Abu Ubayda ibn al-Jarroh

وَحَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ، عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ قَالَ كُنْتُ أَسْقِي أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ وَأَبَا طَلْحَةَ وَأُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ شَرَابًا مِنْ فَضِيخٍ وَتَمْرٍ فَأَتَاهُمْ آتٍ فَقَالَ إِنَّ الْخَمْرَ قَدْ حُرِّمَتْ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو طَلْحَةَ يَا أَنَسُ قُمْ إِلَى هَذِهِ الْجَرَّةِ فَاكْسِرْهَا ‏.‏ فَقُمْتُ إِلَى مِهْرَاسٍ لَنَا فَضَرَبْتُهَا بِأَسْفَلِهِ حَتَّى تَكَسَّرَتْ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Abu Ubayda ibn al-Jarroh, Abu Talha va Ubay ibn Kaʼbga fazix va xurmodan (tayyorlangan) ichkilik quyib (soqiylik qilib) turgan edim. Shu vaqt bir keluvchi ularning oldiga kelib: ‹Xamr harom qilindi!› dedi. Abu Talha: ‹Ey Anas, mana shu xumga borib, uni sindir!› dedi. Men oʻzimizning bir tosh (oʻgʻir) oldiga borib, uning tagi bilan urib, uni sindirib tashladim».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ, Абу Талҳа ва Убай ибн Каъбга фазих ва хурмодан (тайёрланган) ичкилик қуйиб (соқийлик қилиб) турган эдим. Шу вақт бир келувчи уларнинг олдига келиб: ‹Хамр ҳаром қилинди!› деди. Абу Талҳа: ‹Эй Анас, мана шу хумга бориб, уни синдир!› деди. Мен ўзимизнинг бир тош (ўғир) олдига бориб, унинг таги билан уриб, уни синдириб ташладим».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى التَّمِيمِيُّ، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ، الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، خَرَجَ إِلَى الشَّامِ حَتَّى إِذَا كَانَ بِسَرْغَ لَقِيَهُ أَهْلُ الأَجْنَادِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ وَأَصْحَابُهُ فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ الْوَبَاءَ قَدْ وَقَعَ بِالشَّامِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ عُمَرُ ادْعُ لِيَ الْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ ‏.‏ فَدَعَوْتُهُمْ فَاسْتَشَارَهُمْ وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ الْوَبَاءَ قَدْ وَقَعَ بِالشَّامِ فَاخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَدْ خَرَجْتَ لأَمْرٍ وَلاَ نَرَى أَنْ تَرْجِعَ عَنْهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ مَعَكَ بَقِيَّةُ النَّاسِ وَأَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ نَرَى أَنْ تُقْدِمَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَبَاءِ ‏.‏ فَقَالَ ارْتَفِعُوا عَنِّي ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ادْعُ لِيَ الأَنْصَارَ فَدَعَوْتُهُمْ لَهُ فَاسْتَشَارَهُمْ فَسَلَكُوا سَبِيلَ الْمُهَاجِرِينَ وَاخْتَلَفُوا كَاخْتِلاَفِهِمْ ‏.‏ فَقَالَ ارْتَفِعُوا عَنِّي ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ادْعُ لِي مَنْ كَانَ هَا هُنَا مِنْ مَشْيَخَةِ قُرَيْشٍ مِنْ مُهَاجِرَةِ الْفَتْحِ ‏.‏ فَدَعَوْتُهُمْ فَلَمْ يَخْتَلِفْ عَلَيْهِ رَجُلاَنِ فَقَالُوا نَرَى أَنْ تَرْجِعَ بِالنَّاسِ وَلاَ تُقْدِمْهُمْ عَلَى هَذَا الْوَبَاءِ ‏.‏ فَنَادَى عُمَرُ فِي النَّاسِ إِنِّي مُصْبِحٌ عَلَى ظَهْرٍ فَأَصْبِحُوا عَلَيْهِ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ أَفِرَارًا مِنْ قَدَرِ اللَّهِ فَقَالَ عُمَرُ لَوْ غَيْرُكَ قَالَهَا يَا أَبَا عُبَيْدَةَ - وَكَانَ عُمَرُ يَكْرَهُ خِلاَفَهُ - نَعَمْ نَفِرُّ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ إِلَى قَدَرِ اللَّهِ أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَتْ لَكَ إِبِلٌ فَهَبَطْتَ وَادِيًا لَهُ عِدْوَتَانِ إِحْدَاهُمَا خَصْبَةٌ وَالأُخْرَى جَدْبَةٌ أَلَيْسَ إِنْ رَعَيْتَ الْخَصْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ وَإِنْ رَعَيْتَ الْجَدْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ قَالَ فَجَاءَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَكَانَ مُتَغَيِّبًا فِي بَعْضِ حَاجَتِهِ فَقَالَ إِنَّ عِنْدِي مِنْ هَذَا عِلْمًا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ فَلاَ تَقْدَمُوا عَلَيْهِ وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلاَ تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَحَمِدَ اللَّهَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ثُمَّ انْصَرَفَ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob Shomga (safar) chiqdi. Sargʼ (degan joy)ga yetganida, qoʼshin ahli — Abu Ubayda ibn al-Jarroh va uning sheriklari uni kutib oldilar va unga Shomda vabo paydo boʼlganini xabar qildilar. Ibn Abbos dedi: Shunda Umar: «Menga muhojirlarning avvalgilarini (avvalda Islom keltirganlarini) chaqir», dedi. Men ularni chaqirdim. U ular bilan maslahatlashdi va ularga Shomda vabo paydo boʼlganini xabar qildi. Shunda ular ixtilof qildilar. Baʼzilari: «Sen bir ish (maqsad) uchun chiqibsan, undan qaytishingni durust koʼrmaymiz», dedilar. Baʼzilari: «Sen bilan birga (boshqa) odamlarning qoldigʼi va Rasululloh ﷺ ning sahobalari bor; ularni shu vaboga olib borishingni durust koʼrmaymiz», dedilar. U: «Mendan koʼtarilinglar (chiqib turinglar)», dedi. Soʼng: «Menga ansorlarni chaqir», dedi. Men ularni uning huzuriga chaqirdim. U ular bilan maslahatlashdi. Ular muhojirlarning yoʼlidan bordilar va ular kabi ixtilof qildilar. U: «Mendan koʼtarilinglar», dedi. Soʼng: «Menga shu yerda boʼlgan, Fath (Makka fathi) muhojirlaridan boʼlgan Quraysh shayxlarini (oqsoqollarini) chaqir», dedi. Men ularni chaqirdim. Bas, ulardan ikki kishi ham ixtilof qilmadi va: «Bizning fikrimiz shuki, sen odamlar bilan qaytasan va ularni shu vaboga olib bormaysan», dedilar. Shunda Umar odamlar orasida nido qilib: «Men ertalab (ulov) ortiga minib (qaytaman); sizlar ham ertalab unga (ulovga minib) tayyor boʼlinglar», dedi. Shunda Abu Ubayda ibn al-Jarroh: «Allohning taqdiridan qochish boʼladimi?» dedi. Umar: «Buni sendan boshqa kishi aytganida edi, ey Abu Ubayda!» dedi — Umar uning xilofiga borishni yoqtirmas edi — «Ha, biz Allohning taqdiridan Allohning taqdiriga qochamiz. Aytgin-chi, agar sening tuyalaring boʼlsa-yu, ularni ikki yon (qirgʼoq)li bir vodiyga olib tushsang, ularning biri serhosil (oʼtli), ikkinchisi qaqshigan (choʻl) boʼlsa, serhosilini boqsang, uni Allohning taqdiri bilan boqqan boʼlmaysanmi? Qaqshiganini boqsang ham, uni Allohning taqdiri bilan boqqan boʼlmaysanmi?» dedi. (Ibn Abbos) dedi: Shunda Abdurahmon ibn Avf keldi — u baʼzi hojati bilan gʻoyib (yoʼq) boʼlgan edi — va: «Albatta menda bu haqida bir ilm bor: men Rasululloh ﷺ ni: ‹Qachon uning (vaboning) bir yerda (borligini) eshitsangizlar, u yerga bormanglar. Qachon u sizlar turgan yerda paydo boʼlsa, undan qochib chiqib ketmanglar›, deb aytayotganlarini eshitganman», dedi. (Ibn Abbos) dedi: Shunda Umar ibn al-Xattob Allohga hamd aytdi, soʼng (orqaga) qaytdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб Шомга (сафар) чиқди. Сарғ (деган жой)га етганида, қўшин аҳли — Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ ва унинг шериклари уни кутиб олдилар ва унга Шомда вабо пайдо бўлганини хабар қилдилар. Ибн Аббос деди: Шунда Умар: «Менга муҳожирларнинг аввалгиларини (аввалда Ислом келтирганларини) чақир», деди. Мен уларни чақирдим. У улар билан маслаҳатлашди ва уларга Шомда вабо пайдо бўлганини хабар қилди. Шунда улар ихтилоф қилдилар. Баъзилари: «Сен бир иш (мақсад) учун чиқибсан, ундан қайтишингни дуруст кўрмаймиз», дедилар. Баъзилари: «Сен билан бирга (бошқа) одамларнинг қолдиғи ва Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари бор; уларни шу вабога олиб боришингни дуруст кўрмаймиз», дедилар. У: «Мендан кўтарилинглар (чиқиб туринглар)», деди. Сўнг: «Менга ансорларни чақир», деди. Мен уларни унинг ҳузурига чақирдим. У улар билан маслаҳатлашди. Улар муҳожирларнинг йўлидан бордилар ва улар каби ихтилоф қилдилар. У: «Мендан кўтарилинглар», деди. Сўнг: «Менга шу ерда бўлган, Фатҳ (Макка фатҳи) муҳожирларидан бўлган Қурайш шайхларини (оқсоқолларини) чақир», деди. Мен уларни чақирдим. Бас, улардан икки киши ҳам ихтилоф қилмади ва: «Бизнинг фикримиз шуки, сен одамлар билан қайтасан ва уларни шу вабога олиб бормайсан», дедилар. Шунда Умар одамлар орасида нидо қилиб: «Мен эрталаб (улов) ортига миниб (қайтаман); сизлар ҳам эрталаб унга (уловга миниб) тайёр бўлинглар», деди. Шунда Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ: «Аллоҳнинг тақдиридан қочиш бўладими?» деди. Умар: «Буни сендан бошқа киши айтганида эди, эй Абу Убайда!» деди — Умар унинг хилофига боришни ёқтирмас эди — «Ҳа, биз Аллоҳнинг тақдиридан Аллоҳнинг тақдирига қочамиз. Айтгин-чи, агар сенинг туяларинг бўлса-ю, уларни икки ён (қирғоқ)ли бир водийга олиб тушсанг, уларнинг бири серҳосил (ўтли), иккинчиси қақшиган (чўл) бўлса, серҳосилини боқсанг, уни Аллоҳнинг тақдири билан боққан бўлмайсанми? Қақшиганини боқсанг ҳам, уни Аллоҳнинг тақдири билан боққан бўлмайсанми?» деди. (Ибн Аббос) деди: Шунда Абдураҳмон ибн Авф келди — у баъзи ҳожати билан ғойиб (йўқ) бўлган эди — ва: «Албатта менда бу ҳақида бир илм бор: мен Расулуллоҳ ﷺ ни: ‹Қачон унинг (вабонинг) бир ерда (борлигини) эшитсангизлар, у ерга борманглар. Қачон у сизлар турган ерда пайдо бўлса, ундан қочиб чиқиб кетманглар›, деб айтаётганларини эшитганман», деди. (Ибн Аббос) деди: Шунда Умар ибн ал-Хаттоб Аллоҳга ҳамд айтди, сўнг (орқага) қайтди.

