حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرٌو، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَخْلُوَنَّ رَجُلٌ بِامْرَأَةٍ إِلاَّ مَعَ ذِي مَحْرَمٍ ". فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ امْرَأَتِي خَرَجَتْ حَاجَّةً وَاكْتُتِبْتُ فِي غَزْوَةِ كَذَا وَكَذَا. قَالَ " ارْجِعْ فَحُجَّ مَعَ امْرَأَتِكَ ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Hech bir kishi (begona) ayol bilan — mahram (kishi) bilan boʻ lgandan boshqa — aslo xilvatda (yolgʻ iz) qolmasin», dedilar. Shunda bir kishi (oʻrnidan) turib: «Ey Allohning Rasuli, xotinim haj (qilgani) chiqdi; men esa falon-falon gʻ azot (jang)ga yozilgan edim», dedi. U zot: «Qayt va xotining bilan (birga) haj qil», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Ҳеч бир киши (бегона) аёл билан — маҳрам (киши) билан бў лгандан бошқа — асло хилватда (ёлғ из) қолмасин», дедилар. Шунда бир киши (ўрнидан) туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, хотиним ҳаж (қилгани) чиқди; мен эса фалон-фалон ғ азот (жанг)га ёзилган эдим», деди. У зот: «Қайт ва хотининг билан (бирга) ҳаж қил», дедилар.
حَدَّثَنَا أَزْهَرُ بْنُ جَمِيلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ،. أَنَّ امْرَأَةَ، ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ أَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ مَا أَعْتُبُ عَلَيْهِ فِي خُلُقٍ وَلاَ دِينٍ، وَلَكِنِّي أَكْرَهُ الْكُفْرَ فِي الإِسْلاَمِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَتَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ ". قَالَتْ نَعَمْ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اقْبَلِ الْحَدِيقَةَ وَطَلِّقْهَا تَطْلِيقَةً ".
قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ لَا يُتَابَعُ فِيهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Sobit ibn Qaysning xotini Paygʻambar ﷺning oldiga kelib: «Ey Allohning Rasuli, men Sobit ibn Qaysni xulqi va dinida ayblamayman; lekin men Islomda (uning huzurida yashashda) kufr (noshukrlik)dan qoʻ rqaman» dedi. Rasululloh ﷺ: «Uning bogʻ ini unga qaytarib berasanmi?» dedilar. U: «Ha» dedi. Rasululloh ﷺ (Sobitga): «Bogʻ ni qabul qil va uni bir (marta) taloq qil» dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Собит ибн Қайснинг хотини Пайғамбар ﷺнинг олдига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен Собит ибн Қайсни хулқи ва динида айбламайман; лекин мен Исломда (унинг ҳузурида яшашда) куфр (ношукрлик)дан қў рқаман» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг боғ ини унга қайтариб берасанми?» дедилар. У: «Ҳа» деди. Расулуллоҳ ﷺ (Собитга): «Боғ ни қабул қил ва уни бир (марта) талоқ қил» дедилар.
وَعَنِ ابْنِ أَبِي تَمِيمَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةُ ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لاَ أَعْتُبُ عَلَى ثَابِتٍ فِي دِينٍ وَلاَ خُلُقٍ، وَلَكِنِّي لاَ أُطِيقُهُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَتَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ ". قَالَتْ نَعَمْ.
(Ikrima, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi)ki, u: «Sobit ibn Qaysning xotini Rasululloh ﷺning oldiga kelib: ‹Ey Allohning Rasuli, men Sobitni dini va xulqi (yomonligi) uchun ayblamayman; lekin men unga toqat qilolmayman (knglim chopmaydi)› dedi. Rasululloh ﷺ: ‹Uning bogʻ ini unga qaytarib berasanmi?› dedilar. U: ‹Ha› dedi», dedi.(Икрима, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди)ки, у: «Собит ибн Қайснинг хотини Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, мен Собитни дини ва хулқи (ёмонлиги) учун айбламайман; лекин мен унга тоқат қилолмайман (кнглим чопмайди)› деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Унинг боғ ини унга қайтариб берасанми?› дедилар. У: ‹Ҳа› деди», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ الْمُخَرِّمِيُّ، حَدَّثَنَا قُرَادٌ أَبُو نُوحٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةُ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَنْقِمُ عَلَى ثَابِتٍ فِي دِينٍ وَلاَ خُلُقٍ، إِلاَّ أَنِّي أَخَافُ الْكُفْرَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَتَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ ". فَقَالَتْ نَعَمْ. فَرَدَّتْ عَلَيْهِ، وَأَمَرَهُ فَفَارَقَهَا.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Sobit ibn Qays ibn Shammosning xotini Paygʻambar ﷺning oldiga kelib: «Ey Allohning Rasuli, men Sobitni dinida ham, xulqida ham ayblamayman; faqat men kufr (noshukrlik)dan qoʻ rqaman» dedi. Rasululloh ﷺ: «Uning bogʻ ini unga qaytarib berasanmi?» dedilar. U: «Ha» dedi. Bas, u (bogʻ ni) unga qaytarib berdi; va u zot unga (Sobitga) buyurdilar — u (Sobit) undan ajrashdi (taloq qildi).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Собит ибн Қайс ибн Шаммоснинг хотини Пайғамбар ﷺнинг олдига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен Собитни динида ҳам, хулқида ҳам айбламайман; фақат мен куфр (ношукрлик)дан қў рқаман» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг боғ ини унга қайтариб берасанми?» дедилар. У: «Ҳа» деди. Бас, у (боғ ни) унга қайтариб берди; ва у зот унга (Собитга) буюрдилар — у (Собит) ундан ажрашди (талоқ қилди).
حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، وَهَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ رَأَيْتُهُ عَبْدًا يَعْنِي زَوْجَ بَرِيرَةَ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men uni — qul (holda) koʻ rdim — yaʼni Barira(ning) erini.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен уни — қул (ҳолда) кў рдим — яъни Барира(нинг) эрини.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ذَاكَ مُغِيثٌ عَبْدُ بَنِي فُلاَنٍ ـ يَعْنِي زَوْجَ بَرِيرَةَ ـ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ يَتْبَعُهَا فِي سِكَكِ الْمَدِينَةِ، يَبْكِي عَلَيْهَا.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) U — Mugʻ is, falon (qabila)ning quli — yaʼni Barira(ning) eri (edi); goʻyo men unga — uning ortidan, Madina koʻ chalarida, unga yigʻ lab ergashayotganini — qarab turibman.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) У — Муғ ис, фалон (қабила)нинг қули — яъни Барира(нинг) эри (эди); гўё мен унга — унинг ортидан, Мадина кў чаларида, унга йиғ лаб эргашаётганини — қараб турибман.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ زَوْجُ بَرِيرَةَ عَبْدًا أَسْوَدَ يُقَالُ لَهُ مُغِيثٌ، عَبْدًا لِبَنِي فُلاَنٍ، كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ يَطُوفُ وَرَاءَهَا فِي سِكَكِ الْمَدِينَةِ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Barira(ning) eri — Mugʻ is deb ataladigan qora qul, falon (qabila)ning quli — edi; goʻyo men unga — uning ortidan, Madina koʻ chalarida aylanayotganini — qarab turibman.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Барира(нинг) эри — Муғ ис деб аталадиган қора қул, фалон (қабила)нинг қули — эди; гўё мен унга — унинг ортидан, Мадина кў чаларида айланаётганини — қараб турибман.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ زَوْجَ، بَرِيرَةَ كَانَ عَبْدًا يُقَالُ لَهُ مُغِيثٌ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ يَطُوفُ خَلْفَهَا يَبْكِي، وَدُمُوعُهُ تَسِيلُ عَلَى لِحْيَتِهِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِعَبَّاسٍ " يَا عَبَّاسُ أَلاَ تَعْجَبُ مِنْ حُبِّ مُغِيثٍ بَرِيرَةَ، وَمِنْ بُغْضِ بَرِيرَةَ مُغِيثًا ". فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لَوْ رَاجَعْتِهِ ". قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ تَأْمُرُنِي قَالَ " إِنَّمَا أَنَا أَشْفَعُ ". قَالَتْ لاَ حَاجَةَ لِي فِيهِ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Barira(ning) eri — Mugʻ is deb ataladigan bir qul edi; goʻyo men unga — uning ortidan yigʻ lab aylanayotganini, koʻ z yoshlari soqoliga oqayotganini — qarab turibman. Paygʻambar ﷺ Abbosga: «Ey Abbos, Mugʻ isning Barirani sevishidan va Bariraning Mugʻ isni yomon koʻ rishidan ajablanmaysanmi?» dedilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ (Bariraga): «Agar uni (nikohingga) qaytarsang (yaxshi boʻ lar edi)» dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, menga (shuni) buyuryapsanmi?» dedi. U zot: «Men faqat shafoat (vositachilik) qilyapman (xolos)» dedilar. U: «Mening unga hojatim yoʻq» dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Барира(нинг) эри — Муғ ис деб аталадиган бир қул эди; гўё мен унга — унинг ортидан йиғ лаб айланаётганини, кў з ёшлари соқолига оқаётганини — қараб турибман. Пайғамбар ﷺ Аббосга: «Эй Аббос, Муғ иснинг Барирани севишидан ва Бариранинг Муғ исни ёмон кў ришидан ажабланмайсанми?» дедилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ (Барирага): «Агар уни (никоҳингга) қайтарсанг (яхши бў лар эди)» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, менга (шуни) буюряпсанми?» деди. У зот: «Мен фақат шафоат (воситачилик) қиляпман (холос)» дедилар. У: «Менинг унга ҳожатим йўқ» деди.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، وَقَالَ، عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، كَانَ الْمُشْرِكُونَ عَلَى مَنْزِلَتَيْنِ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالْمُؤْمِنِينَ، كَانُوا مُشْرِكِي أَهْلِ حَرْبٍ يُقَاتِلُهُمْ وَيُقَاتِلُونَهُ، وَمُشْرِكِي أَهْلِ عَهْدٍ لاَ يُقَاتِلُهُمْ وَلاَ يُقَاتِلُونَهُ، وَكَانَ إِذَا هَاجَرَتِ امْرَأَةٌ مِنْ أَهْلِ الْحَرْبِ لَمْ تُخْطَبْ حَتَّى تَحِيضَ وَتَطْهُرَ، فَإِذَا طَهُرَتْ حَلَّ لَهَا النِّكَاحُ، فَإِنْ هَاجَرَ زَوْجُهَا قَبْلَ أَنْ تَنْكِحَ رُدَّتْ إِلَيْهِ، وَإِنْ هَاجَرَ عَبْدٌ مِنْهُمْ أَوْ أَمَةٌ فَهُمَا حُرَّانِ وَلَهُمَا مَا لِلْمُهَاجِرِينَ. ثُمَّ ذَكَرَ مِنْ أَهْلِ الْعَهْدِ مِثْلَ حَدِيثِ مُجَاهِدٍ وَإِنْ هَاجَرَ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ أَهْلِ الْعَهْدِ لَمْ يُرَدُّوا، وَرُدَّتْ أَثْمَانُهُمْ.
