabul qiladi. Albatta, Alloh moʻminlarga paygʻambarlarga buyurgan narsasini buyurib: {Ey paygʻambarlar, pok narsalardan yenglar va solih amal qilinglar. Albatta, Men nima qilayotganingizni bilguvchiman} (Moʻʼminun 51) dedi va: {Ey iymon keltirganlar, sizlarga rizq qilib bergan narsalarimizning pokidan yenglar} (Baqara 172) dedi», dedilar. Soʻng u zot uzoq safar qiladigan, sochi toʻzigan, changga belangan, qoʻllarini osmonga choʻzib: ‹Ey Robbim, ey Robbim!› deydigan, taomi harom, ichimligi harom, kiyimi harom va harom bilan oziqlangan kishini zikr qilib: «Bunga qanday ijobat etiladi?!» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Biz uni faqat Fuzayl ibn Marzuqning hadisidan bilamiz. Abu Hozim — ashjaʼiydir, ismi Salmon boʻlib, Azza al-Ashjaʼiyaning ozod qilingan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй инсонлар, албатта, Аллоҳ покдир ва фақат пок нарсанигина қабул қилади. Албатта, Аллоҳ мўминларга пайғамбарларга буюрган нарсасини буюриб: {Эй пайғамбарлар, пок нарсалардан енглар ва солиҳ амал қилинглар. Албатта, Мен нима қилаётганингизни билгувчиман} (Мўъминун 51) деди ва: {Эй иймон келтирганлар, сизларга ризқ қилиб берган нарсаларимизнинг покидан енглар} (Бақара 172) деди», дедилар. Сўнг у зот узоқ сафар қиладиган, сочи тўзиган, чангга беланган, қўлларини осмонга чўзиб: ‹Эй Роббим, эй Роббим!› дейдиган, таоми ҳаром, ичимлиги ҳаром, кийими ҳаром ва ҳаром билан озиқланган кишини зикр қилиб: «Бунга қандай ижобат этилади?!» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Биз уни фақат Фузайл ибн Марзуқнинг ҳадисидан биламиз. Абу Ҳозим — ашжаъийдир, исми Салмон бўлиб, Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилинган қулидир.

أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْكُمَيْتِ ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ وَهْبٍ الْهَمْدَانِيُّ ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مُوسَى ، قَالَ : " مَرَّ سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بِالْمَدِينَةِ وَهُوَ يُرِيدُ مَكَّةَ ، فَأَقَامَ بِهَا أَيَّامًا، فَقَالَ : هَلْ بِالْمَدِينَةِ أَحَدٌ أَدْرَكَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟، فَقَالُوا لَهُ : أَبُو حَازِمٍ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ، قَالَ لَهُ : يَا أَبَا حَازِمٍ، مَا هَذَا الْجَفَاءُ؟، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَيُّ جَفَاءٍ رَأَيْتَ مِنِّي؟، قَالَ : أَتَانِي وُجُوهُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَلَمْ تَأْتِنِي، قَالَ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، أُعِيذُكَ بِاللَّهِ أَنْ تَقُولَ مَا لَمْ يَكُنْ، مَا عَرَفْتَنِي قَبْلَ هَذَا الْيَوْمِ، وَلَا أَنَا رَأَيْتُكَ، قَالَ : فَالْتَفَتَ سُلَيْمَانُ إِلَى مُحَمَّدِ بْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ، فَقَالَ أَصَابَ الشَّيْخُ : وَأَخْطَأْتُ، قَالَ سُلَيْمَانُ : يَا أَبَا حَازِمٍ، مَا لَنَا نَكْرَهُ الْمَوْتَ؟، قَالَ : لِأَنَّكُمْ أَخْرَبْتُمْ الْآخِرَةَ، وَعَمَّرْتُمْ الدُّنْيَا، فَكَرِهْتُمْ أَنْ تَنْتَقِلُوا مِنْ الْعُمْرَانِ إِلَى الْخَرَابِ، قَالَ : أَصَبْتَ يَا أَبَا حَازِمٍ، فَكَيْفَ الْقُدُومُ غَدًا عَلَى اللَّهِ؟، قَالَ : أَمَّا الْمُحْسِنُ، فَكَالْغَائِبِ يَقْدُمُ عَلَى أَهْلِهِ، وَأَمَّا الْمُسِيءُ، فَكَالْآبِقِ يَقْدُمُ عَلَى مَوْلَاهُ، فَبَكَى سُلَيْمَانُ، وَقَالَ : لَيْتَ شِعْرِي مَا لَنَا عِنْدَ اللَّهِ؟، قَالَ : اعْرِضْ عَمَلَكَ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ، قَالَ : وَأَيُّ مَكَانٍ أَجِدُهُ؟، قَالَ : # إِنَّ الأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ { 13 } وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ { 14 } سورة الانفطار آية 13-14 #، قَالَ سُلَيْمَانُ : فَأَيْنَ رَحْمَةُ اللَّهِ يَا أَبَا حَازِمٍ؟، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : رَحْمَةَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنْ الْمُحْسِنِينَ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : يَا أَبَا حَازِمٍ، فَأَيُّ عِبَادِ اللَّهِ أَكْرَمُ؟، قَالَ : أُولُو الْمُرُوءَةِ وَالنُّهَى، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : يَا أَبَا حَازِمٍ، فَأَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ؟، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : أَدَاءُ الْفَرَائِضِ مَعَ اجْتِنَابِ الْمَحَارِمِ، قَالَ سُلَيْمَانُ : فَأَيُّ الدُّعَاءِ أَسْمَعُ؟، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : دُعَاءُ الْمُحْسَنِ إِلَيْهِ لِلْمُحْسِنِ، قَالَ : فَأَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ؟، قَالَ : لِلسَّائِلِ الْبَائِسِ، وَجُهْدُ الْمُقِلِّ لَيْسَ فِيهَا مَنٌّ وَلَا أَذًى، قَالَ : فَأَيُّ الْقَوْلِ أَعْدَلُ؟، قَالَ : قَوْلُ الْحَقِّ عِنْدَ مَنْ تَخَافُهُ أَوْ تَرْجُوهُ، قَالَ : فَأَيُّ الْمُؤْمِنِينَ أَكْيَسُ؟، قَالَ : رَجُلٌ عَمِلَ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَدَلَّ النَّاسَ عَلَيْهَا، قَالَ : فَأَيُّ الْمُؤْمِنِينَ أَحْمَقُ؟، قَالَ : رَجُلٌ انْحَطَّ فِي هَوَى أَخِيهِ وَهُوَ ظَالِمٌ، فَبَاعَ آخِرَتَهُ بِدُنْيَا غَيْرِهِ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : أَصَبْتَ، فَمَا تَقُولُ فِيمَا نَحْنُ فِيهِ؟، قَالَ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، أَوَ تُعْفِينِي؟، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : لَا، وَلَكِنْ نَصِيحَةٌ تُلْقِيهَا إِلَيَّ، قَالَ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، إِنَّ آبَاءَكَ قَهَرُوا النَّاسَ بِالسَّيْفِ، وَأَخَذُوا هَذَا الْمُلْكَ عَنْوَةً عَلَى غَيْرِ مَشُورَةٍ مِنْ الْمُسْلِمِينَ، وَلَا رِضًا لَهُمْ حَتَّى قَتَلُوا مِنْهُمْ مَقْتَلَةً عَظِيمَةً، فَقَدْ ارْتَحَلُوا عَنْهَا، فَلَوْ أُشْعِرْتَ مَا قَالُوا، وَمَا قِيلَ لَهُمْ؟، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ جُلَسَائِهِ : بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا أَبَا حَازِمٍ، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : كَذَبْتَ، إِنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِيثَاقَ الْعُلَمَاءِ لَيُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا يَكْتُمُونَهُ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : فَكَيْفَ لَنَا أَنْ نُصْلِحَ؟، قَالَ : تَدَعُونَ الصَّلَفَ، وَتَمَسَّكُونَ بِالْمُرُوءَةِ، وَتَقْسِمُونَ بِالسَّوِيَّةِ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : كَيْفَ لَنَا بِالْمَأْخَذِ بِهِ؟، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : تَأْخُذُهُ مِنْ حِلِّهِ، وَتَضَعُهُ فِي أَهْلِهِ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : هَلْ لَكَ يَا أَبَا حَازِمٍ أَنْ تَصْحَبَنَا فَتُصِيبَ مِنَّا وَنُصِيبَ مِنْكَ؟ قَالَ : أَعُوذُ بِاللَّهِ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : وَلِمَ ذَاكَ؟، قَالَ : أَخْشَى أَنْ أَرْكَنَ إِلَيْكُمْ شَيْئًا قَلِيلًا فَيُذِيقَنِي اللَّهُ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : ارْفَعْ إِلَيْنَا حَوَائِجَكَ؟، قَالَ : تُنْجِينِي مِنْ النَّارِ وَتُدْخِلُنِي الْجَنَّةَ، قَالَ سُلَيْمَانُ : لَيْسَ ذَاكَ إِلَيَّ، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : فَمَا لِي إِلَيْكَ حَاجَةٌ غَيْرُهَا، قَالَ : فَادْعُ لِي، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ سُلَيْمَانُ وَلِيَّكَ، فَيَسِّرْهُ لِخَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَإِنْ كَانَ عَدُوَّكَ، فَخُذْ بِنَاصِيَتِهِ إِلَى مَا تُحِبُّ وَتَرْضَى، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : قَطُّ، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : قَدْ أَوْجَزْتُ وَأَكْثَرْتُ إِنْ كُنْتَ مِنْ أَهْلِهِ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مِنْ أَهْلِهِ فَمَا يَنْفَعُنِي أَنْ أَرْمِيَ عَنْ قَوْسٍ لَيْسَ لَهَا وَتَرٌ؟، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : أَوْصِنِي، قَالَ : سَأُوصِيكَ وَأُوجِزُ : عَظِّمْ رَبَّكَ وَنَزِّهْهُ أَنْ يَرَاكَ حَيْثُ نَهَاكَ، أَوْ يَفْقِدَكَ حَيْثُ أَمَرَكَ، فَلَمَّا خَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ، بَعَثَ إِلَيْهِ بِمِائَةِ دِينَارٍ، وَكَتَبَ إِلَيْهِ : أَنْ أَنْفِقْهَا وَلَكَ عِنْدِي مِثْلُهَا كَثِيرٌ، قَالَ : فَرَدَّهَا عَلَيْهِ وَكَتَبَ إِلَيْهِ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، أُعِيذُكَ بِاللَّهِ أَنْ يَكُونَ سُؤَالُكَ إِيَّايَ هَزْلًا، أَوْ رَدِّي عَلَيْكَ بَذْلًا وَمَا أَرْضَاهَا لَكَ، فَكَيْفَ أَرْضَاهَا لِنَفْسِي؟ وَكَتَبَ إِلَيْهِ : إِنَّ مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ لَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ، وَجَدَ عَلَيْهَا رِعَاءً يَسْقُونَ، وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمْ جَارِيَتَيْنِ تَذُودَانِ، فَسَأَلَهُمَا، فَقَالَتَا : # لا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ { 23 } فَسَقَى لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ { 24 } سورة القصص آية 23-24 #، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ جَائِعًا خَائِفًا لَا يَأْمَنُ، فَسَأَلَ رَبَّهُ وَلَمْ يَسْأَلْ النَّاسَ، فَلَمْ يَفْطِنْ الرِّعَاءُ وَفَطِنَتْ الْجَارِيتَانِ، فَلَمَّا رَجَعَتَا إِلَى أَبِيهِمَا، أَخْبَرَتَاهُ بِالْقِصَّةِ وَبِقَوْلِهِ، فَقَالَ أَبُوهُمَا وَهُوَ شُعَيْبٌ : هَذَا رَجُلٌ جَائِعٌ، فَقَالَ لِإِحْدَاهُمَا : اذْهَبِي فَادْعِيهِ، فَلَمَّا أَتَتْهُ، عَظَّمَتْهُ وَغَطَّتْ وَجْهَهَا، وَقَالَتْ : # إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا سورة القصص آية 25 # فَشَقَّ عَلَى مُوسَى حِينَ ذَكَرَتْ : أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا، وَلَمْ يَجِدْ بُدًّا مِنْ أَنْ يَتْبَعَهَا، إِنَّهُ كَانَ بَيْنَ الْجِبَالِ جَائِعًا مُسْتَوْحِشًا، فَلَمَّا تَبِعَهَا، هَبَّتْ الرِّيحُ فَجَعَلَتْ تَصْفِقُ ثِيَابَهَا عَلَى ظَهْرِهَا فَتَصِفُ لَهُ عَجِيزَتَهَا، وَكَانَتْ ذَاتَ عَجُزٍ، وَجَعَلَ مُوسَى يُعْرِضُ مَرَّةً، وَيَغُضُّ أُخْرَى، فَلَمَّا عِيلَ صَبْرُهُ، نَادَاهَا : يَا أَمَةَ اللَّهِ، كُونِي خَلْفِي وَأَرِينِي السَّمْتَ بِقَوْلِك ذَا، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَى شُعَيْبٍ إِذَا هُوَ بِالْعَشَاءِ مُهَيَّأً، فَقَالَ لَهُ شُعَيْبٌ : اجْلِسْ يَا شَابُّ فَتَعَشَّ، فَقَالَ لَهُ مُوسَى : أَعُوذُ بِاللَّهِ، فَقَالَ لَهُ شُعَيْبٌ : لِمَ؟ أَمَا أَنْتَ جَائِعٌ؟، قَالَ : بَلَى، وَلَكِنِّي أَخَافُ أَنْ يَكُونَ هَذَا عِوَضًا لِمَا سَقَيْتُ لَهُمَا، وَإِنَّا مِنْ أَهْلِ بَيْتٍ لَا نَبِيعُ شَيْئًا مِنْ دِينِنَا بِمِلْءِ الْأَرْضِ ذَهَبًا، فَقَالَ لَهُ شُعَيْبٌ : لَا يَا شَابُّ، وَلَكِنَّهَا عَادَتِي وَعَادَةُ آبَائِي نُقْرِي الضَّيْفَ، وَنُطْعِمُ الطَّعَامَ، فَجَلَسَ مُوسَى، فَأَكَلَ، فَإِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْمِائَةُ دِينَارٍ عِوَضًا لِمَا حَدَّثْتُ، فَالْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ فِي حَالِ الِاضْطِرَارِ أَحَلُّ مِنْ هَذِهِ، وَإِنْ كَانَ لِحَقٍّ لِي فِي بَيْتِ الْمَالِ، فَلِي فِيهَا نُظَرَاءُ، فَإِنْ سَاوَيْتَ بَيْنَنَا، وَإِلَّا فَلَيْسَ لِي فِيهَا حَاجَةٌ "

Zahhok ibn Muso aytdi: Sulaymon ibn Abdulmalik Makkani koʻzlab ketayotib Madinadan oʻtdi va u yerda bir necha kun turdi. Soʻng: «Madinada Nabiy ﷺning ashoblaridan birortasini koʻrgan kishi bormi?» dedi. Unga: «Abu Hozim bor, ey amirul-muʼminin», dedilar. U unga (odam) yubordi. U huzuriga kirganida, unga: «Ey Abu Hozim, bu qanday jafo?» dedi. Abu Hozim: «Ey amirul-muʼminin, mendan qanday jafo koʻrding?» dedi. U: «Madina ahlining ulugʻlari huzurimga keldi, sen esa kelmading», dedi. U: «Ey amirul-muʼminin, boʻlmagan narsani aytishingdan seni Allohga topshiraman: sen meni bugungi kundan oldin tanimasding, men ham seni koʻrmagan edim», dedi. (Roviy) aytdi: Shunda Sulaymon Muhammad ibn Shihob az-Zuhriyga qaradi va: «Shayx toʻgʻri aytdi, men xato qildim», dedi. Sulaymon: «Ey Abu Hozim, nega biz oʻlimni yomon koʻramiz?» dedi. U: «Chunki sizlar oxiratni vayron qilib, dunyoni obod qildingiz; shuning uchun obodonchilikdan vayronaga koʻchishni yomon koʻrdingiz», dedi. U: «Toʻgʻri aytding, ey Abu Hozim. Ertaga Allohning huzuriga borish qanday boʻladi?» dedi. U: «Yaxshilik qiluvchiga kelsak, u oʻz ahli huzuriga qaytib kelayotgan gʻoyibdek; yomonlik qiluvchiga kelsak, u xoʻjasi huzuriga keltirilgan qochoq quldek», dedi. Sulaymon yigʻladi va: «Qaniydi bilsam, Allohning huzurida biz uchun nima bor?» dedi. U: «Amalingni Allohning Kitobiga solishtirib koʻr», dedi. U: «Uning qaysi joyidan buni topaman?» dedi. U: ‹Albatta, yaxshilar naʼimdadirlar. Albatta, fojirlar esa doʻzaxdadirlar› (Infitor surasi, 13-14), dedi. Sulaymon: «Ey Abu Hozim, Allohning rahmati qayerda?» dedi. Abu Hozim: «Allohning rahmati yaxshilik qiluvchilarga yaqindir», dedi. Sulaymon unga: «Ey Abu Hozim, Allohning bandalaridan qaysi biri karamliroq?» dedi. U: «Muruvvat va aql egalari», dedi. Sulaymon unga: «Ey Abu Hozim, amallarning qaysi biri afzalroq?» dedi. Abu Hozim: «Haromlardan chetlanish bilan birga farzlarni ado etish», dedi. Sulaymon: «Qaysi duo (koʻproq) eshitiladi?» dedi. Abu Hozim: «Oʻziga yaxshilik qilingan kishining yaxshilik