حَدَّثَنِي حَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، - يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ - عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم آخَى بَيْنَ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ وَبَيْنَ أَبِي طَلْحَةَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abu Ubayda ibn al-Jarroh bilan Abu Talha oʻrtasida birodarlik (qaror) qildilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ билан Абу Талҳа ўртасида биродарлик (қарор) қилдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَمْرٍو، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرًا، يَقُولُ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثَمِائَةِ رَاكِبٍ أَمِيرُنَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ نَرْصُدُ عِيرَ قُرَيْشٍ فَأَقَمْنَا بِالسَّاحِلِ فَأَصَابَنَا جُوعٌ شَدِيدٌ حَتَّى أَكَلْنَا الْخَبَطَ - قَالَ - فَأَلْقَى الْبَحْرُ دَابَّةً يُقَالُ لَهَا الْعَنْبَرُ فَأَكَلْنَا مِنْهُ نِصْفَ شَهْرٍ وَادَّهَنَّا مِنْ وَدَكِهِ فَثَابَتْ أَجْسَامُنَا وَأَخَذَ أَبُو عُبَيْدَةَ ضِلَعًا مِنْ أَضْلاَعِهِ فَنَظَرَ إِلَى أَطْوَلِ جَمَلٍ وَأَطْوَلِ رَجُلٍ فِي الْجَيْشِ فَمَرَّ تَحْتَهُ ثُمَّ جَاعُوا فَنَحَرَ رَجُلٌ ثَلاَثَ جَزَائِرَ ثُمَّ جَاعُوا فَنَحَرَ رَجُلٌ ثَلاَثَ جَزَائِرَ ثُمَّ جَاعُوا فَنَحَرَ رَجُلٌ ثَلاَثَ جَزَائِرَ ثُمَّ نَهَاهُ أَبُو عُبَيْدَةَ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ قَالَ أَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ فَسَأَلْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ هَلْ مَعَكُمْ مِنْهُ شَىْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَخْرَجْنَا مِنْ عَيْنَيْهِ كَذَا وَكَذَا قُلَّةً مِنْ وَدَكٍ وَنَزَلَ فِي حِجَاجِ عَيْنِهِ أَرْبَعَةُ نَفَرٍ وَكَانَ مَعَ أَبِي عُبَيْدَةَ جِرَابٌ فِيهِ تَمْرٌ فَكَانَ يُعْطِينَا الْقَبْضَةَ ثُمَّ صَارَ إِلَى التَّمْرَةِ فَلَمَّا فَقَدْنَاهَا وَجَدْنَا فَقْدَهَا ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni uch yuz otliq qilib joʻnatdilar. Amirimiz Abu Ubayda ibn al-Jarroh edi. Biz Quraysh karvonini poylayotgan edik. Sohilda turdik. Bizga qattiq ochlik yetdi, hatto daraxt bargini yedik. Shunda dengiz ambar deb ataladigan bir jonivorni irgʻitib chiqardi. Biz undan yarim oy yedik va uning yogʻidan surtindik, jismlarimiz sogʻlomlashdi. Abu Ubayda uning qovurgʻalaridan birini oldi-da, qoʻshindagi eng baland tuya va eng baland kishiga qaradi, u qovurgʻa ostidan oʻtib ketdi. Soʻng ular ochib qolishdi, bir kishi uchta tuya soʻydi, yana ochishdi, u yana uchta tuya soʻydi, yana ochishdi, u yana uchta tuya soʻydi. Soʻng Abu Ubayda uni qaytardi. Jobir dedi: Biz buni Nabiy ﷺ dan soʻradik. U zot: «Sizlarda undan bir narsa qoldimi?» dedilar. Biz uning koʻzlaridan shuncha idish yogʻ chiqargan edik. Uning koʻz kosasiga toʻrt kishi tushar edi. Abu Ubaydaning yonida xurmo solingan xalta bor edi, u bizga bir siqimdan berardi. Soʻng ish bittadan xurmoga yetdi. Uni yoʻqotganimizda, uning yoʻqligini his qildik.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни уч юз отлиқ қилиб жўнатдилар. Амиримиз Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ эди. Биз Қурайш карвонини пойлаётган эдик. Соҳилда турдик. Бизга қаттиқ очлик етди, ҳатто дарахт баргини едик. Шунда денгиз амбар деб аталадиган бир жониворни ирғитиб чиқарди. Биз ундан ярим ой едик ва унинг ёғидан суртиндик, жисмларимиз соғломлашди. Абу Убайда унинг қовурғаларидан бирини олди-да, қўшиндаги энг баланд туя ва энг баланд кишига қаради, у қовурға остидан ўтиб кетди. Сўнг улар очиб қолишди, бир киши учта туя сўйди, яна очишди, у яна учта туя сўйди, яна очишди, у яна учта туя сўйди. Сўнг Абу Убайда уни қайтарди. Жобир деди: Биз буни Набий ﷺ дан сўрадик. У зот: «Сизларда ундан бир нарса қолдими?» дедилар. Биз унинг кўзларидан шунча идиш ёғ чиқарган эдик. Унинг кўз косасига тўрт киши тушар эди. Абу Убайданинг ёнида хурмо солинган халта бор эди, у бизга бир сиқимдан берарди. Сўнг иш биттадан хурмога етди. Уни йўқотганимизда, унинг йўқлигини ҳис қилдик.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا سَلاَّمُ بْنُ مِسْكِينٍ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا دَخَلَ مَكَّةَ سَرَّحَ الزُّبَيْرَ بْنَ الْعَوَّامِ وَأَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ وَخَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ عَلَى الْخَيْلِ وَقَالَ ‏"‏ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ اهْتِفْ بِالأَنْصَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ اسْلُكُوا هَذَا الطَّرِيقَ فَلاَ يُشْرِفَنَّ لَكُمْ أَحَدٌ إِلاَّ أَنَمْتُمُوهُ ‏.‏ فَنَادَى مُنَادٍ لاَ قُرَيْشَ بَعْدَ الْيَوْمِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ دَخَلَ دَارًا فَهُوَ آمِنٌ وَمَنْ أَلْقَى السِّلاَحَ فَهُوَ آمِنٌ ‏"‏ ‏.‏ وَعَمَدَ صَنَادِيدُ قُرَيْشٍ فَدَخَلُوا الْكَعْبَةَ فَغَصَّ بِهِمْ وَطَافَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ ثُمَّ أَخَذَ بِجَنْبَتَىِ الْبَابِ فَخَرَجُوا فَبَايَعُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الإِسْلاَمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ سَأَلَهُ رَجُلٌ قَالَ مَكَّةَ عَنْوَةً هِيَ قَالَ أَيْشٍ يَضُرُّكَ مَا كَانَتْ قَالَ فَصُلْحٌ قَالَ لاَ ‏.‏