(Ato, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) Mushriklar Paygʻambar ﷺ va moʻminlarga (nisbatan) ikki holatda (ikki toifa) edi: harbiy (urush) ahli mushriklar — u zot ular bilan jang qilar, ular (ham) u zot bilan jang qilar edi; va ahd (sulh) ahli mushriklar — u zot ular bilan jang qilmas, ular (ham) u zot bilan jang qilmas edi. Harbiy ahlidan bir ayol hijrat qilsa, u — hayz koʻ rib, poklanmaguncha — xostgorlik qilinmas edi; poklangach, unga nikoh halol boʻ lar edi. Agar uning eri — u (boshqaga) nikohlanmasdan oldin — hijrat qilsa, u eriga qaytarilar edi. Agar ulardan bir qul yoki choʻ ri hijrat qilsa, ikkovi ozod boʻ lar va ularga muhojirlarga (tegishli) narsa (huquq) boʻ lar edi. Soʻng (Ato) ahd ahli (haqida) — Mujohidning hadisi misli (rivoyat qildi): «Agar ahd ahli mushriklardan bir qul yoki choʻ ri hijrat qilsa, ular (egalariga) qaytarilmas, (lekin) ularning narxlari (baholari) qaytarib berilar edi.»(Ато, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) Мушриклар Пайғамбар ﷺ ва мўминларга (нисбатан) икки ҳолатда (икки тоифа) эди: ҳарбий (уруш) аҳли мушриклар — у зот улар билан жанг қилар, улар (ҳам) у зот билан жанг қилар эди; ва аҳд (сулҳ) аҳли мушриклар — у зот улар билан жанг қилмас, улар (ҳам) у зот билан жанг қилмас эди. Ҳарбий аҳлидан бир аёл ҳижрат қилса, у — ҳайз кў риб, покланмагунча — хостгорлик қилинмас эди; поклангач, унга никоҳ ҳалол бў лар эди. Агар унинг эри — у (бошқага) никоҳланмасдан олдин — ҳижрат қилса, у эрига қайтарилар эди. Агар улардан бир қул ёки чў ри ҳижрат қилса, иккови озод бў лар ва уларга муҳожирларга (тегишли) нарса (ҳуқуқ) бў лар эди. Сўнг (Ато) аҳд аҳли (ҳақида) — Мужоҳиднинг ҳадиси мисли (ривоят қилди): «Агар аҳд аҳли мушриклардан бир қул ёки чў ри ҳижрат қилса, улар (эгаларига) қайтарилмас, (лекин) уларнинг нархлари (баҳолари) қайтариб берилар эди.»
وَقَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، كَانَتْ قَرِيبَةُ بِنْتُ أَبِي أُمَيَّةَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَطَلَّقَهَا، فَتَزَوَّجَهَا مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، وَكَانَتْ أُمُّ الْحَكَمِ ابْنَةُ أَبِي سُفْيَانَ تَحْتَ عِيَاضِ بْنِ غَنْمٍ الْفِهْرِيِّ فَطَلَّقَهَا، فَتَزَوَّجَهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ الثَّقَفِيُّ.
(Ato, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) Qariba bint Abu Umayya Umar ibnul-Xattobning (nikohida) edi; u uni taloq qildi; soʻng unga Muoviya ibn Abu Sufyon uylandi. Ummu Hakam bint Abu Sufyon esa Iyoz ibn Gʻ anm al-Fihriyning (nikohida) edi; u uni taloq qildi; soʻng unga Abdulloh ibn Usmon as-Saqafiy uylandi.(Ато, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) Қариба бинт Абу Умайя Умар ибнул-Хаттобнинг (никоҳида) эди; у уни талоқ қилди; сўнг унга Муовия ибн Абу Суфён уйланди. Умму Ҳакам бинт Абу Суфён эса Иёз ибн Ғ анм ал-Фиҳрийнинг (никоҳида) эди; у уни талоқ қилди; сўнг унга Абдуллоҳ ибн Усмон ас-Сақафий уйланди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ طَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَعِيرِهِ، وَكَانَ كُلَّمَا أَتَى عَلَى الرُّكْنِ أَشَارَ إِلَيْهِ، وَكَبَّرَ.
وَقَالَتْ زَيْنَبُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " فُتِحَ مِنْ رَدْمِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِثْلُ هَذِهِ ". وَعَقَدَ تِسْعِينَ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ oʻ z tuyalarida (Kaʼbani) tavof qildilar; har gal Rukn (Hajarul-asvad)ga kelganlarida, unga ishora qilib, takbir aytar edilar. Zaynab esa (shunday) dedi: Paygʻambar ﷺ: «Yaʼjuj va Maʼjuj toʻ sigʻ idan mana shuncha ochildi» dedilar va toʻ qson (raqamini barmoqlari bilan) tugdi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ ў з туяларида (Каъбани) тавоф қилдилар; ҳар гал Рукн (Ҳажарул-асвад)га келганларида, унга ишора қилиб, такбир айтар эдилар. Зайнаб эса (шундай) деди: Пайғамбар ﷺ: «Яъжуж ва Маъжуж тў сиғ идан мана шунча очилди» дедилар ва тў қсон (рақамини бармоқлари билан) тугди.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ، قَذَفَ امْرَأَتَهُ، فَجَاءَ فَشَهِدَ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ، فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبٌ ". ثُمَّ قَامَتْ فَشَهِدَتْ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Hilol ibn Umayya oʻ z xotinini (zinoda) qazf (tuhmat) qildi; u kelib, guvohlik berdi — Paygʻambar ﷺ esa: «Albatta Alloh biladiki, ikkovingizdan biringiz yolgʻonchi; bas, ikkovingizdan (biror) tavba qiluvchi bormi?» der edilar. Soʻng u (ayol) turib, guvohlik berdi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Ҳилол ибн Умайя ў з хотинини (зинода) қазф (туҳмат) қилди; у келиб, гувоҳлик берди — Пайғамбар ﷺ эса: «Албатта Аллоҳ биладики, икковингиздан бирингиз ёлғончи; бас, икковингиздан (бирор) тавба қилувчи борми?» дер эдилар. Сўнг у (аёл) туриб, гувоҳлик берди.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ ذُكِرَ الْمُتَلاَعِنَانِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عَاصِمُ بْنُ عَدِيٍّ فِي ذَلِكَ قَوْلاً، ثُمَّ انْصَرَفَ فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ، فَذَكَرَ لَهُ أَنَّهُ وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً، فَقَالَ عَاصِمٌ مَا ابْتُلِيتُ بِهَذَا الأَمْرِ إِلاَّ لِقَوْلِي. فَذَهَبَ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ بِالَّذِي وَجَدَ عَلَيْهِ امْرَأَتَهُ، وَكَانَ ذَلِكَ الرَّجُلُ مُصْفَرًّا قَلِيلَ اللَّحْمِ سَبْطَ الشَّعَرِ، وَكَانَ الَّذِي وَجَدَ عِنْدَ أَهْلِهِ آدَمَ خَدْلاً كَثِيرَ اللَّحْمِ جَعْدًا قَطَطًا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اللَّهُمَّ بَيِّنْ ". فَوَضَعَتْ شَبِيهًا بِالرَّجُلِ الَّذِي ذَكَرَ زَوْجُهَا أَنَّهُ وَجَدَ عِنْدَهَا، فَلاَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا، فَقَالَ رَجُلٌ لاِبْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمَجْلِسِ هِيَ الَّتِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَوْ رَجَمْتُ أَحَدًا بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ لَرَجَمْتُ هَذِهِ ". فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لاَ تِلْكَ امْرَأَةٌ كَانَتْ تُظْهِرُ السُّوءَ فِي الإِسْلاَمِ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺning huzurida liʼon qilishuvchilar zikr qilindi; Osim ibn Adiy bu haqda bir (gap) aytdi, soʻng (uyiga) qaytdi. Qavmidan bir kishi uning oldiga kelib, oʻ z xotini bilan (begona) bir erkakni topganini unga zikr qildi. Osim: «Men bu ishga — faqat oʻ z soʻzim sababli — uchradim» dedi va uni Rasululloh ﷺning oldiga olib bordi; u (kishi) — oʻ z xotinini qaysi (holda) topganini — u zotga xabar berdi. Oʻ sha kishi (er) — sariq (rangli), goʻshti oz, sochi tekis edi; u (begona kishi) esa — qoramtir (bugʻdoyrang), boldiri toʻ liq, goʻshtdor (semiz), jingalak (sochli) edi. Rasululloh ﷺ: «Allohim, (haqni) bayon qil» dedilar. Bas, (ayol) — eri ‹uning huzurida topdim› deb aytgan (oʻ sha) kishiga oʻ xshash (bola) keltirdi (tugʻ di); shunda Rasululloh ﷺ ikkovi orasida liʼon qildilar. Majlisda bir kishi Ibn Abbosga: «(Oʻ sha ayol) — Rasululloh ﷺ: ‹Agar men birovni bayyina (guvoh)siz rajm qilgan boʻ lganimda edi, mana shuni rajm qilgan boʻ lar edim› degan (oʻ sha) ayolmi?» dedi. Ibn Abbos: «Yoʻq; u (boshqa) — Islomda (oshkora) yomonlik koʻ rsatadigan bir ayol edi» dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурида лиъон қилишувчилар зикр қилинди; Осим ибн Адий бу ҳақда бир (гап) айтди, сўнг (уйига) қайтди. Қавмидан бир киши унинг олдига келиб, ў з хотини билан (бегона) бир эркакни топганини унга зикр қилди. Осим: «Мен бу ишга — фақат ў з сўзим сабабли — учрадим» деди ва уни Расулуллоҳ ﷺнинг олдига олиб борди; у (киши) — ў з хотинини қайси (ҳолда) топганини — у зотга хабар берди. Ў ша киши (эр) — сариқ (рангли), гўшти оз, сочи текис эди; у (бегона киши) эса — қорамтир (буғдойранг), болдири тў лиқ, гўштдор (семиз), жингалак (сочли) эди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, (ҳақни) баён қил» дедилар. Бас, (аёл) — эри ‹унинг ҳузурида топдим› деб айтган (ў ша) кишига ў хшаш (бола) келтирди (туғ ди); шунда Расулуллоҳ ﷺ иккови орасида лиъон қилдилар. Мажлисда бир киши Ибн Аббосга: «(Ў ша аёл) — Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар мен бировни баййина (гувоҳ)сиз ражм қилган бў лганимда эди, мана шуни ражм қилган бў лар эдим› деган (ў ша) аёлми?» деди. Ибн Аббос: «Йўқ; у (бошқа) — Исломда (ошкора) ёмонлик кў рсатадиган бир аёл эди» деди.
حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ أُمَّ حُفَيْدٍ بِنْتَ الْحَارِثِ بْنِ حَزْن ٍ ـ خَالَةَ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ أَهْدَتْ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم سَمْنًا وَأَقِطًا وَأَضُبًّا، فَدَعَا بِهِنَّ فَأُكِلْنَ عَلَى مَائِدَتِهِ، وَتَرَكَهُنَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كَالْمُسْتَقْذِرِ لَهُنَّ، وَلَوْ كُنَّ حَرَامًا مَا أُكِلْنَ عَلَى مَائِدَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ أَمَرَ بِأَكْلِهِنَّ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Ummu Hufayd bint al-Horis ibn Hazn — Ibn Abbosning xolasi — Paygʻambar ﷺga samn (sariyogʻ ), aqit (quruq tvorog) va (bir necha) dabb (kaltakesak) hadya qildi. U zot ularni (keltirishni) soʻradilar; ular u zotning dasturxonida (moidasida) yeyildi; (lekin) Paygʻambar ﷺ ularni (dabbni) — ulardan hazar qilgandek — tark qildilar (yemadilar). Agar ular harom boʻ lganida, u zotning dasturxonida yeyilmas va u zot ularni yeyishni buyurmas edilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Умму Ҳуфайд бинт ал-Ҳорис ибн Ҳазн — Ибн Аббоснинг холаси — Пайғамбар ﷺга самн (сариёғ ), ақит (қуруқ творог) ва (бир неча) дабб (калтакесак) ҳадя қилди. У зот уларни (келтиришни) сўрадилар; улар у зотнинг дастурхонида (моидасида) ейилди; (лекин) Пайғамбар ﷺ уларни (даббни) — улардан ҳазар қилгандек — тарк қилдилар (емадилар). Агар улар ҳаром бў лганида, у зотнинг дастурхонида ейилмас ва у зот уларни ейишни буюрмас эдилар.
حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَهْدَتْ خَالَتِي إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ضِبَابًا وَأَقِطًا وَلَبَنًا، فَوُضِعَ الضَّبُّ عَلَى مَائِدَتِهِ، فَلَوْ كَانَ حَرَامًا لَمْ يُوضَعْ وَشَرِبَ اللَّبَنَ، وَأَكَلَ الأَقِطَ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Xolam (Ummu Hufayd) Paygʻambar ﷺga (bir necha) dabb (kaltakesak), aqit (quruq tvorog) va sut hadya qildi. Dabb u zotning dasturxoniga (moidasiga) qoʻ yildi; agar u harom boʻ lganida, qoʻ yilmas edi. U zot sutni ichdilar va aqitni yedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Холам (Умму Ҳуфайд) Пайғамбар ﷺга (бир неча) дабб (калтакесак), ақит (қуруқ творог) ва сут ҳадя қилди. Дабб у зотнинг дастурхонига (моидасига) қў йилди; агар у ҳаром бў лганида, қў йилмас эди. У зот сутни ичдилар ва ақитни едилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ تَعَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتِفًا، ثُمَّ قَامَ فَصَلَّى، وَلَمْ يَتَوَضَّأْ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ bir kuracha (yelka goʻshti)ni tishlab (yeb) oldilar, soʻng turib, namoz oʻqidilar — tahorat qilmadilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бир курача (елка гўшти)ни тишлаб (еб) олдилар, сўнг туриб, намоз ўқидилар — таҳорат қилмадилар.
وَعَنْ أَيُّوبَ، وَعَاصِمٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ انْتَشَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَرْقًا مِنْ قِدْرٍ فَأَكَلَ، ثُمَّ صَلَّى، وَلَمْ يَتَوَضَّأْ.
(Ikrima, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) Paygʻambar ﷺ qozondan bir (boʻ lak) goʻshtni tortib (olib) yedilar, soʻng namoz oʻqidilar — tahorat qilmadilar.(Икрима, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) Пайғамбар ﷺ қозондан бир (бў лак) гўштни тортиб (олиб) едилар, сўнг намоз ўқидилар — таҳорат қилмадилар.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ فَلاَ يَمْسَحْ يَدَهُ حَتَّى يَلْعَقَهَا أَوْ يُلْعِقَهَا ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «Birortangiz (taom) yesa, qoʻ lini — to uni yalamaguncha yoki (boshqaga) yalatmaguncha — artmasin» dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «Бирортангиз (таом) еса, қў лини — то уни яламагунча ёки (бошқага) ялатмагунча — артмасин» дедилар.
حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِشَاةٍ مَيِّتَةٍ فَقَالَ " هَلاَّ اسْتَمْتَعْتُمْ بِإِهَابِهَا ". قَالُوا إِنَّهَا مَيِّتَةٌ. قَالَ " إِنَّمَا حَرُمَ أَكْلُهَا ".
(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, Rasululloh ﷺ oʻ lgan (oʻ limtik) bir qoʻ yning yonidan oʻ tdilar va: «Nega uning terisidan foydalanmadingiz?» dedilar. Ular: «U — oʻ limtik (axir)» dedi. U zot: «Faqat uni yeyishgina harom (qilindi)» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, Расулуллоҳ ﷺ ў лган (ў лимтик) бир қў йнинг ёнидан ў тдилар ва: «Нега унинг терисидан фойдаланмадингиз?» дедилар. Улар: «У — ў лимтик (ахир)» деди. У зот: «Фақат уни ейишгина ҳаром (қилинди)» дедилар.
حَدَّثَنَا خَطَّابُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حِمْيَرَ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ عَجْلاَنَ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ مَرَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِعَنْزٍ مَيْتَةٍ فَقَالَ " مَا عَلَى أَهْلِهَا لَوِ انْتَفَعُوا بِإِهَابِهَا ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ oʻ lgan (oʻ limtik) bir echkining yonidan oʻ tib: «Uning ahliga — uning terisidan foydalansa — nima (zarar) boʻ lar edi?» dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ ў лган (ў лимтик) бир эчкининг ёнидан ў тиб: «Унинг аҳлига — унинг терисидан фойдаланса — нима (зарар) бў лар эди?» дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَرِبَ لَبَنًا فَمَضْمَضَ وَقَالَ " إِنَّ لَهُ دَسَمًا ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ sut ichdilar, soʻng ogʻ izlarini chaydilar va: «Albatta uning yogʻ i (dasami) bordir» dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ сут ичдилар, сўнг оғ изларини чайдилар ва: «Албатта унинг ёғ и (дасами) бордир» дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ شَرِبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَائِمًا مِنْ زَمْزَمَ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Zamzamdan tik turgan holda (suv) ichdilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ Замзамдан тик турган ҳолда (сув) ичдилар.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الشُّرْبِ مِنْ فِي السِّقَاءِ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ mesh (teri xalta)ning ogʻ zidan ichishdan qaytardilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ меш (тери халта)нинг оғ зидан ичишдан қайтардилар.
حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُخْتَارٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَى أَعْرَابِيٍّ يَعُودُهُ ـ قَالَ ـ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا دَخَلَ عَلَى مَرِيضٍ يَعُودُهُ فَقَالَ لَهُ " لاَ بَأْسَ طَهُورٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ". قَالَ قُلْتَ طَهُورٌ، كَلاَّ بَلْ هِيَ حُمَّى تَفُورُ ـ أَوْ تَثُورُ ـ عَلَى شَيْخٍ كَبِيرٍ، تُزِيرُهُ الْقُبُورَ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " فَنَعَمْ إِذًا ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ bir aʼrobiyning oldiga — uni yoʻqlab — kirdilar. (Roviy:) Paygʻambar ﷺ bir bemorning oldiga — uni yoʻqlab — kirsalar, unga: «Zarari yoʻq; in sha Alloh, (gunohlardan) poklovchi (boʻ lsin)» der edilar. U (aʼrobiy): «‹Poklovchi› dedingmi? Yoʻq, balki (bu) — qabrlarni (ziyorat) qildiradigan (oʻ ldiradigan), keksa cholni (qaplab) qaynayotgan — yoki: koʻ tarilayotgan — isitma» dedi. Paygʻambar ﷺ: «Unday boʻ lsa, ha (shunday boʻ lsin)» dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ бир аъробийнинг олдига — уни йўқлаб — кирдилар. (Ровий:) Пайғамбар ﷺ бир беморнинг олдига — уни йўқлаб — кирсалар, унга: «Зарари йўқ; ин ша Аллоҳ, (гуноҳлардан) покловчи (бў лсин)» дер эдилар. У (аъробий): «‹Покловчи› дедингми? Йўқ, балки (бу) — қабрларни (зиёрат) қилдирадиган (ў лдирадиган), кекса чолни (қаплаб) қайнаётган — ёки: кў тарилаётган — иситма» деди. Пайғамбар ﷺ: «Ундай бў лса, ҳа (шундай бў лсин)» дедилар.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَى رَجُلٍ يَعُودُهُ فَقَالَ " لاَ بَأْسَ طَهُورٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ". فَقَالَ كَلاَّ بَلْ حُمَّى تَفُورُ عَلَى شَيْخٍ كَبِيرٍ كَيْمَا تُزِيرَهُ الْقُبُورَ. قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " فَنَعَمْ إِذًا ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ bir kishining oldiga — uni yoʻqlab — kirdilar va: «Zarari yoʻq; in sha Alloh, (gunohlardan) poklovchi (boʻ lsin)» dedilar. U (kishi): «Yoʻq, balki (bu) — qabrlarni (ziyorat) qildiradigan (oʻ ldiradigan), keksa cholni (qaplab) qaynayotgan isitma» dedi. Paygʻambar ﷺ: «Unday boʻ lsa, ha (shunday boʻ lsin)» dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ бир кишининг олдига — уни йўқлаб — кирдилар ва: «Зарари йўқ; ин ша Аллоҳ, (гуноҳлардан) покловчи (бў лсин)» дедилар. У (киши): «Йўқ, балки (бу) — қабрларни (зиёрат) қилдирадиган (ў лдирадиган), кекса чолни (қаплаб) қайнаётган иситма» деди. Пайғамбар ﷺ: «Ундай бў лса, ҳа (шундай бў лсин)» дедилар.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا حُضِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَفِي الْبَيْتِ رِجَالٌ فِيهِمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " هَلُمَّ أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ ". فَقَالَ عُمَرُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ غَلَبَ عَلَيْهِ الْوَجَعُ وَعِنْدَكُمُ الْقُرْآنُ، حَسْبُنَا كِتَابُ اللَّهِ فَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْبَيْتِ فَاخْتَصَمُوا، مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ قَرِّبُوا يَكْتُبْ لَكُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كِتَابًا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ مَا قَالَ عُمَرُ فَلَمَّا أَكْثَرُوا اللَّغْوَ وَالاِخْتِلاَفَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " قُومُوا ". قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ إِنَّ الرَّزِيَّةَ كُلَّ الرَّزِيَّةِ مَا حَالَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ أَنْ يَكْتُبَ لَهُمْ ذَلِكَ الْكِتَابَ مِنِ اخْتِلاَفِهِمْ وَلَغَطِهِمْ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺga (vafot) hozir boʻ lganida — uyda (baʼzi) erkaklar, ular ichida Umar ibnul-Xattob (ham) bor edi — Paygʻambar ﷺ: «Keltiringlar, men sizlarga bir kitob (xat) yozib beray — undan keyin (hech qachon) adashmaysiz» dedilar. Umar: «Albatta Paygʻambar ﷺni ogʻ riq (dard) yengdi; sizlarning yoningizda Qurʼon (bor); bizga Allohning Kitobi yetarli» dedi. Bas, uy ahli ixtilofga tushdi va bahslashdi: ulardan baʼzisi: «Yaqinlashtiringlar (keltiringlar), Paygʻambar ﷺ sizlarga bir kitob yozib bersin — undan keyin adashmaysiz» der edi; baʼzisi esa Umar aytgan (gap)ni (takrorlab) aytar edi. Paygʻambar ﷺning huzurida behuda gap va ixtilof koʻ payganida, Rasululloh ﷺ: «Turinglar (ketinglar)» dedilar. (Ubaydulloh:) Ibn Abbos: «Albatta musibat — butun musibat — Rasululloh ﷺ bilan, u zotning ularga oʻ sha kitobni yozishi orasida — ularning ixtilofi va shovqini (toʻ siq boʻ lib) toʻ sib qoʻ ygan (narsa)dir» der edi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺга (вафот) ҳозир бў лганида — уйда (баъзи) эркаклар, улар ичида Умар ибнул-Хаттоб (ҳам) бор эди — Пайғамбар ﷺ: «Келтиринглар, мен сизларга бир китоб (хат) ёзиб берай — ундан кейин (ҳеч қачон) адашмайсиз» дедилар. Умар: «Албатта Пайғамбар ﷺни оғ риқ (дард) енгди; сизларнинг ёнингизда Қуръон (бор); бизга Аллоҳнинг Китоби етарли» деди. Бас, уй аҳли ихтилофга тушди ва баҳслашди: улардан баъзиси: «Яқинлаштиринглар (келтиринглар), Пайғамбар ﷺ сизларга бир китоб ёзиб берсин — ундан кейин адашмайсиз» дер эди; баъзиси эса Умар айтган (гап)ни (такрорлаб) айтар эди. Пайғамбар ﷺнинг ҳузурида беҳуда гап ва ихтилоф кў пайганида, Расулуллоҳ ﷺ: «Туринглар (кетинглар)» дедилар. (Убайдуллоҳ:) Ибн Аббос: «Албатта мусибат — бутун мусибат — Расулуллоҳ ﷺ билан, у зотнинг уларга ў ша китобни ёзиши орасида — уларнинг ихтилофи ва шовқини (тў сиқ бў либ) тў сиб қў йган (нарса)дир» дер эди.
حَدَّثَنِي الْحُسَيْنُ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ شُجَاعٍ، حَدَّثَنَا سَالِمٌ الأَفْطَسُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ " الشِّفَاءُ فِي ثَلاَثَةٍ شَرْبَةِ عَسَلٍ، وَشَرْطَةِ مِحْجَمٍ، وَكَيَّةِ نَارٍ، وَأَنْهَى أُمَّتِي عَنِ الْكَىِّ ". رَفَعَ الْحَدِيثَ وَرَوَاهُ الْقُمِّيُّ عَنْ لَيْثٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْعَسَلِ وَالْحَجْمِ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) «Shifo — uch (narsa)da: asal sharbatida, qon oldiradigan (hijoma) tigʻ ining tilishida va olov bilan dogʻ lashda(dir); (lekin) men ummatimni dogʻ lashdan qaytaraman.» — (Roviy) hadisni (Paygʻambar ﷺga) marfuʼ qildi. (Qummiy esa uni Lays orqali, Mujohiddan, Ibn Abbosdan, Paygʻambar ﷺdan — asal va hijoma (haqida) rivoyat qildi.)(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) «Шифо — уч (нарса)да: асал шарбатида, қон олдирадиган (ҳижома) тиғ ининг тилишида ва олов билан доғ лашда(дир); (лекин) мен умматимни доғ лашдан қайтараман.» — (Ровий) ҳадисни (Пайғамбар ﷺга) марфуъ қилди. (Қуммий эса уни Лайс орқали, Мужоҳиддан, Ибн Аббосдан, Пайғамбар ﷺдан — асал ва ҳижома (ҳақида) ривоят қилди.)
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، أَخْبَرَنَا سُرَيْجُ بْنُ يُونُسَ أَبُو الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ شُجَاعٍ، عَنْ سَالِمٍ الأَفْطَسِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الشِّفَاءُ فِي ثَلاَثَةٍ شَرْطَةِ مِحْجَمٍ، أَوْ شَرْبَةِ عَسَلٍ، أَوْ كَيَّةٍ بِنَارٍ، وَأَنْهَى أُمَّتِي عَنِ الْكَىِّ ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Shifo — uch (narsa)da: qon oldiradigan (hijoma) tigʻ ining tilishida, yoki asal sharbatida, yoki olov bilan dogʻ lashda(dir); (lekin) men ummatimni dogʻ lashdan qaytaraman» dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Шифо — уч (нарса)да: қон олдирадиган (ҳижома) тиғ ининг тилишида, ёки асал шарбатида, ёки олов билан доғ лашда(дир); (лекин) мен умматимни доғ лашдан қайтараман» дедилар.
حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ وَأَعْطَى الْحَجَّامَ أَجْرَهُ وَاسْتَعَطَ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot qon oldirdilar (hijoma qildirdilar), qon oluvchiga (hajjom) uning haqqini (ish hakini) berdilar va saʼut (burunga dori) (tomizib) qabul qildilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот қон олдирдилар (ҳижома қилдирдилар), қон олувчига (ҳажжом) унинг ҳаққини (иш ҳакини) бердилар ва саъут (бурунга дори) (томизиб) қабул қилдилар.
حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ احْتَجَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ صَائِمٌ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ — roʻ zador (boʻ lgan) holda — qon oldirdilar (hijoma qildirdilar).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ — рў задор (бў лган) ҳолда — қон олдирдилар (ҳижома қилдирдилар).
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ طَاوُسٍ، وَعَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ احْتَجَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ مُحْرِمٌ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ — ihromda (boʻ lgan) holda — qon oldirdilar (hijoma qildirdilar).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ — иҳромда (бў лган) ҳолда — қон олдирдилар (ҳижома қилдирдилар).
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، احْتَجَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي رَأْسِهِ وَهْوَ مُحْرِمٌ مِنْ وَجَعٍ كَانَ بِهِ بِمَاءٍ يُقَالُ لَهُ لَحْىُ جَمَلٍ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سَوَاءٍ أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ وَهْوَ مُحْرِمٌ فِي رَأْسِهِ مِنْ شَقِيقَةٍ كَانَتْ بِهِ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ — ihromda (boʻ lgan) holda, oʻ zlarida (mavjud) bir ogʻ riq (dard) sababli — boshlaridan, Lahyi Jamal deyiladigan bir suv (joy)da, qon oldirdilar (hijoma qildirdilar). (Muhammad ibn Savoʼ: «Bizga Hishom, Ikrimadan, Ibn Abbosdan xabar berdi)ki, Rasululloh ﷺ — ihromda (boʻ lgan) holda, oʻ zlarida (mavjud) bir shaqiqa (yarim bosh ogʻ rigʻ i) sababli — boshlaridan qon oldirdilar» dedi.)(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ — иҳромда (бў лган) ҳолда, ў зларида (мавжуд) бир оғ риқ (дард) сабабли — бошларидан, Лаҳйи Жамал дейиладиган бир сув (жой)да, қон олдирдилар (ҳижома қилдирдилар). (Муҳаммад ибн Савў: «Бизга Ҳишом, Икримадан, Ибн Аббосдан хабар берди)ки, Расулуллоҳ ﷺ — иҳромда (бў лган) ҳолда, ў зларида (мавжуд) бир шақиқа (ярим бош оғ риғ и) сабабли — бошларидан қон олдирдилар» деди.)
حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، حَدَّثَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لاَ رُقْيَةَ إِلاَّ مِنْ عَيْنٍ أَوْ حُمَةٍ. فَذَكَرْتُهُ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فَقَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " عُرِضَتْ عَلَىَّ الأُمَمُ، فَجَعَلَ النَّبِيُّ وَالنَّبِيَّانِ يَمُرُّونَ مَعَهُمُ الرَّهْطُ، وَالنَّبِيُّ لَيْسَ مَعَهُ أَحَدٌ، حَتَّى رُفِعَ لِي سَوَادٌ عَظِيمٌ، قُلْتُ مَا هَذَا أُمَّتِي هَذِهِ قِيلَ هَذَا مُوسَى وَقَوْمُهُ. قِيلَ انْظُرْ إِلَى الأُفُقِ. فَإِذَا سَوَادٌ يَمْلأُ الأُفُقَ، ثُمَّ قِيلَ لِي انْظُرْ هَا هُنَا وَهَا هُنَا فِي آفَاقِ السَّمَاءِ فَإِذَا سَوَادٌ قَدْ مَلأَ الأُفُقَ قِيلَ هَذِهِ أُمَّتُكَ وَيَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ هَؤُلاَءِ سَبْعُونَ أَلْفًا بِغَيْرِ حِسَابٍ، ثُمَّ دَخَلَ وَلَمْ يُبَيِّنْ لَهُمْ فَأَفَاضَ الْقَوْمُ وَقَالُوا نَحْنُ الَّذِينَ آمَنَّا بِاللَّهِ، وَاتَّبَعْنَا رَسُولَهُ، فَنَحْنُ هُمْ أَوْ أَوْلاَدُنَا الَّذِينَ وُلِدُوا فِي الإِسْلاَمِ فَإِنَّا وُلِدْنَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ. فَبَلَغَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَخَرَجَ فَقَالَ هُمُ الَّذِينَ لاَ يَسْتَرْقُونَ، وَلاَ يَتَطَيَّرُونَ، وَلاَ يَكْتَوُونَ وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ ". فَقَالَ عُكَّاشَةُ بْنُ مِحْصَنٍ أَمِنْهُمْ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " نَعَمْ ". فَقَامَ آخَرُ فَقَالَ أَمِنْهُمْ أَنَا قَالَ " سَبَقَكَ عُكَّاشَةُ ".
(Imron ibn Husayn (roziyallohu anhumo): «Koʻ z (tegishi) yoki zahar (chaqishi)dan boshqa (narsa)da ruqya (duo bilan davolanish) yoʻq» dedi. (Roviy:) Men buni Saʼid ibn Jubayrga zikr qildim; u: «Bizga Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) soʻzlab berdi» dedi:) Rasululloh ﷺ: «Menga (ilgarigi) ummatlar koʻ rsatildi: (baʼzi) paygʻ ambar va ikki paygʻ ambar — yonlarida bir necha (kishi) bilan oʻ tar; (baʼzi) paygʻ ambar — yonida hech kim boʻ lmas edi; to menga bir ulkan qoramtir (omma) koʻ rsatilguncha. Men: ‹Bu nima? Mana shu mening ummatimmi?› dedim. ‹Bu — Muso va uning qavmi› deyildi. ‹Ufq (osmon chekkasi)ga qara› deyildi — birdan (bir) qoramtir (omma) ufqni toʻ ldirar edi. Soʻng menga: ‹Mana bu yoqqa va mana bu yoqqa — osmon ufqlariga — qara› deyildi — birdan (bir) qoramtir (omma) ufqni toʻ ldirgan edi. ‹Bu — sening ummating; bulardan yetmish ming (kishi) jannatga — hisobsiz — kiradi› deyildi» dedilar. Soʻng u zot (uyga) kirdilar va ularga (kimlar ekanini) bayon qilmadilar. Shunda qavm (oʻ zaro) (bahsga) berilib: «Biz — Allohga iymon keltirgan va Uning Rasuliga ergashgan (kishi)larmiz; bas, (oʻ sha yetmish ming) — bizmiz, yoki Islomda tugʻ ilgan bizning farzandlarimizmi? Chunki biz johiliyatda tugʻ ilgan edik» dedi. Bu Paygʻambar ﷺga yetdi; u zot (tashqariga) chiqib: «Ular — ruqya (afsun) soʻ ramaydigan, qushlardan (yomon) fol olmaydigan, dogʻ lanib (kayy qilinib) davolanmaydigan va oʻ z Robbiga tavakkul qiladigan (kishi)lardir» dedilar. Shunda Ukkosha ibn Mihsan: «Men ulardanman, ey Allohning Rasuli?» dedi. U zot: «Ha» dedilar. Soʻng boshqa biri turib: «Men (ham) ulardanmanmi?» dedi. U zot: «Seni Ukkosha (bu ishda) ortda qoldirdi (oʻ zib ketdi)» dedilar.(Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳумо): «Кў з (тегиши) ёки заҳар (чақиши)дан бошқа (нарса)да руқя (дуо билан даволаниш) йўқ» деди. (Ровий:) Мен буни Саъид ибн Жубайрга зикр қилдим; у: «Бизга Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) сўзлаб берди» деди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Менга (илгариги) умматлар кў рсатилди: (баъзи) пайғ амбар ва икки пайғ амбар — ёнларида бир неча (киши) билан ў тар; (баъзи) пайғ амбар — ёнида ҳеч ким бў лмас эди; то менга бир улкан қорамтир (омма) кў рсатилгунча. Мен: ‹Бу нима? Мана шу менинг умматимми?› дедим. ‹Бу — Мусо ва унинг қавми› дейилди. ‹Уфқ (осмон чеккаси)га қара› дейилди — бирдан (бир) қорамтир (омма) уфқни тў лдирар эди. Сўнг менга: ‹Мана бу ёққа ва мана бу ёққа — осмон уфқларига — қара› дейилди — бирдан (бир) қорамтир (омма) уфқни тў лдирган эди. ‹Бу — сенинг умматинг; булардан етмиш минг (киши) жаннатга — ҳисобсиз — киради› дейилди» дедилар. Сўнг у зот (уйга) кирдилар ва уларга (кимлар эканини) баён қилмадилар. Шунда қавм (ў заро) (баҳсга) берилиб: «Биз — Аллоҳга иймон келтирган ва Унинг Расулига эргашган (киши)лармиз; бас, (ў ша етмиш минг) — бизмиз, ёки Исломда туғ илган бизнинг фарзандларимизми? Чунки биз жоҳилиятда туғ илган эдик» деди. Бу Пайғамбар ﷺга етди; у зот (ташқарига) чиқиб: «Улар — руқя (афсун) сў рамайдиган, қушлардан (ёмон) фол олмайдиган, доғ ланиб (кайй қилиниб) даволанмайдиган ва ў з Роббига таваккул қиладиган (киши)лардир» дедилар. Шунда Уккоша ибн Миҳсан: «Мен уларданман, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. У зот: «Ҳа» дедилар. Сўнг бошқа бири туриб: «Мен (ҳам) уларданманми?» деди. У зот: «Сени Уккоша (бу ишда) ортда қолдирди (ў зиб кетди)» дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ خَرَجَ إِلَى الشَّأْمِ حَتَّى إِذَا كَانَ بِسَرْغَ لَقِيَهُ أُمَرَاءُ الأَجْنَادِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ وَأَصْحَابُهُ، فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ الْوَبَاءَ قَدْ وَقَعَ بِأَرْضِ الشَّأْمِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ عُمَرُ ادْعُ لِي الْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ. فَدَعَاهُمْ فَاسْتَشَارَهُمْ وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ الْوَبَاءَ قَدْ وَقَعَ بِالشَّأْمِ فَاخْتَلَفُوا. فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَدْ خَرَجْتَ لأَمْرٍ، وَلاَ نَرَى أَنْ تَرْجِعَ عَنْهُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ مَعَكَ بَقِيَّةُ النَّاسِ وَأَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ نَرَى أَنْ تُقْدِمَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَبَاءِ. فَقَالَ ارْتَفِعُوا عَنِّي. ثُمَّ قَالَ ادْعُوا لِي الأَنْصَارَ. فَدَعَوْتُهُمْ فَاسْتَشَارَهُمْ، فَسَلَكُوا سَبِيلَ الْمُهَاجِرِينَ، وَاخْتَلَفُوا كَاخْتِلاَفِهِمْ، فَقَالَ ارْتَفِعُوا عَنِّي. ثُمَّ قَالَ ادْعُ لِي مَنْ كَانَ هَا هُنَا مِنْ مَشْيَخَةِ قُرَيْشٍ مِنْ مُهَاجِرَةِ الْفَتْحِ. فَدَعَوْتُهُمْ، فَلَمْ يَخْتَلِفْ مِنْهُمْ عَلَيْهِ رَجُلاَنِ، فَقَالُوا نَرَى أَنْ تَرْجِعَ بِالنَّاسِ، وَلاَ تُقْدِمَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَبَاءِ، فَنَادَى عُمَرُ فِي النَّاسِ، إِنِّي مُصَبِّحٌ عَلَى ظَهْرٍ، فَأَصْبِحُوا عَلَيْهِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ أَفِرَارًا مِنْ قَدَرِ اللَّهِ فَقَالَ عُمَرُ لَوْ غَيْرُكَ قَالَهَا يَا أَبَا عُبَيْدَةَ، نَعَمْ نَفِرُّ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ إِلَى قَدَرِ اللَّهِ، أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ لَكَ إِبِلٌ هَبَطَتْ وَادِيًا لَهُ عُدْوَتَانِ، إِحْدَاهُمَا خَصِبَةٌ، وَالأُخْرَى جَدْبَةٌ، أَلَيْسَ إِنْ رَعَيْتَ الْخَصْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ، وَإِنْ رَعَيْتَ الْجَدْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ قَالَ فَجَاءَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، وَكَانَ مُتَغَيِّبًا فِي بَعْضِ حَاجَتِهِ فَقَالَ إِنَّ عِنْدِي فِي هَذَا عِلْمًا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ فَلاَ تَقْدَمُوا عَلَيْهِ، وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلاَ تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ ". قَالَ فَحَمِدَ اللَّهَ عُمَرُ ثُمَّ انْصَرَفَ.