qilgan kishi haqiga (qilgan) duosi», dedi. U: «Qaysi sadaqa afzalroq?» dedi. U: «Muhtoj soʻrovchiga (berilgani) va kamchilikda boʻlgan kishining minnat ham, ozor ham qoʻshilmagan jahdi», dedi. U: «Qaysi soʻz adolatliroq?» dedi. U: «Sen qoʻrqadigan yoki umid qiladigan kishining oldida haq soʻzni aytish», dedi. U: «Muʼminlarning qaysi biri zukkoroq?» dedi. U: «Allohning toati bilan amal qilgan va odamlarni ham unga boshlagan kishi», dedi. U: «Muʼminlarning qaysi biri ahmoqroq?» dedi. U: «Zolim boʻla turib birodarining havosiga tushib ketgan va oʻz oxiratini oʻzganing dunyosiga sotgan kishi», dedi. Sulaymon unga: «Toʻgʻri aytding. Biz turgan (hol) haqida nima deysan?» dedi. U: «Ey amirul-muʼminin, meni maʼzur tutasanmi?» dedi. Sulaymon unga: «Yoʻq, balki menga bir nasihat qil», dedi. U: «Ey amirul-muʼminin, otalaring odamlarni qilich bilan magʻlub qildilar va bu mulkni musulmonlarning mashvaratisiz, ularning roziligisiz zoʻrlik bilan oldilar, hatto ulardan koʻp kishini oʻldirdilar. Endi ular undan koʻchib ketdilar. Qaniydi, ular nima deganini va ularga nima deyilganini bilsang edi!» dedi. Shunda uning majlisdoshlaridan bir kishi: «Ey Abu Hozim, aytgan soʻzing qanday yomon!» dedi. Abu Hozim: «Yolgʻon aytding; albatta, Alloh olimlardan uni odamlarga bayon qilishlari va uni yashirmasliklari haqida ahd olgan», dedi. Sulaymon unga: «Qanday qilib isloh qilamiz?» dedi. U: «Kibrni tark etasizlar, muruvvatni mahkam tutasizlar va (molni) barobar taqsimlaysizlar», dedi. Sulaymon unga: «Uni olishimiz qanday boʻlsin?» dedi. Abu Hozim: «Uni halolidan olasan va ahliga qoʻyasan», dedi. Sulaymon unga: «Ey Abu Hozim, biz bilan hamroh boʻlsang, sen bizdan (foyda) olsang, biz sendan (foyda) olsak, boʻlmaydimi?» dedi. U: «Allohdan panoh soʻrayman», dedi. Sulaymon unga: «Nega?» dedi. U: «Sizlarga ozgina moyil boʻlib qolishimdan va Alloh menga hayotning ham, oʻlimning ham qoʻsh (azobini) tattirishidan qoʻrqaman», dedi. Sulaymon unga: «Hojatlaringni bizga ayt», dedi. U: «Meni doʻzaxdan qutqarsang va jannatga kiritsang», dedi. Sulaymon: «Bu mening qoʻlimda emas», dedi. Abu Hozim: «Unda mening senga bundan boshqa hojatim yoʻq», dedi. U: «Boʻlmasa menga duo qil», dedi. Abu Hozim: «Ey Alloh, agar Sulaymon Sening valiying boʻlsa, uni dunyo va oxirat yaxshiligiga muyassar qilgin; agar u Sening dushmaning boʻlsa, uning peshona sochidan tutib, Oʻzing sevadigan va rozi boʻladigan narsa tomon (burgin)», dedi. Sulaymon unga: «Shu xolosmi?» dedi. Abu Hozim: «Agar sen uning ahlidan boʻlsang, qisqa qilib, koʻp (narsa) aytdim; agar uning ahlidan boʻlmasang, tori yoʻq kamondan oʻq otishim menga nima foyda beradi?» dedi. Sulaymon unga: «Menga vasiyat qil», dedi. U: «Senga vasiyat qilaman va qisqa qilaman: Robbingni ulugʻla va Uni seni qaytargan joyida koʻrishidan yoki buyurgan joyida yoʻqotishidan pok tut», dedi. U huzuridan chiqqach, (Sulaymon) unga yuz dinor yubordi va: «Buni sarfla; mening huzurimda sen uchun bundan koʻp bor», deb yozdi. (Roviy) aytdi: U esa uni qaytarib yubordi va unga yozdi: «Ey amirul-muʼminin, mendan soʻraganing hazil boʻlishidan yoki senga qaytarganim (behuda) bagʻishlash boʻlishidan seni Allohga topshiraman. Men buni sen uchun rozi koʻrmadim; oʻzim uchun qanday rozi boʻlay?» Va unga (shuni ham) yozdi: «Albatta, Muso ibn Imron Madyan suvi (qudugʻi)ga kelganida, uning ustida sugʻorayotgan choʻponlarni topdi, ulardan berida esa (qoʻylarini) tutib turgan ikki qizni topdi. Ulardan soʻradi; ular: ‹Choʻponlar (qoʻylarini) qaytarmagunlaricha sugʻormaymiz; otamiz esa katta choldir› (Qasas surasi, 23), dedilar. ‹Bas, ular uchun sugʻordi, soʻng soyaga oʻgirilib: Robbim, albatta men Sen menga tushirgan yaxshilikka muhtojman, dedi› (Qasas surasi, 24). Bu shuning uchun ediki, u och va qoʻrquvda edi, xotirjam emas edi; u Robbidan soʻradi, odamlardan soʻramadi. Choʻponlar (buni) sezmadilar, ikki qiz esa sezdi. Ular otalari huzuriga qaytganlarida, unga voqeani va uning soʻzini aytdilar. Otalari — u Shuayb edi — ‹Bu och kishi ekan›, dedi va ikkovidan biriga: ‹Bor, uni chaqir›, dedi. U uning oldiga kelganida, uni ulugʻladi, yuzini yopdi va: ‹Albatta, otam seni biz uchun sugʻorganing haqini berish uchun chaqirmoqda› (Qasas surasi, 25), dedi. U ‹biz uchun sugʻorganing haqi› deb zikr qilganida, bu Musoga ogʻir keldi; lekin unga ergashishdan boshqa chorasi yoʻq edi, chunki u togʻlar orasida och va yolgʻiz edi. Unga ergashganida shamol esib, uning kiyimini beliga urar va gavdasini unga namoyon qilar edi — u toʻla gavdali edi. Muso goh yuz oʻgirar, goh koʻzini (yerga) egar edi. Sabri tugagach, unga nido qildi: ‹Ey Allohning choʻrisi, mening ortimdan yur va yoʻlni soʻzing bilan koʻrsat›. Shuaybning huzuriga kirganida, kechki taom tayyorlangan edi. Shuayb unga: ‹Oʻtir, ey yigit, kechki taomni ye›, dedi. Muso unga: ‹Allohdan panoh soʻrayman›, dedi. Shuayb unga: ‹Nega? Sen och emasmisan?› dedi. U: ‹Ha, lekin bu men ular uchun sugʻorganimning evazi boʻlishidan qoʻrqaman; biz esa shunday xonadon ahlimizki, dinimizdan bir narsani yer yuzini toʻldiradigan oltinga ham sotmaymiz›, dedi. Shuayb unga: ‹Yoʻq, ey yigit, balki bu mening va otalarimning odati — biz mehmonni kutib olamiz va taom beramiz›, dedi. Shunda Muso oʻtirib yedi. Bas, agar bu yuz dinor men soʻzlab bergan narsaning evazi boʻlsa, zarurat holidagi oʻlaksa, qon va choʻchqa goʻshti bundan halolroqdir. Agar u baytulmoldagi mening haqqim boʻlsa, unda menga tengdoshlarim ham bor: agar oramizda barobar qilsang (mayli), boʻlmasa mening unga hojatim yoʻq».