Muslim ibn Ibrohim bizga Sallom ibn Miskindan, u Sobit al-Bunoniydan, u Abdulloh ibn Raboh al-Ansoriydan, u Abu Hurayradan rivoyat qildi: Nabiy ﷺ Makkaga kirganlarida, Zubayr ibn al-Avvom, Abu Ubayda ibn al-Jarroh va Xolid ibn al-Validni otliqlar ustiga (sarkarda qilib) yubordilar va: «Ey Abu Hurayra, ansorlarni chaqir», dedilar. (Abu Hurayra) dedi: «Mana shu yoʻldan boringlar, sizlarga qarshi kim bosh koʻtarsa, uni yer tishlatib qoʻyinglar», (dedilar). Shunda bir jarchi: «Bugundan keyin Quraysh (hukmronligi) yoʻqdir», deb nido qildi. Rasululloh ﷺ: «Kim biror uyga kirsa, u omonda boʻladi, kim qurolini tashlasa, u ham omonda boʻladi», dedilar. Quraysh kattalari (boshliqlari) borib Kaʼbaga kirdilar va u (Kaʼba) ular bilan toʻlib ketdi. Nabiy ﷺ Kaʼbani tavof qildilar va Maqom orqasida namoz oʻqidilar, soʻng eshikning ikki tomonidan ushladilar. Shunda ular (Kaʼbadan) chiqib, Nabiy ﷺ ga islom ustida bayʼat berdilar. Abu Dovud dedi: Men Ahmad ibn Hanbaldan eshitdim, bir kishi undan: «Makka kuch (zoʻrlik) bilan (olingan)mi?» deb soʻradi. U: «U qanday boʻlganida ham, senga nima zarar?» dedi. (Haligi kishi): «Bas, sulh bilanmi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi.Муслим ибн Иброҳим бизга Саллом ибн Мискиндан, у Собит ал-Бунонийдан, у Абдуллоҳ ибн Рабоҳ ал-Ансорийдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди: Набий ﷺ Маккага кирганларида, Зубайр ибн ал-Аввом, Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ ва Холид ибн ал-Валидни отлиқлар устига (саркарда қилиб) юбордилар ва: «Эй Абу Ҳурайра, ансорларни чақир», дедилар. (Абу Ҳурайра) деди: «Мана шу йўлдан боринглар, сизларга қарши ким бош кўтарса, уни ер тишлатиб қўйинглар», (дедилар). Шунда бир жарчи: «Бугундан кейин Қурайш (ҳукмронлиги) йўқдир», деб нидо қилди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бирор уйга кирса, у омонда бўлади, ким қуролини ташласа, у ҳам омонда бўлади», дедилар. Қурайш катталари (бошлиқлари) бориб Каъбага кирдилар ва у (Каъба) улар билан тўлиб кетди. Набий ﷺ Каъбани тавоф қилдилар ва Мақом орқасида намоз ўқидилар, сўнг эшикнинг икки томонидан ушладилар. Шунда улар (Каъбадан) чиқиб, Набий ﷺ га ислом устида байъат бердилар. Абу Довуд деди: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалдан эшитдим, бир киши ундан: «Макка куч (зўрлик) билан (олинган)ми?» деб сўради. У: «У қандай бўлганида ҳам, сенга нима зарар?» деди. (Ҳалиги киши): «Бас, сулҳ биланми?» деди. У: «Йўқ», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبُو بَكْرٍ فِي الْجَنَّةِ وَعُمَرُ فِي الْجَنَّةِ وَعُثْمَانُ فِي الْجَنَّةِ وَعَلِيٌّ فِي الْجَنَّةِ وَطَلْحَةُ فِي الْجَنَّةِ وَالزُّبَيْرُ فِي الْجَنَّةِ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فِي الْجَنَّةِ وَسَعْدٌ فِي الْجَنَّةِ وَسَعِيدٌ فِي الْجَنَّةِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، قِرَاءَةً عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا وَهَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Abu Bakr jannatda, Umar jannatda, Usmon jannatda, Ali jannatda, Talha jannatda, Zubayr jannatda, Abdurrahmon ibn Avf jannatda, Saʼd jannatda, Said jannatda va Abu Ubayda ibn al-Jarroh jannatda», dedilar. Abu Musab oʻqib berish yoʻli bilan Abdulaziz ibn Muhammaddan, u Abdurrahmon ibn Humayddan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini xabar berdi, biroq unda Abdurrahmon ibn Avfni zikr qilmadi. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis Abdurrahmon ibn Humayddan, u otasidan, u Said ibn Zayddan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash qilib ham rivoyat qilingan va bu birinchi hadisdan sahihroqdir.Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Абу Бакр жаннатда, Умар жаннатда, Усмон жаннатда, Али жаннатда, Талҳа жаннатда, Зубайр жаннатда, Абдурраҳмон ибн Авф жаннатда, Саъд жаннатда, Саид жаннатда ва Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ жаннатда», дедилар. Абу Мусаб ўқиб бериш йўли билан Абдулазиз ибн Муҳаммаддан, у Абдурраҳмон ибн Ҳумайддан, у отасидан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини хабар берди, бироқ унда Абдурраҳмон ибн Авфни зикр қилмади. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис Абдурраҳмон ибн Ҳумайддан, у отасидан, у Саид ибн Зайддан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш қилиб ҳам ривоят қилинган ва бу биринчи ҳадисдан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الْمُطَّلِبِ بْنُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، أَنَّ الْعَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، دَخَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُغْضَبًا وَأَنَا عِنْدَهُ فَقَالَ ‏"‏ مَا أَغْضَبَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لَنَا وَلِقُرَيْشٍ إِذَا تَلاَقَوْا بَيْنَهُمْ تَلاَقَوْا بِوُجُوهٍ مُبْشَرَةٍ وَإِذَا لَقُونَا لَقُونَا بِغَيْرِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى احْمَرَّ وَجْهُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يَدْخُلُ قَلْبَ رَجُلٍ الإِيمَانُ حَتَّى يُحِبَّكُمْ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ آذَى عَمِّي فَقَدْ آذَانِي فَإِنَّمَا عَمُّ الرَّجُلِ صِنْوُ أَبِيهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏

Abdulloh ibn Shaqiq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Oisha (roziyallohu anho)ga: «Nabiy ﷺning sahobalaridan u zotga eng suyukliroq kim edi?» dedim. U: «Abu Bakr», dedi. Men: «Soʻng kim?» dedim. U: «Soʻng Umar», dedi. Men: «Soʻng kim?» dedim. U: «Soʻng Abu Ubayda ibn al-Jarroh», dedi. Men: «Soʻng kim?» dedim. Shunda u jim qoldi.Абдуллоҳ ибн Шақиқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)га: «Набий ﷺнинг саҳобаларидан у зотга энг суюклироқ ким эди?» дедим. У: «Абу Бакр», деди. Мен: «Сўнг ким?» дедим. У: «Сўнг Умар», деди. Мен: «Сўнг ким?» дедим. У: «Сўнг Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ», деди. Мен: «Сўнг ким?» дедим. Шунда у жим қолди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الدَّوْرَقِيُّ أخبرنا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ شَقِيقٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ أَىُّ أَصْحَابِ انَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانَ أَحَبَّ إِليه؟ قَالَتْ أَبُو بَكْرٍ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ؟ قَالَتْ ثُمَّ عُمَرُ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ؟ قَالَتْ ثُمَّ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ؟ فَسَكَتَتْ.

Abdulloh ibn Shaqiq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Oisha (roziyallohu anho)ga: «Nabiy ﷺning sahobalaridan u zotga eng suyukliroq kim edi?» dedim. U: «Abu Bakr», dedi. Men: «Soʻng kim?» dedim. U: «Soʻng Umar», dedi. Men: «Soʻng kim?» dedim. U: «Soʻng Abu Ubayda ibn al-Jarroh», dedi. Men: «Soʻng kim?» dedim. Shunda u jim qoldi.Абдуллоҳ ибн Шақиқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)га: «Набий ﷺнинг саҳобаларидан у зотга энг суюклироқ ким эди?» дедим. У: «Абу Бакр», деди. Мен: «Сўнг ким?» дедим. У: «Сўнг Умар», деди. Мен: «Сўнг ким?» дедим. У: «Сўнг Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ», деди. Мен: «Сўнг ким?» дедим. Шунда у жим қолди.

حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ دِينَارٍ بن زَكَرِيا الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعَبَّاسُ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُ ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Abu Bakr qanday yaxshi kishi! Umar qanday yaxshi kishi! Abu Ubayda ibn al-Jarroh qanday yaxshi kishi!» dedilar. Bu hadis hasandir, uni faqat Suhaylning rivoyatidan bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Абу Бакр қандай яхши киши! Умар қандай яхши киши! Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ қандай яхши киши!» дедилар. Бу ҳадис ҳасандир, уни фақат Суҳайлнинг ривоятидан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، أخبرنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نِعْمَ الرَّجُلُ أَبُو بَكْرٍ! نِعْمَ الرَّجُلُ عُمَرُ! نِعْمَ الرَّجُلُ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ!" هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُهَيْلٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Abu Bakr qanday yaxshi kishi! Umar qanday yaxshi kishi! Abu Ubayda ibn al-Jarroh qanday yaxshi kishi!» dedilar. Bu hadis hasandir, uni faqat Suhaylning rivoyatidan bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Абу Бакр қандай яхши киши! Умар қандай яхши киши! Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ қандай яхши киши!» дедилар. Бу ҳадис ҳасандир, уни фақат Суҳайлнинг ривоятидан биламиз.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ قَالَ كُنْتُ أَسْقِي أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ وَأَبَا طَلْحَةَ الأَنْصَارِيَّ وَأُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ شَرَابًا مِنْ فَضِيخٍ وَتَمْرٍ - قَالَ - فَجَاءَهُمْ آتٍ فَقَالَ إِنَّ الْخَمْرَ قَدْ حُرِّمَتْ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو طَلْحَةَ يَا أَنَسُ قُمْ إِلَى هَذِهِ الْجِرَارِ فَاكْسِرْهَا ‏.‏ قَالَ فَقُمْتُ إِلَى مِهْرَاسٍ لَنَا فَضَرَبْتُهَا بِأَسْفَلِهِ حَتَّى تَكَسَّرَتْ ‏.‏

Ishoq ibn Abdulloh ibn Abu Talha (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Men Abu Ubayda ibn al-Jarroh, Abu Talha al-Ansoriy va Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhum)ga fazix (ezilgan gʻoʻra xurmo) va (quruq) xurmodan (tayyorlangan) ichimlikni tutib turardim. Shu payt ularning oldiga bir keluvchi kelib: ‹Xamr harom qilindi!› dedi. Abu Talha: ‹Ey Anas, mana bu xumlarga borib, ularni sindir!› dedi. Men esa bizning bir kelisak (oshxoʻra)imizga borib, uning tagi bilan urib, ularni sindirdim».Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Талҳа (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Мен Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ, Абу Талҳа ал-Ансорий ва Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳум)га фазих (эзилган ғўра хурмо) ва (қуруқ) хурмодан (тайёрланган) ичимликни тутиб турардим. Шу пайт уларнинг олдига бир келувчи келиб: ‹Хамр ҳаром қилинди!› деди. Абу Талҳа: ‹Эй Анас, мана бу хумларга бориб, уларни синдир!› деди. Мен эса бизнинг бир келисак (ошхўра)имизга бориб, унинг таги билан уриб, уларни синдирдим».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، خَرَجَ إِلَى الشَّامِ حَتَّى إِذَا كَانَ بِسَرْغَ لَقِيَهُ أُمَرَاءُ الأَجْنَادِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ وَأَصْحَابُهُ فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ الْوَبَأَ قَدْ وَقَعَ بِأَرْضِ الشَّامِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ادْعُ لِي الْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ ‏.‏ فَدَعَاهُمْ فَاسْتَشَارَهُمْ وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ الْوَبَأَ قَدْ وَقَعَ بِالشَّامِ فَاخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَدْ خَرَجْتَ لأَمْرٍ وَلاَ نَرَى أَنْ تَرْجِعَ عَنْهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ مَعَكَ بَقِيَّةُ النَّاسِ وَأَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ نَرَى أَنْ تُقْدِمَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَبَإِ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ ارْتَفِعُوا عَنِّي ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ادْعُ لِي الأَنْصَارَ فَدَعَوْتُهُمْ فَاسْتَشَارَهُمْ فَسَلَكُوا سَبِيلَ الْمُهَاجِرِينَ وَاخْتَلَفُوا كَاخْتِلاَفِهِمْ فَقَالَ ارْتَفِعُوا عَنِّي ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ادْعُ لِي مَنْ كَانَ هَا هُنَا مِنْ مَشْيَخَةِ قُرَيْشٍ مِنْ مُهَاجِرَةِ الْفَتْحِ ‏.‏ فَدَعَوْتُهُمْ فَلَمْ يَخْتَلِفْ عَلَيْهِ مِنْهُمُ اثْنَانِ فَقَالُوا نَرَى أَنْ تَرْجِعَ بِالنَّاسِ وَلاَ تُقْدِمَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَبَإِ فَنَادَى عُمَرُ فِي النَّاسِ إِنِّي مُصْبِحٌ عَلَى ظَهْرٍ فَأَصْبِحُوا عَلَيْهِ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ أَفِرَارًا مِنْ قَدَرِ اللَّهِ فَقَالَ عُمَرُ لَوْ غَيْرُكَ قَالَهَا يَا أَبَا عُبَيْدَةَ نَعَمْ نَفِرُّ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ إِلَى قَدَرِ اللَّهِ أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ لَكَ إِبِلٌ فَهَبَطَتْ وَادِيًا لَهُ عُدْوَتَانِ إِحْدَاهُمَا مُخْصِبَةٌ وَالأُخْرَى جَدْبَةٌ أَلَيْسَ إِنْ رَعَيْتَ الْخَصِبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ وَإِنْ رَعَيْتَ الْجَدْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ فَجَاءَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ - وَكَانَ غَائِبًا فِي بَعْضِ حَاجَتِهِ - فَقَالَ إِنَّ عِنْدِي مِنْ هَذَا عِلْمًا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ فَلاَ تَقْدَمُوا عَلَيْهِ وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلاَ تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَحَمِدَ اللَّهَ عُمَرُ ثُمَّ انْصَرَفَ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob Shomga (qarab) yoʻlga chiqdi. Sargʻ (degan joy)ga yetganida, qoʻshin amirlari — Abu Ubayda ibn al-Jarroh va uning safdoshlari uni kutib olib, Shom yerida vabo tarqalganini xabar qilishdi. Ibn Abbos aytadi: Shunda Umar ibn al-Xattob: «Menga dastlabki muhojirlarni chaqiringlar», dedi. (Ular) chaqirildi. U ular bilan maslahatlashib, Shomda vabo tarqalganini xabar qildi. Ular ixtilof qilishdi. Baʼzilari: «Sen bir ish uchun (yoʻlga) chiqding, undan qaytishingni maʼqul koʻrmaymiz», dedi. Baʼzilari esa: «Sen bilan birga qolgan xalq va Rasululloh ﷺ ning sahobalari bor, ularni bu vabo tomon olib borishingni maʼqul koʻrmaymiz», dedi. Umar: «Mening oldimdan turinglar», dedi. Soʻng: «Menga ansorlarni chaqiringlar», dedi. Men ularni chaqirdim. U ular bilan maslahatlashdi, ular ham muhojirlar yoʻlini tutib, ular kabi ixtilof qilishdi. U: «Mening oldimdan turinglar», dedi. Soʻng: «Bu yerdagi, Fath (Makka fathi) muhojirlaridan boʻlgan Quraysh oqsoqollarini chaqiringlar», dedi. Men ularni chaqirdim. Ulardan hech ikki kishi (bir-biriga) ixtilof qilmadi. Ular: «Xalqni (orqaga) qaytarishingni va ularni bu vabo tomon olib bormasligingni maʼqul koʻramiz», dedilar. Shunda Umar xalq ichida: «Men ertaga ulov ustida (yoʻlga chiqaman), sizlar ham (shunga tayyor) tong ottiringlar», deb nido qildi. Abu Ubayda: «Allohning taqdiridan qochamizmi?» dedi. Umar: «Buni sendan boshqasi aytganida edi, ey Abu Ubayda! Ha, biz Allohning taqdiridan Allohning taqdiriga qochamiz. Aytginchi, agar sening tuyalaring boʻlib, ular ikki yon bagʻirli — biri serhosil (koʻkalamzor), ikkinchisi qaqroq — bir vodiyga tushsa, serhosilida boqsang ham Allohning taqdiri bilan boqmaysanmi, qaqrogʻida boqsang ham Allohning taqdiri bilan boqmaysanmi?» dedi. Shu payt biror hojati bilan (yoʻqolib) gʻoyib boʻlgan Abdurahmon ibn Avf kelib: «Bu haqda mening oldimda bir ilm bor. Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitganman: ‹Bir yerda uni (vaboni) eshitsangiz, u tomon bormanglar; agar u siz turgan yerga tushsa, undan qochib chiqmanglar›», dedi. (Ibn Abbos) aytadi: Shunda Umar Allohga hamd aytdi, soʻng (orqaga) qaytdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб Шомга (қараб) йўлга чиқди. Сарғ (деган жой)га етганида, қўшин амирлари — Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ ва унинг сафдошлари уни кутиб олиб, Шом ерида вабо тарқалганини хабар қилишди. Ибн Аббос айтади: Шунда Умар ибн ал-Хаттоб: «Менга дастлабки муҳожирларни чақиринглар», деди. (Улар) чақирилди. У улар билан маслаҳатлашиб, Шомда вабо тарқалганини хабар қилди. Улар ихтилоф қилишди. Баъзилари: «Сен бир иш учун (йўлга) чиқдинг, ундан қайтишингни маъқул кўрмаймиз», деди. Баъзилари эса: «Сен билан бирга қолган халқ ва Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари бор, уларни бу вабо томон олиб боришингни маъқул кўрмаймиз», деди. Умар: «Менинг олдимдан туринглар», деди. Сўнг: «Менга ансорларни чақиринглар», деди. Мен уларни чақирдим. У улар билан маслаҳатлашди, улар ҳам муҳожирлар йўлини тутиб, улар каби ихтилоф қилишди. У: «Менинг олдимдан туринглар», деди. Сўнг: «Бу ердаги, Фатҳ (Макка фатҳи) муҳожирларидан бўлган Қурайш оқсоқолларини чақиринглар», деди. Мен уларни чақирдим. Улардан ҳеч икки киши (бир-бирига) ихтилоф қилмади. Улар: «Халқни (орқага) қайтаришингни ва уларни бу вабо томон олиб бормаслигингни маъқул кўрамиз», дедилар. Шунда Умар халқ ичида: «Мен эртага улов устида (йўлга чиқаман), сизлар ҳам (шунга тайёр) тонг оттиринглар», деб нидо қилди. Абу Убайда: «Аллоҳнинг тақдиридан қочамизми?» деди. Умар: «Буни сендан бошқаси айтганида эди, эй Абу Убайда! Ҳа, биз Аллоҳнинг тақдиридан Аллоҳнинг тақдирига қочамиз. Айтгинчи, агар сенинг туяларинг бўлиб, улар икки ён бағирли — бири серҳосил (кўкаламзор), иккинчиси қақроқ — бир водийга тушса, серҳосилида боқсанг ҳам Аллоҳнинг тақдири билан боқмайсанми, қақроғида боқсанг ҳам Аллоҳнинг тақдири билан боқмайсанми?» деди. Шу пайт бирор ҳожати билан (йўқолиб) ғойиб бўлган Абдураҳмон ибн Авф келиб: «Бу ҳақда менинг олдимда бир илм бор. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитганман: ‹Бир ерда уни (вабони) эшитсангиз, у томон борманглар; агар у сиз турган ерга тушса, ундан қочиб чиқманглар›», деди. (Ибн Аббос) айтади: Шунда Умар Аллоҳга ҳамд айтди, сўнг (орқага) қайтди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ وَحَدَّثَنِي حُسَيْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا أَرَادُوا أَنْ يَحْفِرُوا، لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَكَانَ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ يَضْرَحُ كَحَفْرِ أَهْلِ مَكَّةَ وَكَانَ أَبُو طَلْحَةَ زَيْدُ بْنُ سَهْلٍ يَحْفِرُ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ فَكَانَ يَلْحَدُ فَدَعَا الْعَبَّاسُ رَجُلَيْنِ فَقَالَ لِأَحَدِهِمَا اذْهَبْ إِلَى أَبِي عُبَيْدَةَ وَلِلْآخَرِ اذْهَبْ إِلَى أَبِي طَلْحَةَ اللَّهُمَّ خِرْ لِرَسُولِكَ قَالَ فَوَجَدَ صَاحِبُ أَبِي طَلْحَةَ أَبَا طَلْحَةَ فَجَاءَ بِهِ فَلَحَدَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: «Rasululloh ﷺga qabr qazimoqchi boʻlganlarida, Abu Ubayda ibn al-Jarroh Makka ahli qazigandek yorib qazir, Abu Talha Zayd ibn Sahl esa Madina ahli uchun lahad qilib qazir edi. Shunda Abbos ikki kishini chaqirib, biriga: ‹Abu Ubaydaning oldiga bor›, ikkinchisiga: ‹Abu Talhaning oldiga bor. Ey Alloh, Rasulingga xayrni ixtiyor qil›, dedi. Abu Talhaga yuborilgan kishi Abu Talhani topib keldi, u esa Rasululloh ﷺ uchun lahad qazidi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: «Расулуллоҳ ﷺга қабр қазимоқчи бўлганларида, Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ Макка аҳли қазигандек ёриб қазир, Абу Талҳа Зайд ибн Саҳл эса Мадина аҳли учун лаҳад қилиб қазир эди. Шунда Аббос икки кишини чақириб, бирига: ‹Абу Убайданинг олдига бор›, иккинчисига: ‹Абу Талҳанинг олдига бор. Эй Аллоҳ, Расулингга хайрни ихтиёр қил›, деди. Абу Талҳага юборилган киши Абу Талҳани топиб келди, у эса Расулуллоҳ ﷺ учун лаҳад қазиди».

حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ، وَعِصَامُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَا حَدَّثَنَا صَفْوَانُ، عَنْ شُرَيْحِ بْنِ عُبَيْدٍ، وَرَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، وَغَيْرِهِمَا، قَالُوا لَمَّا بَلَغَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ سَرَغَ حُدِّثَ أَنَّ بِالشَّامِ وَبَاءً شَدِيدًا قَالَ بَلَغَنِي أَنَّ شِدَّةَ الْوَبَاءِ فِي الشَّامِ فَقُلْتُ إِنْ أَدْرَكَنِي أَجَلِي وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ حَيٌّ اسْتَخْلَفْتُهُ فَإِنْ سَأَلَنِي اللَّهُ لِمَ اسْتَخْلَفْتَهُ عَلَى أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قُلْتُ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ أَمِينًا وَأَمِينِي أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ فَأَنْكَرَ الْقَوْمُ ذَلِكَ وَقَالُوا مَا بَالُ عُلْيَا قُرَيْشٍ يَعْنُونَ بَنِي فِهْرٍ ثُمَّ قَالَ فَإِنْ أَدْرَكَنِي أَجَلِي وَقَدْ تُوُفِّيَ أَبُو عُبَيْدَةَ اسْتَخْلَفْتُ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ فَإِنْ سَأَلَنِي رَبِّي عَزَّ وَجَلَّ لِمَ اسْتَخْلَفْتَهُ قُلْتُ سَمِعْتُ رَسُولَكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّهُ يُحْشَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَيْنَ يَدَيْ الْعُلَمَاءِ نَبْذَةً‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar Sargʻ degan joyga yetganida, unga Shomda qattiq vabo tarqagani xabar qilindi. U: «Menga Shomda vabo kuchayganligi xabari yetdi. Agar ajalim yetsa-yu, Abu Ubayda ibn al-Jarroh tirik boʻlsa, uni oʻzimga xalifa qilaman. Agar Alloh mendan: ‹Nega uni Muhammad ﷺ ummatiga xalifa qilding?›, deb soʻrasa, men: ‹Rasulingni ﷺ: «Har bir paygʻambarning bir ishonchli kishisi bor, mening ishonchlim esa Abu Ubayda ibn al-Jarrohdir» deganlarini eshitganman›, deyman», dedi. Odamlar buni inkor etib: «Quraysh zodagonlariga, yaʼni Fihr oʻgʻillariga nima boʻldi?», deyishdi. Soʻng u: «Agar ajalim yetsa-yu, Abu Ubayda vafot etgan boʻlsa, Muoz ibn Jabalni xalifa qilaman. Agar Robbim azza va jalla mendan: ‹Nega uni xalifa qilding?›, deb soʻrasa, men: ‹Rasulingni ﷺ: «Albatta, u qiyomat kuni olimlardan bir oz oldinroqda mahshar qilinadi» deganlarini eshitganman›, deyman», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар Сарғ деган жойга етганида, унга Шомда қаттиқ вабо тарқагани хабар қилинди. У: «Менга Шомда вабо кучайганлиги хабари етди. Агар ажалим етса-ю, Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ тирик бўлса, уни ўзимга халифа қиламан. Агар Аллоҳ мендан: ‹Нега уни Муҳаммад ﷺ умматига халифа қилдинг?›, деб сўраса, мен: ‹Расулингни ﷺ: «Ҳар бир пайғамбарнинг бир ишончли кишиси бор, менинг ишончлим эса Абу Убайда ибн ал-Жарроҳдир» деганларини эшитганман›, дейман», деди. Одамлар буни инкор этиб: «Қурайш зодагонларига, яъни Фиҳр ўғилларига нима бўлди?», дейишди. Сўнг у: «Агар ажалим етса-ю, Абу Убайда вафот этган бўлса, Муоз ибн Жабални халифа қиламан. Агар Роббим азза ва жалла мендан: ‹Нега уни халифа қилдинг?›, деб сўраса, мен: ‹Расулингни ﷺ: «Албатта, у қиёмат куни олимлардан бир оз олдинроқда маҳшар қилинади» деганларини эшитганман›, дейман», деди.

حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كَانَ مُسْتَنِدًا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِنْدَهُ ابْنُ عُمَرَ وَسَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا فَقَالَ اعْلَمُوا أَنِّي لَمْ أَقُلْ فِي الْكَلَالَةِ شَيْئًا وَلَمْ أَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِي أَحَدًا وَأَنَّهُ مَنْ أَدْرَكَ وَفَاتِي مِنْ سَبْيِ الْعَرَبِ فَهُوَ حُرٌّ مِنْ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ أَمَا إِنَّكَ لَوْ أَشَرْتَ بِرَجُلٍ مِنْ الْمُسْلِمِينَ لَأْتَمَنَكَ النَّاسُ وَقَدْ فَعَلَ ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَأْتَمَنَهُ النَّاسُ فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَدْ رَأَيْتُ مِنْ أَصْحَابِي حِرْصًا سَيِّئًا وَإِنِّي جَاعِلٌ هَذَا الْأَمْرَ إِلَى هَؤُلَاءِ النَّفَرِ السِّتَّةِ الَّذِينَ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ عَنْهُمْ رَاضٍ ثُمَّ قَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ لَوْ أَدْرَكَنِي أَحَدُ رَجُلَيْنِ ثُمَّ جَعَلْتُ هَذَا الْأَمْرَ إِلَيْهِ لَوَثِقْتُ بِهِ سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U (roziyallohu anhu) Ibn Abbosga suyanib turgan, yonida Ibn Umar va Said ibn Zayd (roziyallohu anhum) bor edi. U: «Bilib qoʻyinglarki, men kalola haqida hech narsa demadim va oʻzimdan keyin birovni xalifa qilmadim. Vafotim payti arab asirlaridan kim boʻlsa, u Alloh azza va jalla molidan boʻlsada, ozoddir», dedi. Said ibn Zayd: «Agar musulmonlardan bir kishini koʻrsatganingda, odamlar senga ishonardilar. Buni Abu Bakr (roziyallohu anhu) qilgan edi va odamlar unga ishongan edilar», dedi. Umar (roziyallohu anhu): «Men ashoblarimda yomon hirsni koʻrdim. Shuning uchun bu ishni Rasululloh ﷺ vafot etganlarida ulardan rozi boʻlgan holda ketgan mana shu olti kishiga topshiraman», dedi. Soʻng Umar (roziyallohu anhu): «Agar ikki kishidan biri hayot boʻlib menga yetganida, bu ishni unga topshirar va unga ishonardim: Abu Huzayfaning ozod qilgan quli Solim va Abu Ubayda ibn al-Jarroh», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У (розияллоҳу анҳу) Ибн Аббосга суяниб турган, ёнида Ибн Умар ва Саид ибн Зайд (розияллоҳу анҳум) бор эди. У: «Билиб қўйингларки, мен калола ҳақида ҳеч нарса демадим ва ўзимдан кейин бировни халифа қилмадим. Вафотим пайти араб асирларидан ким бўлса, у Аллоҳ азза ва жалла молидан бўлсада, озоддир», деди. Саид ибн Зайд: «Агар мусулмонлардан бир кишини кўрсатганингда, одамлар сенга ишонардилар. Буни Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) қилган эди ва одамлар унга ишонган эдилар», деди. Умар (розияллоҳу анҳу): «Мен ашобларимда ёмон ҳирсни кўрдим. Шунинг учун бу ишни Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида улардан рози бўлган ҳолда кетган мана шу олти кишига топшираман», деди. Сўнг Умар (розияллоҳу анҳу): «Агар икки кишидан бири ҳаёт бўлиб менга етганида, бу ишни унга топширар ва унга ишонардим: Абу Ҳузайфанинг озод қилган қули Солим ва Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ», деди.

حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ حُنَيْفٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، أَنَّ رَجُلًا، رَمَى رَجُلًا بِسَهْمٍ فَقَتَلَهُ وَلَيْسَ لَهُ وَارِثٌ إِلَّا خَالٌ فَكَتَبَ فِي ذَلِكَ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ إِلَى عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَكَتَبَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مَوْلَى مَنْ لَا مَوْلَى لَهُ وَالْخَالُ وَارِثُ مَنْ لَا وَارِثَ لَهُ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi boshqa bir kishini oʻq bilan otib oʻldirdi, uning tovoʻgʻ (tugʻishgan) togʻasidan boshqa vorisi yoʻq edi. Abu Ubayda ibn al-Jarroh bu haqda Umarga xat yozdi, u esa Nabiy ﷺ: «Alloh va Uning Rasuli valisi (homiysi) boʻlmagan kishining valisidir, togʻa esa vorisi boʻlmagan kishining vorisidir», deganlarini yozib qaytardi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши бошқа бир кишини ўқ билан отиб ўлдирди, унинг товўғ (туғишган) тоғасидан бошқа вориси йўқ эди. Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ бу ҳақда Умарга хат ёзди, у эса Набий ﷺ: «Аллоҳ ва Унинг Расули валиси (ҳомийси) бўлмаган кишининг валисидир, тоға эса вориси бўлмаган кишининг ворисидир», деганларини ёзиб қайтарди.

- وعن ابن عباس رضي الله عنه أن عمر بن الخطاب رضي الله عنه خرج إلى الشام حتى إذا كان بسرغ لقيه أمراء الأجناد -أبو عبيدة بن الجراح وأصحابه- فأخبروه أن الوباء قد وقع بالشام، قال بن عباس‏:‏ فقال عمر‏:‏ ادع لي المهاجرين الأولين، فدعوتهم، فاستشارهم، وأخبرهم أن الوباء قد وقع بالشام، فاختلفوا، فقال بعضهم‏:‏ خرجت لأمر، ولا نرى أن ترجع عنه‏.‏ وقال بعضهم‏:‏ معك بقية الناس وأصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم ، ولا نرى أن تقدمهم على هذا الوباء‏.‏ فقال‏:‏ ارتفعوا عني، ثم قال‏:‏ ادع لي الأنصار، فدعوتهم، فاستشارهم، فسلكوا سبيل المهاجرين، واختلفوا كاختلافهم، فقال‏:‏ ارتفعوا عني، ثم قال‏:‏ ادع لي من كان ها هنا من مشيخة قريش من مهاجرة الفتح، فدعوتهم، فلم يختلف عليه منهم رجلان، فقالوا‏:‏ نرى أن ترجع بالناس، ولا تقدمهم على هذا الوباء، فنادى عمر رضي الله عنه في الناس‏:‏ إني مصبح على ظهر، فأصبحوا عليه فقال أبو عبيدة بن الجراح رضي الله عنه ‏:‏ أفرار من قدر الله‏؟‏ فقال عمر رضي الله عنه ‏:‏ لو غيرك قالها يا أبا عبيدة‏!‏ -وكان عمر يكره خلافه- نعم نفر من قدر الله إلى قدر الله، أرأيت لو كان لك إبل، فهبطت وادياً له عدوتان، إحداهما خصبة، والأخرى جدبة، أليس إن رعيت الخصبة رعيتها بقدر الله، وإن رعيت الجدبة رعيتها بقدر الله‏؟‏ قال‏:‏ فجاء عبد الرحمن بن عوف رضي الله عنه ، وكان متغيباً في بعض حاجته، فقال‏:‏ إن عندي من هذا علما، سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول‏:‏ “إذا سمعتم به بأرض، فلا تقدموا عليه، وإذا وقع بأرض وأنتم بها، فلا تخرجوا فرارا منه‏"‏ فحمد الله تعالى عمر رضي الله عنه وانصرف‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏ والعدوة‏:‏ جانب الوادي‏‏‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob Shomga (safar) chiqdi. Sargʼ (degan joy)ga yetganida, qoʼshin ahli — Abu Ubayda ibn al-Jarroh va uning sheriklari uni kutib oldilar va unga Shomda vabo paydo boʼlganini xabar qildilar. Ibn Abbos dedi: Shunda Umar: «Menga muhojirlarning avvalgilarini (avvalda Islom keltirganlarini) chaqir», dedi. Men ularni chaqirdim. U ular bilan maslahatlashdi va ularga Shomda vabo paydo boʼlganini xabar qildi. Shunda ular ixtilof qildilar. Baʼzilari: «Sen bir ish (maqsad) uchun chiqibsan, undan qaytishingni durust koʼrmaymiz», dedilar. Baʼzilari: «Sen bilan birga (boshqa) odamlarning qoldigʼi va Rasululloh ﷺ ning sahobalari bor; ularni shu vaboga olib borishingni durust koʼrmaymiz», dedilar. U: «Mendan koʼtarilinglar (chiqib turinglar)», dedi. Soʼng: «Menga ansorlarni chaqir», dedi. Men ularni uning huzuriga chaqirdim. U ular bilan maslahatlashdi. Ular muhojirlarning yoʼlidan bordilar va ular kabi ixtilof qildilar. U: «Mendan koʼtarilinglar», dedi. Soʼng: «Menga shu yerda boʼlgan, Fath (Makka fathi) muhojirlaridan boʼlgan Quraysh shayxlarini (oqsoqollarini) chaqir», dedi. Men ularni chaqirdim. Bas, ulardan ikki kishi ham ixtilof qilmadi va: «Bizning fikrimiz shuki, sen odamlar bilan qaytasan va ularni shu vaboga olib bormaysan», dedilar. Shunda Umar odamlar orasida nido qilib: «Men ertalab (ulov) ortiga minib (qaytaman); sizlar ham ertalab unga (ulovga minib) tayyor boʼlinglar», dedi. Shunda Abu Ubayda ibn al-Jarroh: «Allohning taqdiridan qochish boʼladimi?» dedi. Umar: «Buni sendan boshqa kishi aytganida edi, ey Abu Ubayda!» dedi — Umar uning xilofiga borishni yoqtirmas edi — «Ha, biz Allohning taqdiridan Allohning taqdiriga qochamiz. Aytgin-chi, agar sening tuyalaring boʼlsa-yu, ularni ikki yon (qirgʼoq)li bir vodiyga olib tushsang, ularning biri serhosil (oʼtli), ikkinchisi qaqshigan (choʻl) boʼlsa, serhosilini boqsang, uni Allohning taqdiri bilan boqqan boʼlmaysanmi? Qaqshiganini boqsang ham, uni Allohning taqdiri bilan boqqan boʼlmaysanmi?» dedi. (Ibn Abbos) dedi: Shunda Abdurahmon ibn Avf keldi — u baʼzi hojati bilan gʻoyib (yoʼq) boʼlgan edi — va: «Albatta menda bu haqida bir ilm bor: men Rasululloh ﷺ ni: ‹Qachon uning (vaboning) bir yerda (borligini) eshitsangizlar, u yerga bormanglar. Qachon u sizlar turgan yerda paydo boʼlsa, undan qochib chiqib ketmanglar›, deb aytayotganlarini eshitganman», dedi. (Ibn Abbos) dedi: Shunda Umar ibn al-Xattob Allohga hamd aytdi, soʼng (orqaga) qaytdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб Шомга (сафар) чиқди. Сарғ (деган жой)га етганида, қўшин аҳли — Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ ва унинг шериклари уни кутиб олдилар ва унга Шомда вабо пайдо бўлганини хабар қилдилар. Ибн Аббос деди: Шунда Умар: «Менга муҳожирларнинг аввалгиларини (аввалда Ислом келтирганларини) чақир», деди. Мен уларни чақирдим. У улар билан маслаҳатлашди ва уларга Шомда вабо пайдо бўлганини хабар қилди. Шунда улар ихтилоф қилдилар. Баъзилари: «Сен бир иш (мақсад) учун чиқибсан, ундан қайтишингни дуруст кўрмаймиз», дедилар. Баъзилари: «Сен билан бирга (бошқа) одамларнинг қолдиғи ва Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари бор; уларни шу вабога олиб боришингни дуруст кўрмаймиз», дедилар. У: «Мендан кўтарилинглар (чиқиб туринглар)», деди. Сўнг: «Менга ансорларни чақир», деди. Мен уларни унинг ҳузурига чақирдим. У улар билан маслаҳатлашди. Улар муҳожирларнинг йўлидан бордилар ва улар каби ихтилоф қилдилар. У: «Мендан кўтарилинглар», деди. Сўнг: «Менга шу ерда бўлган, Фатҳ (Макка фатҳи) муҳожирларидан бўлган Қурайш шайхларини (оқсоқолларини) чақир», деди. Мен уларни чақирдим. Бас, улардан икки киши ҳам ихтилоф қилмади ва: «Бизнинг фикримиз шуки, сен одамлар билан қайтасан ва уларни шу вабога олиб бормайсан», дедилар. Шунда Умар одамлар орасида нидо қилиб: «Мен эрталаб (улов) ортига миниб (қайтаман); сизлар ҳам эрталаб унга (уловга миниб) тайёр бўлинглар», деди. Шунда Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ: «Аллоҳнинг тақдиридан қочиш бўладими?» деди. Умар: «Буни сендан бошқа киши айтганида эди, эй Абу Убайда!» деди — Умар унинг хилофига боришни ёқтирмас эди — «Ҳа, биз Аллоҳнинг тақдиридан Аллоҳнинг тақдирига қочамиз. Айтгин-чи, агар сенинг туяларинг бўлса-ю, уларни икки ён (қирғоқ)ли бир водийга олиб тушсанг, уларнинг бири серҳосил (ўтли), иккинчиси қақшиган (чўл) бўлса, серҳосилини боқсанг, уни Аллоҳнинг тақдири билан боққан бўлмайсанми? Қақшиганини боқсанг ҳам, уни Аллоҳнинг тақдири билан боққан бўлмайсанми?» деди. (Ибн Аббос) деди: Шунда Абдураҳмон ибн Авф келди — у баъзи ҳожати билан ғойиб (йўқ) бўлган эди — ва: «Албатта менда бу ҳақида бир илм бор: мен Расулуллоҳ ﷺ ни: ‹Қачон унинг (вабонинг) бир ерда (борлигини) эшитсангизлар, у ерга борманглар. Қачон у сизлар турган ерда пайдо бўлса, ундан қочиб чиқиб кетманглар›, деб айтаётганларини эшитганман», деди. (Ибн Аббос) деди: Шунда Умар ибн ал-Хаттоб Аллоҳга ҳамд айтди, сўнг (орқага) қайтди.

وَعَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «نِعْمَ الرَّجُلُ الْفَقِيهُ فِي الدِّينِ إِنِ احْتِيجَ إِلَيْهِ نَفَعَ وَإِنِ اسْتُغْنِيَ عَنْهُ أَغْنَى نَفْسَهُ» . رَوَاهُ رزين

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Abu Bakr qanday yaxshi kishi! Umar qanday yaxshi kishi! Abu Ubayda ibn al-Jarroh qanday yaxshi kishi!» dedilar. Bu hadis hasandir, uni faqat Suhaylning rivoyatidan bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Абу Бакр қандай яхши киши! Умар қандай яхши киши! Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ қандай яхши киши!» дедилар. Бу ҳадис ҳасандир, уни фақат Суҳайлнинг ривоятидан биламиз.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ ، قَالَ : حَدَّثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ ، حَدَّثَنَا أَسِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ خَالِدِ بْنِ دُرَيْكٍ ، عَنْ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي جُمُعَةَ رَجُلٍ مِنَ الصَّحَابَةِ حَدِّثْنَا : حَدِيثًا سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : نَعَمْ أُحَدِّثُكَ حَدِيثًا جَيِّدًا : تَغَدَّيْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَعَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَحَدٌ خَيْرٌ مِنَّا؟ أَسْلَمْنَا وَجَاهَدْنَا مَعَكَ؟، قَالَ : " نَعَمْ، قَوْمٌ يَكُونُونَ مِنْ بَعْدِكُمْ يُؤْمِنُونَ بِي وَلَمْ يَرَوْنِي "

Ibn Muhayriz aytdi: Sahobalardan boʻlgan Abu Jumuaga: «Bizga Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadisingizni aytib bering», dedim. U: «Ha, senga yaxshi bir hadisni aytib beraman: biz Rasululloh ﷺ bilan tushlik qildik, biz bilan birga Abu Ubayda ibn al-Jarroh ham bor edi. U: ‹Ey Allohning Rasuli, bizdan koʻra yaxshiroq kimsa bormi? Biz Islomni qabul qildik va Siz bilan birga jihod qildik-ku›, dedi. U zot: ‹Ha, sizlardan keyin keladigan bir qavm: ular meni koʻrmagan holda menga iymon keltiradilar›, dedilar», dedi.Ибн Муҳайриз айтди: Саҳобалардан бўлган Абу Жумуага: «Бизга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадисингизни айтиб беринг», дедим. У: «Ҳа, сенга яхши бир ҳадисни айтиб бераман: биз Расулуллоҳ ﷺ билан тушлик қилдик, биз билан бирга Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ ҳам бор эди. У: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, биздан кўра яхшироқ кимса борми? Биз Исломни қабул қилдик ва Сиз билан бирга жиҳод қилдик-ку›, деди. У зот: ‹Ҳа, сизлардан кейин келадиган бир қавм: улар мени кўрмаган ҳолда менга иймон келтирадилар›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو زُهَيْرٍ عَبْدُ الْمَجِيدِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْمِصْرِيُّ ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ يَعْنِي ابْنَ يَحْيَى التُّجِيبِيُّ ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ هِشَامٍ وَهُوَ ابْنُ سَعْدٍ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ أَبِيهِ أَسْلَمَ ، أَنَّهُ لَمَّا كَانَ عَامُ الرَّمَدَاتِ ، وَأَجْدَبَتْ بِبِلادٍ الأَرْضُ ، كَتَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ : " مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عُمَرَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ، إِلَى الْعَاصِ بْنِ الْعَاصِ ، لَعَمْرِي مَا تُبَالِي إِذَا سَمِنْتَ ، وَمَنْ قِبَلَكَ أَنْ أَعْجَفَ أَنَا وَمَنْ قِبَلِي ، وَيَا غَوْثَاهُ " ، فَكَتَبَ عَمْرٌو : " سَلامٌ ، أَمَّا بَعْدُ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ أَتَتْكَ عِيرٌ أَوَّلُهَا عِنْدَكَ ، وَآخِرُهَا عِنْدِي ، مَعَ أَنِّي أَرْجُو أَنْ أَجِدَ سَبِيلا أَنْ أَحْمِلَ فِي الْبَحْرِ " ، فَلَمَّا قَدِمَتْ أَوَّلُ عِيرٍ دَعَا الزُّبَيْرَ ، فَقَالَ : اخْرُجْ فِي أَوَّلِ هَذِهِ الْعِيرِ ، فَاسْتَقْبِلْ بِهَا نَجْدًا ، فَاحْمِلْ إِلَى كُلِّ أَهْلِ بَيْتٍ قَدَرْتَ عَلَى أَنْ تُحَمِّلَهُمُ ، وَإِلَى مَنْ لَمْ تَسْتَطِعْ حَمْلَهُ ، فَمُرْ لِكُلِّ أَهْلِ بَيْتٍ بِبَعِيرٍ بِمَا عَلَيْهِ ، وَمُرْهُمْ فَلْيَلْبَسُوا كِيَاسَ الَّذِينَ فِيهِمُ الْحِنْطَةُ ، وَلْيَنْحَرُوا الْبَعِيرَ ، فَلْيَجْمُلُوا شَحْمَهُ ، وَلْيَقْدُوا لَحْمَهُ ، وَلْيَأْخُذُوا جِلْدَهُ ، ثُمَّ لِيَأْخُذُوا كَمِّيَّةً مِنْ قَدِيدٍ ، وَكَمِّيَّةً مِنْ شَحْمٍ ، وَحِفْنَةً مِنْ دَقِيقٍ ، فَيَطْبُخُوا ، فَيَأْكُلُوا حَتَّى يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ بِرِزْقٍ ، فَأَبَى الزُّبَيْرُ أَنْ يَخْرُجَ ، فَقَالَ : أَمَا وَاللَّهِ لا تَجِدُ مِثْلَهَا حَتَّى تَخْرُجَ مِنَ الدُّنْيَا ، ثُمَّ دَعَا آخَرَ أَظُنُّهُ طَلْحَةَ ، فَأَبَى ، ثُمَّ دَعَا أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ ، فَخَرَجَ فِي ذَلِكَ فَلَمَّا رَجَعَ بَعَثَ إِلَيْهِ بِأَلْفِ دِينَارٍ ، فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ : إِنِّي لَمْ أَعْمَلْ لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ ، إِنَّمَا عَمِلْتُ لِلَّهِ ، وَلَسْتُ آخُذُ فِي ذَلِكَ شَيْئًا ، فَقَالَ عُمَرُ : " قَدْ أَعْطَانَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَشْيَاءَ بَعَثَنَا لَهَا فَكَرِهْنَا ، فَأَبَى ذَلِكَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَاقْبَلْهَا أَيُّهَا الرَّجُلُ فَاسْتَعِنْ بِهَا عَلَى دُنْيَاكَ وَدِينِكَ " ، فَقَبِلَهَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي الْقَلْبِ مِنْ عَطِيَّةَ بْنِ سَعْدٍ الْعَوْفِيِّ ، إِلا أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ قَدْ رَوَاهُ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، قَدْ خَرَّجْتُهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ

Zayd ibn Aslam otasi Aslamdan rivoyat qiladi: Ramodat yili boʻlib, yerlarda qurgʻoqchilik yuz berganida, Umar ibn al-Xattob Amr ibn al-Osga shunday yozdi: «Allohning bandasi, moʻminlar amiri Umardan al-Osning oʻgʻli Osga. Umrim bilan qasamki, sen va sening yoningdagilar semirib turgan boʻlsang, men va mening yonimdagilar ozib qolishimizga parvo qilmaysan. Ey dodimga yetguvchi!» Amr esa: «Salom. Ammo baʼd. Labbayk, labbayk! Senga bir karvon keladi, uning avvali sening oldingda, oxiri esa mening oldimda boʻladi. Shu bilan birga, dengiz orqali ham yuk yuborishga yoʻl topishga umid qilaman», deb yozdi. Birinchi karvon yetib kelganida, u Zubayrni chaqirib: «Bu karvonning avvalida chiqib, uni Najd tomonga olib bor. Yuk yetkaza olgan har bir xonadonga yetkaz; yuk yetkazishga qurbing yetmagan har bir xonadonga esa ustidagi yuki bilan bitta tuya berishni buyur. Ularga aytginki, ichida bugʻdoy boʻlgan qoplarni olsinlar, tuyani soʻysinlar, uning yogʻini eritsinlar, goʻshtini qoqlab quritsinlar, terisini olsinlar, soʻng bir miqdor qoqlangan goʻsht, bir miqdor yogʻ va bir hovuch un olib pishirsinlar-da, Alloh ularga rizq keltirguncha yeb tursinlar», dedi. Zubayr chiqishdan bosh tortdi. Shunda u: «Ogoh boʻl, Allohga qasamki, dunyodan chiqquningcha bunday ishning mislini topmaysan», dedi. Soʻng boshqa birini — gumonimcha, Talhani — chaqirdi, u ham bosh tortdi. Soʻng Abu Ubayda ibn al-Jarrohni chaqirdi, u esa bu ish uchun chiqdi. Qaytib kelganida, unga ming dinor yubordi. Abu Ubayda: «Ey Xattobning oʻgʻli, men sen uchun ishlaganim yoʻq, faqat Alloh uchun ishladim va bunga hech narsa olmayman», dedi. Umar: «Rasululloh ﷺ bizni baʼzi ishlarga yuborib, bizga bergan edilar, biz esa uni yoqtirmagan edik. Rasululloh ﷺ buni bizdan qabul qilmadilar. Ey kishi, uni qabul qil va u bilan dunyoyingga hamda diningga yordam ol», dedi. Shunda Abu Ubayda ibn al-Jarroh uni qabul qildi. Soʻng hadisni zikr qildi. Abu Bakr aytdi: Atiyya ibn Saʼd al-Avfiy haqida koʻngilda bir narsa bor, lekin bu xabarni Zayd ibn Aslam Ato ibn Yasordan, u Abu Saiddan rivoyat qilgan, men uni boshqa bir joyda keltirganman.Зайд ибн Аслам отаси Асламдан ривоят қилади: Рамодат йили бўлиб, ерларда қурғоқчилик юз берганида, Умар ибн ал-Хаттоб Амр ибн ал-Осга шундай ёзди: «Аллоҳнинг бандаси, мўминлар амири Умардан ал-Оснинг ўғли Осга. Умрим билан қасамки, сен ва сенинг ёнингдагилар семириб турган бўлсанг, мен ва менинг ёнимдагилар озиб қолишимизга парво қилмайсан. Эй додимга етгувчи!» Амр эса: «Салом. Аммо баъд. Лаббайк, лаббайк! Сенга бир карвон келади, унинг аввали сенинг олдингда, охири эса менинг олдимда бўлади. Шу билан бирга, денгиз орқали ҳам юк юборишга йўл топишга умид қиламан», деб ёзди. Биринчи карвон етиб келганида, у Зубайрни чақириб: «Бу карвоннинг аввалида чиқиб, уни Нажд томонга олиб бор. Юк етказа олган ҳар бир хонадонга етказ; юк етказишга қурбинг етмаган ҳар бир хонадонга эса устидаги юки билан битта туя беришни буюр. Уларга айтгинки, ичида буғдой бўлган қопларни олсинлар, туяни сўйсинлар, унинг ёғини эритсинлар, гўштини қоқлаб қуритсинлар, терисини олсинлар, сўнг бир миқдор қоқланган гўшт, бир миқдор ёғ ва бир ҳовуч ун олиб пиширсинлар-да, Аллоҳ уларга ризқ келтиргунча еб турсинлар», деди. Зубайр чиқишдан бош тортди. Шунда у: «Огоҳ бўл, Аллоҳга қасамки, дунёдан чиққунингча бундай ишнинг мислини топмайсан», деди. Сўнг бошқа бирини — гумонимча, Талҳани — чақирди, у ҳам бош тортди. Сўнг Абу Убайда ибн ал-Жарроҳни чақирди, у эса бу иш учун чиқди. Қайтиб келганида, унга минг динор юборди. Абу Убайда: «Эй Хаттобнинг ўғли, мен сен учун ишлаганим йўқ, фақат Аллоҳ учун ишладим ва бунга ҳеч нарса олмайман», деди. Умар: «Расулуллоҳ ﷺ бизни баъзи ишларга юбориб, бизга берган эдилар, биз эса уни ёқтирмаган эдик. Расулуллоҳ ﷺ буни биздан қабул қилмадилар. Эй киши, уни қабул қил ва у билан дунёйингга ҳамда динингга ёрдам ол», деди. Шунда Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ уни қабул қилди. Сўнг ҳадисни зикр қилди. Абу Бакр айтди: Атийя ибн Саъд ал-Авфий ҳақида кўнгилда бир нарса бор, лекин бу хабарни Зайд ибн Аслам Ато ибн Ясордан, у Абу Саиддан ривоят қилган, мен уни бошқа бир жойда келтирганман.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ النُّعْمَانِيُّ , نَا الْحُسَيْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجَرْجَرَائِيُّ , نَا وَكِيعٌ , عَنْ سُفْيَانَ , عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشٍ , عَنْ حَكِيمِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ حُنَيْفٍ , عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ , قَالَ : " رَمَى رَجُلٌ رَجُلا بِسَهْمٍ فَقَتَلَهُ ، وَلَيْسَ لَهُ وَارِثٌ إِلا خَالٌ , فَكَتَبَ فِي ذَلِكَ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ إِلَى عُمَرَ , وَكَتَبَ عُمَرُ : إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : اللَّهُ وَرَسُولُهُ مَوْلَى مَنْ لا مَوْلَى لَهُ , وَالْخَالُ وَارِثُ مَنْ لا وَارِثَ لَهُ "

Abu Umoma ibn Sahl ibn Hunayf aytadi: Bir kishi boshqa bir kishini oʻq bilan otib oʻldirdi, uning togʻasidan boshqa vorisi yoʻq edi. Abu Ubayda ibn al-Jarroh bu haqda Umarga xat yozdi. Umar esa Nabiy ﷺ: «Alloh va Uning Rasuli mavlosi boʻlmagan kishining mavlosidir, togʻa esa vorisi boʻlmagan kishining vorisidir», deganlarini yozib qaytardi.Абу Умома ибн Саҳл ибн Ҳунайф айтади: Бир киши бошқа бир кишини ўқ билан отиб ўлдирди, унинг тоғасидан бошқа вориси йўқ эди. Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ бу ҳақда Умарга хат ёзди. Умар эса Набий ﷺ: «Аллоҳ ва Унинг Расули мавлоси бўлмаган кишининг мавлосидир, тоға эса вориси бўлмаган кишининг ворисидир», деганларини ёзиб қайтарди.