(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, Umar ibnul-Xattob (roziyallohu anhu) Shomga (yoʻ lga) chiqdi — to Sargʻ (degan joy)da boʻ lganida, unga qoʻ shin sarkardalari — Abu Ubayda ibnul-Jarroh va uning sheriklari — peshvoz chiqdi va unga — Shomda vabo (toun) tushganini — xabar berdi. Ibn Abbos aytdi: Umar menga: «Menga dastlabki (avvalgi) muhojirlarni chaqir» dedi. Men ularni chaqirdim; u ular bilan maslahatlashdi va ularga — Shomda vabo tushganini — xabar berdi. Ular ixtilof qildi: baʼzilari: «Sen bir ish (savob)ga chiqding; biz uni (savobni) qaytib ketishing toʻ gʻ ri deb koʻ rmaymiz» dedi; baʼzilari: «Sening yoningda odamlarning qoldigʻ i va Rasululloh ﷺning ashobi (sahobalari) bor; biz ularni mana shu vaboga (olib borib) tashlashni toʻ gʻ ri deb koʻ rmaymiz» dedi. Umar: «Mendan keting» dedi, soʻng: «Menga ansorlarni chaqir» dedi. Men ularni chaqirdim; u ular bilan maslahatlashdi; ular muhojirlar yoʻ lining misli (yoʻ lni) tutdi va ular (muhojirlar) ixtilof qilganidek ixtilof qildi. Umar: «Mendan keting» dedi, soʻng: «Menga bu yerda — Fath (Makka fathi)dan (oldin hijrat) qilgan Quraysh shayxlaridan — boʻ lgan (keksa)larni chaqir» dedi. Men ularni chaqirdim; ulardan ikki kishi (ham) ixtilof qilmadi; ular: «Biz, odamlarni (orqaga) qaytarib, ularni bu vaboga (olib borib) tashlamasligingni toʻ gʻ ri koʻ ramiz» dedi. Shunda Umar odamlar ichida: «Men ertalab ulov ustida (qaytib ketaman); bas, sizlar (ham) ertalab (shunday) qilinglar» deb nido qildi. Abu Ubayda ibnul-Jarroh: «Allohning qadaridan (taqdiridan) qochasanmi?» dedi. Umar: «Buni sen aytdingmi, ey Abu Ubayda? Ha, biz Allohning qadaridan — (yana) Allohning qadariga qochamiz. Aytchi, agar sening tuyalaring bir vodiyga tushsa — uning ikki yoni (qirgʻ ogʻ i) boʻ lsa: biri serunum (oʻ tli), biri qaqragan (qurgʻ oq) — boʻ lsa; agar sen serunumini (boqsang), uni Allohning qadari bilan boqmaysanmi? Agar qaqragʻ anini (boqsang), uni (ham) Allohning qadari bilan boqmaysanmi?» dedi. (Shu payt) — bir hojati sababli gʻ oyib boʻ lgan — Abdurahmon ibn Avf keldi va: «Mening yonimda bu haqda bir ilm bor; men Rasululloh ﷺni: ‹Bir yerda uni (vaboni) eshitsangiz, unga kelmanglar; (vabo) bir yerda yuz bersa va sizlar oʻ shanda boʻ lsangiz, undan — (vabodan) qochib — chiqmanglar› deganlarini eshitganman» dedi. Shunda Umar Allohga hamd aytdi, soʻng (orqaga) qaytdi.(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, Умар ибнул-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Шомга (йў лга) чиқди — то Сарғ (деган жой)да бў лганида, унга қў шин саркардалари — Абу Убайда ибнул-Жарроҳ ва унинг шериклари — пешвоз чиқди ва унга — Шомда вабо (тоун) тушганини — хабар берди. Ибн Аббос айтди: Умар менга: «Менга дастлабки (аввалги) муҳожирларни чақир» деди. Мен уларни чақирдим; у улар билан маслаҳатлашди ва уларга — Шомда вабо тушганини — хабар берди. Улар ихтилоф қилди: баъзилари: «Сен бир иш (савоб)га чиқдинг; биз уни (савобни) қайтиб кетишинг тў ғ ри деб кў рмаймиз» деди; баъзилари: «Сенинг ёнингда одамларнинг қолдиғ и ва Расулуллоҳ ﷺнинг ашоби (саҳобалари) бор; биз уларни мана шу вабога (олиб бориб) ташлашни тў ғ ри деб кў рмаймиз» деди. Умар: «Мендан кетинг» деди, сўнг: «Менга ансорларни чақир» деди. Мен уларни чақирдим; у улар билан маслаҳатлашди; улар муҳожирлар йў лининг мисли (йў лни) тутди ва улар (муҳожирлар) ихтилоф қилганидек ихтилоф қилди. Умар: «Мендан кетинг» деди, сўнг: «Менга бу ерда — Фатҳ (Макка фатҳи)дан (олдин ҳижрат) қилган Қурайш шайхларидан — бў лган (кекса)ларни чақир» деди. Мен уларни чақирдим; улардан икки киши (ҳам) ихтилоф қилмади; улар: «Биз, одамларни (орқага) қайтариб, уларни бу вабога (олиб бориб) ташламаслигингни тў ғ ри кў рамиз» деди. Шунда Умар одамлар ичида: «Мен эрталаб улов устида (қайтиб кетаман); бас, сизлар (ҳам) эрталаб (шундай) қилинглар» деб нидо қилди. Абу Убайда ибнул-Жарроҳ: «Аллоҳнинг қадаридан (тақдиридан) қочасанми?» деди. Умар: «Буни сен айтдингми, эй Абу Убайда? Ҳа, биз Аллоҳнинг қадаридан — (яна) Аллоҳнинг қадарига қочамиз. Айтчи, агар сенинг туяларинг бир водийга тушса — унинг икки ёни (қирғ оғ и) бў лса: бири серунум (ў тли), бири қақраган (қурғ оқ) — бў лса; агар сен серунумини (боқсанг), уни Аллоҳнинг қадари билан боқмайсанми? Агар қақрағ анини (боқсанг), уни (ҳам) Аллоҳнинг қадари билан боқмайсанми?» деди. (Шу пайт) — бир ҳожати сабабли ғ ойиб бў лган — Абдураҳмон ибн Авф келди ва: «Менинг ёнимда бу ҳақда бир илм бор; мен Расулуллоҳ ﷺни: ‹Бир ерда уни (вабони) эшицангиз, унга келманглар; (вабо) бир ерда юз берса ва сизлар ў шанда бў лсангиз, ундан — (вабодан) қочиб — чиқманглар› деганларини эшитганман» деди. Шунда Умар Аллоҳга ҳамд айтди, сўнг (орқага) қайтди.