Заҳҳок ибн Мусо айтди: Сулаймон ибн Абдулмалик Маккани кўзлаб кетаётиб Мадинадан ўтди ва у ерда бир неча кун турди. Сўнг: «Мадинада Набий ﷺнинг ашобларидан бирортасини кўрган киши борми?» деди. Унга: «Абу Ҳозим бор, эй амирул-муъминин», дедилар. У унга (одам) юборди. У ҳузурига кирганида, унга: «Эй Абу Ҳозим, бу қандай жафо?» деди. Абу Ҳозим: «Эй амирул-муъминин, мендан қандай жафо кўрдинг?» деди. У: «Мадина аҳлининг улуғлари ҳузуримга келди, сен эса келмадинг», деди. У: «Эй амирул-муъминин, бўлмаган нарсани айтишингдан сени Аллоҳга топшираман: сен мени бугунги кундан олдин танимасдинг, мен ҳам сени кўрмаган эдим», деди. (Ровий) айтди: Шунда Сулаймон Муҳаммад ибн Шиҳоб аз-Зуҳрийга қаради ва: «Шайх тўғри айтди, мен хато қилдим», деди. Сулаймон: «Эй Абу Ҳозим, нега биз ўлимни ёмон кўрамиз?» деди. У: «Чунки сизлар охиратни вайрон қилиб, дунёни обод қилдингиз; шунинг учун ободончиликдан вайронага кўчишни ёмон кўрдингиз», деди. У: «Тўғри айтдинг, эй Абу Ҳозим. Эртага Аллоҳнинг ҳузурига бориш қандай бўлади?» деди. У: «Яхшилик қилувчига келсак, у ўз аҳли ҳузурига қайтиб келаётган ғойибдек; ёмонлик қилувчига келсак, у хўжаси ҳузурига келтирилган қочоқ қулдек», деди. Сулаймон йиғлади ва: «Қанийди билсам, Аллоҳнинг ҳузурида биз учун нима бор?» деди. У: «Амалингни Аллоҳнинг Китобига солиштириб кўр», деди. У: «Унинг қайси жойидан буни топаман?» деди. У: ‹Албатта, яхшилар наъимдадирлар. Албатта, фожирлар эса дўзахдадирлар› (Инфитор сураси, 13-14), деди. Сулаймон: «Эй Абу Ҳозим, Аллоҳнинг раҳмати қаерда?» деди. Абу Ҳозим: «Аллоҳнинг раҳмати яхшилик қилувчиларга яқиндир», деди. Сулаймон унга: «Эй Абу Ҳозим, Аллоҳнинг бандаларидан қайси бири карамлироқ?» деди. У: «Мурувват ва ақл эгалари», деди. Сулаймон унга: «Эй Абу Ҳозим, амалларнинг қайси бири афзалроқ?» деди. Абу Ҳозим: «Ҳаромлардан четланиш билан бирга фарзларни адо этиш», деди. Сулаймон: «Қайси дуо (кўпроқ) эшитилади?» деди. Абу Ҳозим: «Ўзига яхшилик қилинган кишининг яхшилик қилган киши ҳақига (қилган) дуоси», деди. У: «Қайси садақа афзалроқ?» деди. У: «Муҳтож сўровчига (берилгани) ва камчиликда бўлган кишининг миннат ҳам, озор ҳам қўшилмаган жаҳди», деди. У: «Қайси сўз адолатлироқ?» деди. У: «Сен қўрқадиган ёки умид қиладиган кишининг олдида ҳақ сўзни айтиш», деди. У: «Муъминларнинг қайси бири зуккороқ?» деди. У: «Аллоҳнинг тоати билан амал қилган ва одамларни ҳам унга бошлаган киши», деди. У: «Муъминларнинг қайси бири аҳмоқроқ?» деди. У: «Золим бўла туриб биродарининг ҳавосига тушиб кетган ва ўз охиратини ўзганинг дунёсига сотган киши», деди. Сулаймон унга: «Тўғри айтдинг. Биз турган (ҳол) ҳақида нима дейсан?» деди. У: «Эй амирул-муъминин, мени маъзур тутасанми?» деди. Сулаймон унга: «Йўқ, балки менга бир насиҳат қил», деди. У: «Эй амирул-муъминин, оталаринг одамларни қилич билан мағлуб қилдилар ва бу мулкни мусулмонларнинг машваратисиз, уларнинг розилигисиз зўрлик билан олдилар, ҳатто улардан кўп кишини ўлдирдилар. Энди улар ундан кўчиб кетдилар. Қанийди, улар нима деганини ва уларга нима дейилганини билсанг эди!» деди. Шунда унинг мажлисдошларидан бир киши: «Эй Абу Ҳозим, айтган сўзинг қандай ёмон!» деди. Абу Ҳозим: «Ёлғон айтдинг; албатта, Аллоҳ олимлардан уни одамларга баён қилишлари ва уни яширмасликлари ҳақида аҳд олган», деди. Сулаймон унга: «Қандай қилиб ислоҳ қиламиз?» деди. У: «Кибрни тарк этасизлар, мурувватни маҳкам тутасизлар ва (молни) баробар тақсимлайсизлар», деди. Сулаймон унга: «Уни олишимиз қандай бўлсин?» деди. Абу Ҳозим: «Уни ҳалолидан оласан ва аҳлига қўясан», деди. Сулаймон унга: «Эй Абу Ҳозим, биз билан ҳамроҳ бўлсанг, сен биздан (фойда) олсанг, биз сендан (фойда) олсак, бўлмайдими?» деди. У: «Аллоҳдан паноҳ сўрайман», деди. Сулаймон унга: «Нега?» деди. У: «Сизларга озгина мойил бўлиб қолишимдан ва Аллоҳ менга ҳаётнинг ҳам, ўлимнинг ҳам қўш (азобини) таттиришидан қўрқаман», деди. Сулаймон унга: «Ҳожатларингни бизга айт», деди. У: «Мени дўзахдан қутқарсанг ва жаннатга киритсанг», деди. Сулаймон: «Бу менинг қўлимда эмас», деди. Абу Ҳозим: «Унда менинг сенга бундан бошқа ҳожатим йўқ», деди. У: «Бўлмаса менга дуо қил», деди. Абу Ҳозим: «Эй Аллоҳ, агар Сулаймон Сенинг валийинг бўлса, уни дунё ва охират яхшилигига муяссар қилгин; агар у Сенинг душманинг бўлса, унинг пешона сочидан тутиб, Ўзинг севадиган ва рози бўладиган нарса томон (бургин)», деди. Сулаймон унга: «Шу холосми?» деди. Абу Ҳозим: «Агар сен унинг аҳлидан бўлсанг, қисқа қилиб, кўп (нарса) айтдим; агар унинг аҳлидан бўлмасанг, тори йўқ камондан ўқ отишим менга нима фойда беради?» деди. Сулаймон унга: «Менга васият қил», деди. У: «Сенга васият қиламан ва қисқа қиламан: Роббингни улуғла ва Уни сени қайтарган жойида кўришидан ёки буюрган жойида йўқотишидан пок тут», деди. У ҳузуридан чиққач, (Сулаймон) унга юз динор юборди ва: «Буни сарфла; менинг ҳузуримда сен учун бундан кўп бор», деб ёзди. (Ровий) айтди: У эса уни қайтариб юборди ва унга ёзди: «Эй амирул-муъминин, мендан сўраганинг ҳазил бўлишидан ёки сенга қайтарганим (беҳуда) бағишлаш бўлишидан сени Аллоҳга топшираман. Мен буни сен учун рози кўрмадим; ўзим учун қандай рози бўлай?» Ва унга (шуни ҳам) ёзди: «Албатта, Мусо ибн Имрон Мадян суви (қудуғи)га келганида, унинг устида суғораётган чўпонларни топди, улардан берида эса (қўйларини) тутиб турган икки қизни топди. Улардан сўради; улар: ‹Чўпонлар (қўйларини) қайтармагунларича суғормаймиз; отамиз эса катта чолдир› (Қасас сураси, 23), дедилар. ‹Бас, улар учун суғорди, сўнг сояга ўгирилиб: Роббим, албатта мен Сен менга туширган яхшиликка муҳтожман, деди› (Қасас сураси, 24). Бу шунинг учун эдики, у оч ва қўрқувда эди, хотиржам эмас эди; у Роббидан сўради, одамлардан сўрамади. Чўпонлар (буни) сезмадилар, икки қиз эса сезди. Улар оталари ҳузурига қайтганларида, унга воқеани ва унинг сўзини айтдилар. Оталари — у Шуайб эди — ‹Бу оч киши экан›, деди ва икковидан бирига: ‹Бор, уни чақир›, деди. У унинг олдига келганида, уни улуғлади, юзини ёпди ва: ‹Албатта, отам сени биз учун суғорганинг ҳақини бериш учун чақирмоқда› (Қасас сураси, 25), деди. У ‹биз учун суғорганинг ҳақи› деб зикр қилганида, бу Мусога оғир келди; лекин унга эргашишдан бошқа чораси йўқ эди, чунки у тоғлар орасида оч ва ёлғиз эди. Унга эргашганида шамол эсиб, унинг кийимини белига урар ва гавдасини унга намоён қилар эди — у тўла гавдали эди. Мусо гоҳ юз ўгирар, гоҳ кўзини (ерга) эгар эди. Сабри тугагач, унга нидо қилди: ‹Эй Аллоҳнинг чўриси, менинг ортимдан юр ва йўлни сўзинг билан кўрсат›. Шуайбнинг ҳузурига кирганида, кечки таом тайёрланган эди. Шуайб унга: ‹Ўтир, эй йигит, кечки таомни е›, деди. Мусо унга: ‹Аллоҳдан паноҳ сўрайман›, деди. Шуайб унга: ‹Нега? Сен оч эмасмисан?› деди. У: ‹Ҳа, лекин бу мен улар учун суғорганимнинг эвази бўлишидан қўрқаман; биз эса шундай хонадон аҳлимизки, динимиздан бир нарсани ер юзини тўлдирадиган олтинга ҳам сотмаймиз›, деди. Шуайб унга: ‹Йўқ, эй йигит, балки бу менинг ва оталаримнинг одати — биз меҳмонни кутиб оламиз ва таом берамиз›, деди. Шунда Мусо ўтириб еди. Бас, агар бу юз динор мен сўзлаб берган нарсанинг эвази бўлса, зарурат ҳолидаги ўлакса, қон ва чўчқа гўшти бундан ҳалолроқдир. Агар у байтулмолдаги менинг ҳаққим бўлса, унда менга тенгдошларим ҳам бор: агар орамизда баробар қилсанг (майли), бўлмаса менинг унга ҳожатим йўқ».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِذَا نَابَكُمْ شَيْءٌ فِي صَلَاتِكُمْ، فَلْيُسَبِّحْ الرِّجَالُ، وَلْتُصَفِّحْ النِّسَاءُ " . أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُمَحِيُّ ، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ ، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ ، وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، مِثْلَهُ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Namozingizda sizlarga bir narsa yuz bersa, erkaklar tasbeh aytsin, ayollar esa chapak chalsin», dedilar. Yahyo ibn Hasson bizga xabar berdi: Said ibn Abdurahmon al-Jumahiy, Abdulaziz ibn Muhammad, Abdulaziz ibn Abu Hozim va Sufyon ibn Uyayna bizga Abu Hozimdan, u Sahl ibn Saʼddan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini aytib berdilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Намозингизда сизларга бир нарса юз берса, эркаклар тасбеҳ айтсин, аёллар эса чапак чалсин», дедилар. Яҳё ибн Ҳассон бизга хабар берди: Саид ибн Абдураҳмон ал-Жумаҳий, Абдулазиз ибн Муҳаммад, Абдулазиз ибн Абу Ҳозим ва Суфён ибн Уяйна бизга Абу Ҳозимдан, у Саҳл ибн Саъддан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини айтиб бердилар.

أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ ، حَدَّثَنَا أَبُو حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَيَتَرَاءَوْنَ أَهْلَ الْغُرَفِ فِي الْجَنَّةِ كَمَا تَرَوْنَ الْكَوْكَبَ الدُّرِّيَّ فِي السَّمَاءِ " . قَالَ أَبُو حَازِمٍ : فَحَدَّثْتُ بِهَذَا الْحَدِيثِ النُّعْمَانَ بْنَ أَبِي عَيَّاشٍ ، فَحَدَّثَنِي، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ : أَنَّهُ قَالَ : " الْكَوْكَبُ الدُّرِّيُّ فِي السَّمَاءِ الشَّرْقِيُّ وَالْغَرْبِيُّ "

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, jannat ahli jannatdagi gʻurfalar (yuqori xonalar) ahlini — sizlar osmondagi durdek yulduzni koʻrganingizdek — koʻradilar», dedilar. Abu Hozim aytdi: Men bu hadisni Nuʼmon ibn Abu Ayyoshga aytib berdim; u menga Abu Said al-Xudriydan aytib berdiki, u: «Osmondagi durdek yulduz — sharqiy va gʻarbiy (yulduz)dir», degan.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, жаннат аҳли жаннатдаги ғурфалар (юқори хоналар) аҳлини — сизлар осмондаги дурдек юлдузни кўрганингиздек — кўрадилар», дедилар. Абу Ҳозим айтди: Мен бу ҳадисни Нуъмон ибн Абу Айёшга айтиб бердим; у менга Абу Саид ал-Худрийдан айтиб бердики, у: «Осмондаги дурдек юлдуз — шарқий ва ғарбий (юлдуз)дир», деган.

نا أَبُو مُوسَى ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا مَعْمَرٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ ، قَالَ : إِنَّمَا كَانَ قَوْلُ الأَنْصَارِ : " الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ ، رُخْصَةً فِي أَوَّلِ الإِسْلامِ ، ثُمَّ أُمِرْنَا بِالْغُسْلِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي الْقَلْبِ مِنْ هَذِهِ اللَّفْظَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، ‏ أَعْنِي قَوْلَهُ : أَخْبَرَنِي سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ ، وَأَهَابُ أَنْ يَكُونَ هَذَا وَهْمًا مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ ، أَوْ مِمَّنْ دُونَهُ ، لأَنَّ ابْنَ وَهْبٍ رَوَى ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي مَنْ أَرْضَى ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، هَذِهِ اللَّفْظَةُ حَدَّثَنِيهَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، حَدَّثَنَا عَمِّي ، قَالَ : حَدَّثَنِي عَمْرٌو ، وَهَذَا الرَّجُلُ الَّذِي لَمْ يُسَمِّهِ عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ أَبَا حَازِمٍ سَلَمَةُ بْنُ دِينَارٍ ، لأَنَّ مَيْسَرَةَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ رَوَى هَذَا الْخَبَرَ عَنْ أَبِي غَسَّانَ مُحَمَّدِ بْنِ مُطَرِّفٍ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ الْحَجَّاجِ ، وَقَالَ : حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الْحَمَّالُ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi: Ansorlarning «suv suvdandir» degan soʻzi Islomning boshlarida (berilgan) ruxsat edi, soʻng bizga gʻusl buyurildi. Abu Bakr aytdi: Muhammad ibn Jaʼfar zikr qilgan bu lafz — yaʼni uning «Menga Sahl ibn Saʼd xabar berdi» degani — koʻnglimda (shubha) qoldirdi va men buning Muhammad ibn Jaʼfardan yoki undan quyidagi (roviy)dan boʻlgan vahm boʻlishidan qoʻrqaman. Chunki Ibn Vahb Amr ibn al-Horisdan, u Zuhriydan: «Menga men rozi boʻladigan kishi Sahl ibn Saʼddan, u Ubay ibn Kaʼbdan xabar berdi», deb rivoyat qilgan. Bu lafzni menga Ahmad ibn Abdurrahmon ibn Vahb rivoyat qildi: Bizga amakim aytdi: Menga Amr rivoyat qildi. Amr ibn al-Horis nomini aytmagan bu kishi Abu Hozim Salama ibn Dinor boʻlishi ehtimoldan uzoq emas; chunki Maysara ibn Ismoil bu xabarni Abu Gʻasson Muhammad ibn Mutarrifdan, u Abu Hozimdan, u Sahl ibn Saʼddan, u Muslim ibn al-Hajjojdan rivoyat qilgan va: «Bizga Abu Jaʼfar al-Hammol aytdi», degan.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди: Ансорларнинг «сув сувдандир» деган сўзи Исломнинг бошларида (берилган) рухсат эди, сўнг бизга ғусл буюрилди. Абу Бакр айтди: Муҳаммад ибн Жаъфар зикр қилган бу лафз — яъни унинг «Менга Саҳл ибн Саъд хабар берди» дегани — кўнглимда (шубҳа) қолдирди ва мен бунинг Муҳаммад ибн Жаъфардан ёки ундан қуйидаги (ровий)дан бўлган ваҳм бўлишидан қўрқаман. Чунки Ибн Ваҳб Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Зуҳрийдан: «Менга мен рози бўладиган киши Саҳл ибн Саъддан, у Убай ибн Каъбдан хабар берди», деб ривоят қилган. Бу лафзни менга Аҳмад ибн Абдурраҳмон ибн Ваҳб ривоят қилди: Бизга амаким айтди: Менга Амр ривоят қилди. Амр ибн ал-Ҳорис номини айтмаган бу киши Абу Ҳозим Салама ибн Динор бўлиши эҳтимолдан узоқ эмас; чунки Майсара ибн Исмоил бу хабарни Абу Ғассон Муҳаммад ибн Мутаррифдан, у Абу Ҳозимдан, у Саҳл ибн Саъддан, у Муслим ибн ал-Ҳажжождан ривоят қилган ва: «Бизга Абу Жаъфар ал-Ҳаммол айтди», деган.