حَدَّثَنِي سِيدَانُ بْنُ مُضَارِبٍ أَبُو مُحَمَّدٍ الْبَاهِلِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مَعْشَرٍ الْبَصْرِيُّ ـ هُوَ صَدُوقٌ ـ يُوسُفُ بْنُ يَزِيدَ الْبَرَّاءُ قَالَ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الأَخْنَسِ أَبُو مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ نَفَرًا، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَرُّوا بِمَاءٍ فِيهِمْ لَدِيغٌ ـ أَوْ سَلِيمٌ ـ فَعَرَضَ لَهُمْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْمَاءِ فَقَالَ هَلْ فِيكُمْ مِنْ رَاقٍ إِنَّ فِي الْمَاءِ رَجُلاً لَدِيغًا أَوْ سَلِيمًا. فَانْطَلَقَ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَقَرَأَ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ عَلَى شَاءٍ، فَبَرَأَ، فَجَاءَ بِالشَّاءِ إِلَى أَصْحَابِهِ فَكَرِهُوا ذَلِكَ وَقَالُوا أَخَذْتَ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ أَجْرًا. حَتَّى قَدِمُوا الْمَدِينَةَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخَذَ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ أَجْرًا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ أَحَقَّ مَا أَخَذْتُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا كِتَابُ اللَّهِ ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺning ashobidan bir necha (kishi) bir suv (boshida turgan qabila yonidan) oʻ tdi; ular ichida (ilon) chaqgan — yoki zaharlangan — bir kishi (bor) edi. Suv ahlidan bir kishi ularga roʻpara kelib: «Sizlarning ichingizda ruqya qiluvchi (kishi) bormi? Chunki suv (boshi)da (ilon) chaqgan — yoki zaharlangan — bir kishi bor» dedi. Ulardan bir kishi bordi va bir poda qoʻ y (evaziga) Fotihatul-Kitobni oʻqidi; (bemor) sogʻ aydi. U qoʻ yni sheriklariga keltirdi; (lekin) ular buni yoqtirmadi va: «Sen Allohning Kitobi (evaziga) haq oldingmi?» dedi — to Madinaga kelguncha. Ular: «Ey Allohning Rasuli, (u) Allohning Kitobi (evaziga) haq oldi» dedi. Rasululloh ﷺ: «Sizlar haq oladigan (narsa)laringizning eng haqlisi — Allohning Kitobidir» dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺнинг ашобидан бир неча (киши) бир сув (бошида турган қабила ёнидан) ў тди; улар ичида (илон) чақган — ёки заҳарланган — бир киши (бор) эди. Сув аҳлидан бир киши уларга рўпара келиб: «Сизларнинг ичингизда руқя қилувчи (киши) борми? Чунки сув (боши)да (илон) чақган — ёки заҳарланган — бир киши бор» деди. Улардан бир киши борди ва бир пода қў й (эвазига) Фотиҳатул-Китобни ўқиди; (бемор) соғ айди. У қў йни шерикларига келтирди; (лекин) улар буни ёқтирмади ва: «Сен Аллоҳнинг Китоби (эвазига) ҳақ олдингми?» деди — то Мадинага келгунча. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, (у) Аллоҳнинг Китоби (эвазига) ҳақ олди» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлар ҳақ оладиган (нарса)ларингизнинг энг ҳақлиси — Аллоҳнинг Китобидир» дедилар.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ خَرَجَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا فَقَالَ " عُرِضَتْ عَلَىَّ الأُمَمُ فَجَعَلَ يَمُرُّ النَّبِيُّ مَعَهُ الرَّجُلُ وَالنَّبِيُّ مَعَهُ الرَّجُلاَنِ، وَالنَّبِيُّ مَعَهُ الرَّهْطُ، وَالنَّبِيُّ لَيْسَ مَعَهُ أَحَدٌ، وَرَأَيْتُ سَوَادًا كَثِيرًا سَدَّ الأُفُقَ فَرَجَوْتُ أَنْ يَكُونَ أُمَّتِي، فَقِيلَ هَذَا مُوسَى وَقَوْمُهُ. ثُمَّ قِيلَ لِي انْظُرْ. فَرَأَيْتُ سَوَادًا كَثِيرًا سَدَّ الأُفُقَ فَقِيلَ لِي انْظُرْ هَكَذَا وَهَكَذَا. فَرَأَيْتُ سَوَادًا كَثِيرًا سَدَّ الأُفُقَ فَقِيلَ هَؤُلاَءِ أُمَّتُكَ، وَمَعَ هَؤُلاَءِ سَبْعُونَ أَلْفًا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ ". فَتَفَرَّقَ النَّاسُ وَلَمْ يُبَيَّنْ لَهُمْ، فَتَذَاكَرَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا أَمَّا نَحْنُ فَوُلِدْنَا فِي الشِّرْكِ، وَلَكِنَّا آمَنَّا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَلَكِنْ هَؤُلاَءِ هُمْ أَبْنَاؤُنَا، فَبَلَغَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " هُمُ الَّذِينَ لاَ يَتَطَيَّرُونَ، وَلاَ يَسْتَرْقُونَ، وَلاَ يَكْتَوُونَ، وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ ". فَقَامَ عُكَّاشَةُ بْنُ مِحْصَنٍ فَقَالَ أَمِنْهُمْ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " نَعَمْ ". فَقَامَ آخَرُ فَقَالَ أَمِنْهُمْ أَنَا فَقَالَ " سَبَقَكَ بِهَا عُكَّاشَةُ ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Bir kun Paygʻambar ﷺ bizning oldimizga chiqib: «Menga (ilgarigi) ummatlar koʻ rsatildi: (baʼzi) paygʻ ambar — yonida bir kishi bilan, (baʼzi) paygʻ ambar — yonida ikki kishi bilan, (baʼzi) paygʻ ambar — yonida bir necha (kishi) bilan, (baʼzi) paygʻ ambar — yonida hech kim boʻ lmas (holda) oʻ tar edi. Soʻng men — ufq (osmon chekkasi)ni toʻ sib (toʻ ldirib) turgan — koʻ p qoramtir (omma)ni koʻ rdim; men uni oʻ z ummatim boʻ lsa, deb umid qildim; (lekin) menga: ‹Bu — Muso va uning qavmi› deyildi. Soʻng menga: ‹Qara› deyildi; men — ufqni toʻ sib turgan — koʻ p qoramtir (omma)ni koʻ rdim. Soʻng menga: ‹Mana bu yoqqa va mana bu yoqqa qara› deyildi; men — ufqni toʻ sib turgan — koʻ p qoramtir (omma)ni koʻ rdim. ‹Bular — sening ummating; bular bilan (birga) — hisobsiz jannatga kiradigan yetmish ming (kishi) bordir› deyildi» dedilar. Soʻng odamlar (tarqalib ketdi) — ularga (kimlar ekanini) bayon qilinmadi. Paygʻambar ﷺning ashobi (oʻ zaro bu haqda) gaplashdi va: «Ammo biz — shirkda tugʻ ildik; lekin biz Allohga va Uning Rasuliga iymon keltirdik; (oʻ sha yetmish ming) — mana shu bizning farzandlarimizmi?» dedi. Bu Paygʻambar ﷺga yetdi; u zot: «Ular — (qushlardan yomon) fol olmaydigan, ruqya (afsun) soʻ ramaydigan, dogʻ lanib (kayy qilinib) davolanmaydigan va oʻ z Robbiga tavakkul qiladigan (kishi)lardir» dedilar. Shunda Ukkosha ibn Mihsan turib: «Men ulardanmanmi, ey Allohning Rasuli?» dedi. U zot: «Ha» dedilar. Soʻng boshqa biri turib: «Men ulardanmanmi?» dedi. U zot: «Seni Ukkosha (bu ishda) ortda qoldirdi (oʻ zib ketdi)» dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Бир кун Пайғамбар ﷺ бизнинг олдимизга чиқиб: «Менга (илгариги) умматлар кў рсатилди: (баъзи) пайғ амбар — ёнида бир киши билан, (баъзи) пайғ амбар — ёнида икки киши билан, (баъзи) пайғ амбар — ёнида бир неча (киши) билан, (баъзи) пайғ амбар — ёнида ҳеч ким бў лмас (ҳолда) ў тар эди. Сўнг мен — уфқ (осмон чеккаси)ни тў сиб (тў лдириб) турган — кў п қорамтир (омма)ни кў рдим; мен уни ў з умматим бў лса, деб умид қилдим; (лекин) менга: ‹Бу — Мусо ва унинг қавми› дейилди. Сўнг менга: ‹Қара› дейилди; мен — уфқни тў сиб турган — кў п қорамтир (омма)ни кў рдим. Сўнг менга: ‹Мана бу ёққа ва мана бу ёққа қара› дейилди; мен — уфқни тў сиб турган — кў п қорамтир (омма)ни кў рдим. ‹Булар — сенинг умматинг; булар билан (бирга) — ҳисобсиз жаннатга кирадиган етмиш минг (киши) бордир› дейилди» дедилар. Сўнг одамлар (тарқалиб кетди) — уларга (кимлар эканини) баён қилинмади. Пайғамбар ﷺнинг ашоби (ў заро бу ҳақда) гаплашди ва: «Аммо биз — ширкда туғ илдик; лекин биз Аллоҳга ва Унинг Расулига иймон келтирдик; (ў ша етмиш минг) — мана шу бизнинг фарзандларимизми?» деди. Бу Пайғамбар ﷺга етди; у зот: «Улар — (қушлардан ёмон) фол олмайдиган, руқя (афсун) сў рамайдиган, доғ ланиб (кайй қилиниб) даволанмайдиган ва ў з Роббига таваккул қиладиган (киши)лардир» дедилар. Шунда Уккоша ибн Миҳсан туриб: «Мен уларданманми, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. У зот: «Ҳа» дедилар. Сўнг бошқа бири туриб: «Мен уларданманми?» деди. У зот: «Сени Уккоша (бу ишда) ортда қолдирди (ў зиб кетди)» дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ لَمْ يَجِدْ إِزَارًا فَلْيَلْبَسْ سَرَاوِيلَ، وَمَنْ لَمْ يَجِدْ نَعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسْ خُفَّيْنِ ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «Kim izor topa olmasa, ishton kiysin; kim kavush topa olmasa, mahsi kiysin» dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «Ким изор топа олмаса, иштон кийсин; ким кавуш топа олмаса, маҳси кийсин» дедилар.
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَبِثْتُ سَنَةً وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ اللَّتَيْنِ تَظَاهَرَتَا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلْتُ أَهَابُهُ، فَنَزَلَ يَوْمًا مَنْزِلاً فَدَخَلَ الأَرَاكَ، فَلَمَّا خَرَجَ سَأَلْتُهُ فَقَالَ عَائِشَةُ وَحَفْصَةُ ـ ثُمَّ قَالَ ـ كُنَّا فِي الْجَاهِلِيَّةِ لاَ نَعُدُّ النِّسَاءَ شَيْئًا، فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ وَذَكَرَهُنَّ اللَّهُ، رَأَيْنَا لَهُنَّ بِذَلِكَ عَلَيْنَا حَقًّا، مِنْ غَيْرِ أَنْ نُدْخِلَهُنَّ فِي شَىْءٍ مِنْ أُمُورِنَا، وَكَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ امْرَأَتِي كَلاَمٌ فَأَغْلَظَتْ لِي فَقُلْتُ لَهَا وَإِنَّكِ لَهُنَاكِ. قَالَتْ تَقُولُ هَذَا لِي وَابْنَتُكَ تُؤْذِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُ حَفْصَةَ فَقُلْتُ لَهَا إِنِّي أُحَذِّرُكِ أَنْ تَعْصِي اللَّهَ وَرَسُولَهُ. وَتَقَدَّمْتُ إِلَيْهَا فِي أَذَاهُ، فَأَتَيْتُ أُمَّ سَلَمَةَ فَقُلْتُ لَهَا. فَقَالَتْ أَعْجَبُ مِنْكَ يَا عُمَرُ قَدْ دَخَلْتَ فِي أُمُورِنَا، فَلَمْ يَبْقَ إِلاَّ أَنْ تَدْخُلَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَزْوَاجِهِ، فَرَدَّدَتْ، وَكَانَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ إِذَا غَابَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَشَهِدْتُهُ أَتَيْتُهُ بِمَا يَكُونُ، وَإِذَا غِبْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَشَهِدَ أَتَانِي بِمَا يَكُونُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ مَنْ حَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدِ اسْتَقَامَ لَهُ، فَلَمْ يَبْقَ إِلاَّ مَلِكُ غَسَّانَ بِالشَّأْمِ، كُنَّا نَخَافُ أَنْ يَأْتِيَنَا، فَمَا شَعَرْتُ إِلاَّ بِالأَنْصَارِيِّ وَهْوَ يَقُولُ إِنَّهُ قَدْ حَدَثَ أَمْرٌ. قُلْتُ لَهُ وَمَا هُوَ أَجَاءَ الْغَسَّانِيُّ قَالَ أَعْظَمُ مِنْ ذَاكَ، طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ. فَجِئْتُ فَإِذَا الْبُكَاءُ مِنْ حُجَرِهَا كُلِّهَا، وَإِذَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَدْ صَعِدَ فِي مَشْرُبَةٍ لَهُ، وَعَلَى باب الْمَشْرُبَةِ وَصِيفٌ فَأَتَيْتُهُ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِي. فَدَخَلْتُ فَإِذَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى حَصِيرٍ قَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِهِ، وَتَحْتَ رَأْسِهِ مِرْفَقَةٌ مِنْ أَدَمٍ، حَشْوُهَا لِيفٌ، وَإِذَا أُهُبٌ مُعَلَّقَةٌ وَقَرَظٌ، فَذَكَرْتُ الَّذِي قُلْتُ لِحَفْصَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ، وَالَّذِي رَدَّتْ عَلَىَّ أُمُّ سَلَمَةَ، فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَبِثَ تِسْعًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً، ثُمَّ نَزَلَ.