نا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، نا شُعَيْبٌ يَعْنِي ابْنَ اللَّيْثِ ، نا اللَّيْثُ ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُجْمِرِ ، أَنَّهُ قَالَ : صَلَّيْتُ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ فَوْقَ هَذَا الْمَسْجِدِ ، فَقَرَأَ : إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ فَسَجَدَ فِيهَا ، وَقَالَ : " رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَجَدَ فِيهَا " . قَدْ خَرَّجْتُ طُرُقَ هَذَا الْخَبَرِ فِي كِتَابِ الصَّلاةِ ، كِتَابِ الْكَبِيرِ ، مَنْ قَالَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ : رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَوْ سَجَدْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَأَبُو هُرَيْرَةَ إِنَّمَا قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَسْلَمَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ بِسِنِينَ ، قَالَ فِي خَبَرِ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ : قَدِمَتُ الْمَدِينَةَ وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِخَيْبَرَ قَدِ اسْتَخْلَفَ عَلَى الْمَدِينَةِ سِبَاعَ بْنَ عُرْفُطَةَ ، وَقَالَ قَيْسُ بْنُ أَبِي حَازِمٍ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : صَحِبْتُ النَّبِيَّ ثَلاثَ سَنَوَاتٍ ، وَقَدْ أَعْلَمَ أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَجَدَ فِي إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ، وَ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ، وَقَدْ أَعْلَمْتُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كُتُبِنَا أَنَّ الْمُخْبِرَ وَالشَّاهِدَ الَّذِي يَجِبُ قَبُولُ شَهَادَتِهِ وَخَبَرِهِ مَنْ يُخْبِرُ بِكَوْنِ الشَّيْءِ ، وَيَشْهَدُ عَلَى رُؤْيَةِ الشَّيْءِ وَسَمَاعِهِ ، لا مَنْ يَنْفِي كَوْنَ الشَّيْءِ وَيُنْكِرُهُ ، وَمَنْ قَالَ : لَمْ يَفْعَلْ فُلانٌ كَذَا لَيْسَ بِمُخْبِرٍ وَلا شَاهِدٍ ، وَإِنَّمَا الشَّاهِدُ مَنْ يَشْهَدُ ، وَيَقُولُ : رَأَيْتُ فُلانًا يَفْعَلُ كَذَا ، وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ كَذَا ، وَهَذَا لا يَخْفَى عَلَى مَنْ يَفْهَمُ الْعِلْمَ وَالْفِقْهَ ، وَقَدْ بَيَّنْتُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كُتُبِنَا . وَتَوَهَّمَ بَعْضُ مَنْ لَمْ يَتَبَحَّرِ الْعِلْمَ أَنَّ خَبَرَ الْحَارِثِ بْنِ عُبَيْدٍ ، عَنْ مَطَرٍ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَسْجُدْ فِي شَيْءٍ مِنَ الْمُفَصَّلِ مُنْذُ تُحَوَّلَ إِلَى الْمَدِينَةِ حُجَّةُ مَنْ زَعَمَ أَنْ لا سُجُودَ فِي الْمُفَصَّلِ ، وَهَذَا مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَعْلَمْتُ أَنَّ الشَّاهِدَ مَنْ يَشْهَدُ بِرُؤْيَةِ الشَّيْءِ أَوْ سَمَاعِهِ لا مَنْ يُنْكِرُهُ وَيَدْفَعُهُ ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ قَدْ أَعْلَمَ أَنَّهُ قَدْ رَأَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَدْ سَجَدَ فِي إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ، وَ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ بَعْدَ تَحَوُّلِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ ، إِذْ كَانَتْ صُحْبَتُهُ إِيَّاهُ إِنَّمَا كَانَ بَعْدَ تَحَوُّلِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْمَدِينَةِ لا قَبْلُ . نا بِخَبَرِ الْحَارِثِ بْنِ عُبَيْدٍ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، نا أَزْهَرُ بْنُ الْقَاسِمِ ، نا أَبُو قُدَامَةَ وَهُوَ الْحَارِثُ بْنُ عُبَيْدٍ . وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عُبَيْدٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا مَطَرٌ الْوَرَّاقُ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، أَوْ غَيْرِهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ

Nuʼaym ibn Abdulloh al-Mujmir aytdi: Men Abu Hurayra bilan shu masjidning ustida namoz oʻqidim. U {Izas-samou-nshaqqat}ni oʻqib, unda sajda qildi va: «Men Rasululloh ﷺ unda sajda qilganlarini koʻrdim», dedi. Bu xabarning yoʻllarini — Abu Hurayradan: «Nabiy ﷺni koʻrdim» yoki «Nabiy ﷺ bilan birga {Izas-samou-nshaqqat}da sajda qildim» deb rivoyat qilganlarni — Kitobus-solat, al-Kitobul-kabirda chiqarganman. Abu Bakr aytdi: Abu Hurayra Nabiy ﷺning huzurlariga hijratdan bir necha yil keyin kelib, islomga kirgan. Irok ibn Molikning Abu Hurayradan (qilgan) xabarida u: «Men Madinaga keldim, Nabiy ﷺ esa Xaybarda edilar, Madinaga Siboʼ ibn Urfutani oʻrinbosar qilib qoldirgan edilar», degan. Qays ibn Abu Hozim aytdi: Men Abu Hurayrani: «Nabiy ﷺga uch yil hamsuhbat boʻldim», deganini eshitdim. U esa Nabiy ﷺ {Izas-samou-nshaqqat} va {Iqraʼ bismi Robbikallaziy xalaq}da sajda qilganlarini koʻrganini bildirgan. Men kitoblarimizning bir necha joyida bayon qilganmanki, shahodati va xabari qabul qilinishi vojib boʻlgan xabarchi va guvoh — bir narsaning boʻlganini xabar qiluvchi, uni koʻrganiga va eshitganiga guvohlik beruvchidir; narsaning boʻlishini inkor qilib, uni rad etuvchi emas. «Falonchi bunday qilmadi» degan kishi na xabarchi, na guvohdir. Guvoh — «Men falonchini bunday qilayotganini koʻrdim, uni bunday deganini eshitdim» deb guvohlik beruvchidir. Bu ilm va fiqhni tushunadigan kishiga yashirin emas; men bu masalani kitoblarimizning bir necha joyida bayon qilganman. Ilmda chuqurlashmagan baʼzi kishilar Horis ibn Ubaydning Matardan, u Ikrimadan, u Ibn Abbosdan (qilgan) — Rasululloh ﷺ Madinaga koʻchganlaridan beri mufassal (suralar)dan birortasida sajda qilmadilar, degan xabarini mufassalda sajda yoʻq degan kishining hujjati deb oʻylaganlar. Bu esa men bildirgan turdandir: guvoh — narsani koʻrganiga yoki eshitganiga guvohlik beruvchi, uni inkor qilib rad etuvchi emas. Abu Hurayra Nabiy ﷺ Madinaga koʻchganlaridan keyin {Izas-samou-nshaqqat} va {Iqraʼ bismi Robbikallaziy xalaq}da sajda qilganlarini koʻrganini bildirgan; chunki uning u zotga hamsuhbatligi faqat Nabiy ﷺ Madinaga koʻchganlaridan keyin boʻlgan, undan oldin emas. Horis ibn Ubaydning xabarini bizga Muhammad ibn Rofiʼ soʻzlab berdi: Azhar ibn Qosim, unga Abu Qudoma — u Horis ibn Ubayd (soʻzlab berdi). Uni Abu Dovud at-Toyalisiy ham Horis ibn Ubayddan rivoyat qilib: bizga Matar al-Varroq, u Ikrimadan yoki boshqadan, u Ibn Abbosdan (soʻzlab berdi), degan.Нуъайм ибн Абдуллоҳ ал-Мужмир айтди: Мен Абу Ҳурайра билан шу масжиднинг устида намоз ўқидим. У {Изас-самоу-ншаққат}ни ўқиб, унда сажда қилди ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺ унда сажда қилганларини кўрдим», деди. Бу хабарнинг йўлларини — Абу Ҳурайрадан: «Набий ﷺни кўрдим» ёки «Набий ﷺ билан бирга {Изас-самоу-ншаққат}да сажда қилдим» деб ривоят қилганларни — Китобус-солат, ал-Китобул-кабирда чиқарганман. Абу Бакр айтди: Абу Ҳурайра Набий ﷺнинг ҳузурларига ҳижратдан бир неча йил кейин келиб, исломга кирган. Ирок ибн Моликнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) хабарида у: «Мен Мадинага келдим, Набий ﷺ эса Хайбарда эдилар, Мадинага Сибў ибн Урфутани ўринбосар қилиб қолдирган эдилар», деган. Қайс ибн Абу Ҳозим айтди: Мен Абу Ҳурайрани: «Набий ﷺга уч йил ҳамсуҳбат бўлдим», деганини эшитдим. У эса Набий ﷺ {Изас-самоу-ншаққат} ва {Иқраъ бисми Роббикаллазий халақ}да сажда қилганларини кўрганини билдирган. Мен китобларимизнинг бир неча жойида баён қилганманки, шаҳодати ва хабари қабул қилиниши вожиб бўлган хабарчи ва гувоҳ — бир нарсанинг бўлганини хабар қилувчи, уни кўрганига ва эшитганига гувоҳлик берувчидир; нарсанинг бўлишини инкор қилиб, уни рад этувчи эмас. «Фалончи бундай қилмади» деган киши на хабарчи, на гувоҳдир. Гувоҳ — «Мен фалончини бундай қилаётганини кўрдим, уни бундай деганини эшитдим» деб гувоҳлик берувчидир. Бу илм ва фиқҳни тушунадиган кишига яширин эмас; мен бу масалани китобларимизнинг бир неча жойида баён қилганман. Илмда чуқурлашмаган баъзи кишилар Ҳорис ибн Убайднинг Матардан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (қилган) — Расулуллоҳ ﷺ Мадинага кўчганларидан бери муфассал (суралар)дан бирортасида сажда қилмадилар, деган хабарини муфассалда сажда йўқ деган кишининг ҳужжати деб ўйлаганлар. Бу эса мен билдирган турдандир: гувоҳ — нарсани кўрганига ёки эшитганига гувоҳлик берувчи, уни инкор қилиб рад этувчи эмас. Абу Ҳурайра Набий ﷺ Мадинага кўчганларидан кейин {Изас-самоу-ншаққат} ва {Иқраъ бисми Роббикаллазий халақ}да сажда қилганларини кўрганини билдирган; чунки унинг у зотга ҳамсуҳбатлиги фақат Набий ﷺ Мадинага кўчганларидан кейин бўлган, ундан олдин эмас. Ҳорис ибн Убайднинг хабарини бизга Муҳаммад ибн Рофиъ сўзлаб берди: Азҳар ибн Қосим, унга Абу Қудома — у Ҳорис ибн Убайд (сўзлаб берди). Уни Абу Довуд ат-Тоялисий ҳам Ҳорис ибн Убайддан ривоят қилиб: бизга Матар ал-Варроқ, у Икримадан ёки бошқадан, у Ибн Аббосдан (сўзлаб берди), деган.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : " كُنْتُ فِي سَبْعِينَ مِنْ أَصْحَابِ الصُّفَّةِ ، مَا مِنْهُمْ رَجُلٌ عَلَيْهِ رِدَاءٌ ، إِمَّا بُرْدَةٌ أَوْ كِسَاءٌ قَدْ رَبَطُوهَا فِي أَعْنَاقِهِمْ ، فَمِنْهَا مَا يَبْلُغُ السَّاقَ ، وَمِنْهَا مَا يَبْلُغُ الْكَعْبَيْنِ فَيَجْمَعُهُ بِيَدِهِ كَرَاهِيَةَ أَنْ تُرَى عَوْرَتُهُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَبُو حَازِمٍ مَدَنِيٌّ اسْمُهُ سَلَمَةُ بْنُ دِينَارٍ الَّذِي رَوَى ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، وَالَّذِي رَوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ سَلْمَانُ الأَشْجَعِيُّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) dedi: Men Suffa ahlidan yetmish kishi orasida edim; ularning hech birida rido yoʻq edi. Ularda yo burda, yo boʻyinlariga bogʻlab olgan choyshab bor edi. Ularning baʼzisi boldirga, baʼzisi toʻpiqqa yetar edi; (kishi) avrati koʻrinib qolishini yoqtirmay, uni qoʻli bilan yigʻib turar edi. Abu Bakr aytdi: Sahl ibn Saʼddan rivoyat qilgan Abu Hozim madinalik boʻlib, ismi Salama ibn Dinordir; Abu Hurayradan rivoyat qilgani esa Salmon al-Ashjaʼiydir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) деди: Мен Суффа аҳлидан етмиш киши орасида эдим; уларнинг ҳеч бирида ридо йўқ эди. Уларда ё бурда, ё бўйинларига боғлаб олган чойшаб бор эди. Уларнинг баъзиси болдирга, баъзиси тўпиққа етар эди; (киши) аврати кўриниб қолишини ёқтирмай, уни қўли билан йиғиб турар эди. Абу Бакр айтди: Саҳл ибн Саъддан ривоят қилган Абу Ҳозим мадиналик бўлиб, исми Салама ибн Динордир; Абу Ҳурайрадан ривоят қилгани эса Салмон ал-Ашжаъийдир.

نَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، ثنا أَبُو حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ ، ح وَحَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، ح وَثنا إِسْمَاعِيلُ بْنُ بِشْرِ بْنِ مَنْصُورٍ السُّلَمِيُّ ، نَا عَبْدُ الأَعْلَى ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ ، ثنا عَبْدُ الأَعْلَى ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ عُمَرَ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ ، قَالَ : كَانَ قِتَالٌ بَيْنَ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَتَاهُمْ لِيُصْلِحَ بَيْنَهُمْ ، ثُمَّ قَالَ لِبِلالٍ : " يَا بِلالُ ، إِذَا حَضَرَتْ صَلاةُ الْعَصْرِ وَلَمْ آتِ فَمُرْ أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ، فَلَمَّا حَضَرَتِ الْعَصْرُ ، أَذَّنَ بِلالٌ ، ثُمَّ أَقَامَ ، ثُمَّ قَالَ لأَبِي بَكْرٍ : تَقَدَّمْ ، فَتَقَدَّمَ أَبُو بَكْرٍ ، فَدَخَلَ فِي الصَّلاةِ ، ثُمَّ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَجَعَلَ يَشُقُّ النَّاسَ ، حَتَّى قَامَ خَلْفَ أَبِي بَكْرٍ ، قَالَ : وَصَفَّحَ الْقَوْمُ ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ إِذَا دَخَلَ فِي الصَّلاةِ لا يَلْتَفِتُ ، فَلَمَّا رَأَى أَبُو بَكْرٍ التَّصْفِيحَ لا يُمْسَكُ عَنْهُ الْتَفَتَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَيِ امْضِهْ ، فَلَمَّا قَالَ : لَبِثَ أَبُو بَكْرٍ هُنَيْهَةً ، يَحْمَدُ لِلَّهِ عَلَى قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : امْضِهْ ، ثُمَّ مَشَى أَبُو بَكْرٍ الْقَهْقَرَى عَلَى عَقِبَيْهِ فَتَأَخَّرَ ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَقَدَّمَ فَصَلَّى بِالنَّاسِ ، فَلَمَّا قَضَى صَلاتَهُ ، قَالَ : " يَا أَبَا بَكْرٍ مَا مَنَعَكَ إِذْ أَوْمَأْتُ إِلَيْكَ أَلا تَكُونَ مَضَيْتَ " قَالَ : لَمْ يَكُنْ لابْنِ أَبِي قُحَافَةَ أَنْ يَؤُمَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلنَّاسِ : " إِذَا نَابَكُمْ فِي صَلاتِكُمْ شَيْءٌ فَلْيُسَبِّحِ الرِّجَالُ وَلْيُصَفِّحِ النِّسَاءُ " وَقَالَ ابْنُ أَبِي حَازِمٍ فِي حَدِيثِهِ : فَأَشَارَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ هَكَذَا ، يَأْمُرْهُ أَنْ يُصَلِّيَ ، فَرَفَعَ أَبُو بَكْرٍ يَدَهُ فَحَمِدَ اللَّهَ ، ثُمَّ رَجَعَ الْقَهْقَرَى وَرَاءَهُ ، وَقَالَ عَبْدُ الأَعْلَى فِي حَدِيثِهِ : " فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَيْ كَمَا أَنْتَ ، فَرَفَعَ أَبُو بَكْرٍ يَدَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ ، وَأَثْنَى عَلَيْهِ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ رَجَعَ الْقَهْقَرَى " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَبَعْضُهُمْ يَزِيدُ عَلَى بَعْضٍ فِي الْحَدِيثِ