(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men bir yil davomida Umardan Paygʻambar ﷺga qarshi bir-birini qoʻllab-quvvatlagan ikki ayol haqida soʻramoqchi boʻlib yurdim, ammo undan hayiqardim. Bir kuni u bir manzilga tushdi va (hojat uchun) arak (daraxtlari orasi)ga kirdi; chiqqanida men undan soʻradim. U: «(Ular) Oisha va Hafsa edi» dedi. Soʻng (shunday) dedi: «Biz johiliyatda ayollarni hech narsa (oʻrnida) hisoblamasdik; Islom kelib, Alloh ularni (haqlarini) zikr qilgach, biz ularning ustimizda haqlari borligini koʻrdik, lekin ularni ishlarimizning birortasiga aralashtirmasdik. Men bilan xotinim oʻrtasida bir gap boʻldi; u menga qattiq (gap) qaytardi. Men unga: ‹Sen shunday (qaytarasan)mi?!› dedim. U: ‹Sen menga shuni aytasanu, oʻzingning qizing Paygʻambar ﷺga ozor beradi-ku?› dedi. Shunda men Hafsaning oldiga borib, unga: ‹Men seni Alloh va Uning Rasuliga osiy boʻlishingdan ogohlantiraman› dedim va u zotga ozor berish (masalasi)da unga (taʼkidlab) gapirdim. Soʻng Ummu Salamaning oldiga borib, (shuni) aytdim. U: ‹Sendan hayron qolaman, ey Umar! Sen bizning ishlarimizga (ham) kirib olibsan; endi faqat Rasululloh ﷺ bilan zavjalari orasiga kirishing qoldi, xolos› dedi va menga (gapimni) qaytardi. Ansorlardan bir kishi bor edi: u Rasululloh ﷺning oldilaridan gʻoyib boʻlsa va men hozir boʻlsam, men unga (boʻlgan voqealarni) yetkazardim; men gʻoyib boʻlsam va u hozir boʻlsa, u menga Rasululloh ﷺdan boʻlgan (xabarlarni) yetkazardi. Rasululloh ﷺning atrofidagi (hukmdorlar) u zotga boʻysungan edi; faqat Shomdagi Gʻassan podshohigina qolgan edi — biz uning bizga (hujum qilib) kelishidan qoʻrqardik. Birdan men ansoriyning: ‹Bir ish sodir boʻldi!› deyayotganini sezib qoldim. Men unga: ‹Nima boʻldi? Gʻassoniy keldimi?› dedim. U: ‹Undan ham kattaroq — Rasululloh ﷺ zavjalarini taloq qildilar!› dedi. Men keldim — mana, ularning barcha hujralaridan yigʻi (eshitilardi), va mana, Paygʻambar ﷺ oʻzlarining bir balandgina xonasiga (mashruba) chiqib olgan edilar; xona eshigida bir yosh xizmatchi (turardi). Men uning oldiga borib: ‹Men uchun izn soʻrab ber› dedim. (Izn berildi va) men kirdim — mana, Paygʻambar ﷺ bir boʻyrada edilar, (boʻyra) yonboshlariga iz qoldirgan, boshlari ostida esa ichi xurmo tolasi bilan toʻldirilgan charm yostiq (bor edi); osilgan terilar va qaraz (oshlash uchun ishlatiladigan barglar) ham (koʻzga tashlanardi). Shunda men Hafsa va Ummu Salamaga aytgan narsani, hamda Ummu Salama menga qaytargan (gap)ni eslatdim; Rasululloh ﷺ kuldilar. (U zot) yigirma toʻqqiz kecha (ayro) turdilar, soʻng (xonadan) tushdilar.»(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен бир йил давомида Умардан Пайғамбар ﷺга қарши бир-бирини қўллаб-қувватлаган икки аёл ҳақида сўрамоқчи бўлиб юрдим, аммо ундан ҳайиқардим. Бир куни у бир манзилга тушди ва (ҳожат учун) арак (дарахтлари ораси)га кирди; чиққанида мен ундан сўрадим. У: «(Улар) Оиша ва Ҳафса эди» деди. Сўнг (шундай) деди: «Биз жоҳилиятда аёлларни ҳеч нарса (ўрнида) ҳисобламасдик; Ислом келиб, Аллоҳ уларни (ҳақларини) зикр қилгач, биз уларнинг устимизда ҳақлари борлигини кўрдик, лекин уларни ишларимизнинг бирортасига аралаштирмасдик. Мен билан хотиним ўртасида бир гап бўлди; у менга қаттиқ (гап) қайтарди. Мен унга: ‹Сен шундай (қайтарасан)ми?!› дедим. У: ‹Сен менга шуни айтасану, ўзингнинг қизинг Пайғамбар ﷺга озор беради-ку?› деди. Шунда мен Ҳафсанинг олдига бориб, унга: ‹Мен сени Аллоҳ ва Унинг Расулига осий бўлишингдан огоҳлантираман› дедим ва у зотга озор бериш (масаласи)да унга (таъкидлаб) гапирдим. Сўнг Умму Саламанинг олдига бориб, (шуни) айтдим. У: ‹Сендан ҳайрон қоламан, эй Умар! Сен бизнинг ишларимизга (ҳам) кириб олибсан; энди фақат Расулуллоҳ ﷺ билан завжалари орасига киришинг қолди, холос› деди ва менга (гапимни) қайтарди. Ансорлардан бир киши бор эди: у Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларидан ғойиб бўлса ва мен ҳозир бўлсам, мен унга (бўлган воқеаларни) етказардим; мен ғойиб бўлсам ва у ҳозир бўлса, у менга Расулуллоҳ ﷺдан бўлган (хабарларни) етказарди. Расулуллоҳ ﷺнинг атрофидаги (ҳукмдорлар) у зотга бўйсунган эди; фақат Шомдаги Ғассан подшоҳигина қолган эди — биз унинг бизга (ҳужум қилиб) келишидан қўрқардик. Бирдан мен ансорийнинг: ‹Бир иш содир бўлди!› деяётганини сезиб қолдим. Мен унга: ‹Нима бўлди? Ғассоний келдими?› дедим. У: ‹Ундан ҳам каттароқ — Расулуллоҳ ﷺ завжаларини талоқ қилдилар!› деди. Мен келдим — мана, уларнинг барча ҳужраларидан йиғи (эшитиларди), ва мана, Пайғамбар ﷺ ўзларининг бир баландгина хонасига (машруба) чиқиб олган эдилар; хона эшигида бир ёш хизматчи (турарди). Мен унинг олдига бориб: ‹Мен учун изн сўраб бер› дедим. (Изн берилди ва) мен кирдим — мана, Пайғамбар ﷺ бир бўйрада эдилар, (бўйра) ёнбошларига из қолдирган, бошлари остида эса ичи хурмо толаси билан тўлдирилган чарм ёстиқ (бор эди); осилган терилар ва қараз (ошлаш учун ишлатиладиган барглар) ҳам (кўзга ташланарди). Шунда мен Ҳафса ва Умму Саламага айтган нарсани, ҳамда Умму Салама менга қайтарган (гап)ни эслатдим; Расулуллоҳ ﷺ кулдилар. (У зот) йигирма тўққиз кеча (айро) турдилар, сўнг (хонадан) тушдилар.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ إِزَارٌ فَلْيَلْبَسِ السَّرَاوِيلَ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ نَعْلاَنِ فَلْيَلْبَسْ خُفَّيْنِ ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Kimning izori boʻlmasa, ishton kiysin; kimning kavushi boʻlmasa, mahsi kiysin» dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Кимнинг изори бўлмаса, иштон кийсин; кимнинг кавуши бўлмаса, маҳси кийсин» дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ شَهِدْتُ الْعِيدَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى قَبْلَ الْخُطْبَةِ. وَزَادَ ابْنُ وَهْبٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فَأَتَى النِّسَاءَ فَجَعَلْنَ يُلْقِينَ الْفَتَخَ وَالْخَوَاتِيمَ فِي ثَوْبِ بِلاَلٍ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺ bilan iyd (namozi)da hozir boʻldim; (u zot) namozni xutbadan oldin oʻqidilar. (Ibn Vahb Ibn Jurayjdan ziyoda qildi:) Soʻng (u zot) ayollarning oldiga keldilar, ular (barmoqlaridagi) fatax (yirik uzuk)lari va (boshqa) uzuklarini Bilolning kiyimiga tashlay boshladilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺ билан ийд (намози)да ҳозир бўлдим; (у зот) намозни хутбадан олдин ўқидилар. (Ибн Ваҳб Ибн Журайждан зиёда қилди:) Сўнг (у зот) аёлларнинг олдига келдилар, улар (бармоқларидаги) фатах (йирик узук)лари ва (бошқа) узукларини Билолнинг кийимига ташлай бошладилар.