Bu Hammod ibn Zayd hadisining lafzidir. Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytdi: Bani Amr ibn Avf oʻrtasida janjal boʻldi. Bu Nabiy ﷺ ga yetib bordi. U zot peshin namozini oʻqib, soʻng ularning oralarini isloh qilish uchun ularning oldiga bordilar. Soʻng Bilolga: «Ey Bilol, asr namozi vaqti kirsa-yu, men kelmasam, Abu Bakrga aytgin, u odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Asr vaqti kirganda Bilol azon aytdi, soʻng iqoma aytdi, soʻng Abu Bakrga: «Oldinga oʻting», dedi. Abu Bakr oldinga oʻtib, namozga kirdi. Soʻng Rasululloh ﷺ kelib, odamlarni yorib oʻtdilar va Abu Bakrning orqasida turdilar. (Roviy) aytdi: Odamlar chapak chalishdi. Abu Bakr namozga kirsa, oʻgirilib qaramas edi. Chapak toʻxtamayotganini koʻrgach, u oʻgirilib qaradi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: davom et, deb ishora qildilar. Abu Bakr Rasululloh ﷺ ning «davom et» degan soʻzlariga Allohga hamd aytib, bir oz turdi. Soʻng tovonlari bilan orqaga tisarilib chekindi. Nabiy ﷺ buni koʻrgach, oldinga oʻtdilar va odamlarga namoz oʻqib berdilar. Namozlarini tugatgach: «Ey Abu Bakr, men senga ishora qilganimda, davom etishingga nima toʻsqinlik qildi?» dedilar. U: «Abu Quhofaning oʻgʻliga Rasululloh ﷺ ga imomlik qilish yarashmasdi», dedi. Nabiy ﷺ odamlarga: «Namozingizda sizlarga biror narsa yuz bersa, erkaklar tasbeh aytsin, ayollar chapak chalsin», dedilar. Ibn Abu Hozim oʻz hadisida: «Rasululloh ﷺ unga mana bunday — namoz oʻqishini buyurib — ishora qildilar. Abu Bakr qoʻlini koʻtarib, Allohga hamd aytdi, soʻng tovonlari bilan orqasiga chekindi», dedi. Abdulaʼlo esa oʻz hadisida: «Rasululloh ﷺ unga: joyingda tur, deb ishora qildilar. Abu Bakr qoʻllarini koʻtarib, Rasululloh ﷺ ning soʻzlari sababli Allohga hamd va sano aytdi, soʻng tovonlari bilan orqasiga chekindi», dedi. Abu Bakr aytdi: Ularning baʼzisi hadisda baʼzisidan ziyoda (rivoyat) qiladi.Бу Ҳаммод ибн Зайд ҳадисининг лафзидир. Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтди: Бани Амр ибн Авф ўртасида жанжал бўлди. Бу Набий ﷺ га етиб борди. У зот пешин намозини ўқиб, сўнг уларнинг ораларини ислоҳ қилиш учун уларнинг олдига бордилар. Сўнг Билолга: «Эй Билол, аср намози вақти кирса-ю, мен келмасам, Абу Бакрга айтгин, у одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Аср вақти кирганда Билол азон айтди, сўнг иқома айтди, сўнг Абу Бакрга: «Олдинга ўтинг», деди. Абу Бакр олдинга ўтиб, намозга кирди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ келиб, одамларни ёриб ўтдилар ва Абу Бакрнинг орқасида турдилар. (Ровий) айтди: Одамлар чапак чалишди. Абу Бакр намозга кирса, ўгирилиб қарамас эди. Чапак тўхтамаётганини кўргач, у ўгирилиб қаради. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: давом эт, деб ишора қилдилар. Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺ нинг «давом эт» деган сўзларига Аллоҳга ҳамд айтиб, бир оз турди. Сўнг товонлари билан орқага тисарилиб чекинди. Набий ﷺ буни кўргач, олдинга ўтдилар ва одамларга намоз ўқиб бердилар. Намозларини тугатгач: «Эй Абу Бакр, мен сенга ишора қилганимда, давом этишингга нима тўсқинлик қилди?» дедилар. У: «Абу Қуҳофанинг ўғлига Расулуллоҳ ﷺ га имомлик қилиш ярашмасди», деди. Набий ﷺ одамларга: «Намозингизда сизларга бирор нарса юз берса, эркаклар тасбеҳ айтсин, аёллар чапак чалсин», дедилар. Ибн Абу Ҳозим ўз ҳадисида: «Расулуллоҳ ﷺ унга мана бундай — намоз ўқишини буюриб — ишора қилдилар. Абу Бакр қўлини кўтариб, Аллоҳга ҳамд айтди, сўнг товонлари билан орқасига чекинди», деди. Абдулаъло эса ўз ҳадисида: «Расулуллоҳ ﷺ унга: жойингда тур, деб ишора қилдилар. Абу Бакр қўлларини кўтариб, Расулуллоҳ ﷺ нинг сўзлари сабабли Аллоҳга ҳамд ва сано айтди, сўнг товонлари билан орқасига чекинди», деди. Абу Бакр айтди: Уларнинг баъзиси ҳадисда баъзисидан зиёда (ривоят) қилади.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، قَالَ : اخْتَلَفُوا فِي مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ هُوَ ؟ فَأَرْسَلُوا إِلَى سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ , فَقَالَ : " مَا بَقِيَ مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ أَعْلَمَ بِهِ مِنِّي , هُوَ مِنْ أَثْلِ الْغَابَةِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : الأَثْلُ هُوَ الطَّرْفَاءُ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Hozim aytdi: Ular Rasululloh ﷺ ning minbarlari haqida — u nimadan yasalgan edi, deb ixtilof qildilar va Sahl ibn Saʼdga odam yubordilar. U: «Odamlar orasida u haqda mendan koʻra bilimliroq biror kishi qolmagan: u Gʻobaning yulgʻunidandir», dedi. Abu Bakr aytdi: «Asl» — bu tarfa, yaʼni yulgʻundir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Ҳозим айтди: Улар Расулуллоҳ ﷺ нинг минбарлари ҳақида — у нимадан ясалган эди, деб ихтилоф қилдилар ва Саҳл ибн Саъдга одам юбордилар. У: «Одамлар орасида у ҳақда мендан кўра билимлироқ бирор киши қолмаган: у Ғобанинг юлғунидандир», деди. Абу Бакр айтди: «Асл» — бу тарфа, яъни юлғундир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، ثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُمَحِيُّ ، وَغَيْرُهُ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لِلصَّائِمِينَ بَابٌ فِي الْجَنَّةِ يُقَالُ لَهُ الرَّيَّانُ ، لا يَدْخُلُ مِنْهُ أَحَدٌ غَيْرُهُمْ ، فَإِذَا دَخَلَ آخِرُهُمْ أُغْلِقَ ، مَنْ دَخَلَ شَرِبَ ، وَمَنْ شَرِبَ لَمْ يَظْمَأْ أَبَدًا " . ‏5 أَبُو حَازِمٍ سَلَمَةُ بْنُ دِينَارٍ ثِقَةٌ 5 ، لَمْ يَكُنْ فِي زَمَانِهِ مِثْلُهُ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannatda roʻzadorlar uchun Rayyon deb ataladigan bir eshik bor. Undan ulardan boshqa hech kim kirmaydi. Ularning oxirgisi kirgach, u yopiladi. Kim kirsa ichadi, kim ichsa, abadiy chanqamaydi», dedilar. Abu Hozim — Salama ibn Dinordir, ishonchli (roviy) boʻlib, oʻz zamonasida unga oʻxshagani yoʻq edi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатда рўзадорлар учун Райён деб аталадиган бир эшик бор. Ундан улардан бошқа ҳеч ким кирмайди. Уларнинг охиргиси киргач, у ёпилади. Ким кирса ичади, ким ичса, абадий чанқамайди», дедилар. Абу Ҳозим — Салама ибн Динордир, ишончли (ровий) бўлиб, ўз замонасида унга ўхшагани йўқ эди.